Matúš Dulla, "Życie za Ojczyznę! Ale za którą?", Śmierć w Europie Środkowej

Cmentarz wojskowy na Przełęczy Małastowskiej Mátuš Dulla P odczas pierwszej wojny światowej głupiec z przebłyskami ludowej mądrości, 23 sierpnia 1868 roku w Turej Lúce, w gó- na froncie zachodnim powstał którego austrowęgierskiemu patriotyzmowi rzystym rejonie wyznania ewangelickiego artystyczny obraz bohatera-indy- już nikt nie wierzy. na pograniczu Słowacji i Moraw. Był to kraj życie za ojczyznę! widualisty, szorstko lakonicznego świadomych siebie, narodowo przebudzo- u Hemingwaya oraz nieco sentymentalnego Galicja Zachodnia była największą stratą nych chłopów, wśród których zrodziło się u Remarque’a. Nie jest to już patriota, choć dla Austrii w pierwszych miesiącach wojny. także najważniejsze słowackie wystąpienie ale za którą? wielkie zachodnie mocarstwa, za które wojo- wał, nie przestawały istnieć. Jest to już tylko osamotniony heros w wirze okrutnych heka- Rosjanie dotarli aż do południowych stoków Karpat, na teren dzisiejszej Słowacji, między wyznawców tej co oni, prawosławnej wiary. polityczne w historii: powstanie przeciwko Budapesztowi w 1848 roku. Był absolwentem Państwowej Szkoły Przemysłowej w Wiedniu tomb. Inaczej było na Wschodzie, gdzie roz- Wiedeń zdecydował się na radykalny odwet (Staatsgewerbeschule), która podawała mu padała się wielka monarchia, a na jej miejsce i podczas operacji gorlickiej w maju 1915 za wzór eklektyczną mieszankę architektury usamodzielniały się dotąd „nieznane” roku ze znaczącą pomocą Niemców wypędził końca XIX wieku. Z mieszanki tej nie był jed- Abyście śmierci nie żałowali tereny czy narodowości. Zatraciła się wiara Rosjan na Wschód. Śmierć kosiła po obu stro- nak wcale zadowolony: „Obejrzyjmy się na- Wy wierni wiedeńscy bohaterowie... w ojczyznę i w bohaterską śmierć w walce. nach: poległo tu w sumie ponad sześćdziesiąt około. Jakże to wszystko jest nieorganiczne, Śmierć nie mogła być odczytana jako ofiara tysięcy żołnierzy. Austriacy zorganizowali płytkie, powierzchowne. Wynika to chyba H. Broch, napis na cmentarzu wojskowym Wirchne za ojczyznę w momencie, kiedy członkowie zakrojoną na szeroką skalę akcję budowania z tego, że zaniedbuje się podstawę, na której jednego narodu walczyli w trzech różnych cmentarzy i przy dowództwie wojskowym oparta jest każda zdrowa i silna sztuka”. wojskach, jak na przykład Polacy w Galicji. z siedzibą w Krakowie utworzyli specjalny Wyjście z sytuacji znalazł w karpackiej ar- O jakimże patriotyzmie albo też bohater- Oddział Grobów Wojennych. Pracował w nim chitekturze ludowej. Antoni Kroh porównuje stwie można było mówić, kiedy przeciwnicy, także najwybitniejszy architekt słowacki, Jurkoviča ze Stanisławem Witkiewiczem, członkowie sobie bliskich narodów zbiorowo Dušan Jurkovič. Jego galicyjskie projekty dążącym do stworzenia odrębnej architektu- cmentarzu w środkowej Słowacji. Podobnie się poddawali, jak to się stało w przypadku zawierają w sobie szczególne przesłanie, ry „zakopiańskiej”: „Stanisław Witkiewicz jak później Le Corbusier, także i on uważał, praskiego pułku, który przeszedł na stronę które mistrzowsko ujmuje temat śmierci i Dušan Jurkovič chodzili po tym samym że należy wrócić, zejść do samych podstaw rosyjską wraz z własną orkiestrą? Najbar- tragicznej. lesie, choć każdy swoimi ścieżkami”, jednak architektury. Jurkovič widział je w prostym dziej typowym przedstawicielem literackim w dziele Jurkoviča widzi wyższe walory. i prawdziwym sposobie budowania, zgodnie tego zjawiska jest tu chyba dobry wojak Jurkovič dobiegał już pięćdziesiątki i dzieło z którym stawiał swe przybytki prosty lud; Szwejk z powieści Jarosława Haška: wierny życia miał właściwie za sobą. Urodził się Jurkovič stał się sławny i zasłużył na przydo- Le Corbusier dostrzegał je w abstrakcyjnie pu- mek poety drewna, kiedy w ostatnim roku rystycznych formach. Później zaczął projekto- wieku XIX postawił na Przełęczy Pustewny wać dla morawskiego uzdrowiska Luhačovice, w pobliżu szczytu Radhošť budynki turystycz- gdzie do tradycyjnych elementów ludowych ne zaprojektowane w duchu folkloru. Nie dodał secesyjną inspirację. oddzielał tu jeszcze konstrukcyjnej podstawy architektury ludowej od dekoracji, jak miała Kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa, później robić moderna. Jego dzieła czerpały Jurkoviča przydzielono do Krakowa. Zapro- z dwóch zdrojów: zarówno z funkcjonalności jektował wówczas trzydzieści cmentarzy, zrębowych chat na Orawie, jak i z ozdob- które wyróżniają się w sposób szczególny na nych elementów krzyży na detwiańskim tle przeszło trzystu cmentarzy wojskowych Powyżej: pierwotny projekt cmentarza w Grabie Po lewej: cmentarz w Gładyszowie autoportret 3 [24] 2008 | 47

Za koronne dzieło cmentarzy zachodnio-galicyjskich uznano kaplicę na cmentarzu Łużna-Pustki. w Galicji Zachodniej. „W swej funkcji archi- dzime Białe Karpaty. Respektował także lokali- tekta Otto Wagnera. Architektura ta bardzo materiałów – archetypów procesów i form. działał Jurkovič. Te dwa podejścia do śmierci: tekta-projektanta byłem zupełnie niezależny. zację pierwotnych prowizorycznych pogrzebisk, dobrze nadawała się do gloryfikacji boha- Jego cmentarze nie odchodzą od ludzkiej ska- podejście architekta i pisarza, były pozornie Moim zadaniem było znaleźć w przestrzeni położonych bezpośrednio w miejscach najwięk- terów, którzy polegli w walce za ojczyznę, li, zastosowanej w rozmiarach bram, płotów, bardzo różne, ale u obu pojawiło się prze- wydarzeń miejsce dla cmentarza, ustalić jego szych bitw. „Nie nasypywałem i nie piaskowa- jednak dojrzały Jurkovič już nie wierzył ani słupów i zwykłych budynków. Dachy wieńczą ciwieństwo tego, co podkreślali Remarque wszystkie il. w artykule: archiwum autora położenie, wypracować i dobrać materiał na łem powierzchni cmentarzy, lecz wykładałem w bohaterską śmierć, ani w austriacką he- obiekty, chronią i nadają wszystkim tym i Hemingway piszący na froncie zachodnim: budowę. Była to niepowtarzalna okazja do je po prostu darniowymi cegłami, które w ciągu gemonię. Dążył nie do tego, by wybudować figurom antropomorficzny charakter. Dzięki głębokie wątpliwości odnośnie poczucia przy- badań nad skalą w konkretnej przestrzeni, kilku dni łączyły się w jeden żywy kobierzec, zabytki, lecz do tego, by stworzyć archi- nim odosobnione słupki, krzyże i wieżyczki należności do ojczyzny oraz sensu wojennego była to także jedyna możliwość wytyczania skąd wystają mogiły, wyłożone tłuczniem, tekturę uwewnętrznioną i ludzką, opartą z dali przypominają osamotnione, ciche zabijania. Wątpliwości te prowadziły z powro- i korekty [...]. Przeprowadzano na próbę mury obrosłe wrzosem i macierzanką. […] Podczas na prostych motywach o silnym ładunku postaci ludzkie. Kompozycjom tym obca jest tem ku prostej ludowej mądrości i smutnej kamienne o długości kilku metrów, nie bacząc gdy moi koledzy zakładali parki, posypywali emocjonalnym, związaną z krainą, w której ciężka struktura kamienia i jego pyszna pochwale prostego człowieka, antybohatera na czas i na siłę roboczą, póki nie znalazł się chodniki piaskiem, sadzili krzaczki i kwiaty, ja żołnierzy zaskoczyła śmierć. Wśród obsza- samoświadomość. Jurkovič nie stracił z pola wśród piękna prostego pejzażu. sposób najefektywniejszy. Taką to, dla mnie byłem zdecydowany umieścić swój cmentarzyk rów, na których miały zostać wybudowane widzenia najgłębszej tragedii nieszczęśliwego radosną, pracę wybrałem sobie jako jedyny pośród naturalnych uroków dzikich piękności cmentarze, wybrał sobie region przygranicz- człowieka – poległego żołnierza, dla któ- tłumaczenie Emiliano Ranocchi wśród kolegów architektów w dowództwie karpackich stoków, jakby go wytworzyły niewi- ny: „Kiedy przydzielano regiony, nikomu się realizację pierwotnego projektu cmentarza rego właśnie tworzył; nie stracił też z pola krakowskim”. dzialne ręce miejscowej tradycji ludowej”. nie spieszyło do przygranicznych Karpat, w Grabie, którego wygląd uznano za „zbyt widzenia krainy, na tle której owe tragiczne przeto wyprosiłem dla siebie górzysty teren pobożny i o czysto słowiańskim charakterze”. wydarzenia się rozegrały i w której umiejsca- Z początku projektował tylko z drewna, które W Krakowie Jurkovič zetknął się z archi- od Gorlic przez Jasło do Dukli”. wiał swoje dzieła. Z tych powodów powrócił można było znaleźć w lasach uszkodzonych tektoniczną orientacją swoich kolegów Najbardziej godne uwagi dzieła powstały do tego, co najbardziej podstawowe. wskutek wojny. Świetnie rozumiał charakter z wiedeńskiej metropolii – pochodną Wiedeńscy krytycy patrzyli obojętnie na na początku jego działalności na terenie pejzażu, który bardzo przypominał mu jego ro- historyzującego monumentalizmu archi- fakt, że okoliczne cmentarze wiejskie i same Galicji, w 1916 roku. Cmentarz na Przełęczy Po zakończeniu wojny, już na Słowacji, kościoły (których większość spłonęła podczas Małastowskiej jest otoczony poligonalnym zaprojektował jeszcze pomnik generała Štefá- bitew) były także z drewna; Jurkovič stoso- ogrodzeniem ze zrębowych pali z gontowym nika na Bradle. Jego architektura nawiązuje wał je na niezwykle szeroką skalę. Następca dachem. Dominantę stanowi tu drewniana bezpośrednio do dzieł czasów wojny i stano- Wybrana literatura: • D. Jurkovič, Práce lidu našeho. Slowakische Volksarbeiten. Les Wagnera w wiedeńskiej szkole architektury, kapliczka z krzyżem na szczycie. W Głady- wi uwieńczenie okresu galicyjskiego, który ouvrages populaires des Slovaques, Wien 1905. profesor Leopold Bauer, wyrażał zastrzeżenia szowie zastosowano podobne drewniane ze wszystkimi swoimi ograniczeniami był • A. Kroh, O Szwejku i o nas, Nowy Sącz 1992. związane ze stosowaniem tego materiału konstrukcje ogrodzenia i centralnej wieży szczytem jego architektonicznego dorobku. • D. Bořutová-Debnárová, Dušan Samo Jurkovič – osobnosť a dielo, Bratislava 1993. tam, gdzie powinno się używać „materiału na kamiennych fundamentach. Drewno • D. Jurkovič, Vojenské hřbitovy válečné, „Styl” 2 (7), 1921, trwałego”, i nie zgadzał się ze zdaniem, jako- dominuje także na Rotundzie dzięki pięciu „Tutaj po wojnie będzie bardzo dobry uro- č. 2, s. 23-24. by drewno „[...] należycie odpowiadało powa- wieżom pokrytym gontem. Drewniana była dzaj”, powiedział po chwili Szwejk. „Nie dze i dostojeństwu cmentarza, gdyż gontowy wreszcie kaplica, którą Jurkovič kazał posta- będą musieli tutaj kupować kostnej mąki, dach nad jego bramami wejściowymi, małe wić na wielkim cmentarzu Łużna-Pustki. to jest bardzo wygodne dla rolników, kiedy kapliczki w kształcie obelisków i drewnia- im na polu zgnije cały regiment, to będą, ne wieże bardziej przypominają budowle Największa wartość tych cmentarzy nie krótko mówiąc, środki na utrzymanie”. W tak wiejskie”. Różnice zdań między Jurkovičem polega jednak tylko na użyciu drewna, lecz cyniczny sposób kazał się Hašek wypowiadać a jego wiedeńskimi zwierzchnikami dopro- na umiejętnym połączeniu drewna i kamie- swojemu dobremu wojakowi Szwejkowi, kiedy wadzały nieraz nawet do zmiany projektu; nia. Jurkovič wykorzystał harmonię, którą przyszedł na galicyjski front – nieco później architektowi nie pozwolono na przykład na długowieczna ludzka praca wydobyła z tych i nieco bardziej na wschód od regionu, gdzie Na szczycie Rotundy Jurkovič stworzył niezwykły cmentarz Mogiła generała Štefánika na Bradle w zachodniej Słowacji, z pięcioma wieżami. Zdjęcie wykonane podczas budowy, 1919-1927, motywem pięciu pionów nawiązująca do 1916 cmentarza na Rotundzie

http://wartopamietac.info	106
http://autoportret.pl	16

Matúš Dulla, "Życie za Ojczyznę! Ale za którą?", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 122

Statistics

Matúš Dulla, "Życie za Ojczyznę! Ale za którą?", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript