Marc Auge, "Nie - miejsca", Przestrzenie niczyje

T Marc Augé Z wiązek jednostek z ich otoczeniem w przestrzeni nie-miejsca ustanawiany jest za pośrednictwem słów lub tekstów. Wiemy, że istnieją słowa, które wywołują obraz albo wręcz obrazy: wyobraźnia tych, którzy nigdy nie byli w Tahiti lub w Marrakeszu, zostaje siebie, że dają się definiować również za pośrednictwem słów lub tekstów, które nam proponują: krótko mówiąc, za pośrednictwem swoich instrukcji obsługi, wyrażanych w zależności od przypadku w postaci nakazów („trzymać się prawej strony”), zakazów („zakaz palenia”) lub infor- uwolniona, gdy tylko przeczytają lub usłyszą te nazwy. macji („wjeżdżają Państwo do regionu Beaujolais”) i ucie- Na tej zasadzie teleturnieje zawdzięczają część swojej kających się zarówno do mniej lub bardziej klarownych popularności licznym nagrodom w postaci podróży i po- i skodyfikowanych ideogramów (tych z kodeksu drogo- bytów („tydzień dla dwóch osób w hotelu trzygwiazdko- wego czy z przewodników turystycznych), jak i do języka wym w Maroku”, „piętnaście dni z pełnym wyżywieniem naturalnego. Ustanawia się w ten sposób warunki obiegu na Florydzie”): wystarczy je przywołać, by zadowolić w przestrzeniach, w których zakłada się, że ludzie inter- widzów, którzy przecież nigdy z nich nie skorzystają. reagują tylko z tekstami, nie mając innych nadawców, jak „Ciężar słów”, którym chlubi się francuski tygodnik, osoby czy instytucje (lotniska, linie lotnicze, ministerstwo nie-miejsca kojarzący go z „wpływem zdjęć”, nie jest tylko ciężarem transportu, stowarzyszenia handlowe, policja drogowa, nazw własnych: szereg rzeczowników pospolitych (pobyt, gminy miasta). Ich obecność bywa wyrażona otwarcie, wprowadź kod PIN --------> podróż, morze, słońce, rejs…) ma w określonych konteks- czasem jest tylko niejasno odczuwalna („Województwo tach taką samą ewokacyjną siłę. Odwrotnie, łatwo sobie dofinansowuje ten odcinek drogi”, „Państwo pracuje, by wyobrazić siłę przyciągania, w jaką mogły lub mogą być polepszyć wasze warunki życiowe”) poprzez nakazy, rady, wyposażone gdzie indziej słowa dla nas mniej egzotyczne, komentarze, „przesłania” przekazywane za pomocą niezli- jak Ameryka, Europa, Zachód, konsumpcja, obieg. Pewne czonych „nośników” (panele, ekrany, plakaty), będących miejsca istnieją tylko za pośrednictwem słów, które częścią integralną współczesnego pejzażu. je przywołują; w tym sensie są one nie-miejscami, lub miejscami z wyobraźni, banalnymi utopiami, stereotypa- Autostrady we Francji zostały dobrze zaprojektowane mi. Są one przeciwieństwem nie-miejsca według definicji i odsłaniają często, niemal z lotu ptaka, pejzaże bardzo Michela de Certeau, przeciwieństwem miejsca wypowie- różne od tych, które podróżnik może zobaczyć, jeśli dzianego (o którym nigdy nie wiadomo, kto je powiedział podróżuje drogami państwowymi lub regionalnymi. i co miejsce to powiada). Słowo nie powoduje tu rozziewu Autostrady sprawiły, że przeszliśmy od filmu intymi- między codzienną funkcjonalnością a utraconym mitem: stycznego do wielkiej panoramy westernu. Ale to teksty stwarza ono obraz, tworzy mit i tym samym puszcza go rozsiane po drodze wypowiadają pejzaż i uwydatniają w obieg (telewidzowie pozostają wierni programowi, jego ukryte walory estetyczne. Nie przejeżdża się już Albańczycy osiedlają się we Włoszech, marząc o Ameryce, przez miasta; miejsca godne uwagi są sygnalizowane za rozwija się turystyka). pomocą oznakowań, zawierających prawdziwe komentarze. Podróżny jest w jakimś stopniu zwalniany z obowiąz- Ale rzeczywiste nie-miejsca hipernowoczesności – te, ku zatrzymania się, a nawet spojrzenia. Zatem uprasza w których bywamy, podróżując po autostradzie, kiedy się go na autostradzie, by poświęcił trochę uwagi jakiejś robimy zakupy w hipermarkecie albo czekamy na następ- wiosce z XIII wieku albo znanej winnicy w Vézelay, ny lot do Londynu lub Marsylii na lotnisku – mają to do „wiecznemu wzgórzu” albo jeszcze pejzażom regionu przestrzenie niczyje |

f Avallonais lub samego Cezanne’a (powrót kultury do natury często sprowadzane do roli obwodnic wielkich aglomeracji, wraz z wagą towaru pokazuje mu i cenę, po czym podaje własnej rangi, własnej roli, nie muszą już pilnować swojego wprawdzie ukrytej przed spojrzeniem, lecz nadal komento- stawały się kiedyś regularnie ulicami miasteczek lub wiosek, swoją kartę kredytową młodej kobiecie, równie milczącej wizerunku. Jak tylko jego paszport i dowód tożsamości zo- wanej). Pejzaż oddala się, a jego szczegóły architektoniczne obramowanymi po obydwóch stronach fasadami domów. lub małomównej, która rejestruje każdy towar za pomocą stają sprawdzone, pasażer czekający na następny lot rzuca lub naturalne stanowią okazję dla powstawania tekstu, któ- Przed ósmą rano albo po siódmej wieczorem kierowca maszyny dekodującej, zanim przystąpi do sprawdzenia się w przestrzeń „wolną od cła”, on także zostaje wyzwo- remu często towarzyszy schematyczny rysunek – gdy wydaje przejeżdżał przez pustynię zamkniętych fasad (zamknięte sprawności karty kredytowej. Rozmowa bardziej bezpo- lony z ciężaru swojego bagażu i swojej codzienności, nie się, iż podróżny nie jest w rzeczywistości w stanie dostrzec okiennice, światła prześwitujące przez żaluzje albo ciem- średnia, ale jeszcze cichsza to ta, którą każdy posiadacz tyle po to, by kupować taniej być może, ile po to, by doznać ciekawego miejsca, jakie poleca się jego uwadze. W tej sytu- ność, gdyż sypialnie i salony wychodzą często na podwórko); karty kredytowej przeprowadza z automatem bankomato- realności swojego chwilowego stanu gotowości, swojej nie- acji nie pozostaje mu więc nic innego, jak czerpać przyjem- stawał się odbiorcą godnego i nieco sztywnego wizerunku wym, do którego ją wkłada. Na jego ekranie wyświetlane zaprzeczalnej kondycji pasażera przystępującego do lotu. ność z czystej świadomości bliskości tegoż miejsca. siebie, jaki Francuzi z upodobaniem kultywują i jaki każdy są instrukcje, na ogół zachęcające, ale czasami będące tak- Francuz z upodobaniem kultywuje przed sąsiadami. Prze- że prawdziwym przywołaniem do porządku („Źle włożona Samotny, lecz podobny do innych, użytkownik nie-miejsca Podróż po autostradzie jest więc podwójnie znamienna: jezdny widział coś z miast, które dzisiaj stały się zaledwie karta”, „Proszę zabrać kartę”, „Proszę uważnie przeczytać pozostaje z nim (lub raczej z władzami, które nie-miejscem omija z powodów funkcjonalnych wszystkie ważne miejsca, do których nas zbliża – w zamian za to je komentuje; stacje benzynowe wzmacniają te informacje i kreują się coraz częś- ! nazwami na trasie (La Ferté-Bernard, Nogent-le-Rotrou). Teksty, które zdarzało mu się rozszyfrować (szyldy miejskich sklepów, obwieszczenia rady miasta) przy czerwonym świetle h instrukcję”). Wszystkie żądania i wyjaśnienia pochodzą- ce z naszych dróg, z naszych centrów handlowych albo z awangard systemu bankowego usytuowanych na rogach rozporządzają) w pewnej umowie. O istnieniu takiej umowy przypomina mu się przy odpowiedniej okazji (instrukcja obsługi nie-miejsca jest elementem takiej okazji): zakupio- ciej na regionalne domy kultury, oferując produkty lokalne albo zwolnieniu ruchu, nie były w pierwszej kolejności naszych ulic zwracają się symultanicznie i bez różnicy do ny bilet, karta, którą ma okazać przy zjeździe, albo nawet oraz kilka map i przewodników, mogących się przydać po- przeznaczone dla niego. Pociąg był mniej dyskretny i takim każdego z nas („Dziękujemy za wizytę”, „Szczęśliwej po- wózek, który popycha po alejkach hipermarketu, są mniej dróżnym, którzy by się tu zatrzymali. Rzecz jednak w tym, że zresztą dotąd pozostaje. Droga kolejowa, przeprowadzona dróży”, „Dziękujemy za to, że nas wybraliście”), nieważne lub bardziej wymownym jej znamieniem. Umowa odnosi się większość przejeżdżających się nie zatrzymuje, choć prędzej często za domami miasta, zaskakuje mieszkańców prowincji do kogo: one tworzą „przeciętnego człowieka”, zdefiniowa- zawsze do indywidualnej tożsamości tego, kto ją podpisuje. czy później znowu będą tędy przejeżdżali, każdego lata albo w intymności ich codziennego życia, nie od strony fasad, lecz nego jako użytkownika systemu drogowego, handlowego Żeby dostać się do sal pokładowych na lotnisku, musi on kilka razy do roku. W konsekwencji abstrakcyjna przestrzeń, od strony ogrodu, kuchni lub sypialni – a wieczorem także lub bankowego. Tworzą go i ewentualnie nadają mu rysy najpierw okazać swój bilet na odprawie (widnieje na nim którą proponuje się im regularnie do odczytania raczej niż ze strony światła, bo gdyby nie oświetlenie publiczne, ulica indywidualne: na określonych drogach i autostradach nazwisko pasażera); symultaniczne okazywanie karty po- do oglądania, staje się dla nich z czasem dziwnie znajoma, byłaby domeną cienia i nocy. Pociąg poza tym nie jeździł nagła przestroga na świecącym się szyldzie (110! 110!) kładowej i dokumentu tożsamości dowodzi, że umowa jest podobnie jak dla innych, lepiej potraktowanych przez los, kiedyś tak szybko, by ciekawy podróżny nie mógł odczytać przywołuje do porządku nazbyt pośpiesznego kierowcę; na przestrzegana: wymogi krajów różnią się pod tym względem sprzedawca orchidei na lotnisku w Bangkoku albo sklep w biegu nazwy stacji – rzecz teraz niemożliwa ze względu pewnych paryskich skrzyżowaniach jazda na czerwonym (dowód tożsamości, paszport, paszport i wiza). Już od wyjaz- wolnocłowy na Roissy I. na ogromną szybkość pociągów. Pewne teksty stały się dla świetle jest automatycznie zapisana, a samochód winnego du sprawdza się, czy wymogi te zostały wzięte pod uwagę. dzisiejszych podróżnych przestarzałe; proponuje mu się zidentyfikowany za pomocą zdjęcia. Każda karta kredyto- Pasażer zdobywa więc swoją anonimowość dopiero po tym, Około trzydziestu lat temu drogi państowe, regionalne, tory inne: w „pociągu-samolocie”, jakim jest TGV, można przeglą- wa nosi kod identyfikacyjny, który umożliwia automatowi jak dostarczył dowodu swej tożsamości, w pewnym sensie kolejowe penetrowały intymność życia codziennego Francji. dać czasopismo bardzo podobne do tych, jakie linie lotnicze udzielenie informacji właścicielowi karty oraz przypo- dopiero po tym, jak podpisał umowę. Klient hipermarketu, Z tego punktu widzenia drogi i koleje pozostawały względem oddają do dyspozycji pasażerów – przypomina mu za pomocą mnienie mu o regułach gry: „Może pan wypłacić 600 jeśli płaci czekiem lub kartą kredytową, też zgłasza swoją siebie w stosunku opozycji, jak awers i rewers, i opozycja reportaży, zdjęć i reklam o potrzebie życia na miarę (albo na franków”. Podczas gdy tożsamość osób tworzyła „miejsca tożsamość, podobnie jak użytkownik autostrady. W pewnym ta jest nadal po części ważna dla tych, którzy dzisiaj jesz- podobieństwo) dzisiejszego świata. antropologiczne” poprzez porozumienie językowe, punkty sensie użytkownik nie-miejsca jest zawsze zobowiązany do cze podróżują drogami regionalnymi i unikają szybkich orientacyjne pejzażu i niepisane reguły savoir vivre’u, nie- tego, by udowodnić swoją niewinność. Kontrola tożsamości pociągów, to znaczy podróżują tymi nielicznymi pociągami Dalszy przykład inwazji przestrzeni przez tekst: wielkie po- -miejsce tworzy wspólną tożsamość pasażerów, klientów i umowy a priori lub a posteriori stawia przestrzeń współ- regionalnymi, jakie zostały, gdyż nie przypadkiem to właśnie wierzchnie, w których klient porusza się w milczeniu, spraw- lub niedzielnych kierowców. Niewątpliwie nawet stosun- czesnej konsumpcji pod znakiem nie-miejsca: mają do niej połączenia lokalne zanikają. Drogi wojewódzkie, też dziś dza metki, waży swoje warzywa lub owoce na wadze, która kowa anonimowość wynikająca z tej prowizorycznej tożsa- dostęp tylko niewinni. Słowa nie grają tu już prawie żadnej mości może być odczuwana jako rodzaj wyzwolenia przez roli. Nie ma indywidualizacji (nie ma prawa do anonimo- tych, którzy przez czas jakiś nie muszą się już trzymać wości) bez sprawdzania tożsamości. przestrzenie niczyje | przestrzenie niczyje | j

jest jako posiadająca cechy „męskie”. Ton i obrazy zmieniają dal dla nas pewien czar egzotyki, gdyż nie są jeszcze w stanie się naturalnie w tych mniej prestiżowych nie-miejscach, ja- dogonić światowej przestrzeni konsumpcji. kimi są hipermarkety, uczęszczane przeważnie przez kobiety. [...] Temat równouprawnienia (w skrajnym wypadku: indystynk- cji) jest tu potraktowany w sposób symetrycznie odwrotny: * nowocześni ojcowie, jak czyta się nieraz w czasopismach „kobiecych”, interesują się domem i opieką nad dziećmi. Zarówno w swoich realizacjach skromniejszych, jak i w tych Jednak wyczuwa się w hipermarketach szum współczesnego bardziej luksusowych, doświadczenie nie-miejsca (nieodłączne Oczywiście, kryteria niewinności są umownymi i oficjalnymi szym. Teraźniejszość trasy materializuje się dziś w obrębie prestiżu: środków masowego przekazu, gwiazdek ze szklane- od mniej lub bardziej jasnej percepcji przyspieszania historii kryteriami indywidualnej tożsamości (te, które figurują na lotów międzykontynentalnych na ekranie, na którym można go ekranu, aktualności. W istocie najważniejsze pozostają te, i kurczenia się planety) jest dzisiaj nieodzownym składnikiem kartach i są zapisywane w tajemniczych kartotekach). Jed- obserwować postęp lotu z dokładnością co do minuty. W razie które można by nazwać „pokrzyżowanymi uczestnictwami” wszelkiego społecznego istnienia. Stąd charakter bardzo szcze- nak niewinność to jeszcze co innego: przestrzeń nie-miejsca potrzeby pilot podkreśla to w sposób nieco redundantny: „Na aparatów reklamowych. gólny i – ostatecznie – paradoksalny tego, co traktuje się czasami wyzwala tego, kto do niej wkracza, z cech, które go zwyczaj- prawo mogą Państwo zobaczyć miasto Lizbona”. W rzeczywi- na Zachodzie jako modę zamykania się w sobie, cocooning: nigdy nie określają. On jest tylko tym, co robi albo co przeżywa jako stości nic nie widzimy: spektakl, kolejny raz, jest zaledwie Radia komercyjne reklamują wielkie sklepy, wielkie sklepy historie indywidualne (z racji ich koniecznej relacji do przestrze- pasażer, klient, kierowca. Być może ciążą nad nim jeszcze ideą, słowem. Na autostradzie świecące się tablice podają – radia komercyjne. Agencje turystyczne oferują podróże ni, do obrazu i do konsumpcji) nie były tak uwikłane w historię troski poprzedniego dnia, być może już martwi się o następ- temperaturę w danej chwili oraz informacje potrzebne do do Ameryki i radio nas o tym informuje. Czasopisma linii powszechną, w historię w ogóle. Wychodząc z tego punktu, ny dzień, ale jego chwilowe otoczenie oddala go tymczasowo pokonania przestrzeni: „Na A3 dwukilometrowy korek”. lotniczych reklamują hotele, które reklamują linie lotnicze, wszelkie indywidualne postawy są możliwe: ucieczka (w głąb od tych zmartwień. Będąc ogarniętym łagodnym szałem, Teraźniejszość aktualności należy rozumieć w szerokim tego przy czym – co ciekawe – wszyscy użytkownicy przestrzeni siebie, gdzie indziej), strach (przed sobą, przed innymi), ale także któremu poddaje się z większą lub mniejszą zdolnością słowa znaczeniu: w samolocie intensywnie czyta się gaze- znajdują się w środku gry ech i obrazów pewnego rodzaju intensywność doświadczenia (aktywnego udziału) albo bunt i przekonaniem, jak każdy opętany doznaje przez czas jakiś ty; liczne linie zapewniają nawet retransmisje wiadomości obiektywnie uniwersalnej kosmologii, opozycyjnej względem (przeciwko ustalonym wartościom). Żadna analiza społeczna nie biernej radości braku tożsamości i bardziej czynnej przyjem- telewizyjnych. Większość samochodów jest wyposażona tych, które stanowiły tradycyjny przedmiot badań etnologów: może dziś ignorować indywiduum i żadna analiza jednostek nie ności odgrywania roli. w autoradia. Radio gra nieprzerwanie w barach przy stacjach kosmologii zarazem znajomej i prestiżowej. Z tego wynikają może ignorować przestrzeni, przez które one przechodzą. benzynowych na autostradach albo w hipermarketach: hity przynajmniej dwie rzeczy. Z jednej strony obrazy te dążą do Ostatecznie jest skonfrontowany z obrazem siebie, ale z jakże dnia, reklamy, kilka wiadomości proponowanych, ba – na- tworzenia pewnego systemu: zarysowują one świat konsump- * dziwnym obrazem, jeśli się temu bliżej przyjrzeć. Jedyna rzucanych przechodzącym klientom. W sumie wszystko cji, który każdy może sobie oswoić, gdyż jest do tego nieustan- twarz, która się zarysowuje, jedyny głos, który nabiera ciała odbywa się tak, jakby przestrzeń skurczyła się za sprawą cza- nie zachęcany. Pokusa narcyzmu jest tu o tyle silna, że zdaje Pewnego dnia, być może, nadejdzie znak z innej planety w milczącym dialogu, jaki on sam przeprowadza z zaadre- su, jakby nie było innej historii od historii dzisiejszego lub się odpowiadać ogólnemu prawu: zachowywać się jak wszyscy, i na skutek solidarności, której mechanizmy etnolog zbadał sowanym do niego jak do innych pejzażem-tekstem, to jego poprzedniego dnia, jakby każda historia indywidualna brała żeby być sobą. Z drugiej strony, jak wszystkie kosmologie, rów- w małej skali, ziemska przestrzeń stanie się miejscem. Bycie własne twarz i głos – twarz i głos samotności tym bardziej za- swoje motywy, swoje słowa i swoje obrazy z niewyczerpanej nież i ta powoduje efekty rozpoznawania. Paradoks nie-miej- obywatelem Ziemi będzie wówczas coś znaczyło. Do tego skakującej, że przywołuje miliony innych. Pasażer nie-miejsc hurtowni niekończącej się historii w czasie teraźniejszym. sca: obcokrajowiec zagubiony w obcym mu kraju („przejezd- momentu nie jest powiedziane, że zagrożenia środowiska odnajduje swoją tożsamość dopiero przy kontroli celnej, na ny”) odnajduje się w anonimowości autostrad, w barach na wystarczą. To w anonimowości nie-miejsca doświadcza się zjeździe z autostrady lub przy kasie. W oczekiwaniu na ten Atakowany przez obrazy, które instytucje handlowe, trans- stacjach benzynowych przy autostradzie, w hipermarketach samotnie wspólnoty ludzkich losów. moment poddaje się temu samemu kodeksowi, co inni, przyj- portu lub sprzedaży obficie upowszechniają, pasażer nie- i w sieciach hotelowych. Szyld pewnej marki benzyny stanowi muje te same komunikaty, odpowiada tym samym prośbom. -miejsc doświadcza symultanicznie wiecznej teraźniejszości dla niego uspokajający punkt orientacyjny i z ulgą odnajdu- Tłumaczenie: Emiliano Ranocchi Przestrzeń nie-miejsca nie tworzy ani tożsamości indywidu- i spotkania ze sobą. Spotkanie, utożsamianie się, obraz: ten je na półkach hipermarketu produkty sanitarne, artykuły alnej, ani relacji, lecz samotność i podobieństwo. elegancki czterdziestolatek, który zdaje się doznawać niewy- gospodarstwa domowego lub spożywcze uświęcone globalnymi M. Augé, Non-Lieux © Éditions du Seuil, 1992, Seria La Librairie du XXe słowionej rozkoszy pod uważnym okiem blond stewardessy korporacjami. Odwrotnie, kraje Europy Wschodniej mają na- et XXIe siècle, red. M. Olender Nie zostawia miejsca nawet dla historii, chyba że zostanie – to on; ten kierowca o stanowczym spojrzeniu, który lansuje ona przetworzona w element spektaklu, innymi słowy – czę- swój turbo-diesel na Bóg wie jakiej afrykańskiej trasie – to sto w teksty aluzyjne. Aktualność i pilność teraźniejszości on; ten macho, którego kobieta podziwia w miłosnym unie- są tu nadrzędne. Ponieważ przejeżdża się przez nie-miej- sieniu za to, że używa wody kolońskiej o dzikim zapachu – to sca, mierzy się je w jednostkach czasowych. Plan podróży znowu on. Jeśli te zachęty do utożsamienia się dotyczą w za- zakłada rozkład jazdy, tablice przyjazdów i odjazdów, gdzie sadzie mężczyzn, to dlatego, że ideał ego, który one promują, znajdzie się zawsze miejsce dla informacji o ewentualnych jest w istocie męski i jeszcze w chwili obecnej wiarygodna opóźnieniach. Mają one być przeżywane w czasie teraźniej- business woman czy prowadząca samochód przedstawiana przestrzenie niczyje | . przestrzenie niczyje |

http://autoportret.pl	128
http://www.slideshare.net	32

Marc Auge, "Nie - miejsca", Przestrzenie niczyje

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 160

Statistics

Marc Auge, "Nie - miejsca", Przestrzenie niczyje — Presentation Transcript