Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego

Wydawcy/Publishers: Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego Departament Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Turystyki Department of Culture, National Heritage and Tourism of the Marshal’s Office of the Małopolska Region ul. Racławicka 56, 30-017 Kraków, Poland www.malopolskie.pl Małopolski Instytut Kultury ul. Karmelicka 27, 31-131 Kraków, Poland www.mik.krakow.pl Teksty/Texts: Barbara Sanocka, Tomasz Zaucha (tekst nt. Pałacu biskupa Erazma Ciołka/ Erazm Ciołek Mansion) Fotografie/Photographs: Marcin Klag oraz archiwum zamku w Korzkwi (3), archiwum rodziny Nowina Konopków (pałac w Kościelnikach) (1), Przemysław J. Witek (Dworek Jana Matejki) (2), archiwum dworu Machnickich w Olkuszu (1), Joanna Orlik (pałac w Osieku) (1), archiwum zespołu sakralnego w Grodzisku (3), archiwum klasztoru na Skałce w Krakowie (1), archiwum klasztoru w Tyńcu (1), Muzeum Archidiecezjalne w Tarnowie (1), Muzeum Okręgowe w Tarnowie („Panorama siedmiogrodzka”) (2), Jerzy Sawicz (Collegium No- vum UJ) (4), archiwum Zgromadzenia Księży Misjonarzy (4), archiwum GOK w Łużnej (4) Opracowanie graficzne i skład/Graphic design & DTP: Marcin Klag Tłumaczenie/Translation: HOBBIT Piotr Krasnowolski, Martin Cahn, Ben Koschalka Redakcja wydawnicza i korekta/Editing & Proofreading (Polish version): Ewa Ślusarczyk Opieka redakcyjna/Editor: Bożena Bieńkowska Na okładce/Cover photo: kościół w Ptaszkowej/Church in Ptaszkowa, fot. Marcin Klag Publikacja obejmująca dziesięć edycji This book documents the ten ISBN 978-83-60538-12-8 Małopolskich Dni Dziedzictwa Małopolska Cultural Heritage Kulturowego, odbywających się Festivals held in the years © by Departament Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Turystyki Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, w latach 1999-2008. 1999-2008. Małopolski Instytut Kultury, 2007

Szanowni Państwo, Ladies and Gentlemen, Małopolska jest regionem o największej w Polsce When it comes to historical heritage, Małopolska is liczbie zabytków, miejscem narodzin polskiej kul- second to no other region. The birthplace of Polish tury, pielęgnowanych tradycji i urozmaiconych wa- culture, Małopolska is the region where traditions runków naturalnych. Wszystko to stanowi nasze re- are cherished, and nature is as lush as scenery is gionalne dziedzictwo, którego musimy strzec, które varied. All these are elements of our region’s herit- musimy upowszechniać i popularyzować: wśród age that we must look after, that we must make Małopolan – aby znali je i byli z niego dumni, oraz known, and that we must promote: among local w kraju i zagranicą – aby nasz Region nadal cieszył residents – so that they know it and take pride, and się renomą w Europie. in Poland and abroad – so that our Region continues to enjoy European renown. Już dziesiąty raz swój wielki wkład w dzieło upo- It is for the tenth time that regional authorities have wszechniania historii i zabytków regionu mają Mało- organised Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego polskie Dni Dziedzictwa Kulturowego organizowane – Małopolska Cultural Heritage Festival, an event przez samorząd regionalny od 1999 roku. Co roku that since 1999 has strongly contributed to the work podczas dwóch dni goście oraz mieszkańcy Małopol- of promoting the history and heritage of the region. ski mogą zwiedzać często niedostępne na co dzień For two days every year, our guests and residents zabytki, a także poznawać przeszłość i tradycje re- of Małopolska are invited to visit heritage sites that gionu, uczestnicząc w licznych imprezach towarzy- are normally inaccessible, and learn the past and szących. Dni Dziedzictwa są z powodzeniem reali- traditions of the region by participating in numer- zowane jako stały element integrujący region i pro- ous accompanying events. The Heritage Festival is mujący jego wspaniałą spuściznę historyczną, sta- a successful and permanent element of the region’s nowiącą ważną część dziedzictwa narodowego. Idea integration and promotion of its magnificent historic corocznego organizowania dni odbierana jest przez past that forms a crucial component of out national zwiedzających jako wartościowe przedsięwzięcie heritage. The visitors highly appreciate the idea of or- edukacyjne i promocyjne, dzięki któremu ukazane ganising annual Cultural Heritage Festival, perceiving jest zarówno bogactwo, różnorodność i atrakcyjność it a valuable educational and promotional initiative, zabytków Małopolski, jak i pielęgnowanych trady- which allows the presentation of abundance, variety cji, w tym zawodów rzemieślniczych. Małopolskie and attractiveness of the region’s material heritage Dni Dziedzictwa Kulturowego to także ważny przy- on the one hand, and cherishing its traditions, also czynek do dokumentowania zasobów kulturowych those of arts and crafts, on the other. Małopolska Małopolski, które są przeogromne, a w wielu przy- Cultural Heritage Festival provides an important con- padkach ze względu na zaszłości ustrojowe i trud- tribution to the documentation of Małopolska’s cul- ną historię Polski, nie do końca opisane, a przez to tural resources that are vast though – due to Poland’s niedoceniane. tumultuous history and for political reasons – they have as often as not been nearly undocumented, and for that reason may remain underrated. W dotychczasowych dziesięciu edycjach Dni udo- During the 10 years of the Festival, visitors were stępniono zwiedzającym 150 obiektów zabytko- granted access to 150 heritage sites including mon- wych, m.in. klasztory, kościoły, muzea, kompleksy asteries, churches, museums, manors, mansions, dworskie, pałace, wiekowe ogrody i stare nekropo- palaces, stately gardens, ancient necropolises, towns lie, miasteczka z ich charakterystyczną zabudową, with their characteristic architecture, and objects of zabytki sztuki ludowej i budownictwa. W organiza- folk art and industriousness. Involved in the organisa- cję Dni angażują się lokalne samorządy, domy kul- tion of the Festival are local and regional authorities, tury, stowarzyszenia, szkoły, wolontariusze, a nade culture centres, associations, schools, volunteers, and wszystko właściciele i gospodarze obiektów za- last but not least – owners and administrators of the bytkowych, często osoby prywatne. Od 2003 roku heritage sites, many of whom are private persons. w czasie Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowe- Since 2003, Marian Kornecki Memorial Prize of the go wręczana jest Nagroda Województwa Małopol- Małopolska Region for eminent achievements in the skiego im. Mariana Korneckiego za wybitne osiąg- protection and promotion of wooden architecture in nięcia w dziedzinie ochrony zabytków architektury Małopolska heritage has been presented during the drewnianej Małopolski oraz ich promocji. Małopolska Cultural Heritage Festival. Szanowni Państwo, Ladies and Gentlemen, Marek Nawara Mam przyjemność przedstawić wydawnictwo jubi- it is my pleasure to present to you the jubilee publi- leuszowe, podsumowujące Małopolskie Dni Dziedzi- cation, encapsulating Małopolska Cultural Heritage ctwa Kulturowego. Znajdziecie tu Państwo informa- Festival. here, you will find plenty of information on Marszałek Marshal cje dotyczące wszystkich dziesięciu edycji Dni Dzie- each of the ten individual festivals. Its content is Województwa of the Małopolska dzictwa. Warto zapoznać się z jego treścią. To klucz worth looking at. It is the key to the treasury of the Małopolskiego Region do skarbca małopolskiej historii, kultury i tradycji, history, culture, and tradition of Małopolska, where w którym naprawdę nie brakuje klejnotów. true gems are found in abundance.

zaMkI CASTlES

zaMkI CASTlES • MIECHóW • SZCZUCIN • IMBRAMOWICE DęBNo k. tarNoWa, ZAMEK 10 • SŁAWKóW JeŻóW, DWóR OBRONNy 12 • OlKUSZ korzkIeW, ZAMEK 14 • BEJSCE • pIeSkoWa Skała LIpoWIec, ZAMEK 16 NIeDzIca, ZAMEK 18 • GRODZISKO NIepołoMIce, ZAMEK 20 • PŁAWOWICE • TRZEBINIA pIeSkoWa Skała, ZAMEK 22 • HEBDóW • KOśCIElNIKI • korzkIeW • MŁOSZOWA SpytkoWIce, ZAMEK 24 • IGOŁOMIA • CZERNA • DOŁęGA Sucha BeSkIDzka, ZAMEK 26 • BRANICE • TOMASZOWICE • KRZESZOWICE • MODlNICA SzyMBark, DWóR OBRONNy 28 • NIepołoMIce WIśNIcz, ZAMEK • KRAKóW 30 • LIpoWIec/WygIełzóW • TARNóW • BRZESKO • STANIąTKI • TyNIEC • BOCHNIA zator, ZAMEK • AlWERNIA 32 • DęBNo • ŁAPCZyCA • WIElICZKA • GRODKOWICE • OśWIęCIM • NoWy WIśNIcz • HARMężE • zator • SpytkoWIce • OSIEK • PASZKóWKA • TUCHóW • lIPNICA MUROWANA • CZCHóW • KAlWARIA ZEBRZyDOWSKA • lANCKORONA • GORZEń GóRNy • TROPIE • STRySZóW • CIężKOWICE • KąśNA DOlNA • SZCZyRZyC • BIECZ • ŁUżNA • Sucha BeSkIDzka • BOBOWA • lASKOWA • SZAlOWA • lACHOWICE • JeŻóW • SzyMBark • STRóżE • GRyBóW • NOWy SąCZ • PORęBA WIElKA • PTASZKOWA • WySOKA • STARy SąCZ • SęKOWA • OWCZARy • NAWOJOWA • GOŁKOWICE • BARTNE • ZUBRZyCA • ORAWKA • KWIATOń • ŁOPUSZNA • GRyWAŁD • FRyDMAN • SZCZAWNICA • NIeDzIca • KRyNICA • JURGóW • ZAKOPANE X X MDDK |

zamek w Dębnie niedaleko Brzeska jest jednym the castle in Dębno near Brzesko is one of the z nielicznych zabytków świeckiej architektury few remaining examples of late-medieval Polish polskiej późnego średniowiecza, który zacho- secular architecture that survived in its original, wał pierwotny, prawie nie zmieniony wygląd. practically unchanged appearance. It is located Jest on położony na niewielkim wzniesieniu, on a hillock, surrounded with trees, and adjoins w otoczeniu drzew, a w jego pobliżu rozciąga a park with an avenue of ash trees. the castle is mentioned in written documents się kilkuhektarowy park z aleją jesionów. Dębiński zamek odnotowano w dokumentach in the beginning of the 14th century, and the już na początku XIV w., a związaną z nim wieś village even in 1357, when it was transferred – w 1357 r., kiedy to została ona przeniesio- to German law. The property then belonged na na prawo niemieckie. Dobra te należały to the Odrowąż clan. In the latter half of the wówczas do rodu Odrowążów. W 2. poł. XV w. 15th century, Jakub of Dębno, the Castel- otrzymał je drogą sukcesji Jakub z Dębna, kasz- lan of Kraków and an outstanding politician telan krakowski, wybitny polityk i dyplomata and diplomat at the court of King Kazimierz na dworze króla Kazimierza Jagiellończyka. Jagiellończyk, succeeded to the estate, and Wzniósł on obecny zamek w latach 1470- had the castle built in the years 1470-1480. -1480, w posiadaniu rodu Dębińskich (przyjęli The castle stayed in the hand of the Dębińskis oni nazwisko od miejsca siedziby) pozostał on – the name Jakub’s family assumed having set- do 1583 r. Później znalazł się w rękach starosty tled here, until 1583. later it was owned by the lanckorońskiego Franciszka Wesseliniego, a ten starost of lanckorona, Ferenc Wesselini, who przekształcił zamek w renesansową rezyden- turned the castle into a Renaissance residence. cję. W XVII i XVIII w. należał do rodziny Tarłów, In the 17th and 18th centuries it belonged to potem jego właścicielami byli m.in. lanckoroń- the Tarło family; subsequently it was owned scy i Jastrzębowscy. Od 1976 r. znajduje się tu- by the lanckoroński and Jastrzębowski fami- taj Oddział Muzeum Okręgowego w Tarnowie. lies. Since 1976, it has housed a section of the Posadowiony na kamiennych fundamentach Tarnów District Museum. the castle is founded on a stone footing, built zamek jest zbudowany z cegły, ściany zdobią wzory z zendrówek oraz bogata kamieniar- of brick, and its walls are decorated with a ka. Składa się z czterech piętrowych, jedno- pattern of decorative bricks and elaborate traktowych, połączonych ze sobą budynków, stonework. It consists of four two-storey, sin- zgrupowanych wokół czworobocznego dzie- gle-circuit, interconnected buildings, grouped dzińca. Naroża części zachodniej wzmocnione around a quadrangular inner courtyard. West- są basztami, a na ścianach wschodniej części, ern quoins are reinforced with turrets, while po stronie północnej i południowej, znajdują the eastern walls have bays to the north and się wykusze. Wejście na dziedziniec prowadzi the south. The entrance to the courtyard is przez barokowy portal z herbem Topór (rodu through a Baroque gateway with the Topór Tarłów). Na poziomie piętra dziedziniec obiega- coat-of-arms (the emblem of the Tarłowski ją w trzech skrzydłach drewniane krużganki. clan). In the upper level, a wooden gallery lines Wewnątrz zamku szczególnie warte zobacze- three of the courtyard’s wings. the interiors are particularly noteworthy for nia są komnaty piętra w części wschodniej, zdobione gotyckimi, kamiennymi detalami. the upper chambers in the eastern part, deco- Niezwykle bogata jest zwłaszcza dekoracja wy- rated with Gothic stone details, notably in the kuszy tych sal. Z zewnątrz zdobią je maswerki, bay windows. On the outside, the latter are wić roślinna oraz herby. Wewnątrz, we wnę- decorated with tracery, floral patterns and kach mieszczą się kamienne ławy, a na ścia- coats-of-arms. Inside the bay’s niches, stone nach można dostrzec liczne rzeźbiarskie deta- benches are placed, and the walls feature nu- le. W zamku można podziwiać również dzieła merous sculpted details. later artwork can also epok późniejszych: renesansowe obramienia be admired here: Renaissance window frames, okien i reszty dekoracji sgraffitowej, barokowe the remains of sgraffito, Baroque doorways, portale, a także sklepienia sal parteru pocho- and ground floor vaults, dating to the 16th to dzące z XVI-XIX w. Wnętrza komnat urządzono 19th centuries. The chambers were arranged to tak, by odtworzyć wygląd dostatniej siedziby reflect the appearance of a wealthy aristocratic szlacheckiej z czasów między XV a XVIII w. home throughout the 15th to 18th centuries. DęBNo k. tarNoWa, DęBNo near tarNóW Castle zamek 10 | X MDDK X X MDDK | 11 X

JeŻóW, Dwór w Jeżowie wznosi się pośród drzew, na łagodnie opadającym ku rzece Białej stoku, po zachodniej stronie drogi prowadzącej dwór obronny ze Stróż do Bobowej. Zbudowany został naj- pewniej pod koniec XV w., a w 1529 r. trafił w ręce Adama Strasza herbu Ogończyk. Prze- budował on dwór, obniżając go o jedną kon- dygnację, a do południowej części z owalną wieżą dobudował tej samej szerokości część północną. Prace ukończono w 1544 r., o czym informuje tablica nad wejściem do dworu, z herbem Ogończyk i napisem: „Gdi Pan Bóg Snami Wsytko Miecz Będziemy”. W XVII i XVIII w. Jeżów wielokrotnie zmieniał właścicieli, a na przełomie XVIII i XIX w. znaj- dował się w tak złym stanie, że na piętrze urządzono spichlerz. Około 1900 r. znalazł się w posiadaniu Kazimierza Ramułta, który podjął się jego odnowy. Po II wojnie światowej budynek znów stał opuszczony. Dopiero w latach 60. XX w. dwór odrestaurowano, przywracając mu wygląd z czasów renesansu. Obecnie pełni on rolę Domu Pracy Twórczej liceum Sztuk Pla- stycznych w Tarnowie. obronny, gotycko-renesansowy dwór posiadał umocnienia w postaci ostrokołu i fosy, której zarys jest jeszcze widoczny. Na niewielkiej po- chyłości od południowego wschodu zachowa- ły się także ślady kwaterowego ogrodu renesansowego. Piętrowy dwór jest posadowiony na wysokich piwnicach, zbudowany z ciosów piaskowca i otynkowany, nakryty dachem gontowym. W południowo-wschodnim narożniku znajduje się owalna baszta. Jej górna, szersza część wspiera się na kilkunastu kroksztynach (wspornikach) w formie arkadek, obiegających basztę dokoła. Wejście do dworu prowadzi JeŻóW Fortified the Jeżów mansion rises above the trees at po schodach przy ścianie północnej, pod który- a moat, the outline of which is still discernible. mi znajdują się drzwi do wysokich piwnic. the gentle slope descending towards the Biała On the gentle slope to the south-east, traces plan dworu jest zbliżony do kwadratu, podzie- river, west of the Stróże–Bobowa road. Prob- of a Renaissance garden plan can be seen. The Mansion lonego wewnątrz na cztery podobnej wielko- ably built in the late 15th century, in 1529 it mansion is a one-storey building with high ści pomieszczenia. Tylko na piętrze, od strony became the property of Adam Strasz, of the vaulted cellars, built of sandstone slabs and północnej, znajduje się duża sala, zajmująca Ogończyk coat-of-arms. The new owner recovered in plaster, with a shingle roof. At the połowę budynku. Wewnątrz zachowały się ele- built the residence, lowering it by one level, south-east corner of the mansion stands an menty pierwotnej kamieniarki renesansowej: and adding an oval tower in the north to mir- oval tower. It widens towards the top, where it obramienia drzwi, na piętrze kominek z joń- ror the existing south tower. The remodelling is supported with a gallery, which surrounds it. skimi pilastrami, a nad drzwiami w zachod- works were completed in 1544, as witnessed The entrance is situated at the top of the stairs niej izbie – tablica adoracyjna przedstawiająca by the memorial plaque over the north en- in the northern façade, under which the door to Adama Strasza klęczącego przed upadającym trance, bearing the Ogończyk coat-of-arms the high vaults was placed. the plan of the building is rectangular, almost pod krzyżem Chrystusem. ściany sal zdobią and an inscription: Gdi Pan Bóg Snami Wsytko renesansowe malowidła odpowiadające ich Miecz Będziemy (Should the lord Dwell with square, subdivided into four chambers of near- przeznaczeniu: krajobrazy i ornamenty roślin- Us, Then We Shall Have All). ly identical dimensions. Only the northern half In the 17th and 18th centuries Jeżów often ne w pokojach mieszkalnych, a wizerunki świę- of the upper floor contains one large hall. preserved inside are elements of original Ren- tych w dawnej kaplicy. changed hands, and at the turn of the 18th and 19th centuries it became so dilapidated that aissance stonework: door frames, a fireplace its upper floors were destined to serve as a with ionic columns upstairs, and above the granary. Around 1900 it was purchased by Ka- entrance in the western chamber – a votive zimierz Ramułt, who undertook to renovate it. plaque depicting Adam Strasz kneeling before After the second world war, however, the build- Christ, who is falling under the weight of the ing again stood abandoned. Only in the 1960s cross. The walls of the chambers are decorated was the mansion restored to its Renaissance with Renaissance paintings matching their reform. Today it houses Creative Workshops of spective functions: landscapes and floral or- the Tarnów Arts College. naments in the living quarters; saints in the part-Gothic, part-Renaissance, the fortified former chapel. mansion was surrounded with a palisade and 12 | X MDDK X X MDDK | 13 X

korzkIeW, zamek korzkiew jest położona w niewielkiej odległości na północ od Krakowa. Na wzgórzu w zakolu rzeczki Korzkiewki wznosi się zamek otoczony XIX-wiecznym zespołem parkowym. Z zamkowego wzgórza rozciąga się widok na wieś oraz stojący na sąsiednim wzgórzu XVII-wieczny kościół parafialny. Cały ten teren należy do Korzkiewskiego Parku Kulturowego. początki zamku w Korzkwi sięgają 2. poł. XIV stulecia, kiedy na stromym wzniesieniu po- wstała wieża mieszkalno-obronna otoczona kamiennym murem. Inicjatorem budowy tego założenia był zapewne Jan z Syrokomli, który zakupił górę Korzkiew w 1352 r. Później zamek przeszedł w posiadanie Szczepana świętopełka z Irządz, by przed końcem XV w. stać się włas- nością bogatego krakowskiego mieszczanina Piotra Krupki. Wówczas została przeprowadzona rozbudowa zamku. W latach 60. XVI w. zamek należał do Zborowskich, później do rodziny Ługowskich, w posiadaniu której pozostawał przez następne stulecie. W trakcie rozbudowy w wiekach XV i XVI zamek uzyskał swój zasad- niczy kształt. Został gruntownie odnowiony i wzbogacony o loggię w 1720 r., kiedy to znaj- dował się w posiadaniu rodziny Jordanów. Po nich właścicielami zamku byli Wesslowie i Wo- dziccy. Ci ostatni zamieszkiwali dworek u stóp zamku, który służył wówczas jako lamus. Na przełomie XIX i XX w. zamek popadł w ruinę. Zakupiony w 1997 r. przez krakowskiego archi- korzkIeW korzkiew is situated close to the north of tekta Jerzego Donimirskiego, powoli odzyskuje tle was used only as additional storage space. utraconą świetność. Kraków. Its castle stands within a 19th-century At the turn of the 19th century, the castle fell zamek posadowiony jest na skale stromo opa- park on a hill encircled by a meander of the into ruin. Purchased in 1997 by a Kraków archi- Castle dającej w kierunku północnym i wschodnim. Korzkiewka stream. The castle hill commands tect, Jerzy Donimirski, it is slowly regaining the Do wejścia głównego, znajdującego się po stro- a view of the village and the 17th-century par- grandeur it once lost. the castle is situated on a rock dropping steeply nie południowej, wiedzie droga wzdłuż zamko- ish church perched atop the neighbouring hill. wego muru. Wejście na zamkowy dziedziniec The whole area is a part of the Korzkiewski to the north and east. The road going along the prowadzi przez budynek bramny, w przyziemiu Cultural Park. castle wall leads to the main entrance situated the history of the castle in Korzkiew began którego mieści się półkoliście zamknięta bra- in the south. Access to the courtyard is possible ma. Dziedziniec jest niewielki, otoczony murem in the latter half of the 14th century, when a through the gatehouse with its gate with cres- z drewnianymi gankami, strzelnicami i dwiema residential and defensive keep was built on the cent-shaped top. The courtyard itself is quite basztami. W głównym, najstarszym skrzydle steep hill and surrounded by a stone wall. Its small and is surrounded by a wall with wooden zamku na parterze mieści się wielka sala prze- construction may have been initiated by Jan battlements, embrasures, and two towers. The kryta sklepieniem kolebkowym z lunetami; po- of Syrokomla, who purchased Korzkiew Hill ground floor of the main and oldest wing of the niżej znajdują się przestronne piwnice. in 1352. later the castle fell into the hands castle houses the Grand Hall covered with bar- Nie tak dawno będący jeszcze ruiną, korzkiew- of Szczepan świętopełk of Irządze, to become rel vaulting with mall windows, and spacious ski zamek został już częściowo odbudowany; the property of a rich Kraków burgher, Piotr cellars stretch below. until recently a ruin, the castle in Korzkiew has działa tutaj hotel i restauracja. Niezwykle wy- Krupka, by the end of the 15th century. Dur- smakowane detale wnętrz: kominki, podłoga ing this time the castle expanded. In the 1560s, been partially restored and turned into a hotel ułożona z drewnianych klocków, solidne para- the castle was owned by the Zborowskis and and restaurant. The highly refined interior in- pety, kute poręcze, zabytkowe meble oraz inte- later by the Ługowskis, who held it for the fol- cludes fireplaces, floors arranged from wooden resujące sztychy na ścianach tworzą niezwykły lowing century. These 15th- and 16th-century blocks, massive window sills, wrought railings, klimat tego miejsca. remodellings gave the castle its basic shape. historical furniture, and interesting murals on In 1720, in the hands of the Jordan family, it the walls, all contributing to build the unique was thoroughly renovated and furnished with atmosphere of the place. a loggia. They were followed by the Wessls and Wodzickis. The latter lived in the manor house at the foot of the castle, as at that time the cas- 14 | X MDDK X X MDDK | 15 X

LIpoWIec Castle upon a high, woody hill over the Vistula river, north of the village of Babice, there lie the ruins of a castle known as lipowiec. The oldest fragments of the tower date to the late 13th or early 14th century. The castle’s existence was documented in writing in 1303 and 1308 in sources linking it to the Bishop of Kraków, Jan Muskata. During his fight against ladislaus the Elbow-High or Short (Władysław Łokietek), the bishop built a keep here. In the beginning of the 15th century, bishop Zbigniew Oleśnicki had the site extended and turned the fortified castle into a comfortable and grand dwelling. Most probably since the end of the 15th, and certainly throughout the 16th century – the period of struggle for power and religious dis- putes – the castle served as a prison for clergy. After a fire in the first half of the 17th century it was reconstructed and reinforced, however in 1655 the Swedes captured it, and when they were fleeing two years later, they burnt the castle. The works commissioned in the first half of the 18th century by bishop Felicjan Szaniaw- ski included the reconstruction and adaptation of castle buildings into a corrective institution for clergymen. Until 1789 the castle remained the property of the bishops of Kraków. When seized by Austrian administration, it fell into ruin; around the year 1800 a fire consumed the roof and seriously damaged the walls. the main corpus of the castle, built of stone and brick, is two-storey high. laid out around a small, irregular pentagonal courtyard, it is LIpoWIec, Na wysokim, lesistym wzgórzu nad Wisłą, na główny korpus zamkowy, zbudowany z kamie- surrounded by castellated walls. In the south- północ od wsi Babice znajdują się ruiny za- nia i cegły, jest dwupiętrowy, zgrupowany wokół eastern corner of the courtyard stands a round mku zwanego lipowcem. Najstarsze fragmenty niewielkiego, pięciobocznego, nieregularnego tower commanding a magnificent panorama zamek wieży datowane są na koniec XIII lub początek dziedzińca i otoczony murami z umocnieniami of the Vistula Valley and the Nadwiślański XIV w. Istnienie zamku potwierdzają dokumenty bastionowymi. W południowo-wschodnim na- Open-Air Ethnographic Museum situated at the z 1303 i 1308 r. dotyczące biskupa krakowskiego rożniku dziedzińca znajduje się okrągła wieża. foot of the castle hill. The castle proper is sur- Jana Muskaty. W okresie walk z Władysławem Z jej szczytu rozciąga się wspaniały widok na rounded from the south, west, and north by a Łokietkiem wzniósł on tutaj warowną wieżę. Na dolinę Wisły i położony u stóp zamku Nadwi- watchmen’s gallery and a low wall with shoot- początku XV w., z inicjatywy biskupa Zbigniewa ślański Park Etnograficzny. Zamek właściwy ing holes. East to the castle there is another, Oleśnickiego przeprowadzono rozbudowę obiek- otoczony jest od południa, zachodu i północy spacious auxiliary yard. 20th-century conservation works were aimed tu. Przekształciła ona obronne założenie z domi- chodnikiem straży, zamkniętym niskim murem nującą wieżą w wygodną i okazałą rezydencję. z otworami strzelniczymi. Po stronie wschod- at permanent preservation of the castle ruins. prawdopodobnie od końca XV stulecia, a już na niej zabudowań zamkowych mieści się obszer- The tower and fragments of outer walls as- pewno w XVI w. – okresie walk i sporów religij- ny dziedziniec gospodarski. similated into the main corpus in the north and przeprowadzone w XX w. prace konserwa- nych – zamek pełnił rolę więzienia dla kleru. Po east remain from the oldest, Gothic keep. 15th- pożarze w 1. poł. XVII w. został odbudowany torskie doprowadziły do zachowania zamku -century reconstruction also left behind coats- i umocniony, jednak w 1655 r. zajęli go Szwedzi, w formie trwałej ruiny. Z najstarszego, goty- -of-arms of bishops Wojciech Jastrzębiec and a ustępując po dwóch latach, spalili go. Prace ckiego zamku zachowała się wieża i fragmenty Zbigniew Oleśnicki. Preserved inside the castle przeprowadzone w 1. poł. XVIII w. z inicjatywy murów zewnętrznych od północy i zachodu, are prison cells with some surviving architec- biskupa Felicjana Szaniawskiego objęły przebu- wtopione w ścianę głównego korpusu. Z cza- tural detail, and a modest historical exhibition. dowę i adaptację pomieszczeń zamkowych na sów XV-wiecznej przebudowy pozostały rów- dom poprawczy dla duchownych. Do 1789 r. nież herby biskupa Wojciecha Jastrzębca oraz zamek był własnością biskupów krakowskich. biskupa Zbigniewa Oleśnickiego. Wewnątrz Przejęty przez władze austriackie popadł w rui- zamku można zobaczyć cele więzienne z za- nę, a ok. 1800 r. pożar zniszczył jego dach i po- chowanymi detalami architektonicznymi oraz ważnie naruszył mury. niewielką ekspozycję historyczną. 16 | X MDDK X X MDDK | 17 X

zamek w Niedzicy, położony na stromej ska- the Niedzica Castle, perched on a steep rock, le nad spiętrzonymi w Zalewie Czorsztyńskim overlooking the waters of Dunajec dammed up wodami Dunajca, był grodem obronnym pogra- into Czorsztyński Reservoir, was once an im- nicza polsko-węgierskiego. Granica na Dunajcu portant defensive stronghold in Polish-Hungar- oddzielała węgierski zamek w Niedzicy panu- ian borderlands. The Dunajec River separated jący nad Spiszem od polskiego zamku w Czor- the Hungarian castle in Niedzica, which ruled sztynie. over the Spisz (Spis), from the Polish castle in pierwsza wzmianka o zamku w Niedzicy pocho- Czorsztyn. the first written reference to the Niedzica cas- dzi z początku XIV w. Były to zapewne ziemno- drewniane umocnienia. Budowa murowanego tle, at the time most probably merely earth założenia przed 1330 r. przypisywana jest wę- and timber reinforcements, dates to early 14th gierskiemu rodowi Berzeviczych lub Wilhelmowi century. Foundation of a stone building before Drugethowi. Powstał wówczas tzw. zamek gór- 1330 is attributed to the Hungarian Berzeviczy ny złożony z muru obwodowego i wieży. Kolejna family or to Wilhelm Drugeth. First the upper rozbudowa przeprowadzona przez Berzeviczych castle was built, with an outer fortified wall and objęła skrzydło południowe, gdzie umieszczono a keep. The castle was soon extended by the salę gotycką i kaplicę. Nowy właściciel zamku, Berzeviczys: a Gothic hall and a chapel were Emeryk Zapolya, przebudował go ok. poł. XV w., situated in the southerly wing. The castle’s new powiększając o tzw. zamek średni. W 1529 r. owner, Emeryk Zapolya, remodelled it around Niedzica przeszła w ręce Hieronima Łaskiego, mid-15th century, adding the so-called middle ale niedługo potem stała się własnością Hor- castle. In 1529 Niedzica was briefly owned by vathów. Na przełomie XVI i XVII w. zamek został Hieronim Łaski, and soon afterwards was taken przebudowany w stylu renesansowym przez over by the Horvath family. At the turn of the Jerzego Horvatha i rozbudowany o tzw. zamek 16th century, Gyorgy Horvath had the strong- dolny. Zasadniczo w tej postaci przetrwał do hold refurbished in the Renaissance style and naszych czasów. Później Niedzica trafiła do rąk supplemented it with the lower castle. From rodziny Giovanelli, by po przeszło stu latach, that moment on, it has remained nearly un- w 1776 r. powrócić do Horvathów. W połowie changed. later, Niedzica was inhabited by the XIX w. zamek należał do rodu Salamonów, któ- Giovanelli family, only to return to the Horvaths rzy władali nim do 1943 r. approximately a hundred years later, in 1776. po 1945 r. zamek poddano konserwacji i od- In mid-19th century the castle belonged to the budowie, powierzając go w użytkowanie Sto- Salamon family who controlled it until 1943. after 1945 the castle underwent renovation and warzyszeniu Historyków Sztuki. Zamek mieści obecnie Dom Pracy Twórczej SHS, pokoje goś- conservation works, and was entrusted to the cinne w zamku dolnym i drewnianym budyn- Art Historians’ Society. Today it houses a retreat ku tzw. celnicy, czyli siedziby międzywojen- for the Society’s study projects, guestrooms in nej służby granicznej, muzeum i restaurację. the lower castle, and in the wooden “customs W muzeum zamkowym znajdują się zbiory chamber” where border guards were stationed archeologiczne, zbiory malarstwa i rzemiosła between wars, a museum, and a restaurant. artystycznego, a także hungarica. The museum’s exhibits include archaeological Wejście na teren założenia zamkowego prowa- findings, a painting and applied arts gallery, as dzi przez wjazd wykonany podczas przebudo- well as a collection of Hungarica. the present entryway to the castle dates back wy na przełomie XVI i XVII w. Znajduje się on od strony zachodniej i wiedzie na nieregular- to the remodelling at the turn of the 16th cen- ny dziedziniec, wokół którego zgrupowane są tury. located in the west, it leads into an irregu- zabudowania zamku dolnego. Otacza je mur lar courtyard, around which the buildings of the z pięcioma basztami. Schody przy stromej ska- lower castle are grouped, surrounded by a wall le wspinają się ku niewielkim zabudowaniom with five towers. The stairs ascend a steep rock zamku średniego, przylegającym do zamku towards the smaller middle castle, which neigh- górnego (wysokiego). Ośrodkiem najstarszej bours the upper (or high) castle. The tower with części zamku była wieża z przyległymi budyn- adjoining living quarters and a chapel used to kami mieszkalnymi i kaplicą. be the centre of the castle’s oldest section. z niedzickim zamkiem związanych jest wiele legend; w niektórych jest pewnie ziarno prawdy… Opowiadane są historie o tutejszych lochach i izbie tortur, o egzekucjach zbójników, którzy zamieszkiwali zamek w XVI w., a także o ukrytym w podziemiach zamku skarbie Inków. NIeDzIca, NIeDzIca zamek Castle 18 | X MDDK X X MDDK | 1 X

NIepołoMIce, zamek Niepołomicki zamek jest drugą, obok kościoła parafialnego, fundacją kazimierzowską w tym mieście. Wybudowany w połowie XIV w., był miejscem ważnych spotkań politycznych i dyplomatycznych; stąd wyruszali królowie na myśliwskie wyprawy do pobliskiej Puszczy Niepołomickiej. Renesansową formę nadała niepołomickiej siedzibie przebudowa z cza- sów Zygmunta Augusta (1550-1571). Pracami kierował budowniczy Tomasz Grzymała, a po- magali mu murator Wincenty oraz Włoch Piotr Mezzo. Wówczas zamek stał się regularnie roz- planowaną budowlą na rzucie kwadratu, z we- wnętrznym, arkadowym dziedzińcem. Dalsze prace przy zamku były prowadzone w latach 1585 i 1637. Przy południowym skrzydle zamku założono włoskie ogrody, powstałe z woli królowej Bony. Najazd Szwedów w połowie XVII w. spowodo- wał upadek tej królewskiej rezydencji. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Niepołomice, a wraz z nimi zamek, znalazły się pod panowaniem austriackim. Zaborcy przeznaczyli zamek na koszary i rozebrali drugie piętro. W XIX w. obiekt odnowiono z przeznaczeniem na sie- dzibę administracji, taką funkcję pełnił jeszcze po II wojnie światowej. Kiedy w 1991 r. prze- szedł na własność gminy Niepołomice, przystą- piono do kompleksowej renowacji. Po kilku latach remontów i prac adaptacyjnych królewska siedziba odzyskała swą dawną świetność. NIepołoMIce zamek założony na planie czworoboku, z ob- Besides the parish church, Niepołomice castle is in 1991 the estate became the property of the szernym, zbliżonym do kwadratu dziedzińcem, the only building founded in the town by King Niepołomice municipality, a thorough renova- zwrócony jest fasadą w stronę południowo- Casimir the Great (Kazimierz Wielki). Construct- tion commenced. Several years later the castle Castle -zachodnią. Dziedziniec otaczają z trzech stron ed in the mid-14th century, the castle became was restored to its former glory. the castle has a rectangular courtyard, approxi- arkadowe, XVII-wieczne krużganki: na parterze the place of momentous political and diplomatic filarowe, a na piętrze kolumnowe. W trzech meetings, and the base for hunting expeditions mating an ideal square, and its façade overlooks narożach dziedzińca znajdują się przybudówki; to the nearby Niepołomice Forest. The current, south-east. Three sides of the courtyard are w dwóch z nich mieszczą się klatki schodowe. Renaissance appearance of the castle dates to lined with 17th-century arcades: with pillars on Główną bramę wjazdową zdobi renesanso- the reign of King Sigismund (Zygmunt) August the ground floor, and columns in the upper floor. wy portal, powstały po 1550 r. i uzupełniony (1550-1571). The works were headed by the Two of the three annexes in the corners contain w XVII w. górną, manierystyczną częścią. We- master stonemason Tomasz Grzymała, assisted staircases. The main entryway is decorated with wnątrz zachowane są pomieszczenia skarbca by the bricklayer Wincenty, and an Italian by a Renaissance portal, post-1550, supplemented (z lat 1561-1563) ze sklepieniem wspartym the name of Pietro Mezzo. Thus developed, the in the 17th century with the upper Renaissance- na masywnym filarze oraz sali akustycznej castle became a regular square edifice with an mannerist part. Surviving interiors include a o sklepieniu klasztornym, obejmującej dwie arcaded inner courtyard. Further improvements treasury (dating back to 1561-1563) with a vault kondygnacje. followed in 1585 and 1637. In order to please supported upon a solid pillar, and a two-storey- obecnie w zabytkowych wnętrzach zamku Queen Bona Sforza, Italian gardens were laid high acoustic room with a cloister vault. today the historic interiors accommodate the działalność prowadzi Centrum Kultury „Za- next to the southern wing. the Swedish raid in mid-17th century prompt- mek” oraz Muzeum Niepołomickie, prezentu- Zamek Culture Centre and the Niepołomice Mu- jące eksponaty myśliwskie i łowieckie, a także ed the fall of this royal residence. After the First seum presenting hunting objects and trophies zbiory Włodzimierza Puchalskiego. Działają tu- Partition of Poland in 1772, Niepołomice, the and the collection of Włodzimierz Puchalski. taj również restauracja i sale konferencyjne. castle included, fell under Austrian administra- The castle also houses a hotel and restaurant. tion. The occupants turned the castle into military barracks and dismantled the second floor. In the 19th century, the castle was renovated and designated to house various administrative offices, a function it continued to perform even after the second world war. When 20 | X MDDK X X MDDK | 21 X

pIeSkoWa W północnej części Ojcowskiego Paru Naro- dowego, na wysokim cyplu skalnym nad doli- ną Prądnika góruje zamek w Pieskowej Skale. Skała Castle Wzniesiony przy starej drodze handlowej pro- wadzącej z Krakowa na śląsk, jest warowną rezydencją renesansową z zachowanymi ele- In the northern part of the Ojców National mentami średniowiecznymi i uzupełnieniami z późniejszych epok. Park, upon a high rocky promontory above the kroniki notują, iż pierwsze umocnienia znaj- Prądnik valley, reigns the Pieskowa Skała castle. dowały się na skalnym występie już w 1315 r. Erected on the ancient trade route connecting Kazimierz Wielki zlecił wzniesienie tutaj obron- Kraków to Silesia, it is a defensive Renaissance nej wieży i obwarowań. W 1377 r. zamek został stronghold with some medieval elements pre- nadany przez ludwika Węgierskiego Piotrowi served, and with additions dating from later Szafrańcowi i w rękach tego rodu pozostawał epochs. the chronicles note the earliest fortifications in do początku XVII w. Za rządów Szafrańców, w latach 40. i 70. XVI w., został przebudo- this place already in the year 1315. King Ka- wany i powiększony w stylu renesansowym, zimierz Wielki (Casimir the Great) had a keep wtedy też powstał dziedziniec z krużgankami. and bastions built here. In 1377, King louis W XVII w. należał do Michała Zebrzydowskiego, d’Anjou granted the castle to Piotr Szafraniec, który wzniósł tu kaplicę i umocnił zamek for- of whose family it remained property until the tyfikacjami. Zniszczony przez Szwedów zamek early 17th century. During the Szafraniec ad- kupili następnie Wielopolscy, którzy go odbu- ministration, in the 1540s and 1570s, the castle dowali i na nowo wyposażyli. W XIX w., dwu- was extended and rebuilt in Renaissance style; krotnie spalony, popadł w ruinę. W 1903 r. it is then that the arcades in the courtyard were zakupiło go i zaadaptowało na obiekt letnisko- constructed. In the 17th century, the residence wy warszawskie Towarzystwo Akcyjne Zamek belonged to Michał Zebrzydowski, who found- Pieskowa Skała. Po przejęciu przez państwo ed a chapel and reinforced the castle with bat- (po 1945 r.) zamek przekazano Państwowym tlements. Badly damaged by the Swedish army, Zbiorom Sztuki na Wawelu, które powołały tu- the estate was bought by the Wielopolski fam- taj swój oddział. ily, who restored it and furnished its interiors rezydencja w Pieskowej Skale to przede wszyst- anew. In the 19th century, the castle twice fell kim renesansowy zamek z trapezowym dzie- victim to fire, and it turned to ruin. In 1903, the dzińcem otoczonym arkadowymi krużgankami, ‘Pieskowa Skała’ Stocks and Bonds Society of wspartymi na filarach i zdobionymi maszkaro- Warsaw bought the castle and converted it into nami. W skrzydle wschodnim, od strony dzie- a holiday resort. After the appropriation by the dzińca, znajduje się ryzalit mieszczący bramę Polish State in 1945, it was to the Wawel Na- wjazdową. W zabudowania tego skrzydła zosta- tional Art Collection, which made it its branch. pieskowa Skała is above all a Renaissance cas- ła włączona gotycka baszta obronna. Od półno- cy dziedziniec zamyka mur dochodzący do skały tle with a trapeze-shaped courtyard lined with nazywanej Dorotką. W tej części znajduje się arcades, supported by pillars and decorated XVII-wieczna kaplica św. Michała Archanio- with gargoyles. Part of the eastern wing has an ła z kryptami w podziemiach. Po wschodniej entrance gate and is set forth on the courtyard stronie zamku znajduje się dawne podgrodzie side. The eastern wing incorporates an ear- – rozległy dziedziniec zamknięty od południa lier Gothic tower. To the north, the courtyard podwójnymi murami obronnymi, od północy is encased with a wall adjoining the so-called dwupiętrową oficyną i basztą, a od wschodu ‘Dorotka’ rock. This part includes the 17th-cen- – kurtyną z dwoma bastionami w narożnikach. tury chapel of St Michael the Archangel, with główny, renesansowy zamek mieści poniżej vaulted crypts underground. To the east, the poziomu dziedzińca dwie kondygnacje z sze- former lower castle is located – a vast court- regiem sklepionych pomieszczeń. W salach yard bordered to the south by a double girth wyższych pięter, nakrytych belkowymi stropa- of defensive walls, to the north by a two-storey pIeSkoWa mi, zgromadzono dzieła malarstwa i rzeźby, annex, and to the east by a curtain wall with a także meble i wyroby rzemiosła artystyczne- two corner bastions. the main body of the Renaissance castle ac- go z okresu od XIV do poł. XIX w. Skała, commodates two floors below the courtyard level with a number of vaults, while the cham- zamek bers in the upper floors have flat ceilings with wooden beams. On the top floors, a collection of paintings, sculptures, furniture and applied arts has been gathered, which presents objects dating from the 14th to the mid-19th century. 22 | X MDDK X X MDDK | 23 X

SpytkoWIce Na pograniczu ziemi krakowskiej i śląska, po prawej stronie Wisły, znajduje się wieś Spytkowice. Wymieniona w dokumentach Castle w 1228 r., należała od 1315 r. do księstwa oświęcimskiego, a od 1445 r. do księstwa za- torskiego. W 1488 r. została sprzedana Piotro- on the borderland between the Kraków district wi Myszkowskiemu, którego syn, Wawrzyniec, w 1. poł. XVI w. przebudował tutejszy zamek and Silesia, on the right bank of the Vistula w stylu gotycko-renesansowym. Rozbudowa- river, lies the village of Spytkowice. Named in ny przez Szyszkowskich (1622-1643), stał się a document from 1228, from 1315 it belonged okazałą rezydencją wczesnobarokową. Prze- to the Oświęcim Princedom, and from 1445 to budowę zamku dokończył Łukasz Opaliński, the Zator Princedom. In 1488 it was sold to Pi- który przejął go po Szyszkowskich. W okolicy otr Myszkowski, whose son Wawrzyniec had zamku znajdowało się wówczas wiele stawów the existing castle remodelled in Gothic-Renais- rybnych, będących źródłem sporych dochodów. sance style in the first half of the 16th century. Dzięki nim Mikołaj Myszkowski, syn Wawrzyń- The castle, extended by the Szyszkowski family ca, był w poł. XVI w. jednym z najbogatszych (1622-1643), became a glamorous, late-Baroque ludzi w Królestwie. residence. The reconstruction was completed by od XVIII w. właściciele zmieniali się często, ale Łukasz Opaliński, who took over from the Szysz- nie zamieszkiwali zamku. Od połowy XIX w. kowskis. As the area abounded with fishponds Spytkowice należały do Potockich; ówczes- bringing in high profits, Mikołaj Myszkowski, ny dzierżawca, Michał Naimski, doprowadził son of Wawrzyniec, was in the mid-16th century do rozkwitu spytkowickie stawy. Zniszczonego one of the richest people in Poland. From the 18th century onwards the castle w czasie II wojny światowej majątku zrzekli się Potoccy na rzecz Skarbu Państwa, a ten prze- often changed hands, but the owners never kazał go Naczelnej Dyrekcji Archiwów. Dzięki moved in to live there. As of the mid-19th cen- generalnemu remontowi i rozbudowie w latach tury Spytkowice belonged to the Potocki clan; 90. zamek został przystosowany do obecnej their tenant Michał Naimski developed the funkcji: mieści się tutaj siedziba Ekspozytury fisheries there. The Potockis ceded the estate, Archiwum Państwowego w Krakowie. which was ruined during the second world war, zwrócony frontem na południe zamek jest mu- to the Polish State; subsequently, it was given rowanym i tynkowanym budynkiem o trzech to the State Archives’ Administration. In a thor- skrzydłach ujmujących prostokątny dziedziniec. ough renovation and extension in the 1990s, Elewację frontową flankują narożne, kwadra- the castle was adapted to its present function towe wieże. Posadowiony na głębokich, częś- – and today it houses a branch of the State ciowo sklepionych piwnicach zamek wzniesio- Archives in Kraków. Facing south, the castle is a stone-and-brick no głównie z cegły. W najstarszych częściach skrzydła frontowego widoczne są fragmenty building with plaster-covered walls, with three kamiennego muru, pozostawione bez tynku. wings embracing a rectangular courtyard. The Piętrowe skrzydła nakrywają wysokie, dwuspa- main façade is flanked with square corner tow- dowe dachy, mieszczące użytkowe poddasze. ers. Founded upon deep, partly vaulted cellars, Na osi wejścia prowadzącego przez portal the castle was built mostly of brick. In the old- z herbem Szyszkowskich (Ostoja) znajduje się est sections of the front part, fragments of a sień główna. Sale w układzie jednotraktowym stone wall are showing, free of plaster. Two-sto- skomunikowane są galerią obiegającą od we- rey wings are covered with tall, double-pitched wnątrz dziedziniec. We wnętrzach zachowały gable roofs, hiding an extra, attic storey. the portal with the Szyszkowski family coat-of- się wspaniałe, kamienne portale: od późnogo- tyckiego w południowo-wschodnim narożniku -arms – the Ostoja – leads to the main vestibule zamku, poprzez renesansowe aż do baroko- at its axis. There is a single circulation tract, and wych z herbem Ostoja. the rooms are connected with an inner gallery ekspozytura w Spytkowicach rozpoczęła dzia- around the courtyard. In the interiors, magnifi- SpytkoWIce, łalność w 1995 r. i jest głównym magazynem cent stone portals have survived: from a late- archiwów krakowskich. Znajdują się tu m.in. Gothic doorway in the south-eastern corner, akta Urzędu Miasta Krakowa z okresu od poło- through Renaissance entryways, to Baroque zamek wy XIX w. do 1945 r., zespół metryk parafii kra- gates bearing the Ostoja coat-of-arms. the branch of the State Archives in Spytkowice kowskich z okresu od 1798 r. do końca XIX w. i dokumenty starostw powiatowych z okresu was opened in 1995 and is now the main stor- międzywojennego. Obecnie zgromadzonych age space of the Kraków’s archives. Kept here, jest tutaj łącznie dziewięć kilometrów bieżących among other documents, are the Kraków city akt, uporządkowanych w ok. 500 zespołów. records from the mid-19th century to 1945, birth certificate logs from 1798 to the end of the 19th century, and district authority files from 1918-1939. At present, 9 kilometres of records, divided into approximately 500 subsets, are stored here. 24 | X MDDK X X MDDK | 25 X

Sucha Sucha BeSkIDzka Sucha Beskidzka jest położona w dolinie Ska- zbudowane z kamienia i cegły założenie za- wy, pomiędzy grzbietami Beskidu Makowskie- mkowe składa się z trzech skrzydeł, tworzą- go, Małego i żywieckiego. lokowana na prawie cych otwarty na wschód dziedziniec. Otaczają BeSkIDzka, Castle niemieckim w 1405 r., otrzymała prawa miej- go dwukondygnacyjne, arkadowe krużganki skie w 1896 r. piętrowego skrzydła południowego i zachod- zamek początkowo Suchą władał ród Strzałów, na- niego z narożnymi loggiami oraz parterowe Sucha Beskidzka lies in the valley of the Skawa tomiast na przełomie XV i XVI w. – Słupskich. skrzydło północne. Bryła zamku jest urozmai- W połowie XVI w., poprzez mariaż z córką Sta- cona czterema wieżami, w tym jedną zegaro- River, surrounded by the mountain ranges of Be- nisława Słupskiego, dziedzicem wsi został złot- wą. Obramienia okien, drzwi oraz cokoły i łuki skid Makowski, Mały, and żywiecki. Chartered as nik krakowski Gaspar Castiglione vel Kasper arkad zostały wykonane z piaskowca; na nie- a village on the power of German law in 1405, it Suski. W 1554 r. wzniósł on kamienno-drewnia- których detalach zachowały się herby właści- later became a town. Initially, Sucha was owned by the Strzała ‘clan’, ny dwór obronny. Jego potomkowie, zadłużeni cieli zamku. W zamkowych wnętrzach warto obejrzeć oka- u Komorowskich, sprzedali majątek w 1608 r. and at the turn of the 15th century by the Nowy właściciel Suchej, Piotr Komorowski, roz- załą Salę Rycerską i kaplicę w wieży zegarowej, Słupskis. In the mid-16th century, it was acquired budował dwór, nadając mu charakter okazałej a także zbiory Muzeum Miejskiego, mieszczą- through marriage to the daughter of Stanisław rezydencji w stylu renesansowym. W połowie cego się na piętrze skrzydła południowego. Słupski by Gaspar Castiglione vel Kasper Suski, a XVII w. majątek na dwa stulecia stał się włas- Salę Rycerską nakrywa strop belkowy, a zdobi goldsmith from Kraków. He had a defensive man- nością Wielopolskich. Dzięki Annie z lubomir- okazały, kamienny, późnorenesansowy komi- or built of wood and stone in the grounds. His skich Wielopolskiej ok. 1708 r. zamek został po- nek z herbami Piotra Komorowskiego (Korczak) heirs, in debt with the Komorowskis, sold the es- większony i zmodernizowany. W 2. poł. XIX w. i jego żony Katarzyny Przerębskiej (Nowina). tate to Piotr Komorowski in 1608. The new owner należał do Branickich, a w latach 20. i 30. XX w. Kaplicę znajdującą się na piętrze wieży zega- developed the manor into a stately home in the do Tarnowskich. W czasie wojny wyposażenie rowej nakrywa sklepienie w formie kapy, a na Renaissance style. In the mid-17th century, Sucha zamku oraz biblioteka uległy rozproszeniu. ścianach widoczne są fragmenty polichromii. became the property of the Wielopolski family, po wojnie zamek w Suchej był m.in. siedzibą szko- od strony południowej zamek otacza ogród and remained so for 200 years. Around 1708 the ły i nadleśnictwa. W 1996 r. kompleks zamkowy w stylu angielskiego parku krajobrazowego. castle was extended and modernised following przejął samorząd lokalny. Obecnie w zamku mie- Na terenie parku w Domu Ogrodnika mieści się the efforts of Anna Wielopolska née lubomirska. ści się Muzeum Miejskie, Miejski Ośrodek Kultury Izba Regionalna Towarzystwa Miłośników Zie- In the latter half of the 19th century, the palace – Zamek i Galeria Sztuki, Wyższa Szkoła Turystyki mi Suskiej oraz neogotycka oranżeria. belonged to the Branickis, and in the 1920s and i Ekologii oraz restauracja i hotel „Kasper Suski”. 1930s to the Tarnowski family. During the war, the valuable collections of the castle’s gallery and library perished. after the war the castle in Sucha accommodated, among other functions, a school and a high forest administration office. In 1996 it was acquired by the local authorities. Today it houses the Muse- um of Sucha, the Municipal Culture Centre with a gallery, the WSTiE College of Tourism and Ecology, and the ‘Kasper Suski’ hotel and restaurant. Built of stone and brick, the castle comprises three wings, with a courtyard between them open to the east. It is surrounded by two storey arcades in the southern and western wings with corner loggias, and a single-storey northern wing. The body of the castle is embellished with four towers, one of them bearing a clock. The sandstone used for door and window frames, plinths, and arcades bears the coats-of-arms of the palace’s owners. Worth visiting among the palace’s interiors are the imposing Knights’ Hall and the chapel in the clock tower, and the collection of the Municipal Museum stored on the higher floor of the southern wing. The Knights’ Hall features beautiful beams supporting the ceiling, and a late-Ren- aissance fireplace with the Korczak and Nowina coats-of-arms corresponding to Piotr Komorowski and his wife Katarzyna née Przerębska respec- tively. The ceiling of the chapel is in the form of a canopy, and its walls are graced with fragments of polychromic murals. From the south the palace is surrounded by a garden in the style of an English landscape park. Sit- uated in the park, the Gardener’s lodge houses the Regional Chamber of the Society of lovers of the land of Sucha, and a neo-Gothic orangery. 26 | X MDDK X X MDDK | 27 X

SzyMBark Stretched along the Ropa river valley, the village of Szymbark is pleasing to the eye. In the 14th century, the village grew in importance Fortified Manor and its population increased in number so that it obtained the status of a town. Howev- er the neighbouring Gorlice grew even faster and gained precedence over Szymbark, which consequently lost its municipal rights towards the end of the 16th century. For several hundred years Szymbark belonged to the mighty Gładysz family whose coat-of-arms was a Griffin. In the 17th century, these lands were owned successively by the Stroński, Siedlecki, and Bronikowski families. Towards the end of the 18th century, the Szymbark estate was held by the prelate of Gniezno, priest Jan Bochnie- wicz. later, abandoned, it fell into ruin. In the 19th century, it was used as a distillery. the original manor of the Gładysz family in Szymbark was already in existence in the mid- 15th century. The one we see today was constructed in the 1540s and further extended at the end of the same century – it is then that it acquired its final form. It probably received the elaborate sculpted ornaments and the sgraffito decoration of the outer walls in 1589-1590. In 1656, the Hungarian army of George II Rákóczi (1621-1660) burnt the manor down, and even though it was carefully restored, its golden age was long gone. Today it remains under the care of the District Museum in Nowy Sącz. the castellated manor, or keep, was built on the plan of a rectangle 20×13 metres, using stone blocks and brick. Two storeys high, its foundations are formed of high vaulted cellars, and in the corners it features distinct rectangular towers with overhanging bays. It is finished with an arcaded parapet wall, and decorated with traces of sgraffito and frame decorations. Wzdłuż doliny rzeki Ropy malowniczo rozcią- kasztel zbudowany został na planie prostokąta the cellars are subdivided into two elongated gają się zabudowania wsi Szymbark. W XIV w. o wymiarach dwadzieścia na trzynaście metrów, chambers covered with barrel vaults. On the była ona tak znaczną i ludną osadą, że otrzy- z kamienia łamanego i cegły. Piętrowy, posado- ground floor we find two chambers and a ves- mała prawa miejskie. Jednak szybciej rozwija- wiony na wysokich piwnicach, posiada w naro- tibule, and on the upper floor, one small room jące się sąsiednie Gorlice zdominowały go i pod żach baszty alkierzowe, wzbogacone nadwieszo- and a large hall with windows facing in three di- koniec XVI w. Szymbark utracił status miasta. nymi wykuszami. Budynek wieńczy arkadkowa rections. The upper rooms were grander, while Należał on przez kilka wieków do możnego attyka, a zdobią go pozostałości dekoracji sgraf- the adjacent small rooms within the towers rodu Gładyszów, pieczętujących się herbem fitowej i ramowej. constituted the personal quarters of the resi- piwnice kasztelu są podzielone na dwa dłu- Gryf. W XVII w. przeszedł w ręce Strońskich, dents. The latter feature an original fireplace, a a następnie Siedleckich i Bronikowskich. Pod gie pomieszczenia, nakryte sklepieniami ko- stove, and traces of painted wall decorations. throughout Poland, the manor in Szymbark is koniec XVIII w. należał do prałata gnieźnień- lebkowymi. Parter mieści dwie izby oraz sień, skiego, ks. Jana Bochniewicza. Później, opusz- a na piętrze znajduje się niewielka izba oraz perhaps the finest preserved example of a com- czony, popadł w ruinę. W XIX w. był użytkowa- duża, oświetlona z trzech stron sala. Pomiesz- pact, rectangular castellated manor, with its ny jako gorzelnia. czenia piętra miały charakter reprezentacyjny. characteristic corner towers and an elaborate pierwotny dwór Gładyszów istniał w Szymbar- Przylegające do nich narożne małe salki w al- parapet wall. So far, it has not been possible to ku w połowie XV w. Obecny został wzniesiony kierzach służyły celom mieszkalnym. W dwóch establish which builder or architect constructed w latach 40. XVI w., a pod koniec tegoż wieku alkierzach zachowały się kominek i piec oraz the Szymbark keep, and the dispute over the nastąpiła druga faza budowy dworu, kiedy to reszty dekoracji malarskiej. origins of the building is still open. We still do kasztel w Szymbarku jest najlepiej zachowanym uzyskał on swój ostateczny kształt. Prawdo- not know the sources upon which it was mod- podobnie w latach 1589-1590 wzbogacił się na ziemiach polskich przykładem prostokątnego, elled. Perhaps they are to be found somewhere o wystrój rzeźbiarski oraz dekorację sgraffito- zwartego dworu obronnego z narożnymi alkierza- in Italy or Hungary, with which the Gładysz wą ścian zewnętrznych. W 1656 r. został spalo- mi, zwieńczonego okazałą attyką. Jak dotąd nie family was strongly connected. SzyMBark, ny przez wojska Rakoczego. Pomimo starannej udało się ustalić budowniczego kasztelu i wciąż nie odbudowy nie wrócił już do dawnej świetności. wiadomo, skąd pochodziły wzorce do jego budo- dwór obronny Dziś obiekt znajduje się pod opieką Muzeum wy. Być może wywodzą się one z terenów Italii lub Okręgowego w Nowym Sączu. z Węgier, gdzie Gładysze mieli rozległe kontakty. 28 | X MDDK X X MDDK | 2 X

the castle, erected on a broad hilltop, is a dominant landmark of Nowy Wiśnicz. The original Gothic building was erected in the 15th century by the Kmita family of the Szreniawa coat-of- -arms, who acquired the ownership of Wiśnicz in the previous century. The previous owner of the settlement, first mentioned in documents from 1242, was the monastery of Staniątki. The castle, extended in the first half of the 16th century under the supervision of Piotr Kmita, was turned into a Renaissance residence. In 1593 the castle was bought by Sebastian lubomirski, who intended to turn it into his family dwelling. In the 1620s his son Stanisław converted the Renaissance building into a glamorous castle and a fortress in early Baroque style. The remodelling was supervised by the lubomirski family architect, Matteo Trapola. Damaged and plundered during the Swedish raids, the castle changed hands several times, but eventually, in 1901, it was restored to the lubomirski family. Reconstruction works were begun between the two world wars and were continued after the nationalisation of the castle in 1945. Nowadays the Regional Museum in Nowy Sącz takes care of the castle, which has become a local branch of the museum. Some of the rooms have been leased to the ‘Kmita’ hotel. the castle is surrounded by Italian-style pentagonal fortifications with bastions in the corners of the ramparts. The bastions used to house the casemates, rooms for the troops, and stables, covered with roofs or embank- ments. The tripartite gate with a centrally located vast, semicircular entrance for the carts is situated in the eastern part of the fortifications. The gate is decorated with columns, beams and volutes and its finial encompasses a plaque with an inscription commemorating the castle’s extension, accompanied by the lubomirski family coat-of-arms. WIśNIcz, the castle, situated in the middle of the fortification system, is a brick four-wing building. zamek It has four corner towers, and the fifth one is located in the middle of the northern wing. The courtyard inside the castle has galleries and a round stairway in the north-west- Nad zabudowaniami Nowego Wiśnicza do- zniszczony i zrabowany w czasie najazdu szwedz- niu znajduje się tablica z napisem dotyczącym ern corner. In every seat of a noble family, a minuje wzniesiony na rozległym wzgórzu za- kiego zamek zmieniał wielokrotnie właścicieli, rozbudowy zamku oraz herb lubomirskich. chapel with a crypt was indispensable. Here it Mieszczący się pośrodku systemu obronnego mek. Pierwotna, gotycka budowla powstała by w 1901 r. powrócić w ręce lubomirskich. Pra- is located in the eastern wing and its interior tutaj w XV w. dzięki Kmitom herbu Szrenia- ce konserwatorskie rozpoczęto jeszcze w okresie zamek jest murowaną, czteroskrzydłową bu- was decorated by Giovanni Battista Falconi. wa, do których Wiśnicz należał już w XIV w. międzywojennym, a po przejęciu zamku przez dowlą z czterema wieżami w narożach i piątą The rooms of the castle are beautifully and Wcześniej osada wymieniana w dokumentach państwo w 1945 r. były kontynuowane. Obecnie pośrodku skrzydła północnego. Wewnątrz za- sumptuously equipped with stone and marble w 1242 r. była własnością klasztoru w Staniąt- obiekt znajduje się pod opieką Muzeum Okrę- mku znajduje się dziedziniec z krużgankami portals, fireplaces, mouldings and murals. The kach. Rozbudowany w 1. poł. XVI w. staraniem gowego w Nowym Sączu i stanowi jego oddział. i okrągłą klatką schodową w północno-wschod- crypt under the chapel contains sarcophagi of Piotra Kmity zamek przybrał formę renesanso- Część pomieszczeń zajmuje hotel „Kmita”. nim narożniku. Nieodzownym elementem za- the lubomirskis. zamek otaczają fortyfikacje typu włoskiego wej rezydencji. mku pełniącego rolę rodowej siedziby była W 1593 r. zamek odkupił Sebastian lubomirski, w formie pięcioboku z bastionami na narożni- kaplica z kryptą. Znajduje się ona w skrzydle który chciał go przeznaczyć na siedzibę rodu. kach. W bastionach mieściły się kazamaty, sale wschodnim, a zdobią ją wewnątrz stiuki Jana W latach 20. XVII w. syn Sebastiana, Stanisław, dla załogi i stajnie nakryte dachami lub nasypami Chrzciciela Falconiego. W salach zamku można przekształcił renesansowy budynek w okazałą, ziemnymi. Od strony wschodniej znajduje się trój- podziwiać piękne i niezwykle cenne wyposaże- wczesnobarokową rezydencję i zarazem wa- dzielna brama z większym, sklepionym półkoliście, nie: kamienne i marmurowe portale, kominki, WIśNIcz Castle rownię. Pracami kierował nadworny architekt środkowym wjazdem dla wozów. Bramę zdobią sztukaterie i malowidła ścienne, a w krypcie pod lubomirskich, Maciej Trapola. kolumny, belkowanie i woluty, a w jej zwieńcze- kaplicą – sarkofagi lubomirskich. 30 | X MDDK X X MDDK | 31 X

zator, położony nad Skawą w Kotlinie Oświę- zator village, located by Skawa river in the neogotyku angielskiego. Jego wnętrza ozdobili herbem Potockich. Z niej na prawo wiodą drzwi cimskiej, istniał jako wieś już w XII w. Prawa Kajetan Goliński i Włoch liatti. Zdewastowany do tzw. Sali Paprociowej, a za nią – do Sali Oświęcim Valley, has existed since the 12th miejskie nadał mu w 1292 r. książę cieszyński w czasie II wojny światowej, później odrestau- Bluszczowej. Nakryte wielodzielnymi sklepie- century. It was granted town rights by Mieszko, Mieszko. W 1445 r. powstało księstwo zator- rowany, był m.in. siedzibą Rybackiego Zakładu niami sale dekorowane są pasami malowanych Prince of Cieszyn, in 1292. The Princedom of skie, które książę Janusz IV sprzedał w 1494 r. Doświadczalnego. Obecnie rodzina Potockich liści paproci i bluszczu. Po lewej stronie sieni Zator was established in 1445. Its ruler, Janusz Janowi Olbrachtowi, z prawem dożywotniego czyni starania o odzyskanie majątku. mieści się zdobiona barwnymi malowidłami IV, sold it to King Jan Olbracht in 1494, reserv- zbudowany na wysokim brzegu Skawy zamek władania. Kiedy w 1513 r. zginął ostatni książę Sala Myśliwska. Sklepienie sali, podzielone ing for himself lifelong rights to the land. After zatorski, miasto stało się siedzibą starostwa, otoczony jest ogrodem krajobrazowym. Wejście stiukowymi listwami na pola o różnym kształ- the tragic death of the last Prince of Zator in a ostatecznie, w 1564 r., włączono je do Ko- na teren posiadłości prowadzi przez neogoty- cie, wypełnia malowana dekoracja o motywach 1513, the town became a seat of the starosty rony. Dobra zatorskie kupił w 1778 r. starosta cką, ceglaną bramę z krenelażem. Murowany, groteskowych oraz krajobrazy. W Sali Myśliw- office, and eventually in 1564 it was incorpo- Fryderyk Piotr Dunin; później należały m.in. dwupiętrowy zamek został założony na planie skiej zamku barwna polichromia pokrywa nie rated into the royal domain. In 1778 the Zator do Poniatowskich i Tyszkiewiczów. W 1833 r. prostokąta, z aneksami przy krótszych bokach. tylko sklepienie i ściany, ale również neogo- estate was bought by the starost Fryderyk Piotr stały się własnością Potockich. Elewacja frontowa jest zaakcentowana czte- tycki piec i płyciny drzwi. Drzwi obramione Dunin; its subsequent owners included the Po- pierwotny zamek książęcy zbudowano tu- ropiętrową wieżą pośrodku, lekko wysuniętą są malowaną w kwiaty bordiurą, a w dekorację niatowski and Tyszkiewicz families. In 1833 Za- taj po 1455 r. Przebudował go Fryderyk Piotr przed lico ściany i zwieńczoną krenelażem. Nad płycin wpleciono herby właścicieli zamku: Ła- tor changed hands again, becoming a property Dunin w 2. poł. XVII w. Obecny wygląd zamku oknami parteru widoczne są maswerkowe zdo- będź, Pilawa Srebrna i Złota. Za Salą Myśliwską of the Potocki Family. the original castle was built some time after to efekt prac przeprowadzonych w 1836 r. bienia w formie oślego łuku, a nad oknami pię- znajduje się Złota Sala, której sklepienie, de- na zlecenie Aleksandra Potockiego przez Fran- tra – gzymsy z arkadkami. korowane sztukateriami o motywach meandra 1455 and remodelled by Fryderyk Piotr Dunin Wejście do budynku prowadzi przez neogotycki ciszka Marię lanciego i Parysa Filippiego. Za- i kasetonami z rozetami, było niegdyś ozdobio- in the latter half of the 17th century. The cas- mek stał się romantyczną rezydencją o cechach portal do sklepionej sieni z posadzką ozdobioną ne prawdziwym złotem. tle owes its present appearance to the work commissioned by Aleksander Potocki and performed by Francesco Maria lanci and Paris zator, zamek Filippi in 1836. The castle metamorphosed into a romantic residence in an English Gothic style. The interiors were decorated by Kajetan Goliński and an Italian architect named liatti. The castle was ruined during the second world war and restored to accommodate – among other tenants – the Experimental Fishery In- stitute. Currently, the Potockis are striving to regain their property. the castle is situated on a high slope descending to the Skawa river, and surrounded by a landscape park. The approach to the residence leads through the neo-Gothic crenellated brick gate. The brick two-storey castle has the shape of a rectangle, with annexes on the shorter sides. The front façade has a characteristic, centrally situated four-storey tower, which protrudes slightly from the wall. The tower is crenellated, its ground-floor windows crowned with arched tracery decoration, and in the upper floors embellished with arcaded cornices. the building is entered through a neo-Gothic portal leading to a vaulted hall, its floor decorated with the Potocki family coat-of-arms. The door on the right opens onto the so-called ‘Fern Room’, adjoining the ‘Ivy Room’. Both rooms are covered with multipartite vaults and decorated with painted belts of fern and ivy leaves. The ‘Hunters’ Room’ situated to the left of the hall is decorated with colourful paintings. Stuc- co bands divide the vault into fields of varying shape, decorated with grotesques and landscape paintings. The colourful decoration of the zator Castle Hunters’ Hall covered not only the ceiling and the walls, but also the stove and door panels. The door is framed with a rim of painted flowers, and the panel features entwined coats-of- -arms of the castle’s owners: Łabędź, Pilawa Srebrna and Pilawa Złota. Decorated with stucco meanders and rosetted coffers, the vaulting of the Golden Hall adjacent to the Hunters’ Hall was once gilded with true gold. 32 | X MDDK X X MDDK | 33 X

pałace I DWory PAlACES, MANSIONS AND MANORS

pałace I DWory PAlACES MANSIONS AND MANORS • MIECHóW • SZCZUCIN • IMBRAMOWICE • SŁAWKóW BraNIce, DWóR (TZW. lAMUS) 38 • oLkuSz Dołęga, DWóR 40 • BEJSCE • PIESKOWA SKAŁA gorzeń górNy, DWóR EMIlA ZEGADŁOWICZA 42 • GRODZISKO groDkoWIce, PAŁAC żElEńSKICH 44 • płaWoWIce IgołoMIa, PAŁAC 46 • trzeBINIa • HEBDóW • koścIeLNIkI • MłoSzoWa kąśNa DoLNa, DWOREK I. J. PADEREWSKIEGO • KORZKIEW 48 • IgołoMIa • Dołęga • CZERNA koścIeLNIkI, PAŁAC 50 • BraNIce • toMaSzoWIce • krzeSzoWIce krakóW, DWOREK JANA MATEJKI W KRZESŁAWICACH 52 • MoDLNIca krakóW, DWOREK WŁODZIMIERZA TETMAJERA 54 • NIEPOŁOMICE • krakóW • LIpoWIec/WygIełzóW • TARNóW • BRZESKO • STANIąTKI • TyNIEC • BOCHNIA krakóW, PAŁAC BISKUPA ERAZMA CIOŁKA 56 • AlWERNIA • ŁAPCZyCA • DęBNO • WIeLIczka krakóW, PAŁAC GóRKóW 58 • groDkoWIce • OśWIęCIM krakóW, PAŁAC I PARK IM. ERAZMA JERZMANOWSKIEGO 60 • HARMężE • NOWy WIśNICZ • ZATOR krakóW, PAŁAC W BAlICACH 62 • oSIek krakóW, PAŁAC WIElOPOlSKICH 64 • paSzkóWka • TUCHóW • lIPNICA MUROWANA krakóW, RyDlóWKA 66 krzeSzoWIce, ZESPóŁ PAŁACOWO-PARKOWy POTOCKICH 68 • CZCHóW • KAlWARIA ZEBRZyDOWSKA LaSkoWa, DWóR 70 • lANCKORONA łopuSzNa, ZESPóŁ DWORSKI • gorzeń górNy 72 • TROPIE • StrySzóW MłoSzoWa, ZAŁOżENIE PAŁACOWO-PARKOWE 74 MoDLNIca, DWóR 76 • CIężKOWICE • kąśNa DoLNa NaWoJoWa, PAŁAC 78 • SZCZyRZyC • BIECZ • ŁUżNA oLkuSz, DWOREK MACHNICKICH 80 • SUCHA BESKIDZKA • BOBOWA oSIek, PAŁAC 82 • LaSkoWa • SZAlOWA • lACHOWICE • JEżóW paSzkóWka, PAŁAC 84 płaWoWIce, PAŁAC 86 • SZyMBARK • STRóżE • PTASZKOWA • GRyBóW • NOWy SąCZ • poręBa WIeLka poręBa WIeLka, DOM WŁADySŁAWA ORKANA 88 • WySoka • SęKOWA • STARy S ACZ StrySzóW, DWóR 90 • NaWoJoWa • OWCZARy toMaSzoWIce, ZESPóŁ DWORSKI 92 trzeBINIa, DWóR ZIElENIEWSKICH 94 • GOŁKOWICE • BARTNE WIeLIczka, PAŁAC KONOPKóW 96 • ZUBRZyCA WygIełzóW, DWóR Z DROGINI W NPE 98 • ORAWKA • KWIATOń WySoka, DWóR 100 • łopuSzNa • GRyWAŁD zakopaNe, DOM POD JEDlAMI 102 • FRyDMAN • SZCZAWNICA • NIEDZICA • KRyNICA • JURGóW • zakopaNe X X MDDK | 37

Branice to jedna ze starszych podkrakowskich Branice is one of the oldest settlements in the miejscowości, leżąca na wschód od miasta. vicinity of Kraków, situated to the east of the W dokumentach nazwę Branice wzmiankowa- city. In written documents, the name Bran- no już w 1250 r., kiedy książę Bolesław Wstyd- ice was mentioned as soon as in 1250, when liwy przyznał wojewodzie krakowskiemu, Kle- Prince Bolesław Wstydliwy (Boleslaus the Mod- mensowi, prawo łowienia tutaj bobrów. Wieś est) granted the Voivode of Kraków, Klemens, od początku istnienia aż do końca XVIII w. była the right to hunt local beavers. From its incep- własnością Gryfitów i siedzibą rodową Brani- tion until the end of the 13th century, the vil- ckich pieczętujących się herbem Gryf. lage was owned by the Gryfita clan, and served zespół dworsko-parkowy w Branicach tworzy as the family seat of the Branickis of the Gryf kilka budynków oraz otaczający je park z resz- coat-of-arms. the manor and park compound in Branice con- tami założenia krajobrazowego. Najważniej- szym i najstarszym elementem zespołu jest sists of several buildings and a surrounding budowla zwana lamusem, będąca pierwotną park in which traces of the original concept can siedzibą rodu. Nieopodal znajduje się klasycy- be seen. The most important and oldest build- styczny, murowany dwór z 1. poł. XIX w., z ko- ing is the lamus or storehouse, the original lumnowym portykiem. dwelling of the family; next to it is the 19th- Budynek zwany lamusem stanowił niegdyś -century manor. Nearby stands a classicist man- główną siedzibę Branickich. Jego pierwotne sion from the first half of the 19th century with zręby pochodzą z początku XVI w., kiedy to był a colonnaded portico. the ‘storehouse’ was once the main residence zapewne wieżą obronno-mieszkalną. Rozbu- dowy siedziby dokonał ok. 1603 r. Jan Branicki of the Branicki family. It originated in the early herbu Gryf, starosta niepołomicki, kasztelan 16th century, when it probably acted as a resi- żarnowiecki i biecki. Modernizację budynku dential and defensive tower. It was extended powierzył Branicki krakowskiemu warsztato- around 1603 by Jan Branicki of the Gryf coat- wi Santiego Gucciego. W wyniku przebudo- of-arms, a starost at Niepołomice, castellan in wy powstała piętrowa, murowana budowla, żarnowiec and Biecz. Branicki commissioned na rzucie zbliżonym do kwadratu (o wymiarach the Kraków workshop of Santi Gucci to carry 11,45×9,80 m), o późnorenesansowej formie. out the modernisation project. As a result of ściany tzw. lamusa pokrywa dekoracja sgraffi- the remodelling, a two-storey brick construction towa, a dach pogrążony zasłania attyka z arka- was built on the plan of a nearly regular square dami i grzebieniem krenelażowym. (11.45×9.80m), late Renaissance in form. The Na kamiennych piwnicach przesklepionych walls of the lamus are covered with sgraffito, kolebkami znajdują się pomieszczenia parteru and a receded roof is concealed behind an attic wzniesione z cegły: sień ze schodami na piętro with a balustrade and decorative detail. atop the barrel-vaulted cellars rises the brick oraz sala nakryta sklepieniem kolebkowym z lunetami. Na piętrze mieści się wielka sala o pięk- ground floor: an entrance hall with a staircase nym kamieniarskim wystroju. Są to okna w re- to the first floor, and a room covered with a nesansowych obramieniach i portal o wklęsłym barrel vault incorporating lunettes. Upstairs we gzymsie, dekorowany liśćmi akantu i zwieńczo- find an extensive chamber with magnificent ny długą ślimacznicą z herbem Gryf. Jest tutaj stonework: windows in Renaissance frames także sięgający sufitu kominek, obudowany and a doorway with a recessed cornice, deco- płaskorzeźbionymi płytami z kamienia piń- rated with Acanthus leaves and a volute bear- czowskiego, zdobiony hermami zwierzęcymi, ing the Gryf coat-of-arms. There is a ceiling- gzymsami oraz herbami w kartuszach. high fireplace, surrounded with Pińczów stone Na terenie zespołu pałacowo-parkowego znaj- slabs with bas-reliefs of animals, family crests, duje się Oddział Muzeum Archeologicznego and carved cornices. as the manor and park are a branch of the Ar- w Krakowie, a w tzw. lamusie prezentowana jest ekspozycja o charakterze archeologicznym. chaeological Museum in Kraków, an archaeological exhibition is open in the ‘storehouse’. BraNIce, dwór (tzw. lamus) BraNIce Manor 38 | X MDDK X X MDDK | 3 X

Dołęga Manor amid the flat landscape between the Wisła and the property of Jadwiga Tumidajska, née Wol- Dunajec rivers, surrounded with trees and pre- ska, who inherited it from her ancestors. In ceded by a round lawn, stands a country man- 1973, she presented the manor – intended for or. It has the modest and characteristic aspect a museum – to the Polish State. For the last of a traditional home of Polish gentry: wooden, 20 years the house has been cared for by Ire- whitewashed walls, a tall shingle roof, and a na and Władysław Konieczny on behalf of the front porch supported on two pillars overgrown Tarnów District Museum. this single-storey manor was built in larch with vines. the first manor in Dołęga was built around wood, on a frame structure and the plan of a 1820, when the village was bought by private horseshoe. The main circulation passage, with owners at the auction of former ecclesiastical the porch, dining room, drawing room, and cabi- estates appropriated by the Austrian govern- net, was more public, while the wings were pri- ment. Prior to that, Dołęga belonged to the vate: the eastern wing hid the bedroom, and the domain of the Kraków bishopric. The present western contained the kitchen with the pantry. In the drawing room, furnished in Biedermeier manor was built on the commission of Maria Pikuzińska-Güntherowa, who as a child saw and art nouveau styles, photographs of previ- the tragic events of the 1846 peasants’ upris- ous inhabitants and their guests can be seen. ing. Remembering her childhood experience, The corner study, fitted with a 19th-century she later established a school for peasant chil- a walnut furniture set, contains mementoes dren in Dołęga. The daughter of Maria and Ale- of the January Uprising and the Peasants’ ksander Günther, Maria Güntherówna married Rebellion. Adjoining it is the room of Profes- writer Ignacy Maciejowski, known as ‘Sewer’. sor Michał Siedlecki, a famous naturalist and The manor then saw many famous visitors at traveller. The last room on display – Jadwiga the turn of the 19th and 20th centuries: the po- Tumidajska’s bedroom, with furniture in an ets and painters Adam Asnyk, Włodzimierz Tet- art nouveau style – boasts two paintings by majer, lucjan Rydel, Stanisław Przybyszewski, Stanisław Wyspiański, a gift of Jan Bartosiński and the young Stanisław Wyspiański. to the hostess. Preserved in the historical inte- the estate escaped dismantling after the sec- riors are stone and tiled stoves from the mid- ond world war, and until the 1970s it remained -19th century. Dołęga, W płaskim krajobrazie, w widłach Wisły i Du- państwu z przeznaczeniem na muzeum. Od dwu- najca, otoczony drzewami stoi skromny dwór dziestu lat z ramienia Muzeum Okręgowego dwór o charakterystycznej, tradycyjnej formie siedzi- w Tarnowie gospodarują w nim Irena i Włady- by szlacheckiej. Ma drewniane, bielone ściany sław Konieczni. Modrzewiowy, parterowy dwór zbudowano i wysoki dach kryty gontem. Od frontu znajduje się ganek oparty na dwóch filarach i obrośnięty w konstrukcji zrębowej na planie podkowy. dzikim winem, a przed nim – kolisty gazon. Główny trakt z gankiem, mieszczący jadalnię, pierwszy dwór w Dołędze postawiono ok. 1820 r., salon i gabinet, pełnił rolę reprezentacyjną. kiedy to wieś została zakupiona przez prywat- Skrzydła były prywatną przestrzenią gospoda- nych właścicieli (podczas licytacji dóbr kościel- rzy: we wschodnim skrzydle znajdowały się sy- nych przejętych przez rząd austriacki). Wcześniej pialnie, a w zachodnim – kuchnia i spiżarnia. W salonie, urządzonym meblami biedermeie- Dołęga należała do posiadłości biskupstwa krakowskiego. Obecny dwór został wybudowa- rowskimi i secesyjnymi, można obejrzeć foto- ny w połowie XIX w. przez Marię Pikuzińską- grafie Güntherów oraz ich przyjaciół bywają- -Güntherową. Córka Marii i Aleksandra Günthera, cych w Dołędze. Narożny gabinet, wyposażony Maria Güntherówna, wyszła za mąż za pisarza XIX-wiecznym kompletem mebli z orzecha, mie- Ignacego Maciejowskiego („Sewera”), dzięki ści pamiątki związane z powstaniem stycznio- któremu na przełomie XIX i XX w. we dworze wym i rabacją chłopską. Z gabinetu prowadzi bywali Adam Asnyk, Włodzimierz Tetmajer, lu- wejście do pokoju prof. Michała Siedleckiego, cjan Rydel, Stanisław Przybyszewski, a także wybitnego biologa i podróżnika. Ostatni pokój młody Stanisław Wyspiański. ekspozycji – sypialnię Jadwigi Tumidajskiej, Majątek uniknął parcelacji po II wojnie świato- urządzoną secesyjnymi meblami, zdobią po- wej i aż do lat 70. XX w. był własnością Jadwigi darowane jej przez Jana Bartosińskiego obrazy z Wolskich Tumidajskiej, która odziedziczyła go autorstwa Stanisława Wyspiańskiego. W zabyt- po przodkach. W 1973 r. przekazała ona dwór kowych wnętrzach zachowały się także piece kaflowe z połowy XIX w. 40 | X MDDK X X MDDK | 41 X

gorzeń Wieś Gorzeń Górny leży na przedgórzu Beskidu Małego, kilka kilometrów na południe od Wado- wic. Założona na prawie niemieckim po 1333 r., górNy, należała w 2. poł. XV w. do rodu Gorzeńskich. Później wieś kilkakrotnie dzielono i zmieniała dwór Emila ona właścicieli. Po 1725 r. należała do rodziny Skorupków-Padlewskich, z którą należy wią- zać budowę obecnego dworu. W 1873 r. część Zegadłowicza Gorzenia Górnego z dworem rozparcelowano. Wtedy to siedemnastohektarową posiadłość z parkiem i dworem zakupił Tytus Zegadłowicz. W 1908 r. majątek stał się własnością poety i pisarza Emila Zegadłowicza (1888-1941). gorzeniecki dwór stoi u stóp wzgórza Gro- dzisko, w parku, gdzie wiele drzew zasadził i pielęgnował Tytus Zegadłowicz. Pierwotnie parterowy dwór rozbudowano na przełomie XVIII i XIX w., a w połowie XIX w. nadano mu charakter klasycystyczny: dobudowano kolumnowy ganek i nadbudowano piętro. Generalny remont mocno zniszczonego budynku, przepro- wadzony przez Tytusa Zegadłowicza, nie zmie- nił jego bryły. Dwór pozostał klasycystycznym, piętrowym budynkiem, założonym na planie prostokąta, z czterokolumnowym gankiem od frontu. Z pierwotnego dworu zachowały się sklepienia w trzech salach na parterze; w jednej z nich znajdowała się zapewne kaplica. W czasach, kiedy mieszkał tu Emil Zegadłowicz, a szczególnie w latach 20. XX w., dwór był waż- nym ośrodkiem życia kulturalnego. Spotykali się w nim pisarze i artyści związani i współpra- cujący z założoną przez Zegadłowicza grupą poetycką „Czartak”: Edward Kozikowski, Jani- na Brzostowska, Tadeusz Szantroch, Bolesław leśmian, Julian Fałat, Wojciech Weiss i wielu innych. W 1946 r. żona poety i jego córka uporządko- the village of Gorzeń Górny lies in the foothills with a four-column porch at the front. Original wały zbiory i otworzyły we dworze muzeum of the Beskid Mały mountains, several kilo- vaults remain in three chambers downstairs, biograficzne Zegadłowicza. Dzięki temu można metres south of Wadowice. Chartered on the one of which probably served as a chapel. In the days of Emil Zegadłowicz, particularly in tu dzisiaj oglądać zgromadzone przez poetę power of the German law after 1333, in the dzieła: kolekcję grafik i obrazów J. Mehoffera, second half of the 15th century it was owned the 1920s, the manor was a hub of cultural J. Matejki, l. Wyczółkowskiego, V. Hoffmana, ki- by the Gorzeński family. The estate was then activity. Writers and artists associated with the limy J. Hulewicza oraz interesujące rzeźby miej- repeatedly divided, and the village changed “Czartak” poetry group, which Zegadłowicz had scowego artysty ludowego, Jędrzeja Wowry. owners several times; after 1725 it belonged to established, held regular meetings there. The We dworze znajdują się też pamiątki po poecie, the Skorupko-Padlewskis, who commissioned members included Edward Kozikowski, Janina rękopisy jego utworów, a także „Księga Gości the construction of the manor we see today. Brzostowska, Tadeusz Szantroch, Bolesław i Zdarzeń”, czyli kronika dworu w Gorzeniu, In 1873, part of the Gorzeń Górny estate was leśmian, Julian Fałat, Wojciech Weiss, and prowadzona przez Zegadłowicza od 1932 r. parcelled. It was then that Tytus Zegadłowicz many more. In 1946, the poet’s widow and daughter cata- W muzeum obejrzeć można również oryginal- bought a 17-hectare property with the park ne piece z poł. XIX w. oraz dekorację sieni wy- and the manor in it. In 1908, poet and writer logued his collections and archives and opened konaną w latach 30. XX w. przez Franciszka Emil Zegadłowicz (1888-1941) succeeded to the Zegadłowicz museum. And so today we Suknarowskiego i Wincentego Bałysa, uczniów the estate. can admire the artworks he collected: draw- the mansion stands in the foothills of Grodzisko Xawerego Dunikowskiego. ings and paintings by J. Mehoffer, J. Matejko, Emil mountain, in the park where Tytus Zegadłowicz l. Wyczółkowski, and V. Hoffman, tapestries by personally planted and tended many trees. The J. Hulewicz, and interesting works by a local folk Zegadłowicz’s original one-storey manor was extended first sculptor, Jędrzej Wowro. The manor holds numer- at the turn of the 18th and 19th centuries, and ous mementoes of the poet, his manuscripts, as Manor in in the mid-19th century it gained its classicist well as the ‘Book of Guests and Events’, a chron- appearance, when the colonnaded porch and icle of the manor in Gorzeń, which Zegadłowicz another storey were added. A comprehensive had kept since 1932. Noteworthy too are the gorzeń restoration of the fairly run-down mansion, original stoves dating back to the mid-19th cen- carried out by Tytus Zegadłowicz, did not in- tury, and the vestibule decoration of the 1930s, górNy troduce any substantial changes: the manor the work of Franciszek Suknarowski and Win- remained a one-storey rectangular building, centy Bałys, Xawery Dunikowski’s students. 42 | X MDDK X X MDDK | 43 X

Leżące w połowie drogi między Wieliczką a Bochnią Grodkowice wzmiankowane były już pod koniec XIV w. Od XV stulecia należały one rodu Zadorów-lanckorońskich z Brzezia; w 1. poł. XVI w. wieś została na pewien czas wy- dzierżawiona królowej Bonie Sforzy. W 1623 r. Zofia z lanckorońskich sprzedała Grodkowice Stanisławowi żeleńskiemu z żelanki, do które- go należały także lucjanowice. Rodzina żeleń- skich mieszkała w Grodkowicach przez ponad trzy stulecia, aż do czasów II wojny światowej. Po 1945 r. dobra grodkowickie upaństwowiono. Obecnie w pałacu mieści się siedziba Dyrekcji Zakładu Doświadczalnego Hodowli i Aklimaty- zacji Roślin. Najstarszy dwór w Grodkowicach został zbudowany przez lanckorońskich zapewne w wieku XV i przetrwał do 1666 r., kiedy to syn Stani- sława żeleńskiego, Marcjan, odziedziczył wieś i nakazał tu wznieść dom będący kopią dworu z lucjanowic. Na początku XX w. Grodkowice przeszły w ręce Władysława żeleńskiego, bra- tanka kompozytora. Stary, XVII-wieczny dwór nie nadawał się do mieszkania, wobec czego żeleński postanowił zbudować nową siedzibę. Jej zaprojektowanie zlecił Teodorowi Talow- skiemu, słynnemu architektowi krakowskiemu, znanemu z realizacji kamienic „Pod śpiewającą żabą”, „Pod Pająkiem” i wielu innych. pałac zbudowano w 1902 r. na planie zbliżo- nym do kwadratu, z cegły i jasnego kamienia. Zwartą bryłę piętrowego budynku architekt wzbogacił narożną, ukośnie usytuowaną wieżą, loggiami i werandą od strony ogrodu; zazna- czył również obniżeniem wysokości narożną, parterową część kuchenną. Z zewnątrz ściany zdobi skromny fryz ceglany oraz gładko opra- żeleński family halfway between Wieliczka and Bochnia, Grod- cowana kamieniarka obramień okien, drzwi constructed. He commissioned the design from i loggii. Na wieży umieszczono datę budowy, kowice can be traced back to the end of the a famous Kraków architect, Teodor Talowski, a nad głównym wejściem do pałacu tablicę 14th century. From the 15th century onwards, best known for his houses known as ‘The Sing- Mansion in z sentencją: „Sibi amico et posteritati” („Sobie, it belonged to the Zadora-lanckoroński fam- ing Frog’, ‘The Spider’, and many others. the palace was built in 1902, of brick and przyjacielowi i potomności”). Wejście to prowa- ily of Brzezie, and in 1471 King Kazimierz groDkoWIce dzi do centralnie umieszczonego, piętrowego Jagiellończyk granted Magdeburg law to the vil- light-coloured stone, the building’s outline ap- westybulu, który na wysokości drugiej kondyg- lage. In the first half of the 16th century, the proximating a square. The compact shape of nacji obiega drewniany ganek. W westybulu village had been leased for some time to Queen this two-storey edifice was supplemented with znajdują się wejścia do poszczególnych pokoi Bona Sforza. In 1623, Zofia of lanckoroński sold a corner tower, placed at an angle, with log- oraz części kuchennej, a także na klatkę scho- Grodkowice to Stanisław żeleński of żelanki, gias and a veranda on the side of the garden; dową, która prowadzi na piętro. who also owned lucjanowice. The żeleński while the corner, kitchen section was accentu- W pobliżu pałacu otoczonego parkiem znajdu- family lived in Grodkowice for over three centu- ated with the lowering of the storey. Outside, je się jeszcze wiele interesujących budynków ries, until the second world war. After 1945, the the walls were decorated with a modest brick gospodarczych tworzących niegdyś rozległy ze- property was nationalised. At present, the pal- frieze, and with smooth stonework of the spół folwarczny, m.in. czworaki, obory, stajnie ace houses the Authorities of the Experimental windows, doorways, and loggias. The tower i spichlerz. Plant Breeding Station. bears the date of construction, and the main the earliest manor in Grodkowice was built by entryway has a plaque with a latin motto: sibi the lanckoroński family probably in the 15th amico et posteritati (for myself, my friend, and century and survived until 1666, when the son posterity). The entryway leads into the central, of Stanisław żeleński, Marcjan, succeeded to two-storey high vestibule, surrounded in the the property and commissioned the construc- upper floor with a wooden gallery. From the tion of a new house, an ideal copy of the manor vestibule, doors lead to particular rooms and in lucjanowice. At the beginning of the 20th the kitchen, as well as the staircase ascending century, Grodkowice estate was inherited by to the upper floor. groDkoWIce, there are plenty of interesting farm buildings Władysław żeleński, the composer’s nephew. The old, 17th-century manor was already fairly that surround the manor and the park, includ- pałac żeleńskich dilapidated and was not fit for dwelling, and ing quarters for farm workers, barns, stables, therefore żeleński decided to have a new one and a granary. 44 | X MDDK X X MDDK | 45 X

IgołoMIa, Igołomia jest położna na lewym brzegu Wisły, na ten, mieszczący salon, na zewnątrz u dołu półko- terenie, który obfituje w ślady osadnictwa staro- listy, a powyżej trójboczny, zwieńczony jest attyką żytnego i wczesnośredniowiecznego. Źródła pisa- z wazonami. Nad wejściem głównym i sąsiednimi pałac ne wymieniają wieś w 1229 r., kiedy to dzieliła się oknami znajduje się fryz z motywem fali. Wysokie na tzw. Igołomię Mniejszą, należącą do kolegiaty okna parteru ozdabiają pod parapetami płyciny św. Floriana i Igołomię Większą, będącą uposaże- z meandrem oraz gzymsy nadokienne wsparte niem klasztoru tynieckiego. Sprzedana w 1402 r. na konsolkach. główne wejście do pałacu wiedzie przez portyk Jakuszowi z Boturzyna, zmieniała wielokrotnie właścicieli. Od 1778 r. należała do Akademii Kra- do przestronnego hallu z kominkiem, za którym kowskiej; na początku XIX w. przeszła w ręce Wo- mieści się przechodzący przez dwie kondygna- dzickich, później rodziny Skorupków, a w 1870 r. cje, okrągły salon. Jego ściany zdobi osiem pły- wieś kupił Wilhelm Homolacz. Od początku XX w. cin wypełnionych stucco lustro i obiegający go zamieszkiwali w Igołomi Morstinowie; ostatnimi w 2/3 wysokości fryz z gryfami w układzie antyte- właścicielami była Karolina z Mycielskich Morst- tycznym. Salon nakrywa spłaszczona kopuła zdo- inowa i jej córka Teresa Morstin. Pałac po grun- biona kasetonami i rozetami. W ścianie znajduje townym remoncie w latach 60. XX w. jest użytko- się marmurowy kominek z reliefem przedstawia- wany przez Instytut Archeologii i Etnologii PAN. jącym ofiarę składaną Eskulapowi. Autorem tych klasycystyczny pałac, otoczony parkiem w sty- dekoracji jest Fryderyk Baumann. Po obu stronach lu angielskim, został wzniesiony na przełomie salonu znajdują się po dwa trakty pokoi, których XVIII i XIX w. z inicjatywy Franciszka Wodzickiego wnętrza również zdobią sztukaterie o motywach lub jego córki, z Wodzickich Przerębskiej. Muro- roślinnych oraz fryz ze sfinksami. Mieszcząca się w pałacu Pracownia Archeolo- wany budynek jest od strony zajazdu piętrowy, a od ogrodu, na skutek znacznego spadku terenu, giczna Instytutu Archeologii i Etnologii PAN zgro- posadowiony na wysokich suterenach. Założony madziła tutaj interesujące zabytki archeologicz- na planie prostokąta, ma czterokolumnowy por- ne, m.in. naczynia ceramiczne, narzędzia pracy tyk od frontu i ryzalit od strony ogrodu. Ryzalit i ozdoby wykonane kilka tysięcy lat temu. IgołoMIa Situated on the left bank of the Vistula, Igołomia, projecting bay, which contains a drawing room, in an area well known for archaeological find- is semicircular at the bottom, and triangular ings, is mentioned in written documents in in the upper part, where it closes in a parapet Mansion 1229 as divided into Igołomia Minor, belonging topped with vases. Above the main entrance to St Florian’s Collegiate Church and Igołomia and the side doors on either side runs a frieze Major, part of the Tyniec Abbey domain. Sold with a wave motif. Tall ground floor windows to Jakusz of Boturzyn in 1402, Igołomia of- are decorated with classical ornaments and ten changed hands. Since 1778 it belonged to cornices supported with ancones. the entrance through the main portico opens the Kraków Academy, and in the beginning of the 19th century, to the Wodzickis, and then the to a spacious hall with a fire-place, leading Skorupkos. In 1870 the village was purchased by to a round drawing room, two-storeys high. Wilhelm Homolacs. From the early 20th century, Its walls are decorated with eight stucco lustro Igołomia Mansion was home to the Morstins, panels, and at two thirds of its height the room and its last owners were Karolina Morstin née is surrounded with a frieze with pairs of grif- Mycielska and her daughter Teresa Morstin. fins. It is covered with a flattened dome, deco- The mansion was thoroughly renovated in the rated with caissons and rosettes. The marble 1960s and is used by the Institute of Ethnol- fireplace is topped with a relief depicting the ogy and Archaeology of the Polish Academy of offering made to Esculapus. Fryderyk Baumann Sciences. created the stuccos in the interior were created the classicist, brick mansion surrounded by by Fryderyk Baumann. On either side there are English-style garden was built at the turn of the two sets of rooms, whose interiors are also 18th century to the commission of Franciszek decorated with floral stuccowork and a frieze Wodzicki or his daughter Przerębska née Wod- with sphinxes. the Institute of Ethnology and Archaeology of zicka. The rear part of the brick construction is raised upon high basements, as the grounds the Polish Academy of Sciences gathered here are sloping in that direction. It has a rectangu- interesting archaeological findings, including lar outline, a front portico supported with four ceramic vessels, tools, and decorations made columns, and projected garden façade. The a few thousand years ago. 46 | X MDDK X X MDDK | 47 X

I. J. Paderewski’s kąśna Dolna lies a few kilometres west of Cięż- of the Tarnów Music Society and the support of kowice, among the hills of Pogórze Ciężkowickie. the heritage preservation services succeeded Its history dates back to the reign of Casimir in obtaining legal protection for the manor and Manor in the Great (Kazimierz Wielki), who entrusted park in 1980, resulting in the takeover of the es- Jakub Rożen with the establishment of a vil- tate. Since 1998, it has been managed by the kąśNa DoLNa, dworek I. J. Paderewskiego kąśNa DoLNa lage here. The Rożens were its hereditary own- Paderewski Centre Tarnów – Kąśna Dolna. Standing on a gentle slope of a hill, the manor ers until the latter half of the 17th century. In the 18th century, the village most probably is approached by a broad alleyway and sur- kąśna Dolna leży kilka kilometrów na zachód Nowakowi, który gospodarzył w nim do 1945 r. urządzonych dzięki meblom przekazanym przez belonged to Andrzej de Reklewski, from whom rounded by an English-style landscape park. The od Ciężkowic, pośród pagórków Pogórza Cięż- Wówczas nowe władze przejęły dwór; budynki Muzeum Narodowe w Warszawie znajduje się it was purchased early in the 19th century by solid, single-storey building is covered by a low, kowickiego. Jej historia sięga czasów Kazimierza i park zdewastowano, w pobliżu dworku wybu- ekspozycja poświęcona osobie Ignacego Jana the Gostkowskis. The construction of the manor gabled roof. The front entrance leads through Wielkiego, który powierzył Jakubowi Rożnowi dowano domki kempingowe. Wieloletnie dzia- Paderewskiego. Część prezentowanych eks- house (1833) in Kąśna that we see today may be an open porch, with the roof supported on four założenie wsi na tym terenie. Rożnowie byli jej łania Tarnowskiego Towarzystwa Muzycznego ponatów należy do pierwotnego wyposażenia connected to Paweł Gostkowski, the contempo- columns. The rectangular building is divided dziedzicami aż do 2. poł. XVII w. W XVIII stule- i wsparcie służb konserwatorskich doprowadzi- dworu w Kąśnej. rary owner of the domain. into two suites: front and garden, separated by W rozległym, 16-hektarowym parku znajduje the remodelling of the manor and the changes ciu wieś należała przypuszczalnie do Andrzeja ły do objęcia ochroną dworu i parku w 1980 r., a corridor. The interiors, arranged with furniture de Reklewskiego, a na początku XIX w. zakupili w efekcie zaś do ich przejęcia. Od 1998 r. posiad- się wiele miejsc o niepowtarzalnym uroku: staw to its setting were the contribution of the next contributed by the National Museum in Warsaw, ją Gostkowscy. Budowę istniejącego w Kąśnej łością zarządza Centrum Paderewskiego Tarnów z pomostem, 300-metrowa aleja lipowa i okazy owner, Ignacy Jan Paderewski, who purchased house an exhibition devoted to the person of dworku (1833) można powiązać z Pawłem Gost- – Kąśna Dolna. kilkusetletnich dębów. the estate in 1897 and would spend his sum- Ignacy Jan Paderewski. Some of the exhibits dis- Stojący na łagodnym wzniesieniu dworek po- Spośród wielu muzycznych wydarzeń odbywa- kowskim, ówczesnym właścicielem majątku. mers here for six successive years. Despite played here were part of the original furnishings przebudowa dworku i zmiana otoczenia była za- przedzony jest szerokim podjazdem i otoczony jących się Kąśnej, warto wspomnieć o letnich huge investments on behalf of the composer, of the Kąśna manor house. the spacious park covers 16 hectares (40 acres) sługą kolejnego właściciela. Ignacy Jan Paderew- krajobrazowym parkiem w stylu angielskim. Muzycznych Spotkaniach u Paderewskiego oraz the estate brought no revenue, so it was sold ski nabył tę posiadłość w 1897 r. i spędzał tutaj Murowany, parterowy budynek nakrywa niski, o organizowanym co dwa lata Festiwalu Muzyki in January 1903. The new owners of Kąśna, the and is blessed with plenty of places of unique letnie miesiące przez kolejnych sześć lat. Pomi- dwuspadowy dach. Wejście od frontu prowadzi Kameralnej „Bravo Maestro”. Kodrębskis, lived here until 1912, when they charm: the pond with a bridge, a 300-metre- mo poczynionych przez kompozytora ogrom- przez otwarty ganeczek wsparty na czterech ko- sold it to Stanisław Nowak, who managed it un- long linden alley, and a few ancient oaks. Worth mentioning among the many musical nych inwestycji, majątek nie przynosił zysków, lumnach zwieńczonych belkowaniem i attyką. til 1945. At that time, the new authorities took więc w styczniu 1903 r. sprzedano go. Nowi Budynek zaplanowano na rzucie prostokąta, over the manor, both the buildings and the park events held in Kąśna, are the “u Paderewskiego” właściciele Kąśnej, Kodrębscy, mieszkali tutaj do z podziałem na dwa trakty – frontowy i ogro- were destroyed, and a camping site was built in Summer Musical Meetings, and the biannual 1912 r. Później sprzedali majątek Stanisławowi dowy, rozdzielone korytarzem. We wnętrzach the vicinity of the manor. The long-term efforts Bravo Maestro Chamber Music Festival. 48 | X MDDK X X MDDK | 4 X

Dzielnica Nowa Huta, kojarząca się przede wszystkim z socjalistycznym miastem i ogrom- nym kombinatem, powstała na terenach, gdzie przez wieki istniały wioski, kościoły, pałace i dwory. Jedną z takich wsi są Kościelniki, przy- łączone do miasta w 1973 r. jako osiedle Nowej Huty. Znajduje się tutaj XVIII-wieczny pałac otoczony rozległym parkiem oraz budynki (obecnie zrujnowane), które były pierwotnie częściami obronnego założenia o średniowiecznym ro- dowodzie: zameczek – później zaadaptowany na oficynę zachodnią, oficyna wschodnia oraz budynek bramny i kaplica. kościelniki w XV w. należały do Odrowążów, a od 1489 r. do biskupa włocławskiego Krzesława Ku- rozwęckiego. Od jego rodziny majątek zakupił na początku XVII w. wojewoda krakowski Stani- sław lubomirski, który rozbudował istniejącą tu fortalicję. Niedługo potem sprzedał Kościelniki kapitule krakowskiej, od której wydzierżawił je w 1663 r. Władysław Morstin. Jego syn, Stefan, już jako właściciel majątku, zlecił w 1708 r. budo- wę pałacu. Pośrodku dawnego założenia obronnego wzniesiono według projektu Józefa Pioli ba- rokową rezydencję. W 1773 r. Kościelniki zakupił Eliasz Wodzicki i przeprowadził przebudowę pa- łacu. Wodziccy zamieszkiwali w Kościelnikach do 1945 r. Zdewastowany pałac wraz z otoczeniem został odzyskany przez spadkobierców pod koniec lat 90. Obecnie należy do rodziny Nowina Konopków i jest odrestaurowywany. Dzisiejszy wygląd pałacu jako barokowego budynku o wyrazistych ryzalitach pochodzi z po- czątku XVIII w. oraz z czasów późniejszej, kla- sycystycznej przebudowy. Jest przykładem barokowego założenia nazywanego entre cour et jardin (między dziedzińcem a ogrodem): przed pałacem znajdował się dziedziniec flankowa- koścIeLNIkI Mansion ny oficynami i bosketami, a za pałacem geometryczny ogród. Klasycystyczna przebudowa dokonana na przełomie XVIII i XIX stulecia, we- associated primarily with the communist city dług projektu Józefa le Bruna, zmieniła wygląd in 1663 to Władysław Morstin. His son Stefan, sign of Józef le Brun, changed the appearance pałacu, dyspozycję wnętrz oraz otoczenie. Od and gargantuan steel mills, the District of Nowa already the owner of the estate, commissioned of the mansion, its functions in terms of its in- frontu dobudowano czterokolumnowy portyk Huta – literally “the new mill” was erected in the construction of the mansion in 1708. Józef terior, and the surroundings. The front received i obniżono dach pałacu, wewnątrz przebudo- an area that had for centuries belonged to Piola designed here, among the former defen- a portico supported on four columns, the roof wano amfiladowy układ pomieszczeń i klatkę hamlets, villages, churches, and estates. One of sive structures, a Baroque residence. In 1773, of the entire mansion was lowered, the layout schodową, a geometryczne założenie ogrodowe these villages is Kościelniki that was absorbed Kościelniki was purchased by Eliasz Wodzicki of the floors changed, and the staircases were przekształcono w swobodny park angielski. into the city as a residential settlement of who in turn refurbished the mansion. The Wod- remodelled, while the strict geometric garden W 1787 r. w pałacu przebywał król Stanisław Nowa Huta in 1973. It features an 18th-century zickis lived in Kościelniki to 1945. The destroyed plan was turned into a free-form English-style August Poniatowski, odwiedzając swoją siostrę mansion surrounded by a spacious park and mansion together with the park surrounding it garden. In 1787, the mansion hosted King Stanisław Izabelę, wdowę po Janie Klemensie Branickim, buildings (currently in ruins) that were origi- was recovered by its inheritors towards the end która rezydowała w Kościelnikach przez kilka- nally part of a defensive structure of medieval of the 1990s. Currently, it belongs to the Nowi- August Poniatowski, who was visiting his sister naście lat. origin: the small castle that had stood there na Konopkas and is being restored to its former Izabela, widow of Jan Klemens Branicki, who was later integrated into the western wing of splendour. spent over a decade in Kościelniki. the current Baroque style of the mansion, the mansion, the eastern wing, the gatehouse, and the chapel. with marked projections, dates from the early In the 15th century, Kościelniki belonged to 18th century and the days of its later, classi- koścIeLNIkI, pałac the Odrowąż ‘clan’, and in 1489 became the cist reconstruction. It is an example of a typi- property of the Bishop of Włocławek, Krzesław cal Baroque layout known as entre cour et jar- Kurozwęcki. Early in the 17th century, the es- din (between the courtyard and the garden): tate was purchased from Kurozwęcki’s family there used to be a courtyard flanked with by the Voivode of Kraków, Stanisław lubomir- lawns, flowerbeds, and boskets in front of the ski, who developed the small fortress that had mansion, and a geometrical garden behind it. stood here. Soon, the magnate sold Kościelniki The classicist reconstruction from the turn of to the Kraków Chapter, who in turn leased it the 18th century, realised according to the de- 50 | X MDDK X X MDDK | 51 X

krakóW, Wieś Krzesławice, obecnie część Krakowa, parterowy dworek otoczony jest ogrodem oraz wzmiankowana była po raz pierwszy w XIII w. rozległym parkiem. Wnętrza dworku zaaran- W ciągu wieków swego istnienia należała m.in. żowano i wyposażono tak, aby jak najwierniej dworek Jana do konwentu bożogrobców z Miechowa, a tak- oddawały nastrój i urządzenie podmiejskie- że do Akademii Krakowskiej. W 1788 r. właści- go domu z 2. poł. XIX w. W salonie, dawnym Matejki cielem Krzesławic został Hugo Kołłątaj, które- pokoju córki malarza, Beaty, oraz kilku innych mu jednak wkrótce władze zaborcze skonfisko- pokojach znajdują się przedmioty związane wały majątek. bezpośrednio z Janem Matejką: sztalugi, XIX- w Krzesławicach Dobra krzesławickie kupił w 1822 r. krakowski -wieczne meble w stylu ludwika Filipa i ławka bankier, Jan Kanty Kirchmayer, który zbudował ogrodowa należały niegdyś do artysty. Niezwy- w miejscu poprzedniej, drewnianej siedziby kle interesujące są projekty polichromii do koś- Hugona Kołłątaja nowy dwór, istniejący do dzi- cioła Mariackiego. Do najciekawszych pamiątek siaj. Kolejnym właścicielem wsi i dworu został należy także poczet polskich królów i książąt, w 1876 r. Jan Matejko. W oparciu na jego projek- wykonany według szkiców Matejki, przez jego cie dokonano przebudowy i rozbudowy dworu: uczniów: leonarda Stroynowskiego i Zygmunta od strony wschodniej dobudowano pracownię Papieskiego. oprócz ekspozycji związanej z osobą Jana Ma- oraz kuchnię, a od frontu – drewniany ganek. po śmierci Jana Matejki (1893) wieś odziedzi- today a part of Kraków, the Village of Krzesławice tejki, w jednym z pokoi urządzono niewielką czył syn, Tadeusz, który wkrótce odsprzedał wystawę poświęconą osobie Hugona Kołłątaja. was first mentioned in the 13th century, as the Krzesławice rodzinie Burzyńskich. Zamiesz- Znajdują się tutaj XVIII-wieczne meble, na ścia- property of the Convent of the Order of the Holy kiwali oni dwór aż do 1959 r., kiedy to Maria nach wiszą portrety Kołłątaja, króla Stanisława Sepulchre in Miechów, and later of the Kraków Burzyńska dokonała darowizny posiadłości Augusta i Tadeusza Kościuszki. Jest także cykl Academy. In 1788 it became the property of Hugo na rzecz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięk- anonimowych akwarel ilustrujących Śpiewy Hi- Kołłątaj, who, however, was soon deprived of the nych w Krakowie. W dworku obecnie mieści storyczne Jana Ursyna Niemcewicza oraz ode- estate by the authorities of the invading forces. In 1822, the Krzesławice estate was bought by się oddział TPSP i działa muzeum poświęcone zwy Hugona Kołłątaja. Janowi Matejce. a Kraków banker, Jan Kanty Kirchmayer, who built a new manor house to replace the old one, where Hugo Kołłątaj resided. The next owner of the estate, Jan Matejko, acquired it in 1876 and designed some alterations and extensions: an atelier and a kitchen were added to the east, and a wooden porch at the front. after his death the property was inherited by his son, Tadeusz, who soon sold it to the Burzyński family, who turned it into a farm. The family lived here until 1959, when Maria Burzyńska donated the estate to the Society of Friends of the Fine Arts in Kraków. Nowadays, the building houses a local branch of the Society and the Jan Matejko Museum. the one-storey building is surrounded by a garden and a vast park. The interiors of the man- or were arranged and furnished so as to best render the atmosphere and appearance of a suburban manor in the latter half of the 19th century. Situated in the living room, the former room of the painter’s daughter Beata, and a few others are objects directly related to Jan Matej- ko: among the exhibits there is louis Philippe 19th-century furniture, the favourite garden bench, and easels of Matejko. yet the most interesting memento related to Matejko and kept in the museum is Poczet Królów Polskich wg Jana Matejki (‘The Gallery of Polish Kings according to Jan Matejko’) executed by the artist’s students leonard Strojnowski and Zygmunt Papieski, on the basis of their master’s sketches. Besides the display related to Jan Matejko, one Jan Matejko’s of the interiors is devoted to the person of Hugo Kołłątaj. It is furnished with 18th-century exhibits, and has portraits of Kołłątaj, King Stanisław Au- Manor in gust, and Tadeusz Kościuszko on the walls. There is also a cycle of anonymous watercolour illustra- krzeSłaWIce tions to Jan Ursyn Niemcewicz’s Śpiewy History- czne, and the proclamations of Hugo Kołłątaj. 52 | X MDDK X X MDDK | 53 X

krakóW, dworek Włodzimierz Bronowice Małe, obecnie dzielnica Krakowa skali oni jednak zdewastowane zabudowania leżąca w północno-zachodniej części mia- i wyremontowali je, przywracając im dawny sta, to dawna podkrakowska wieś. Założona wygląd. W 1991 r. została założona Fundacja Tetmajer’s Włodzimierza w XIII w., należała do uposażenia kościoła Ma- im. Włodzimierza Tetmajera, na czele której riackiego. W 1863 r. wybudowano tu dla fran- stanął prawnuk artysty, Marcin Konstanty. Manor Tetmajera Stojący na stoku wzniesienia, parterowy dwo- ciszkanów dworek otoczony sadem (zakonnicy mieli bowiem w Bronowicach swój folwark). rek o bielonych ścianach, nakrywa gontowy W 1892 r. dwór z zabudowaniami sprzedano dach łamany. Od wschodu, na osi, znajduje in Bronowice, bronowickim chłopom. Dziesięć lat później ku- się ganek, a od strony północnej przybudówka pił go Włodzimierz Tetmajer, malarz i poeta, mieszcząca kuchnię i sień gospodarczą. Dwór krakóW a także działacz polityczny. zbudowano z drewna w konstrukcji zrębowej, artysta ten mieszkał w Bronowicach od 1890 r., a jego ściany uszczelniono zaprawą z gliny najpierw w dworku zbudowanym obok domu mieszanej ze słomą. Wnętrze dworku jest dwu- teścia, Jacka Mikołajczyka, a od 1903 r. w wyre- traktowe, rozplanowane symetrycznie i trady- Bronowice Małe, today a district of Kraków montowanym dworku pofranciszkańskim. Prze- cyjnie. Na osi budynku mieści się sień wejścio- prowadził także remont budynków gospodar- wa, za nią niewielkie pomieszczenie, a po obu north-west of the city centre, was once a vil- czych i wybudował dla siebie murowaną pra- jej stronach po dwie pary pokoi. Głównym po- lage in its own right. Established in the 13th cownię malarską. W czasie, kiedy zamieszkiwał mieszczeniem dworu był znajdujący się w trak- century, it belonged to the domain of St Mary’s w dworku wraz ze swoją żoną Anną, miejsce cie frontowym salonik z zachowanym do dzi- church. In 1863, an orchard-surrounded manor to funkcjonowało jako salon artystyczno-lite- siaj kominkiem. was founded here to serve the Franciscan friars We wnętrzach dworku można podziwiać wie- racki Krakowa, gościło tu wiele ówczesnych (who owned a farmyard in Bronowice). In 1892, znakomitości. le prac Włodzimierza Tetmajera. Umieszczono the manor and the surrounding yard were sold po śmierci Włodzimierza Tetmajera w 1923 r. tu obrazy olejne (m.in. Portret żony z dziećmi) to local peasants, and 10 years later they were majątek pozostał w rękach rodziny. W 1971 r. i akwarele oraz szereg szkiców wykonanych ole- purchased by Włodzimierz Tetmajer, painter, potomkom artysty odebrano północną część jami, akwarelami, ołówkiem, piórkiem i tuszem. poet, and also political activist. the latter artist had lived in Bronowice since założenia z budynkami gospodarczymi i pra- Na ścianach powieszono również prace córki cownią malarską. Dwadzieścia lat później odzy- Włodzimierza Tetmajera, Jadwigi Naimskiej. 1890, first in his cottage–manor built next to his father-in-law Jacek Mikołajczyk’s home, and from 1903 in the remodelled post-Franciscan manor. Tetmajer had the auxiliary buildings renovated and a studio built of bricks. When he lived in the manor with his wife Anna, their home doubled as an artistic and literary salon, entertaining many acclaimed personas of the day. after Włodzimierz Tetmajer died in 1923, the estate remained in the family. However, in 1971 the heirs were partly dispossessed: the northern part of the estate, including auxiliary buildings and the studio, was confiscated. 20 years later they regained the derelict buildings, and restored them to their former appearance. In 1991, the Włodzimierz Tetmajer Foundation was established, headed by the artist’s grandson, Marcin Konstanty. the single-storey manor with whitewashed walls and a shingled mansard roof is situated on a slope. At the axis, to the east, is a porch, and to the north, an annex with a kitchen and a pantry. The manor is built of wood, in a frame construction, and its walls are sealed with a mixture of clay and straw. Inside, there are two circulation routes in a traditional, symmetrical layout. At the axis there is an entrance hall, with a small chamber behind it, and two rooms on each side. The centrally located parlour – with the fireplace surviving to this day – was the manor’s focal point. In the interiors, many works by Włodzimierz Tetmajer can be seen: oil paintings (including a portrait of his wife and children), watercolours, and drawings in pencil, pen, and ink, as well as two paintings by the artist’s daughter, Jadwiga Naimska. 54 | X MDDK X X MDDK | 55 X

krakóW, W latach 1503-1505 biskup płocki Erazm Cio- Przeprowadzono je w latach 1839-1841, w re- łek (1474-1522) zbudował w miejscu dwóch zultacie zniekształcając pierwotną architekturę XIV-wiecznych kanonii okazały pałac. Biskup pałacu. W 2. poł. XIX i w XX w. pałac poddawano Pałac biskupa był sekretarzem Aleksandra Jagiellończyka, kilkakrotnie doraźnym naprawom, jednak nie humanistą i dyplomatą. Budowę prowadził zapobiegły one degradacji budowli. W 1996 r. Erazma Ciołka ten sam warsztat, który równocześnie wznosił pałac stał się własnością Muzeum Narodowe- pierwszą część renesansowego zamku królew- go w Krakowie, a w 1999 r. rozpoczęła się jego skiego na Wawelu. Zatrudnieni w nim byli za- kompleksowa konserwacja, prowadzona dzięki równo architekci włoscy, jak i niemieccy, dlate- środkom udzielonym przez Społeczny Komitet go architektura pałacu łączy w sobie elementy Odnowy Zabytków Krakowa. Program konser- budownictwa późnogotyckiego, jak krystalicz- watorski był ukierunkowany na przywróce- ne kolumny sieni, z czysto renesansowymi. Do nie pałacowi pierwotnej formy z czasów jego tych ostatnich należy przede wszystkim portal świetności, a zarazem na przystosowanie go wejściowy wykonany według wzorców floren- do nowej funkcji muzealnej. Prace zakończyły ckich. W ciągu XVI w. pałac rozbudowano – po- się w 2006 r., a w październiku 2007 r. otwar- wstały oficyny. Później budowla podzieliła losy to dwie stałe galerie muzealne. Na pierwszym Krakowa, dla którego 2. poł. XVII i początek piętrze mieści się wystawa Sztuka dawnej Pol- XVIII w. były czasem zastoju spowodowanego ski. XII-XVIII wiek, prezentująca najlepsze zbiory wojnami i epidemiami. Pałac odzyskał świet- Muzeum Narodowego z okresu średniowiecza, ność w 1. poł. XVIII w.: odnowiono fasadę, a re- renesansu i baroku, natomiast na parterze prezentacyjne sale pierwszego piętra zostały znajduje się ekspozycja znakomitej kolekcji pokryte iluzjonistycznymi freskami. W 1805 r. ikon z ziem południowo-wschodnich dawnej pałac przeszedł na własność rządu austriackie- Rzeczypospolitej. go i od tego czasu mieściły się tu różne urzędy. W 1837 r. pożar zniszczył część oficyny tylnej, Tomasz Zaucha, Muzeum Narodowe co było powodem podjęcia prac remontowych. w Krakowie Bishop Erazm In the years 1503-1505 the Bishop of Płock, in restoration work over the years 1839-1841 Erazm Ciołek (1474-1522), built a stately man- which distorted the original architectural form Ciołek’s sion that replaced two 14th-century canon of the palace. In the latter half of the 19th century and through- houses. The bishop was the secretary to King Aleksander Jagiellon, humanist and diplomat. out the 20th, the mansion underwent several Mansion in The construction was carried out by the same conservation overhauls which, however, failed architects and masons who were at the time to prevent its degradation. In 1996, the mansion krakóW working on the first Renaissance part of the became the property of the National Museum Wawel Royal Castle. As the architects working in Kraków, and in 1999 its complex restoration on it hailed both from Italy and Germany, its began, funded by the Civic Committee for the style connects late-Gothic diamond columns in Restoration of Kraków Heritage (SKOZK). The pro- the hallway with purely Renaissance elements gramme of restoration and conservation works such as the entrance portal, which follows the was focused on returning the mansion to its origi- Florentine fashion. nal form, from the days of its greatest splendour, although in the 16th century the mansion was and at the same time adapting it to its new func- extended with the construction of additional tion as a museum. The works were completed in annexes, it later shared in the fate of Kraków, 2006 and two permanent galleries were opened which experienced in the latter half of the 17th in October 2007. The first floor houses the exhibi- and early 18th centuries a time of stagnation tion entitled Sztuka dawnej Polski. XII-XVIII wiek. caused by plagues and wars. Nevertheless, the (Polish art from 12th to 18th c.), which presents mansion regained its splendour only in the first the most spectacular and valuable works from the half of the 18th century, when the façade was Museum’s medieval, Renaissance, and baroque renovated, and the characteristic halls of the collections, while the ground floor has become first floor were covered with illusionist frescos. home to a comprehensive collection of icons from In 1805, the mansion became the property of the former south-eastern reaches of the Com- the Austrian authorities and was made home monwealth of Poland–lithuania. to a whole range of offices. The fire of 1837 destroyed a part of the rear annexe, resulting Tomasz Zaucha, National Museum in Kraków 56 | X MDDK X X MDDK | 57 X

the Mansion of the Górka Family is situated on vation works ended in 2006. Since 2004, the the corner of Kanonicza and Podzamcze streets, Górków Mansion has been the seat of Voivode- at the foot of Wawel Hill, within one of the old- ship Office for Heritage Protection (WUOZ) and est settlements in Kraków – Okół, whose layout the Heritage Protection Department of the Mu- was shaped in the 13th century. nicipality of Kraków. pałac Górków usytuowany jest na rogu ulic Kanoni- early wooden developments already existed on the front entrance into the mansion in Kano- jest siedzibą Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Za- czej i Podzamcze, u stóp wzgórza wawelskiego. Jest bytków oraz Oddziału Ochrony Zabytków Urzędu the site of the Mansion by the mid-14th century, nicza street leads through an early-18th-centu- to teren najstarszej dzielnicy Krakowa, Okołu, któ- Miasta Krakowa. and, from ca 1400, the plot was occupied by the ry portal into the hallway. From here you can go Wejście do pałacu prowadzi od ulicy Kanoniczej, rej układ urbanistyczny został wytyczony w XIII w. solid Gothic house that belonged to Klemens of either to the courtyard, encircled by an arcaded pierwsze, drewniane zabudowania istniały tutaj przez kamienny portal z początku XVIII w., do sieni Moskarzew. In 1407, it was already the property gallery, or upstairs to the first floor. Displayed już w połowie XIV w., a ok. 1400 r. był to już go- wjazdowej. Stąd można dostać się na dziedziniec of the Kurozwęckis, who transformed it into a in the hallway and first floor corridors are the tycki dom murowany Klemensa z Moskarzewa. z krużgankami lub schodami na piętro. W sieni Gothic-Renaissance mansion. During the next beams from the mansion with fragments of Należący od 1407 r. do Kurozwęckich, został przez oraz na korytarzach piętra zostały wyeksponowa- remodelling, this time conducted by the Górka polychrome paintings. preserved in the upstairs halls in the south- nich przekształcony w gotycko-renesansowy pa- ne belki pochodzące z pałacu, z fragmentami bar- family (in the latter half of the 16th century), it łac. W trakcie kolejnej przebudowy, przeprowa- wnych polichromii. was turned into a mannerist city residence with western corner are some 18th- and 19th-cen- W salach na piętrze, znajdujących się w narożniku dzonej już przez Górków (2. poł. XVI w.), stał się on a cloister surrounding the yard. From 1591, the tury polychrome paintings. Visible in the Coun- manierystyczną rezydencją z krużgankami wokół południowo-zachodnim zachowały się na ścianach mansion belonged to the Kraków Cathedral cil Hall are simple, painted wall sections with dziedzińca. Od 1591 r. pałac należał do krakow- XVIII- i XIX-wieczne polichromie. W sali narad wi- Chapter. More changes to the building’s inte- rustication below. A monochrome landscape is skiej kapituły katedralnej. Kolejne zmiany wystro- doczne są malowidła o charakterze architekto- rior came about in the 18th century, when it preserved in the space over the door. The walls ju budynku miały miejsce w XVIII w., kiedy zyskał nicznym: proste, ramowe podziały ścian, a poniżej received its baroque-classicist character. of the study are decorated with late-18th-cen- Destroyed at the time of the Confederation of on charakter barokowo-klasycystyczny. boniowanie. W supraporcie (miejsce nad drzwia- tury wall paintings with floral ornamentation. pałac zniszczony w czasie walk konfederacji mi) zachował się monochromatyczny pejzaż. Bar (1768-1772), the mansion was rebuilt by They used to be covered by a layer of 19th-cen- barskiej (1768-1772), odbudowany został przez W gabinecie podziwiać można polichromie z końca Bishop Józef Olechowski, who had the cloister tury painted landscapes, which were removed biskupa Józefa Olechowskiego (zamurowanie XVIII w., z ornamentami roślinnymi. Pokrywała je walled up and murals painted. In 1806, it was and carefully transferred to the adjacent room krużganków, wykonanie nowych polichromii). warstwa XIX-wiecznych malowideł z przedstawie- taken over by the Austrian authorities. At that (secretary’s office). the 17th-century wooden beam ceiling has W 1806 r. przejęły go władze austriackie. Wów- niami pejzażowymi, które zdjęto i przeniesiono do time also the internal layout changed, and so Górka Family czas zmieniono układ wnętrz i ich wystrój, a pod sąsiedniej sali (sekretariatu). did the furnishings. Towards the end of the been preserved in the western-wing room that W pomieszczeniu w skrzydle północnym pełnią- koniec XIX w. zbudowano oficynę wschodnią. Po 19th century, the eastern wing was added. After serves as a reading-room for the mansion’s 1945 r. pałac przekazano służbie zdrowia. W trak- cym rolę czytelni archiwum, zachowany jest XVII- 1945, it was entrusted to the public healthcare archives. The polychrome painting covering it krakóW, Mansion in cie remontu trwającego od 1967 r. odkryto kruż- -wieczny drewniany strop belkowy. W XVIII stu- service, and during the restoration works that with intertwining floral decorations and murals ganki i zdemontowano belki stropowe. Ostatnie leciu powstała pokrywająca go polichromia: wić continued after 1967, the cloister was opened imitating the structure of marble together with krakóW pałac Górków badania, prace remontowe i konserwatorskie roślinna i malowidła naśladujące fakturę marmuru up once more and the ceiling beams were re- the coat-of-arms of the Kraków Chapter origi- zakończono w 2006 r. Pałac Górków od 2004 r. oraz herb kapituły krakowskiej. moved. The most recent research and preser- nated in the 18th century. 58 | X MDDK X X MDDK | 5 X

Erazm zespół pałacowo-parkowy im. Erazma Jerz- the Erazm Jerzmanowski mansion and its park are działalność w Prokocimiu, lecz w 1950 r. zakon dergarten. In 1993, the Augustinians regained manowskiego jest położony w południowo- w Polsce rozwiązano, a jego majątek przejął situated in the south-eastern part of Kraków, in their mansion. Currently they use it as living -wschodniej części Krakowa, na terenie dawnej Skarb Państwa. W pałacu umieszczono dom the former village of Prokocim. The village itself quarters for the monks, while the refurbished Jerzmanowski’s wsi Prokocim. Powstała ona prawdopodobnie dziecka i przedszkole. W 1993 r. augustianie probably originated towards the end of the 13th chapel is once more being used by the local pod koniec XIII lub na początku XIV stulecia. Na odzyskali pałac i obecnie jest w nim dom za- or early in the 14th century. At the turn of the 16th congregation. Mansion the mansion we see today has retained przełomie XVI i XVII w. dobra prokocimskie na- konny, a w odremontowanej kaplicy odbywają century, the Prokocim estates belonged to the Os- leżały do Ostrogskich, a później do Zasławskich. się nabożeństwa. trogskis, and later to Zasławskis. In 1749, Prokocim the form given to it by Karol Knaus towards the pałac zachowany jest do dzisiaj w formie nada- W 1749 r. Prokocim przeszedł w ręce rodziny became the property of the Wodzickis. The clas- end of the 19th century. It is a two-storey solid and Park Wodzickich. Na zlecenie Eliasza Wodzickiego nej mu przez Karola Knausa pod koniec XIX w. sicist mansion commissioned by Eliasz Wodzicki structure of complex form, with walls covered w latach 1777-1783 wzniesiono klasycystycz- Jest budowlą piętrową, murowaną i tynkowa- was built in the years 1777-1783. The next owners in plaster. The entrance is emphasised by a pro- in krakóW ny pałac. Kolejnymi właścicielami Prokocimia ną, o urozmaiconej bryle. Wejście do pałacu of Prokocim were the Skorupkos (1863-1889) who jection crowned with an unusual gable struc- byli Skorupkowie (1863-1889), którzy rozpo- jest zaakcentowane ryzalitem zwieńczonym began to remodel their seat. Further works under ture, while the garden façade features a loggia częli przebudowę siedziby. Prace prowadzone falistym szczytem, od strony ogrodu zaś znaj- Karol Knaus were completed following the death and a rounded corner projection covered with przez Karola Knausa zostały dokończone już po duje się loggia i kolisty ryzalit narożny, nakryty of the Skorupkos, after Prokocim had been inherit- a dome. The elements that Knaus drew from śmierci Skorupków, kiedy Prokocim odziedzi- kopułą. Detale architektoniczne zaczerpnięte ed by Józef Grodecki, who soon sold the Prokocim various styles (Baroque, Art Nouveau) add an czył ich spadkobierca, Józef Grodecki. Wkrótce przez Knausa z różnych stylów (barok, secesja) Estate to Erazm Jerzmanowski, an industrialist and eclectic feel to the mansion. there are other late-19th-century buildings in potem dobra prokocimskie zakupił Erazm Jerz- tworzą eklektyczną formę pałacu. patron of arts. At that time, the park was fenced W jego pobliżu znajdują się zabudowania po- manowski, przemysłowiec i mecenas sztuki. in, paths were delineated, sculptures set up, and the vicinity of the mansion, including the chapel Wówczas ogrodzono park, wytyczono w nim chodzące z końca XIX w., m.in. wspomniana już an orangery built. mentioned before and a farm-building with a after the death of Jerzmanowski, his wife, Anna, ścieżki i ustawiono rzeźby oraz zbudowano kaplica oraz budynek gospodarczy z wieżą wo- water tower. the park surrounding the mansion covers oranżerię. dociągową. sold the estate to the Augustine Order (1910). po śmierci Jerzmanowskiego, jego żona Anna W otaczającym pałac parku o powierzchni ok. The monks opened a school for boys in the palace nearly 5 hectares and is graced by centuries-old krakóW, pałac sprzedała majątek zakonowi augustianów pięciu hektarów rosną kilkusetletnie drzewa and a chapel for locals in one of the farm build- trees which are protected as natural heritage. (1910). Zakonnicy otworzyli w pałacu szkołę – pomniki przyrody. Park, założony na prze- ings. During the second world war, the mansion Set up at the turn of the 18th century, the park dla chłopców, a w jednym z dworskich budyn- łomie XVIII i XIX w., został na początku XX w. and park were appropriated by Germans. After the was opened to the public early in the 20th cen- i park im. Erazma ków gospodarczych urządzili kaplicę dla miesz- udostępniony przez augustianów mieszkańcom war, the Augustine Order returned to Prokocim, tury by Augustinians, and in the 1960s became kańców Prokocimia. W czasie II wojny świa- Prokocimia; w latach 60. stał się parkiem miej- but its Polish Province was dissolved in 1950 and a municipal park. In 1991, it was granted the Jerzmanowskiego towej pałac wraz z parkiem i gospodarstwem skim. W 1991 r. otrzymał imię Erazma Jerzma- its property was taken over by the State Treasury. name of Erazm Jerzmanowski. zajęli Niemcy. Po wojnie augustianie rozpoczęli nowskiego. The mansion was used as an orphanage and kin- 60 | X MDDK X X MDDK | 61 X

the mansion in Balice, one of the oldest villages Stryjeński, to completely remodel the mansion; in the Kraków area, is surrounded with a beau- the works were carried out from 1887 to 1894. tiful, spacious park, boasting many rare species After the second world war, the estate was giv- of trees and shrubbery. en to the Jagiellonian University, and since the In the Middle Ages the village belonged to the 1950s it has served the Institute of Zootechnics Toporczyk clan of Morawica, who changed their as a conference centre and a hotel. the brick, two-storey mansion consists of a family name into Balicki, after the appellation of their dwelling. Subsequent owners included square corpus, projected forth at the axis, and Seweryn Betman and, from 1519, his son-inside wings. It was fashioned in a historical -law, Seweryn Boner, who had the old mansion style, resembling Baroque mansions. The most rebuilt after Italian Renaissance fashion. His decorative part is the central section, its ground son, Jan Boner, inherited the Balice property floor set forth and surrounded with semicircu- and then handed it over to his sister, Zofia Firlej lar double stairs leading to a terrace, where the née Boner. From the mid-16th century, Balice vestibule is located. The upper floor opens to remained in the Firlej family for one and a half the terrace with a four-column portico, closed centuries. They refurbished the palace and with a triangular attic bearing a coat-of-arms. planted a garden and an orchard. During the The variety of window decorations is striking: Swedish attacks, the mansion was plundered from modest, plaster oculus bands to elaborate and demolished. structures with triangular lintels, supported In the late-17th century, the Szembek family ac- upon volute consoles and decorated with floral quired Balice. Jan Szembek, the King’s Chancel- stuccoes. Inside, the plenitude of stuccoed dec- Mansion in lor, had the mansion restored – yet in the 18th orations is amazing, and the inlaid patterns of century, the estate fell into ruin. Renovated at wooden floors and 19th-century wood-crafted the beginning of the 19th century by Urszula details captivate the visitor’s attention. Kraków’s Darowska, the palace changed hands many times. At the end of the 19th century, it became BaLIce the property of Duke Dominik Radziwiłł. The latter commissioned a Kraków architect, Tadeusz krakóW, pałac w Balicach, jednej z najstarszych pod- XIX w. trafił w ręce księcia Dominika Radziwiłła. krakowskich wsi, znajduje się w otoczeniu Na jego zlecenie w latach 1887-1894 krakow- kilkuhektarowego, pięknego parku, w którym ski architekt Tadeusz Stryjeński przeprowadził pałac rośnie wiele gatunków rzadko występujących gruntowną przebudowę pałacu. Po II wojnie pa- krzewów i drzew. łac przekazano Uniwersytetowi Jagiellońskiemu, w Balicach W średniowieczu wieś należała do rodu Topor- a od początku lat 50. służy on Instytutowi Zoo- czyków z Morawicy, którzy mieszkając tutaj, techniki jako centrum konferencyjne oraz hotel. Murowany, piętrowy pałac złożony jest z kwa- przyjęli od nazwy siedziby nazwisko Balickich. Kolejnymi właścicielami byli Seweryn Betman, dratowego korpusu z ryzalitem na osi oraz bocz- a od 1519 r. jego zięć Seweryn Boner, który nych skrzydeł. Utrzymany jest w historyzującej przebudował stary pałac w duchu włoskiego formie, nawiązującej do barokowych rezydencji. renesansu i uczynił z niego podmiejską rezy- Najbardziej dekoracyjną częścią budowli jest dencję, gdzie gościł najznamienitszych intelek- jego partia środkowa z parterowym ryzalitem tualistów tamtych czasów. otoczonym dwuramiennymi, półkolistymi scho- po nim odziedziczył dobra balickie jego syn, Jan dami wiodącymi na taras, pod którym mieści się Boner, a następnie przekazał je swojej siostrze, hall wejściowy. Piętro pałacu otwiera się na taras Zofii z Bonerów Firlejowej. Począwszy od połowy czterokolumnowym portykiem, zwieńczonym XVI w., Balice pozostawały w rękach Firlejów przez trójkątnym przyczółkiem z kartuszem herbo- półtora stulecia. Odnowili oni pałac oraz założyli wym w polu. Szczególnie ozdobne i różnorodne ogród z sadem owocowym. W okresie najazdu są obramienia okien: od skromnych, tynkowych wojsk szwedzkich pałac zniszczono i złupiono. opasek okulusów po rozbudowane z trójkątny- pod koniec XVII w. właścicielami Balic zosta- mi nadokiennikami, wspartymi na wolutowych li Szembekowie. Jan, kanclerz wielki koronny, konsolkach i dekorowanych motywami roślin- odbudował pałac, który jednak już po połowie nymi. We wnętrzach pałacu zadziwia mnogość XVIII w. popadł w ruinę. Odnowiony na począt- sztukatorskich zdobień sufitów i ścian; uwagę ku kolejnego stulecia przez Urszulę Darowską, przyciągają również intarsjowane podłogi oraz wielokrotnie zmieniał właścicieli. Pod koniec XIX-wieczne detale stolarki. 62 | X MDDK X X MDDK | 63 X

the spacious complex of buildings stretching between Poselska Street, the Franciscan monastery, and plac Wszystkich świętych – All Saints’ Square – known as the Wielopolski palace, has served as the seat of Kraków’s municipal government for a century and a half. the first palace on this site was built by the Commander of the Crown, Jan Tarnowski, in the first half of the 16th century. A Renaissance town dwelling in grand style, parts of its walls have survived to this day in the eastern wing of today’s palace. In 1561, the estate was acquired by the Ostrogski family, and then by the Zamoyskis. From the mid-17th to the mid-19th century, the building was owned by the Wielo- polski family, who had it remodelled, leaving behind the impressive vestibule, tunnel staircase, ground floor vaults and stone doorways. During the Great Fire of Kraków in 1850, the palace burnt down, and the Wielopolskis decided to sell it. The new owners set out to clear and reconstruct the estate. The former back wall was turned into the main façade, facing a new square that replaced the demolished medieval All Saints Church. In 1864, the city purchased the building and carried out a thorough renovation. The works were headed by Paweł Barański, while the interiors, furniture included, were designed by Filip Pokutyński. An impressive entrance was placed on the side of the square, the ground floor housed municipal offices and the mayor’s cabinets, while the former ballroom in the second floor was turned into the magistrate Assembly Hall, where the City Council convened. even towards the end of the 19th century the building was proving to be too small, and it was decided that it should be extended. The neighbouring plot was purchased, and some krakóW, rozległe zabudowania pomiędzy ul. Poselską, Barańskiego, a wnętrza i ich wyposażenie za- buildings in Poselska Street were torn down. klasztorem oo. Franciszkanów oraz placem projektował Filip Pokutyński. Reprezentacyjne Between 1906 and 1913 the architect Jan Rzy- Wszystkich świętych, nazywane pałacem Wie- wejście umieszczono od strony pl. Wszystkich mowski designed and erected first the western, pałac lopolskich, są od półtora wieku siedzibą władz świętych, na parterze zlokalizowano biura ma- and then the southern and eastern wings of Miasta Krakowa. gistratu i gabinety prezydenckie, a salę balową the present municipal building. His eclectic, pic- Wielopolskich pierwszy pałac w tym miejscu wzniósł hetman na drugim piętrze przekształcono w salę posie- turesque creation is replete with ‘quotations’ Jan Tarnowski w 1. poł. XVI w. Była to okaza- dzeń Rady Miasta. from Kraków’s historical monuments. Inside, he Już pod koniec XIX w. zabudowania magistratu ła, renesansowa siedziba miejska, której część designed a majestic, two-storey vestibule cov- murów zachowała się do dzisiaj we wschodnim stały się zbyt ciasne i podjęto decyzję o jego ered with a pseudo-dome of open-work, gilded skrzydle budynku. W 1561 r. pałac przeszedł rozbudowie. Zakupiono sąsiadujący z pała- laurel leaves. after the fire of 1926, the magistrate Assem- w ręce Ostrogskich, a później Zamoyskich. cem teren i wyburzono część zabudowań przy Od poł. XVII do poł. XIX w. właścicielami bu- ul. Poselskiej. Na tym miejscu w latach 1906- bly Hall was redecorated in the style of mod- dynku była rodzina Wielopolskich. Dokonali oni -1913 architekt Jan Rzymkowski zaprojektował ernised classicism. The hall’s most prominent przebudowy, z której pozostała reprezentacyjna i wzniósł najpierw skrzydło zachodnie, a póź- feature is a frieze – painted by Jan Bukowski sień, tunelowa klatka schodowa oraz sklepienia niej południowe i wschodnie magistratu. Eklek- – with portraits of the city’s mayors and the i kamienne portale na parterze budynku. tyczne i malownicze budynki wzbogacił archi- names of civic virtues in latin. podczas wielkiego pożaru Krakowa w 1850 r. tekt „cytatami” z historycznej zabudowy Krako- pałac spłonął i został przez Wielopolskich sprze- wa. Wewnątrz zaprojektował reprezentacyjny, dany. Kolejni właściciele przeprowadzili prace dwukondygnacyjny hall nakryty pseudokopułą Wielopolski remontowe i budowlane, w trakcie których m.in. z ażurowych, złoconych liści lauru. po pożarze w 1926 r. sala posiedzeń otrzymała przekształcono dawną elewację tylną w fasadę, gdyż wytyczono przed nią nowy plac po zburzo- nowy wystrój w stylu zmodernizowanego klasy- Family Palace nym, średniowiecznym kościele pw. Wszystkich cyzmu. Jego głównym elementem jest fryz pod- świętych. W 1864 r. miasto zakupiło budynek stropowy autorstwa Jana Bukowskiego z por- in krakóW i przeprowadziło jego gruntowny remont. Prace tretami prezydentów Krakowa oraz łacińskimi prowadzone były przez budowniczego Pawła nazwami cnót obywatelskich. 64 | X MDDK X X MDDK | 65 X

krakóW, Rydlówka Nieopodal dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych położony jest dworek Rydlówka. Otacza go ogród z drzewami owoco- wymi oraz ozdobnymi krzewami. Dworek zbu- dował w 1894 r. Włodzimierz Tetmajer na grun- cie wydzielonym z posiadłości jego teścia, Jacka Mikołajczyka. Był to drewniany, parterowy dom kryty strzechą, z sienią na osi i dwoma parami izb po bokach oraz z gankiem wejściowym od wschodu. W tym dworku odbyło się słynne wesele poety lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną, sio- strą Anny Tetmajerowej. Weselny, listopadowy wieczór 1900 r. uwiecznił Stanisław Wyspiański w dramacie Wesele. W 1902 r. Włodzimierz Tetmajer kupił pofran- ciszkański dworek i przeniósł się do niego z rodziną. Swój dotychczasowy dom sprzedał w 1908 r. lucjanowi Rydlowi, który rozpoczął jego przebudowę. Prace budowlane według projektu Józefa Pokutyńskiego zakończono w 1912 r. Dobudowana została piętrowa, murowana część, mieszcząca świetlicę, bibliotekę i gabinet, a cały dom pokryto dachówką. po wybuchu I wojny światowej Rydlowie musieli opuścić dworek, gdyż zajęli go oficero- wie austriaccy. Właściciele powrócili do domu w 1915 r., trzy lata później zmarł lucjan Rydel. W 1969 r. Helena Rydlowa wraz z córką Anną Rydlówka In Bronowice Małe, near Włodzimierz Tetmajer’s spisała umowę z PTTK o utworzeniu w dworku Helena Rydlowa and her daughter Anna signed Muzeum Młodej Polski „Rydlówka”. Jego ot- manor, is another one named Rydlówka. It is sur- a contract with the Polish Tourist Organisation warcie nastąpiło 20 listopada 1969 r., w rocz- rounded by a garden–orchard with picturesque PTTK to establish the Rydlówka Museum of Manor nicę wesela lucjana Rydla. W latach 1985- shrubbery. Włodzimierz Tetmajer had the man- young Poland (Młoda Polska). The Museum was -1989 przeprowadzono remont obiektu, pozo- or constructed in 1894 on the grounds leased inaugurated on 20th November 1969, on the in krakóW stającego wciąż własnością rodziny Rydlów. from his father-in-law, Jacek Mikołajczyk. It was anniversary of the historical lucjan Rydel’s wed- Młodopolskie muzeum mieści się w starszej a wooden, single-storey thatched cottage, with ding. From 1985 to 1989 the building, remain- części dworku i zajmuje cztery izby. Pierwsza a hall in the axis, two pairs of rooms on either ing the property of the Rydel family, underwent z nich, tzw. weselna, została zrekonstruowana side, and a front porch to the east. renovation. this manor witnessed the famous wedding of the Młoda Polska museum is located in the old- według didaskaliów dramatu Wyspiańskiego i jest dokładnym odtworzeniem dekoracji tea- poet lucjan Rydel to Jadwiga Mikołajczykówna, est part of the manor, and consists of four cham- tralnej do premiery sztuki. W izbie tanecznej, sister of Tetmajer’s wife, Anna. That Novem- bers. The first, the so-called ‘Wedding chamber’, w której tańczono i gdzie odbywały się oczepi- ber evening, in 1900, was immortalised by was reconstructed according to the stage direc- ny, umieszczono pamiątki związane z rodziną Stanisław Wyspiański in his famous play enti- tions of Stanisław Wyspiański to The Wedding Rydlów. Znajduje się tutaj m.in. portret daw- tled The Wedding. – it is an exact reconstruction of the mise-en- In 1902 Włodzimierz Tetmajer bought the manor nego gospodarza domu i bohatera weselnego -scene during the first-night performance. In the dramatu, lucjana Rydla, namalowany przez previously owned by the Franciscans and moved dance room, where dances and traditional mar- Stanisława Wyspiańskiego. W alkierzu prezen- in with his family. He sold his former dwelling to riage ceremonies were performed, Rydel family towane są pamiątki i zdjęcia uczestników we- lucjan Rydel in 1908, and the new owner took memorabilia can be seen – among the artefacts, sela, a w świetlicy urządzono galerię młodopol- upon himself to refurbish the manor. Recon- a pastel portrait of the former host and the pro- skiego malarstwa. Pokój ten znajduje się w do- struction works, conducted according to Józef tagonist of the play, lucjan Rydel, by Stanisław budowanej przez Rydla części, dawniej mieścił Pokutyński’s design, were completed in 1912. A Wyspiański. In the corner room we find photo- jego pracownię oraz bibliotekę. Pokazano tutaj two-storey brick section was added, housing a graphs and other mementoes of the guests of the obrazy takich artystów, jak Włodzimierz Tetma- day-room, a library and a cabinet. The entire roof famed wedding party more than 100 years ago, jer, Jan Stanisławski, Wincenty Wodzinowski was covered with tiles. and in the day room, a small gallery of paintings When the first world war broke out, the Rydel czy Henryk Uziembło. from the period. The latter room is part of the family was forced to abandon the house, which extension introduced by Rydel, once housing his had been appropriated by Austrian officers. The cabinet and library, and today lined with works owners returned home in 1915, yet lucjan Rydel by Włodzimierz Tetmajer, Jan Stanisławski, Win- passed away only three years later. In 1969, centy Wodzinowski, Henryk Uziembło. 66 | X MDDK X X MDDK | 67 X

krzeSzoWIce, krzeszowice sięgają swoją historią 1286 r., kiedy to Fryczko, wójt z Bytomia, lokował na prawie niemieckim wieś o tej nazwie. Należała ona zespół pałacowo- do biskupów krakowskich, a w 1620 r. kupił ją Jan Tęczyński. Od 2. poł. XVII w. wieś prze- -parkowy chodziła kolejno w ręce Opalińskich, Sieniaw- skich i Czartoryskich. lecznicze właściwości tutejszych wód znano już na początku XVII w., Potockich ale dopiero pod koniec XVIII w. Krzeszowice stały się znanym uzdrowiskiem. Należały wów- czas do księżnej Izabeli lubomirskiej. W 1816 r. odziedziczył je Artur Potocki, a po jego śmier- ci żona Zofia i syn Adam, którzy wznieśli tutaj wspaniały pałac. W czasie II wojny światowej wnętrza pałacu częściowo przebudowano na polecenie prze- bywającego tu gubernatora Hansa Franka. Po wojnie dobra Potockich i budynki zdrojowe znacjonalizowano, co spowodowało ich stop- niową dewastację. Obecnie, po wykonaniu prac zabezpieczających, budynek oczekuje na zago- spodarowanie. zaprojektowany przez Franciszka Marię lanciego pałac wzniesiono w latach 1850-1857 na zlecenie Zofii Potockiej. W 1858 r. dobudowano skrzydło według projektu Filipa Pokutyńskiego, a po 1893 r. rozbudowano skrzydło zachodnie (proj. Zygmunt Hendel). Potoccy zamieszkali w pałacu w 1862 r., lecz prace we wnętrzach trwały do 1870 r. Także około połowy XIX w. założono wokół pałacu park o charakterze krajobrazowego ogrodu angielskiego. pałac ma formę czworoboku z wewnętrznym dziedzińcem. Dwupiętrowy korpus główny z czterema narożnymi wieżami pełnił funk- cję reprezentacyjną oraz mieszkalną, skrzydło Potocki Family the history of Krzeszowice goes back as far wschodnie służyło wyłącznie jako mieszkanie, other wing, designed by Filip Pokutyński, was a północne miało charakter głównie gospo- as 1286, when Fryczko, the alderman of By- added, and after 1893, the western wing was darczy. Wejście do pałacu wiedzie przez taras tom, founded a village of that name within the extended according to Zygmunt Hendel’s plan. Mansion do sieni, na przedłużeniu której znajduje się Magdeburg law. The village was owned by the At the turn of the 19th and 20th centuries, a klatka schodowa. Po wschodniej stronie sieni, bishops of Kraków, and in 1620 it was bought by utility wing was added. Potocki family moved to and Park in w amfiladowym układzie, mieszczą się dwie Jan Tęczyński. As of the second half of 17th cen- the mansion in 1862, while construction works tzw. sale francuskie, mała jadalnia oraz zdobio- tury, the village was subsequently owned by the in the interiors continued until 1870. Also in the na stiukami, narożna sala balowa. W skrzydle Opaliński, Sieniawski and Czartoryski families. 19th century, an English landscape garden park krzeSzoWIce wschodnim znajduje się duża jadalnia, a za nią The medicinal properties of the nearby waters was developed here. the mansion is built on the plan of a square galeria prowadząca do dawnej oranżerii. Po za- were already known at the beginning of the 17th chodniej stronie sieni wejściowej usytuowano century, but it took another century for Krzeszo- with an internal courtyard. The two-storey cen- bibliotekę i gabinet, z którego kręcone schody wice to become a famous health resort. At that tral building with four corner towers performed gdańskie wiodły na piętro, do pracowni. W pa- time it was owned by Princess Izabela of the ceremonial and residential functions, the east- łacu znajduje się 228 różnych pomieszczeń, lubomirskis. In 1816, the Krzeszowice estate was ern wing was used only for residential purpos- z czego ok. 100 było używanych przez właś- inherited by Artur Potocki, and upon his death it es, and the northern one was mainly auxiliary. cicieli. Dzisiaj w pałacu można podziwiać ko- was transferred to his wife Zofia and son Adam, The entrance to the mansion located at a ter- minki, sztukaterie, drewniane okładziny i wiele who had a beautiful mansion built here. race leads to a vestibule, which ends with a During the second world war, the Nazi General innych detali, które świadczą o wspaniałym stairway. East part of the building contains an niegdyś urządzeniu wnętrz. Governor Hans Frank, who lived in the mansion, enfilade, or a suite of rooms, with two so-called ordered a partial alteration of the interiors. Af- French chambers, a small dining room and a ter the war the Potocki family estate with the corner ballroom decorated with stuccoes. The spa buildings were nationalised and gradually eastern wing houses a large dining room ad- they fell into disrepair. The building was recent- joining a gallery leading to a former orangery, ly protected against further devastation and or a winter garden. At the right of the entrance prepared for redevelopment. hall there used to be a library and a study with Designed by Francesco Maria lanci, the mansion Gdańsk-style, heavily embellished stairs lead- was built from 1850 to 1857 for Zofia Potocka. ing to a study on the first floor. The mansion The construction works were carried out under consists of 228 rooms; only about 100 of them the supervision of Antoni Bauman. In 1858, an- were actually used by the inhabitants. 68 | X MDDK X X MDDK | 6 X

LaSkoWa Manor the earliest written record of laskowa dates back to 1402. From the Middle Ages until the second half of the 17th century the estate was owned by the laskowski family. When they fell into debt, in 1688 the properties of laskowa Górna and Dolna were purchased by the bishop of Kraków, Jan Małachowski, who only a year later transferred the rights to the Missionary Order of Kraków. The latter extended the existing house and fitted it with a chapel. laskowa remained in the order’s hands until 1780, when it was secularised. In the 19th century the manor with its adjacent outbuildings and the land was bought by the Skrzyński family, who in turn sold it to the żochowski family in the mid-19th century. In 1924, laskowa was purchased by the Michałowski family of Dąbie. After the war the estate was taken away from the owners and the manor fell into disrepair; during its post- war history it housed a shelter and a kinder- garten. In the mid-1990s, the last owners, the Michałowskis, regained their property, and since then it has been gradually renovated. the manor was erected between the second half of the 16th and first half of the 17th centuries. It was constructed upon stone foundations, out of larch logs in a frame construction, and then covered with plaster. The one- storey building is covered with a high, shackle mansard roof, known as a Polish roof in the Kraków style. The entrance is located inside the shorter wall of the building. Inside, the LaSkoWa, Najstarsza wzmianka o wsi laskowa pochodzi zywany dachem polskim, w typie zwanym house is subdivided into three longitudinal z 1402 r. Od średniowiecza aż do 2. poł. XVII w. krakowskim. Wejście do dworu znajduje się circuits, and the middle passage contains the dwór była ona własnością rodziny laskowskich. na krótszej ścianie budynku. Wewnątrz dwór entrance hall. Out of the hall, to the right is an W 1688 r. zadłużone dobra laskowa Górna podzielony został na trzy podłużne trakty, entrance to the living quarters, and to the left, i Dolna zostały zakupione przez biskupa kra- z których środkowy mieści sień. Z sieni wiodą to the former chapel. an oblong room that once was a chapel boasts kowskiego Jana Małachowskiego. Rok później wejścia: na prawo – do pokoi mieszkalnych, biskup przekazał laskową krakowskiemu Zgro- na lewo – do dawnej kaplicy. an elaborate ceiling decoration and a frieze, podłużna sala, pełniąca kiedyś rolę kaplicy, ma madzeniu Księży Misjonarzy, którzy rozbudo- surrounding the room. The decorations were wali istniejący dwór i urządzili w nim kaplicę. bogatą dekorację stropu oraz obiegający po- rendered in the 17th century, most probably by W ich rękach laskowa pozostawała do lat 80. mieszczenie fryz podstropowy. Zdobienia zo- two different artists. The ceiling is subdivided XVIII wieku, kiedy to obiekt uległ sekularyzacji. stały wykonane w 2. poł. XVII w., prawdopodob- by stuccoes and wooden frames into fields, W XIX w. dwór z zabudowaniami gospodarczy- nie przez dwóch różnych artystów. Strop jest five of them oval. The painting in the middle, mi i ziemią kupili Skrzyńscy, a od nich, w poł. podzielony drewnianymi i stiukowymi ramami largest oval depicts Jesus Christ imparting a XIX stulecia, żochowscy. W 1924 r. laskowa tra- na pola tworzące kompozycję złożoną z pię- blessing, and the four corner-most oval panels fiła w ręce rodziny Michałowskich, wywodzą- ciu owali: w środkowym, największym owalu, represent busts of the four Evangelists. The re- cych się z Dąbia. Po wojnie majątek odebrano znajduje się malowane na płótnie przedstawie- maining fields are covered with colourful floral właścicielom i dwór popadł w ruinę; mieściło nie Chrystusa błogosławiącego, a w czterech and geometrical patterns. The frieze below, dis- się w nim schronisko i przedszkole. W poło- skrajnych widoczne są popiersia ewangelistów. covered in 1976, portrays painted birds among wie lat 90. XX w. dwór został odzyskany przez Pozostałe pola pokrywa barwna polichromia acanthus leaves. Surrounding the manor are the remains of an ostatnich właścicieli, państwa Michałowskich, o motywach roślinnych i geometrycznych. Fryz i od tego czasu jest systematycznie odnawiany. podstropowy, odsłonięty w 1976 r., przedsta- ancient landscape garden, with a magnificent Dwór wzniesiono pomiędzy 2. poł. XVI a 1. poł. wia malowane ptaki wśród liści akantu. linden tree outside the main entrance. Dwór otaczają pozostałości dawnego parku XVII w. Zbudowano go na kamiennych fundamentach, z modrzewiowych bali w konstrukcji krajobrazowego, którego najwspanialszym zrębowej i otynkowano. Parterowy budynek okazem jest stojąca przed wejściem lipa. nakrywa wysoki, gontowy dach łamany, na- 70 | X MDDK X X MDDK | 71 X

łopuszna, znana przede wszystkim z pięknego, łopuszna, best known for its beautiful wooden drewnianego kościółka, leży nad Dunajcem, church, lies by the Dunajec river, not far from w niewielkiej odległości od Nowego Targu. Nowy Targ. Historical sources assert that in Źródła historyczne podają, iż w 1575 r. wieś 1575 King Stefan Batory presented the village otrzymał od króla Stefana Batorego Walerian of Łopuszna to Walerian Poradowski in reward Poradowski za odwagę wykazaną na polu bi- for the latter’s bravery in battle. In the begin- twy. Na początku XVII w. Łopuszna należała ning of the 17th century Łopuszna belonged to do kasztelana sądeckiego Hieronima Przyłę- the Sącz castellan Hieronim Przyłęcki. In 1772 ckiego. W 1772 r. Jan lisicki herbu Prus wziął Jan lisicki of the Prus coat-of-arms became the wieś w dzierżawę, a w 1787 r. rodzina lisickich tenant of the village, and in 1787 the lisicki ją wykupiła. Na przełomie XVIII i XIX w. syn family purchased the estate for themselves. At Jana, Romuald lisicki, wybudował zachowany the turn of the 18th century, Jan’s son, Romuald do dzisiaj zespół dworski. lisicki, built the manor that we see today. Właścicielem dworu i wsi od 1824 r. był leon Since 1824 the manor and the village were Tetmajer, który ożenił się z ludwiką, córką Ro- owned by leon Tetmajer, who married ludwika, mualda lisickiego. W czasach Tetmajerów do the daughter of Romuald lisicki. In those days dworu przyjeżdżało wielu znamienitych go- many celebrated guests visited the manor, both ści – pisarzy i działaczy politycznych. Później writers and politicians. Afterwards Łopuszna Łopuszna przeszła w ręce córki Tetmajerów, was inherited by the Tetmajers’ daughter Kam- Kamili, która poślubiła Kazimierza lgockiego. ila, who married Kazimierz lgocki. In 1892 the W 1892 r. lgoccy przeprowadzili remont swojej lgockis had their home renovated and slightly siedziby, zmieniając jej wygląd: ściany otynko- remodelled. They owned the property until wano i pobielono, a szczyt facjatki nad wej- 1949, when it was confiscated by the State. ściem ozdobiono modnymi wówczas motywa- In 1959 the manor underwent restoration and mi stylu szwajcarskiego. Majątek był ich włas- conservation, and the alterations made in 1892 nością do 1949 r., kiedy został upaństwowiony. were removed. today the renovated manor houses the Cul- W 1959 r. zespół dworski poddano remontowi konserwatorskiemu, w czasie którego usunięto tural Museum of Gentry, a department of the m.in. elementy przebudowy z 1892 r. Zakopane Museum of the Tatras, administrator obecnie w odnowionym dworze działa Muze- of Łopuszna since 1978. The manor house is um Kultury Szlacheckiej. Jest ono filią zako- the focal point of the whole compound – a one- piańskiego Muzeum Tatrzańskiego, do którego storey timber building in a frame construction, założenie w Łopusznej należy od 1978 r. Cen- covered with a shingled mansard roof. the symmetrically arranged interior is accessed tralnym punktem zespołu jest parterowy dwór, wzniesiony z drewna, w konstrukcji zrębowej. through a porch with a wavy roof. In its interior Nakrywa go gontowy dach łamany. Przez drew- an exhibition shows the appearance of a typical niany ganek z falistym szczytem prowadzi wej- 19th-century residence of middle-class nobility: ście do symetrycznie rozplanowanego wnętrza. the kitchen of the manor can be visited. Next to the manor is a small annex, once a kitch- Jest tu obecnie tworzona ekspozycja ukazująca wygląd XIX-wiecznej siedziby średniozamoż- en and the servants’ living quarters. Nearby is a nej szlachty – zwiedzać można już urządzoną granary, a stable with a coach-house and barns, dworską kuchnię. and the cottage of Stanisław Klamerus, brought obok dworu mieści się niewielka, drewnia- here from farmyard number 105 in Łopuszna. na oficyna, gdzie pierwotnie znajdowała się The latter exhibits the typical interior of a peas- kuchnia i mieszkanie służby. W najbliższym ant’s cottage between the world wars. zaś otoczeniu budynku dworskiego rozlokowa- ne są budynki gospodarcze: spichlerz, stajnia z wozownią i obory, a także chałupa Stanisła- wa Klamerusa, przeniesiona tutaj z zagrody nr 105 w Łopusznej. Wewnątrz urządzono eks- pozycję pokazującą wnętrze domu chłopskiego łopuSzNa, z okresu międzywojennego. zespół dworski Manor and Estate in łopuSzNa 72 | X MDDK X X MDDK | 73 X

Manor and Park Młoszowa, leżąca w pobliżu Trzebini, była przez stulecia własnością rodziny Młoszowskich, którzy pod koniec XVII w. wznieśli tutaj dwór. in MłoSzoWa Kiedy w 1790 r. ród ten wygasł, wieś dostała się w posiadanie spadkobierców Hieronima Wielopolskiego. Kilka lat później majątek prze- Młoszowa near Trzebinia had for centuries be- jął w dzierżawę Kajetan Forkiewicz, a po nim jego syn, Juliusz. W 1896 r. Młoszowa przeszła longed to the Młoszowski family, who built their w ręce wnuka Kajetana, Juliusza Potockiego. manor here at the end of the 17th century. When W 1910 r. pałac sprzedano firmie „Sylwana” in 1790 the last of the family died childless, the z Katowic, a dwa lata później kupił go na licyta- village fell to the heirs of Hieronim Wielopolski. cji hrabia Jan Szembek. Przejęte przez państwo Several years later, the estate was leased to the po 1945 r. dobra należą obecnie do katowickiej tenants: Kajetan Forkiewicz, and then his son Akademii Ekonomicznej. Na terenie zespo- Juliusz. In 1896 Młoszowa was transferred to łu ma swoją siedzibę Biblioteka Gminna oraz Kajetan’s grandson, Juliusz Potocki. In 1910 the miejscowe stowarzyszenie kulturalne. latem manor was sold to the ‘Sylwana’ company of na scenie w parku organizowane są spektakle Katowice, and two years later Count Jan Szem- operowe. bek bought it at an auction. Confiscated by the W 1806 r. Kajetan Forkiewicz, senator Rzeczy- State after 1945, the property now belongs to pospolitej Krakowskiej, kupił szlachectwo i herb the Katowice Academy of Economics. Within Ozdoba; niedługo potem rozpoczął rozbudowę the estate, a Community library is located, and zakupionego pałacu w Młoszowej. Wówczas local cultural societies use it for their activities. to powstała oficyna zegarowa i arsenał, zało- In the summer, a stage in the park hosts opera żono także ogród. Po śmierci Kajetana (1839) performances. In 1806, Kajetan Forkiewicz, a senator of the prace kontynuował Juliusz Ozdoba-Florkiewicz. Za jego czasów pałac przybrał neogotycką for- Kraków Republic, purchased an aristocratic title mę, zbudowano przy nim kaplicę, taras ogrodo- and the Ozdoba coat-of-arms; soon afterwards wy i kilka baszt. W 1898 r., na zlecenie Juliusza he commenced restoration and extension of Potockiego, Zygmunt Hendel powiększył pałac the manor he bought at Młoszowa. It was then o część neorenesansową. that the clock annex and the arsenal were con- Na teren rezydencji wprowadza brama św. Flo- structed, and the garden was planted. When riana, w pobliżu której znajduje się wspomnia- Kajetan died in 1839, Juliusz Ozdoba-Florkie- ny już neogotycki arsenał. Mostek strzeżony wicz continued the works. At his will the manor przez lwy prowadzi przed front pałacu oraz turned neo-Gothic, and a chapel, a garden ter- stojącą obok, klasycystyczną oficynę zegarową. race, and several turrets were added. In 1898 Pałac jest budowlą niesymetryczną i niejedno- Juliusz Potocki commissioned Zygmunt Hendel rodną. W elewacji frontowej dominuje piętrowy to extend the manor with a neo-Renaissance ryzalit z ostrołukowymi arkadami zwieńczony annex. the main entrance to the compound is through schodkowym szczytem z herbem Ozdoba oraz – po lewej stronie – wieże kaplicy. Od neogoty- St Florian’s gate, near which the aforemen- ckiej całości wyraźnie odróżnia się hendlowska tioned neo-Gothic arsenal is located. A bridge dobudowa prawej części pałacu, zdobiona her- guarded by lions leads up to the front of the bem Potockich – Pilawą. manor, with a classicist clock annex nearby. The za pałacem oraz od jego strony południowej, building is asymmetrical and heterogenous. pośród pagórków i wąwozów rozciąga się A dominant feature in the front elevation is park. Wykorzystujące naturalny, buczynowy provided by a projection with lancet arcades drzewostan założenie skomponowane zostało under a crow-steps attic bearing the Ozdoba w obecnej postaci w latach 1869-1870. Pośród coat-of-arms and, to the left, the towers of romantycznych zakątków i alejek rozmieszczo- the chapel. Hendel’s right wing annex with the ne są najrozmaitsze posągi: św. Floriana i Matki Potockis’ Pilawa coat-of-arms is distinctly con- Bożej, a także światowida, smoka wawelskiego trasted against the neo-Gothic whole. the park stretches behind the manor to the i czarownicy Kaśki. Większość z nich wykonał Franciszek Wyspiański, ojciec Stanisława. south, among rolling hills and ravines. The grounds we see today were planned in 1869- -1870, embracing the natural, birch woods that MłoSzoWa, were already there. Romantic alleyways, nooks and crannies are lined with statues: not just założenie St Florian and the Virgin Mary, but also the pagan god światowid, the Wawel dragon, and Kaśka the witch. The majority of the statues pałacowo- are the creations of Franciszek Wyspiański, the father of the famous Stanisław. -parkowe 74 | X MDDK X X MDDK | 75 X

MoDLNIca Manor the village of Modlnica is located in the vicinity of Kraków, on the way to Olkusz. 13th-century accounts describe it as a private property. In centuries to follow it belonged to the Czad- eras and the Pruses, and in the 16th century to the Salomons. later it was owned by priest Stanisław Fogelweder, and in the mid-18th century it was purchased by Michał Łętowski. From the late-18th century until 1945 Modlnica was the property of the Konopka family. Afterwards the manor fell into disrepair, and in 1959 it was taken over by the Jagiellonian University and thoroughly renovated, to serve as a retreat for the scientific and creative activity of the university’s staff. Bought in 1782 by Józef Konopka, the manor was restored; however, it soon fell victim to fire. The owner then undertook to build a new, brick home, based on the design of a Kraków architect, Karol Kriszker. Between 1784- and 1787, a one-level building with a wooden porch was erected, covered with a mansard roof. The newly constructed two-circuit manor had a rectangular plan, with the entrance hall and drawing room at the main axis, and residential space on each side. Soon afterwards the house was extended, adding a third passage to the north, and an auxiliary hall and yard in the east, surrounded by a stone wall with a tower. the 1820s saw another phase of improvements to the house. A portico with four columns was added in the front façade, crowned with a triangular pediment, and the garden-side gallery was Wieś Modlnica położona jest w niewielkiej od- gospodarczą i dziedzińczyk, ogrodzony kamien- turned into another, set-back porch. Windows ległości od Krakowa, przy trasie wiodącej do Ol- nym murem z wieżą. were decorated with triangular masonry lintels. kolejną przebudowę przeszedł dwór w latach 20. the exterior aspect of the house has been kusza. Wzmianki z XIII w. podają, iż była ona własnością prywatną. W kolejnych wiekach na- XIX w. Wówczas od frontu dobudowano czteroko- kept in the spirit of the 19th-century classicist leżała do Czaderów i Prusów, a w XVI w. prze- lumnowy portyk zwieńczony trójkątnym szczytem, style it gained during the latter renovation. Al- szła we władanie rodziny Salomonów. Później a galerię od strony ogrodu zamieniono na portyk though three fireplaces were all that remained jej właścicielem był ks. Stanisław Fogelweder, wgłębny. Wtedy także ozdobiono okna wykona- from the original interior, the atmosphere of w połowie XVIII w. kupił ją zaś Michał Łętowski. nymi w tynku, trójkątnymi nadokiennikami. an 18th/19th-century nobleman’s house has Wygląd zewnętrzny dworu zachowano z czasów Od końca XVIII w. aż do 1945 r. Modlnica znaj- been recreated, using typical period furniture dowała się w posiadaniu rodziny Konopków. XIX-wiecznej przebudowy w duchu klasycyzmu. and works of art. In the drawing room, a collec- Zdewastowany dwór przejął w 1959 r. Uniwer- Mimo że z dawnego wyposażenia zachowały się tion of hunting trophies and 18th-century etch- sytet Jagielloński z przeznaczeniem na dom tylko trzy kominki, to jednak w dworze odtwo- ings of hunting scenes can be admired, a gift of pracy twórczej i przeprowadził gruntowną re- rzono atmosferę dawnej siedziby szlacheckiej Adam Konopka, the last owner of the estate. Stretching far and wide around the mansion is nowację. z czasów XVIII-XIX w. Wnętrza zaaranżowa- kupiony w 1782 r. przez Józefa Konopkę dwór no w sposób typowy dla szlacheckiego domu, a large, historic park, with some ancient, 400- został wyremontowany, jednak wkrótce spło- urządzając je stylowymi meblami i obrazami -500 year-old oaks. The park was planted in the nął. Wtedy właściciel przystąpił do budowy z epoki. W saloniku można obejrzeć kolekcję 16th century, and remodelled in the Baroque nowego, murowanego domu, który wzniesiono trofeów i XVIII-wiecznych grafik o tematyce ło- style in the 18th. według planów krakowskiego budowniczego, wieckiej, ofiarowanych przez Adama Konopkę Karola Kriszkera. W latach 1784-1787 powstał – ostatniego właściciela majątku. Wokół dworu rozciąga się duży, zabytkowy parterowy budynek z drewnianym gankiem, MoDLNIca, nakryty dachem łamanym. Założony na planie park, w którym znajduje się kilka starych dę- prostokąta, dwutraktowy, mieścił na osi salon bów liczących około 400-500 lat. Park założono i sień wejściową, a po bokach pokoje mieszkal- w XVI w., a w XVIII ukształtowano go w stylu dwór ne. Niedługo potem dwór rozbudowano, doda- barokowym. jąc od północy trzeci trakt, a od wschodu sień 76 | X MDDK X X MDDK | 77 X

NaWoJoWa, położona przy drodze z Nowego Sącza do Kryni- cy Nawojowa to miejscowość o bardzo długiej, bo sięgającej XV w. historii. W XVI stuleciu nale- pałac żała do Piotra Nawojowskiego, który ok. 1580- -1590 wzniósł tutaj murowany dwór. Potem dobra te nabył Grzegorz Branicki, a od niego już w 1601 r. lubomirscy, do których Nawojowa na- leżała do 1713 r. Potem kilkakrotnie zmieniała właścicieli, by wreszcie stać się w 1799 r. włas- nością hrabiego Franciszka Stadnickiego. Jego potomkowie rozbudowali ją i uczynili z Nawo- jowej rezydencję rodową. W czasie II wojny światowej w pałacu stacjono- wały wojska okupantów, a w 1945 r. majątek Stadnickich przejęło państwo. Od 1982 r. mieś- ciła się tutaj siedziba Państwowego Technikum Hodowlanego, a obecnie znajduje się Małopol- ski Ośrodek Doradztwa Rolniczego oraz Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. pałac składa się z dwóch prostopadłych wzglę- dem siebie skrzydeł. Starsza część, zawierająca w sobie renesansowy dwór Piotra Nawojowskie- go, jest dwupiętrowa, z przyporami i wieżyczka- mi na narożach. Plan budynku ma symetryczny układ z sienią na osi. W piwnicach zachowały się kamienne sklepienia, na wyższych piętrach portale, piece i posadzki, a w niektórych pomieszczeniach malowane plafony. W okresie międzywojennym w tej części znajdowała się kuchnia, kredens i spiżarnia, a w piwnicach przechowywano zapasy miodów krasiczyńskich oraz win francuskich i węgierskich. Starszą część pałacu połączono z nowym skrzydłem sześciokondygnacyjną wieżą. Za- chodnie, nowe skrzydło wzniesiono w ukła- dzie trzytraktowym, z ryzalitem od strony zachodniej. Po kilku przebudowach pod koniec NaWoJoWa the history of Nawojowa, a village between Nowy XIX i na początku XX w. zyskało ono charakter an abundance of Krasiczyn meads, French and modernistyczny z elementami neogotyku. Naj- Sącz and Krynica, goes back to the 15th century. Hungarian wines, and fruit was stored in the ważniejszych zmian dokonał Adam Stadnicki In the 16th century it belonged to Piotr Nawo- cellars. Manor the older part of the manor was connected with w pierwszym 30-leciu XX w. Na parterze mieści- jowski, who had a brick manor built here around ła się jego kancelaria, a nad nią tzw. ogród zimo- 1580-1590. The estate was bought by Grzegorz the new wing via a six-storey tower. The new, wy ze szklanym dachem. Na piętrze znajdowała Branicki, who sold it in 1601 to the lubomirski western wing is divided into three suits and its się biblioteka i salon, a drugie piętro zajmowały family, in whose hands Nawojowa remained until western façade is projected. After several phas- pokoje dziecięce. W tej części pałacu elementy 1713. later it changed owners several times, and es of remodelling, first in the late-19th, then wyposażenia wnętrz – drzwi, okna, portale, ko- finally in 1799 it became the property of Fran- early-20th century, it received a modernist ap- minki, piece, ramy luster – utrzymane są w XIX- ciszek Stadnicki. His heirs extended the manor pearance with neo-Gothic elements. The most -wiecznych, historyzujących formach. and made it their family seat. important changes were introduced by Adam otaczające pałac założenie powstało w 1840 r. During the second world war, occupying forces Stadnicki in the first three decades of the 20th z inicjatywy Edwarda Stadnickiego. Rosną tutaj were stationed in the manor, and in 1945 the century. The ground floor housed the office of m.in. platan, tulipanowiec i dęby czerwone za- property was taken over by the State. From Adam Stadnicki, and a winter garden above sadzone w latach 40. XIX w. oraz tuje, cypryśni- 1982, a State Agricultural College was locat- was covered with a glass roof. In the first floor, ki, choiny, jedlice i grujeczniki japońskie z po- ed here, and today the building houses the a library and drawing room were placed, and czątku XX w. Małopolska Farming Advisory Centre. in the second, children’s nurseries. The style of the manor is composed of two perpendicular these interiors – their doorways, windows, por- wings. The older part, incorporating the Renais- tals, fireplaces, stoves, and mirror frames – is sance dwelling of Piotr Nawojowski, has three that of 19th century historicism. the palace grounds were regulated in 1840 by storeys, buttresses, and corner turrets. It was built on a symmetrical plan, with a vestibule at Edward Stadnicki. The area of approximately the building’s axis. Surviving original elements 11 hectares is subdivided into a park and wood- of the interior include stone vaults in the cel- lands. The plane-tree, tulip tree, and red oaks lars, as well as portals, stoves and tiled floors were planted in 1840s, and the younger trees, in the upper floors; in some rooms, painted such as the thuya, cypress, spruce, fir, and the plafonds can be seen. Between the wars, the Cercidiphyllum japonicum (katsura trees) from old part housed the kitchen and the pantry, and the early 20th century. 78 | X MDDK X X MDDK | 7 X

Na południe od Rynku, przy ulicy Szpitalnej znajduje się parterowy dworek Machnickich. W dworku oraz sąsiadujących z nim budynkach ochronki św. Marcina, szpitala oraz dawnego klasztoru znalazło swoje miejsce olkuskie Cen- trum Kultury. Działa w nim Muzeum Wikliny Władysława Wołkowskiego, Muzeum Afrykani- styczne im. Dr. Bogdana Szczygła, Miejska Ga- leria Sztuki OK.NO oraz Galeria Małopolskiego Biura Wystaw Artystycznych. W niedawno odnowionym zespole (2000-2005) szczególną uwagę przyciąga dworek Machni- ckich z klasycystycznym portykiem od strony ogrodu. Pochodzący z połowy XIX w. budynek wzniesiono prawdopodobnie na fundamencie starszej budowli, po której pozostała piwnica z kolebkowym sklepieniem. Ostatnią właści- cielką dworu była Ewa Machnicka-Bejgier, która na początku lat 70. XX w. sprzedała zabytkowy dom miastu. Wkrótce staraniem Towarzystwa Miłośników Ziemi Olkuskiej urządzono w nim stałą wystawę prac Władysława Wołkowskie- go (1902-1986), architekta wnętrz i malarza, zafascynowanego wikliną. Wiklinowe krzesła, fotele, koszyki oraz strojeńce stanowią trzon prezentowanej w dworku kolekcji. Do zachodniej ściany dworku przylega dawny dom sióstr zakonnych od św. Wincentego à Paulo (szarytki), które przebywały w Olkuszu od 1901 do 1995 r. Z domem zakonnym sąsia- dują klasycystyczne budynki dawnej Ochronki św. Marcina (założonej w 1905 r.) oraz szpitala św. Błażeja, działającego od 1849 r. Na począt- ku lat 70. XX w. szpital przeniesiono do nowego budynku, a w XIX-wiecznym obiekcie umieszczono zbiory obecnego Muzeum Afrykanistycz- South of the Market Square, in ul. Szpitalna adjacent to the western wall of the manor is the nego. Podstawą tychże zbiorów jest podaro- wana w 1971 r. Towarzystwu Przyjaciół Ziemi stands a single-storey manor house of the former house of the Congregation of Daughters Olkuskiej kolekcja zebrana przez dr. Bogdana Machnicki family and, together with the neigh- of Charity Servants of the Poor of St Vincent de Szczygła w czasie jego wieloletnich pobytów bouring buildings of St Martin’s Nursery, a Paul, who resided here from 1901 to 1995. Next w Afryce. Wzbogaciły ją darowizny pracujących hospital and a former monastery, it lends its to it stands the classicist building of the former w Afryce z dr. Szczygłem Polaków oraz państwa space to the Olkusz Culture Centre hosting the St Martin’s Nursery established in 1905 and the Kubarskich. W Muzeum pokazywane są zbio- Władysław Wołkowski Museum of Wickerwork, Hospital of St Blaise that opened in 1849. Early in ry sztuki i rzemiosła plemion z północno-za- the Bogdan Szczygieł African Museum, the the 1970s, the Hospital was transferred to a new chodniej części Afryki. Przedmioty codziennego OK.NO Municipal Art Gallery, and the Gallery of building, and the collection of the African Mu- użytku, rzeźby, maski obrzędowe, tkaniny, biżu- the Małopolska Bureau for Art Exhibitions. seum was moved to the 19th-century building. of all the buildings in the recently (2000-2005) teria, malarstwo, instrumenty muzyczne, broń, The Museum was formed around the collection stroje i zabawki zajmują kilka sal piętra. renovated compound, it is the manor house of bestowed to the Society of lovers of the land of kompleks zabytkowych budynków zamknięto the Machnickis with its classicist portico facing Olkusz in 1971 by Bogdan Szczygieł, Ph.D., which od strony południowej przeszklonym pawilo- the garden that attracts most attention. To- he gathered during his long-term stays in Africa. nem, a w ogrodzie pomiędzy budynkami wy- day’s building dating back to the 19th century It was soon augmented by gifts from the Poles oLkuSz, dworek Machnickich budowano kamienne chodniki i tarasy, a także must have been built on the foundations of an working in Africa with Dr. Szczygieł and from the wyeksponowano pozostałości dawnej sztolni earlier construction, of which only the cellars Kubarski family. Art and craft objects produced by Pileckiej. with barrel vaulting remain. The last owner of tribes inhabiting the north-western part of Africa the manor was Ewa Machnicka-Bejgier who in are displayed in the Museum: objects of everyday the 1970s sold her historic home to the mu- use, sculptures, ritual masks, fabrics, jewellery, nicipality. Soon, thanks to the efforts of the paintings, musical instruments, weapons, cos- Society of lovers of the land of Olkusz, it of- tumes, and toys which have taken up quite a few Machnicki fered its space to a permanent exhibition of rooms on the first floor. the complex of historical buildings was en- works by Władysław Wołkowski (1902-1986), an interior designer and painter fascinated by closed to the south by a glass pavilion, stone Family Manor osier weaving. The chairs, armchairs, baskets, pavements and terraces were laid in the gar- and decorations known as strojeńce woven den between the buildings, and the remnants in oLkuSz from osier form the basis of the collection pre- of a former mining gallery were brought into sented in the manor. better view. 80 | X MDDK X X MDDK | 81 X

oSIek Mansion odległy o kilka kilometrów i położony na połu- Several kilometres south of Oświecim, the vil- orientalnym (mauretańskim) dokonał jego syn, and 1845, is attributed to Francesco Maria dnie od Oświęcimia Osiek wzmiankowany był Karol Józef larisch. Za twórcę przebudowy ucho- lage of Osiek is found in the records as early as lanci. The collaboration between the owner już w 1278 r. Wieś tę, znajdującą się na tere- dzi Franciszek Maria lanci, który miał go ukształ- 1278. This village within the Oświęcim Prince- and the architect led to the construction of nie księstwa oświęcimskiego, kupił w 1457 r. tować w latach 1839-1845. Dzięki współpracy dom was purchased in 1457 by King Kazimierz the first mansion in Moorish style throughout król Kazimierz Jagiellończyk z przeznaczeniem właściciela i architekta powstał pierwszy na zie- Jagiellończyk, who needed it for a lending de- Poland. Two storeys high, irregular, and pictur- na zastawy pożyczkowe. Tą drogą Osiek tra- miach polskich pałac w stylu mauretańskim. Pię- posit. This is how in 1504 Osiek was transferred esque, the mansion received a complement of fił w 1504 r. do rąk Baltazara Dębowskiego. trowy, nieregularny i malowniczy, został uroz- to Baltazar Dębowski. Afterwards the village a square tower covered with an onion-shaped Później wieś wielokrotnie zmieniała właścicie- maicony kwadratową wieżą nakrytą cebulastym changed hands many times. In the 18th century dome; while a similar dome covers the middle, li. W XVIII w. należała do rodziny Branickich, hełmem; podobny hełm nakrywa ryzalit środko- it belonged to the Branicki family, who then projecting part of the front façade. Above the od których w 1784 r. dobra osieckie odkupił wy w elewacji frontowej. Nad gzymsem architekt sold it to Karol Wacław larisch in 1784. His son, cornice, the architect fitted a lattice wall of ar- Karol Wacław larisch. Później należały one zaprojektował ażurową ściankę o arkadkowych Karol Józef larisch, inherited the estate, and in cades, and the narrow windows were enclosed do jego syna, Karola Józefa larischa, a w 1867 r. prześwitach, a wąskie okna zostały zamknięte 1867 it became the property of Stanisław Du- within horseshoe-shaped arches. after the remodelling, the interiors of the znalazły się w posiadaniu Stanisława Dunin- podkowiastymi łukami. nin-Borkowski. przebudowane wnętrza pałacu ozdobiono deta- When Borkowski died, Osiek was purchased by Borkowskiego. mansion are filled with Oriental details and po jego śmierci majątek został zakupiony przez lami i wzorami wschodnimi. ściany i stropy zo- Oskar Rudziński (1885), who led the estate to patterns. The walls and ceilings are lined Oskara Rudzińskiego (1885), który doprowa- stały pokryte zawiłym wzorem sztukaterii naśla- its golden age. During the second world war, with elaborate stuccoes, imitating Moorish dził go do rozkwitu. W czasie II wojny Rudziń- dujących wzory mauretańskie. Również stolarkę the Rudzińskis were forced to abandon Osiek, ornaments. The woodwork of the stairs, bal- scy zostali zmuszeni do opuszczenia Osieka, wnętrz – schody, balustrady i drzwi – ozdobiły and in 1945 the property was taken over by the ustrades, and doors was also decorated with a w 1945 r. dobra upaństwowiono. W 2000 r. motywy orientalne. Zachowane i odnowione State. In 2000, the palace was returned to Os- Oriental motifs. Preserved and restored, the spadkobierca Oskara, Maciej Rudziński odzy- wnętrza sal pałacowych, zwłaszcza dekorowana kar’s heir, Maciej Rudziński. mansion interiors, especially the ornate ball- the small fortification in Osiek was first men- skał pałac. arabeskowym wzorem sala balowa, przypomi- room with a pattern of arabesques, evoke the Fortalicjum w Osieku wzmiankowane jest po raz nają scenerię z baśni tysiąca i jednej nocy. tioned in 1672, but there must have been an Tales from the Arabian Nights. pałac otacza rozległy park krajobrazowy, zało- the mansion is surrounded with a vast land- pierwszy w 1672 r., jednak istniał tutaj zapewne earlier manor here before that. The first man- wcześniejszy dwór. Pierwszy pałac został wybu- żony w XIX w., w którym znajduje się m.in. neo- sion was built towards the end of the 18th cen- scape park, planted in the 19th century, with oSIek, pałac dowany pod koniec XVIII w. przez Karola Wac- gotycka oficyna i stajnia z czterokolumnowym tury by Karol Wacław larisch, rebuilt in Oriental neo-Gothic annexes and a stable with a porch ława larischa. Przebudowy tego pałacu w stylu portykiem. (Moorish) style by his son, Karol Józef larisch. supported upon four columns. The remodelling, carried out between 1839 82 | X MDDK X X MDDK | 83 X

paSzkóWka Mansion though located at the crossroads between the land of Kraków and Silesia, Paszkówka was always connected with the royal city of Kraków. The village was known since the Middle Ages, and in the second half of the 13th century it belonged to the Radwanites, knights in the service of King Boleslaus the Modest (Bolesław Wstydliwy). Subsequent owners of Paszkówka included the Rusociki, Paszkowski and żydowski families. In the 19th century, the village was owned by the Pruszczyński and Rottermund families, and at the turn of the 20th century, Paszkówka belonged to leonard and ludwika Wężyk née żeleńska; it remained in the Wężyk family until the end of the second world war. the property was divided up in 1948 and the palace was turned into a school, then a health centre, and after the renovation in the 1970s it became the ‘Kasztelanka’ inn. It was abandoned in the early 1990s, and stood empty until 1997 when a new owner acquired and renovated the property, turning it into a hotel and conference centre. It cost over 100 thousand Austrian golden thal- ers for leonard Wężyk and his wife ludwika to build the brick neo-Gothic palace. Constructed between 1865 and 1870, it was designed by a renowned architect from Kraków, Feliks pomimo swego położenia na granicy ziem histo- architekta, Feliksa Księżarskiego, autora budyn- Księgarski, the designer of the Collegium No- rycznie przynależnych do Krakowa i do śląska ku Collegium Novum Uniwersytetu Jagiellońskie- vum building of the Jagiellonian University. Paszkówka zawsze była związana z królewskim go. Wzniesiony według jego projektu, piętrowy The plan of the two-storey palace is that of an miastem. Ta znana już od czasów średniowiecz- pałac jest założony na planie wydłużonego pro- elongated rectangle, with numerous projecting nych wieś należała w 2. poł. XIII w. do Radwani- stokąta z wieloma ryzalitami. Główna elewacja accents. The main façade is asymmetrical; the tów, będących w służbie rycerskiej u Bolesława jest niesymetryczna; do jej wschodniego skrzydła adjoining eastern wing is an octagonal tower Wstydliwego. Kolejnymi właścicielami Pasz- przylega ośmioboczna wieża mieszcząca klatkę holding the staircase. On the outside, the build- kówki były rody Rusocickich, Paszkowskich i ży- schodową. Z zewnątrz ozdabiają budynek wie- ing is decorated with turrets, cornices and a dowskich. W XIX w. wsią władali Pruszczyńscy życzki sterczynowe, gzymsy i fryz oraz dekoracyj- frieze, as well as decorative heads below the i Rottermundowie, a pod koniec stulecia należa- ny motyw głów pod oknami pierwszego piętra. first-floor windows. Carved above the main ła do leonarda Wężyka i ludwiki z żeleńskich. Nad głównym wejściem znajduje się rzeźbiona entrance is a shield with the owners’ coat-of- Majątek pozostał własnością rodziny Wężyków tarcza z herbami właścicieli: wężem rodziny Wę- -arms: the snake of the Wężyk family, and the do końca II wojny światowej. żyków i ciołkiem rodu żeleńskich. bullock of the żeleńskis. po przeprowadzeniu w 1948 r. parcelacji mająt- Wejście do pałacu prowadzi przez duże, dwu- one enters the palace through a large, double ku, w budynku pałacowym ulokowano szkołę, skrzydłowe drzwi ozdobione lwimi głowami door decorated with lions’ heads, leading to a później przychodnię zdrowia, a po remoncie do reprezentacyjnego hallu. Jego krzyżowo- grand lobby with a cross groined vault, sup- w latach 70. – dom wypoczynkowy „Kasztelan- -żebrowe sklepienie wsparte jest na czterech ported on four stone pillars (of which only two ka”. Na początku lat 90. pałac został opuszczony kamiennych filarach (dzisiaj widoczne są dwa). are visible today). The door in front opens onto i dopiero w 1997 r. zyskał nowego właściciela, Wejście na wprost wiedzie do ośmiobocznej sali an octagonal room with a vault supported on który przeprowadził w nim remont, przeznacza- o sklepieniu wspartym na jednym filarze. Sze- one central pillar. A wide staircase in the hall jąc go na hotel i centrum konferencyjne. rokie schody z hallu prowadzą na piętro, gdzie takes the visitor to the upper floor containing paSzkóWka, kosztem ponad 100 tys. złotych reńskich leo- znajduje się neorenesansowy, ośmioboczny sa- a neo-Renaissance, octagonal drawing room, nard Wężyk i jego żona ludwika wznieśli muro- lon z zachowaną, oryginalną dekoracją stropu or the Hall of Mirrors, with the original decora- pałac wany, neogotycki pałac. Wybudowany w latach i ścian, nazywany Salą lustrzaną. tions of the ceiling and the walls preserved. 1865-1870, jest dziełem znanego krakowskiego 84 | X MDDK X X MDDK | 85 X

płaWoWIce pławowice leżą niedaleko Nowego Brzeska, kilka kilometrów na północ od drogi wiodącej z Krakowa do Sandomierza. Pierwszą wzmian- Mansion kę o tej miejscowości znajdujemy w źródłach z połowy XIII w., choć z pewnością istniała ona dużo wcześniej. Jako jedna z niewielu na ziemi pławowice lies near Nowe Brzesko, a few kilo- nowobrzeskiej, od początku stanowiła własność rycerską. W XVI w. należała do lanckorońskich metres north of the road leading from Kraków herbu Zadora, po nich właścicielami była rodzina to Sandomierz. The first mention of the town Guteterów. Później dobra pławowickie przecho- comes from sources dating back to the mid- dziły z rąk do rąk, trafiając wreszcie do rodziny 13th century, although it definitely existed zamożnych Szembeków. Około 1740 r. Helena much earlier. As one of very few in the land Szembekowa wniosła tę wieś w posagu Stefano- of Nowe Brzesko, this village was in knights’ wi Benedyktowi Morstinowi. hands from its origin. In the 16th century it W XVIII w., kiedy Morstinowie zamieszkali w Pła- belonged to the lanckorońskis of the Zadora wowicach, stał tutaj jeszcze dwór drewniany. Mu- coat-of-arms, and was later taken over by the rowany, klasycystyczny pałac został wzniesiony Guteters. later, the Pławowice estate contin- w latach 1804-1805 z inicjatywy Ignacego Morst- ued to change hands until it came to be owned ina, według projektu warszawskiego architekta by the opulent Szembek family. Around 1740, Jakuba Kubickiego. Jest to budowla piętrowa, Helena Szembekowa brought the village as założona na rzucie prostokąta, nakryta cztero- a dowry to Stefan Benedykt Morstin. In the 18th century, when the Morstins came spadowym dachem z wysokimi kominami. Przy obu dłuższych elewacjach znajdują się czteroko- to live in Pławowice, the manor house was still lumnowe portyki zwieńczone trójkątnymi tympa- wooden. The solid, classicist mansion was built nonami. Naroża pałacu zostały zaakcentowane in 1804-1805 on the orders of Ignacy Morstin, boniowaniem, a okna ujęte profilowanymi obra- according to the design of a Warsaw architect, mieniami. Okna parteru są niewielkie, kwadrato- Jakub Kubicki. This two-storey building de- we, a oświetlające piętro prostokątne i wysokie. signed on a rectangular plan is finished with Ta dyspozycja miała swoje uzasadnienie, gdyż a hip roof with tall chimneys. The two longer piętro miało charakter reprezentacyjny, na parte- façades are decorated with porticos, whose rze zaś pomieszczono służbę i część gospodar- four columns support triangular tympanums. czą. Pod koniec XIX w. dokonano rozbudowy od The corners of the mansion and the windows strony południowej, stąd obecne niesymetryczne are enclosed in moulded frames. The square usytuowanie portyków względem osi pałacu. ground floor windows are small, unlike the tall, W latach międzywojennych dzięki ówczesnemu rectangular ones admitting light onto the first właścicielowi Pławowic, ludwikowi Hieronimowi floor. This disparity is well justified, as the first Morstinowi, zorganizowano tu dwukrotnie zjazd floor was the representative piano nobile while poetów. Uczestniczyli w nich tak znani literaci, the ground floor housed servants and ancillary jak Julian Tuwim, Jarosław Iwaszkiewicz, leopold functions. Towards the end of the 19th century, Staff, Maria Pawlikowska, Jan lechoń czy Antoni the southern part of the mansion was extend- Słonimski. ed, hence the current non-symmetrical layout po 1945 r. pałac został zdewastowany, a doraźne of the porticos. Between the two world wars, thanks to the con- remonty prowadzone przez służby konserwatorskie zapobiegły jedynie całkowitej ruinie bu- temporary owner of Pławowice, ludwik Hieronim dynku. Obecnie właścicielami pałacu i parku są Morstin, two poetic eisteddfods were organised państwo Tomaszewscy. here. Their participants included true celebrities rozległy park założony przez Morstinów jest of poetic diction: Julian Tuwim, Jarosław Iwasz- w części najbliższej pałacu geometrycznym par- kiewicz, leopold Staff, Maria Pawlikowska, Jan kiem francuskim, a dalszą stanowi malowniczy lechoń, and Antoni Słonimski. after 1945, the mansion was destroyed, and ogród angielski. Niegdyś bramy wjazdowej strze- gły kamienne lwy, jednak w 1964 r. przewieziono the relief restoration works conducted by pres- je do Krakowa i obecnie znajdują się przy scho- ervation services could do little more than sim- dach do wieży ratuszowej (dzisiejsze pławowi- ply prevent the building falling into complete ckie lwy są kopiami). disrepair. Currently, the owners of the mansion and park are the Tomaszewskis. the spacious park was set up by the Morstins and the section lying closest to the mansion is a geometric French garden, which then evolves into a picturesque English garden. The stone lions that used to guard its gate were taken to Kraków in 1964, to flank the short flight of stairs leading to the Town Hall Tower (today’s Pławowice lions are copies of the original ones). płaWoWIce, pałac 86 | X MDDK X X MDDK | 87 X

poręba Wielka położona jest u stóp Gorców, Władysław Orkan (1875-1930) to pseudonim ka, wystawiona przez matkę pisarza jako na wschód od Rabki. Wieś rozsławił Władysław pisarza. W rzeczywistości nazywał się Fran- wotum dziękczynne za szczęśliwy powrót Orkan, który urodził się i mieszkał tutaj przez ciszek Xawery Smaciarz, a w 1898 r. zmienił syna z wojny. Drewniany dom, wzniesiony większość swojego życia. Dom pisarza, a obec- nazwisko na Smreczyński, od nazwiska rodo- według wzorów góralskiej sztuki budow- nie jego muzeum, znajduje się przy dróżce wego matki. Urodził się w Porębie Wielkiej, lanej, został ozdobiony dekoracyjną cie- prowadzącej z Niedźwiedzia na Turbacz. Orkan w rodzinie chłopskiej. Po nauce w krakowskim siołką i snycerką przez przyjaciela Orkana, rozpoczął budowę domu w 1903 r., po otrzyma- gimnazjum św. Jacka powrócił do rodzinnej wykształconego w krakowskiej akademii niu honorarium za książkę W Roztokach. Wpro- wsi. Poświęcił się pracy literackiej, a w póź- artystę, Jana Bulasa. W parterowym domu wadził się do niego dwa lata później, jednak niejszych latach również działaniom na rzecz z dużym poddaszem ukrytym w wysokim, niestaranność wykonania spowodowała, że nie regionu. Związany był ze środowiskiem kra- gontowym dachu można zobaczyć niewiel- dawało się go ogrzać i mroźne zimy pisarz mu- kowskim, szczególnie z Ignacym Maciejowskim ką ekspozycję etnograficzną oraz pokój siał spędzać u przyjaciół. – „Sewerem”, i Władysławem Przerwą-Tetma- matki pisarza, w którym zachowały się jesz- W testamencie Orkan przekazał swój dom jerem. Twórczość Orkana obejmująca powie- cze meble należące do pierwotnego wypo- na cele społeczne, jednak plany te udało się zre- ści, dramaty i wiersze, dotyczyła aktualnych sażenia. W salonie urządzono stałą wysta- alizować dopiero po roku 1973, kiedy to Urząd wówczas problemów społeczno-obyczajowych wę ukazującą rozwój i osiągnięcia literackie Gminy w Niedźwiedziu wykupił budynek wsi, co przyniosło pisarzowi rozgłos już pod Orkana. Na piętrze mieszczą się pokoje goś- od spadkobierców pisarza i przeprowadził tam koniec lat 90. XIX w. cinne oraz weranda, na której lubił wypo- Do domu Orkana wiedzie aleja wysadza- remont. Od 1979 r. opiekę nad domem sprawuje czywać pisarz. Muzeum im. Władysława Orkana w Rabce. na jaworami, wśród których stoi kaplicz- poręBa WIeLka, dom Władysława Orkana poręba Wielka lies at the foot of the Gorce returned to his native village. He devoted him- Mountains, east of Rabka. The village was self to literary work, and later also to public ac- made famous by writer Władysław Orkan, who tivity in the region – as of 1911 he belonged to was born and lived most of his life here. The the Związek Podhalan society. He maintained writer’s house, now a museum, lies on the path close contacts with the Kraków milieu, particu- leading from the village of Niedźwiedź to the larly Ignacy ‘Sewer’ Maciejowski and Władysław peak of Turbacz. Przerwa-Tetmajer. His oeuvre, which includes In 1903, having been paid the royalties for his novels, plays, and poetry, was concerned with book entitled W Roztokach, Władysław Orkan the social issues of the time, and made him fa- commenced the construction of the house. He mous by the end of the 1890s. the path to Orkan’s house is lined with syca- moved in two years later, although the careless- ness of labourers made the house impossible more trees, and the roadside chapel among to heat properly, which made the writer spend them was placed there by the writer’s mother, cold winters with his friends. as a votive offering for her son’s safe return from In his will, the writer expressed a wish for the the war. The wooden house was constructed house to serve a public cause, yet the inten- in the local carpentry tradition, and decorated tion was not realised until 1973, when the with woodcarvings by Orkan’s friend, Kraków Niedźwiedź Municipality purchased the build- Academy-educated Jan Bulas. The single-storey ing from the heirs and had it renovated. Since building, with a spacious attic hidden behind Władysław 1979, the house remains under the care of the the tall, shingled roof, houses a small ethno- Władysław Orkan Museum in Rabka. graphic display in the former kitchen, while the Władysław Orkan (1875-1930) is a pen name, Orkan House room of the writer’s mother retained its origi- as the writer’s real name was Franciszek Xa- nal furnishings. The drawing room accommo- wery Smaciarz, which he changed to Smreczyński dates a presentation of Orkan’s literary career. in poręBa – his mother’s maiden name – in 1898. He was Upstairs, there are guestrooms and a verandah born in Poręba Wielka, to a peasant family. where the writer would relax. WIeLka Having studied at Kraków’s College of St Hya- cinthus, from which he did not graduate, he 88 | X MDDK X X MDDK | 8 X

StrySzóW Stryszów jest położony w pobliżu Wadowic i Kalwarii Zebrzydowskiej. W środkowej części wsi, na stoku opadającym ku rzece Stryszówce Manor znajduje się dwór wzniesiony przypuszczalnie pod koniec XVI stulecia przez ówczesnego właś- ciciela Stryszowa – Adama Suskiego. W 1739 r. Stryszów lies near Wadowice and Kalwaria Ze- nastąpiła znaczna rozbudowa istniejącego tu dworu obronnego, dokonana przez Kazimierza brzydowska. The manor stands in the central Odrowąż Wilkońskiego. O tym fakcie informuje part of the village, on a slope descending to- napis na belce stropowej izby na parterze: „Re- wards the Stryszówka brook. It was built most novatum Anno Domini 1741 Die I Martii”. probably towards the end of the 16th century by kolejnymi właścicielami stryszowskich dóbr the then owner of Stryszów, Adam Suski. In 1739, byli Czaykowscy, a w 1807 r. kupił je Józef Gor- when the defensive manor required renovation, czyński. Syn Józefa, Julian, w połowie XIX w. the owner of the village, Kazimierz Odrowąż zmienił nie tylko wnętrze dworu, lecz i jego Wilkoński, set about it, as attested by the inscrip- otoczenie: od wschodu dobudowano oficynę, tion on a beam in a ground-floor chamber, which a po stronie północnej założono park w typie says: Renovatum A.D. 1741 Die I Martii. the next owners of the estate were the Czay- angielskim. Ostatnimi przed II wojną światową dziedzicami Stryszowa była rodzina Łubień- kowskis, who sold it in 1807 to Józef Gorczyński. skich, a później Bieniewskich. Po 1945 r. dwór Józef’s son, Julian, remodelled not only the inte- był użytkowany przez PGR. Zdewastowany riors but also the grounds around the manor. budynek przekazano w 1958 r. Zamkowi Kró- An annex was constructed to the east of the lewskiemu na Wawelu, którego oddziałem jest original manor, and to the north, a vast Eng- stryszowski dwór od 1969 r. lish-style park was established. The last heirs to Dwór ma obecnie XVIII-wieczną formę, nada- Stryszów before the second world war were the ną mu w czasie odbudowy w 1741 r. Piętrowy, Łubieńskis and later the Bieniewskis. After the częściowo podpiwniczony, wzniesiony z ka- war, the manor and the park were misused by a mienia, cegły i drewna budynek złożony jest State-owned farming co-operative. The devas- z dwóch części: północnej, zbliżonej do kwa- tated building was entrusted to the National Art dratu, oraz południowej, węższej i prostokąt- Collection of the Wawel Royal Castle in 1958, nej. Piwnice, parter i część piętra są murowane, and consequently since 1969 the manor has ac- a pozostałe partie piętra – drewniane. ściany commodated one of its branches. the present 18th-century appearance of the i naroża budynku zostały wzmocnione kamiennymi, masywnymi szkarpami. building originated during the 1741 renovation. Dwór nakrywa czterospadowy dach kryty gon- The two-storey-high cellared construction is tem, z nadwieszonymi, obiegającymi budy- built of stone, brick, and wood. It is subdivided nek okapami, podbitymi od spodu deskami. into two parts: the northern, which is almost Od zachodu, wschodu i południa okapy wspar- square, and the southern, more narrow and te są na drewnianych, kandelabrowych słupach rectangular. The cellars, ground floor and parts balkonu. W elewacji zachodniej, na osi budyn- of the upper floor are brick and stone, while ku, znajduje się prostokątny, drewniany portal, the remaining upper sections are wooden. The a po jego obu stronach dwa owalne okienka walls and quoins have been reinforced with o profilowanych obramieniach. Na ścianie za- solid, stone buttresses. the manor is covered with a hipped, shingle roof chodniej i południowej widoczna jest dekoracja sgraffitowa imitująca okna. with overhanging eaves around, finished with Na parterze i piętrze północnej części mieści się wooden planks from below. To the west, east po pięć różnej wielkości pomieszczeń i schody. and south, the eaves are held by/on wooden, W części południowej, na parterze, znajdują się candelabrum-decorated columns of the porch. dwa pokoje; w jednym z nich, na belce, widnie- On the western wall, at the axis of the building, je wspomniany napis. is a rectangular wooden portal, flanked by oval We wnętrzach stryszowskiego dworu prezen- profiled windows on either side. On the west- towana jest stała wystawa ukazująca wygląd ern and southern walls sgraffito decoration imi- średnio zamożnej siedziby wiejskiej z XIX w. tating window opening has survived. Both the ground floor and the northern section Pokazano tutaj wyposażenie i wystrój salonu, jadalni, gabinetu i sypialni, urządzonych eks- of the upper floor accommodate five chambers ponatami pochodzącymi ze zbiorów Zamku each plus the stairs that connect them. The Królewskiego na Wawelu. ground floor in the southern part contains two chambers, one of which carries the aforementioned inscription upon the beam. StrySzóW, presented in the interiors of the Stryszów Manor is a permanent exhibition showing the country resi- dwór dence of a family of moderate means. Presented here is the furnishing and decoration of the living room, the dining hall, the study, and the bedroom from the Collection of Wawel Royal Castle. 0 | X MDDK X X MDDK | 1 X

Wieś Tomaszowice, położona na północny za- Situated to the north-west of Kraków near the chód od Krakowa, niedaleko trasy prowadzącej road to Olkusz, the village of Tomaszowice was do Olkusza, wspominana była już w średnio- mentioned in medieval documents. In 1581, it wiecznych dokumentach. W 1581 r. należała belonged to Krzysztof Gosławski, and in the do Krzysztofa Gosławskiego, a w XVIII w. do Dę- 18th century to the Dębiński family. In 1830 Ro- bińskich. W 1830 r. właścicielem dóbr został Ro- man Konopka purchased the lands, and it was man Konopka i z nim należy zapewne wiązać probably him that built the manor we see to- budowę istniejącego dziś dworu. Po II wojnie day. After the second world war the manor and światowej dwór i majątek zostały znacjonalizo- its compound were nationalised, and as a re- wane, a w efekcie zdewastowane. Na początku sult, they ran into disrepair. In the early 1990s, lat 90. XX w. spadkobiercy ostatnich właścicieli the heirs of the pre-war owners reacquired the odzyskali, a następnie sprzedali dobra dworskie. property, which they subsequently sold. Nowy właściciel, Ziyad Raoof, odrestaurował the new owner, Ziyad Raoof, had the mansion dwór, uporządkował park, a przede wszystkim and park renovated, and established a new znalazł sposób na wykorzystanie zaplecza gospo- function for the annexes at the eastern end of darczego. W części wschodniej dworsko-parko- the compound. Extended and renovated, they wego założenia znajdują się budynki, w których now hold the Kraków Conference Centre. The właściciele umieścili zorganizowane przez siebie nearest building to the manor, the one-storey Krakowskie Centrum Konferencyjne. Pomiesz- stone-and-wood granary, houses a restaurant. czenia mające niegdyś gospodarcze przeznacze- Behind it is a hotel, and across the park – the nie przebudowano i zaadaptowano do nowych winter garden. the Tomaszowice compound is entered through potrzeb. W znajdującym się najbliżej dworu, wzniesionym z kamienia i drewna, piętrowym a wide gate amongst the trees, opening onto spichlerzu, ulokowano restaurację; za nim mie- a circular lawn. Raised upon a platform is a ści się kompleks hotelowy, a po drugiej stronie one-storey manor with a four-column recessed parku widoczny jest budynek oranżerii. porch, covered with a hipped plate roof with Do zespołu dworsko-parkowego w Tomaszowi- dormer windows. At the side of the park, the cach wiedzie szeroka brama ocieniona drzewa- axis is set forth. On the outside, the walls are mi, a tuż za nią rozpościera się kolisty gazon. embellished with vertical rustication and deco- Na wysokiej podmurówce stoi parterowy dwór rative window frames. The contrast between z czterokolumnowym portykiem wgłębnym, na- light walls, red roof tiles and surrounding kryty wysokim, czterospadowym dachem z lu- greenery is a typical colour feature of historic karnami. Od strony parku oś dworu zaakcen- Polish country residences. tomaszowice constitutes one of the most in- towana jest wysuniętym ryzalitem. Z zewnątrz ściany zdobią pionowe pasy boniowania oraz teresting examples of revitalising – indeed lit- dekoracyjne obramienia okien. Kontrast jas- erally bringing back to life – a historic property, nych ścian budynku, czerwieni dachówki oraz with a new programme of modern use built otaczającej zieleni stanowił charakterystyczne with full respect for tradition. In the renovated dla dawnych dworów polskich zestawienie ko- manor, the ancient atmosphere was re-created lorystyczne. – it became the place of residence for the own- tomaszowice są jednym z ciekawszych przykła- ers, while the rest of the compound was turned dów nowoczesnego zagospodarowania i przy- into their place of work. wrócenia do życia zespołu dworsko-parkowego. W zabytkowy układ został wkomponowany nowy program użytkowy, przy realizacji które- go sięgnięto do tradycji tego miejsca. Starannie odnowionemu budynkowi dworu przywrócono dawną atmosferę – stał się siedzibą właści- cieli, a otaczające dwór założenie – miejscem ich pracy. toMaSzoWIce Manor (Kraków toMaSzoWIce, zespół dworski Conference (Krakowskie Centrum Konferencyjne) Centre) 2 | X MDDK X X MDDK | 3 X

trzeBINIa, the history of Trzebinia is closely related to the mining of precious metals. The town, first mentioned in the 14th century, was a part of the dwór royal domain. In the 15th century Mikołaj Ken- singer, then lord of Trzebinia, acquired a foun- Zieleniewskich dation act for a mining village. Kensiger was also a founder of the manor house. The town changed hands many times; for a longer period it remained in the Trzebiński family, who had trzebinia i jej dzieje zawsze były związane z gór- the manor extended in the 17th and 18th cen- nictwem kruszców. Odnotowana w dokumen- turies, while they also founded the local parish tach w XIV w., należała do włości królewskich. church. In 1817 Trzebinia became a town, and W XV w. jej właścicielem był Mikołaj Kesinger, at the turn of the 19th century it developed który uzyskał przywilej lokacyjny dla osady gór- into an important industrial centre. In 1920 the Zieleniewski family bought the niczej. Z nim też wiążą się początki dworu trze- bińskiego. Miejscowość często zmieniała właś- manor house and the surrounding grounds. cicieli; dłużej należała do Trzebińskich, którzy They restored and extended the dilapidated w XVII i XVIII w. rozbudowali dwór i ufundowali building. After the second world war the fam- kościół parafialny. W 1817 r. Trzebinia stała się ily managed to keep the house, but its ground miastem, a na przełomie XIX i XX w. ważnym floor was appropriated for various State offices. ośrodkiem przemysłowym. In 1983 the manor house became the property Dwór wraz z przynależnym doń terenem za- of Trzebinia municipal authorities, and renova- kupili w 1920 r. Zieleniewscy. Przeprowadzili tion of the estate was carried out. The house remont zaniedbanego budynku oraz dokonali was restored to its former splendour. Nowa- jego przebudowy. Po wojnie pozostał on w rę- days the cellars house a restaurant and a café; kach Zieleniewskich, lecz na parterze dworu there is a hotel on the upper floors and a re- rezydowały różne instytucje. W 1983 r. właści- gional museum in the former chapel. The build- cielem dworu stała się Gmina Trzebinia, która ing is also a seat of the Dwór Zieleniewskich przeprowadziła prace renowacyjne. Dwór odzy- cultural enterprise established in 1996, which skał dawną świetność i mieści dzisiaj w piwni- organises concerts, exhibitions, workshops and cach restaurację i kawiarnię, na piętrach poko- meetings with famous people. the manor house located close to the centre of je hotelowe, a w dawnej kaplicy muzeum regionalne. Działa tutaj również powołana w 1996 r. the town is a one-storey brick structure built on instytucja kultury „Dwór Zieleniewskich”, orga- the plan of a rectangle, partially founded upon nizująca koncerty, wystawy, warsztaty i spotka- a basement, with walls covered with plaster. nia ze znanymi osobami. It is covered with a typical Polish mansard roof, znajdujący się niedaleko centrum miasta dwór with the wooden wall separating its slopes di- jest piętrowym, częściowo podpiwniczonym, vided decorated with pilasters and geometric murowanym budynkiem o tynkowanych ścia- elements. The manor acquired its present ap- nach, wzniesionym na planie prostokąta. Na- pearance in the extension carried out in 1767. krywa go łamany dach polski z dzielącą połacie The older, 15th-century barrel vaulted cellars drewnianą ścianką zdobioną pilastrami i ele- were incorporated into the main building. the upper storey of the house is of the mezzanine mentami gometrycznymi. Obecną postać zy- skał dwór głównie dzięki rozbudowie z 1767 r. type, i.e. an intermediate floor just above ground W jego bryłę włączone są starsze, XV-wieczne level. The four-column portico with a triangular piwnice o ścianach z kamienia, nakryte sklepie- front leads top the courtyard. The southern, gar- niami kolebkowymi. den façade was extended by a two-column, two- piętro budynku ma charakter mezzanina, czyli storey porch with a balcony, constructed in 1919, pośredniej, niższej kondygnacji pomiędzy wyż- and the eastern one by a terrace. the interiors decorated in a contemporary style szymi. Od zajazdu prowadzi do dworu portyk czterokolumnowy z trójkątnym frontonem. are organised into two suites in the eastern Zieleniewski Przy elewacji południowej, ogrodowej, znaj- part of the building, and three in the western duje się dobudowany w 1919 r., dwukolum- one. The ceilings of the rooms are supported nowy, piętrowy ganek z balkonem, a od strony on beams. The room in the western part of the Family Manor in wschodniej taras. house, perhaps the former kitchen, features a Wnętrza, urządzone współcześnie, w układzie groin vault with small windows. The two-sto- trzeBINIa dwutraktowym w części wschodniej i trzytrak- rey-high main porch originated during remod- towym w zachodniej, nakrywają stropy belko- elling between the two world wars. we i sufity. W zachodniej części dworu znajduje się pomieszczenie – być może dawna kuchnia – nakryte sklepieniem kolebkowym z lunetami. Wysoka na dwie kondygnacje sień wejściowa powstała w trakcie przebudowy w okresie mię- dzywojennym. 4 | X MDDK X X MDDK | 5 X

WIeLIczka, The Konopka pałac Konopków znajduje się w północno- pałac. Efektem tych poszukiwań było przekaza- wschodniej części miasta, w niewielkiej odle- nie obiektu w 2001 r. Skarbowi Państwa, z prze- głości od Zamku żupnego i Kopalni Soli. Podob- znaczeniem na siedzibę Krakowskiego Oddziału mansion in pałac Konopków nie jak to jest w wypadku większości budyn- Instytutu Pamięci Narodowej. Nowy użytkow- ków znajdujących się w Wieliczce, jego historia nik zakończył remont i dostosował budynek WIeLIczka wiąże się z największym skarbem miasta – solą. do swoich potrzeb, m.in. umieszczając pod tara- Pałac wznieśli w latach 80. XVIII w. dwaj bracia, sem magazyn o powierzchni ok. 1000 m2. zbudowany przez Konopków pałac był częścią Jan i Piotr Konopka, którzy byli udziałowcami Kompanii Solnej Komercjonalnej. Po śmierci założenia, w skład którego wchodziły zabudo- the mansion of the Konopkas is located in the Jana Konopki w 1804 r. budynek sprzedano wania gospodarcze, ogrody od strony wschod- Wyższemu Urzędowi Salinarnemu, który urzą- niej i park ze stawem od północy. Sam pałac north-western part of the town, not far from dził w nim mieszkania wyższych urzędników wzniesiono na wysokim, obwiedzionym murami the Salt-Works Castle and the medieval Salt salinarnych (stąd pałac nazywany jest często oporowymi tarasie, na który prowadzą od stro- Mines. Just as most buildings in Wieliczka, its pałacem Salinarnym). W trakcie jednego z re- ny zachodniej szerokie schody. Jest on piętrową history is closely related to the city’s greatest montów, być może w latach 30. XIX w., nadano budowlą przykrytą łamanym dachem polskim, treasure – its salt. The mansion was built in elewacjom pałacu wygląd klasycystyczny. o symetrycznie zakomponowanych elewacjach. the 1780s by two Konopka brothers, Jan and W latach powojennych pałac znalazł się w tak środkową część fasady oraz elewacji tylnej Piotr, stockholders of the Saline Commercial złym stanie, że rozważano nawet możliwość zaakcentowano wysuniętym ryzalitem zakoń- Company. When Jan Konopka died in 1804, the jego rozbiórki. Jednak w 1985 r. władze Wielicz- czonym trójkątnym szczytem. Naroża budynku building was sold to the Higher Saline Admin- ki zakupiły pałac i podjęły decyzję o przepro- podkreślone są boniowaniem, a okna ściany istration, and higher level clerks of the saline wadzeniu generalnego remontu. W ciągu kilku zachodniej i południowej zdobi zachowana de- administration were lodged there, for which lat (1988-1992) wykonano wiele prac budow- koracja: lwie głowy i wić roślinna oraz zwinięte reason the place was dubbed the Salt-Works lanych, jednak zabrakło środków finansowych liście akantu, służące jako wsporniki gzymsów Castle. During one of the restorations, perhaps i rozpoczęto poszukiwania nowego użytkow- nadokiennych. in the 1830s, the façades received their present nika, który mógłby właściwie zagospodarować classicist appearance. after the war the condition of the mansion declined so badly that its demolition was con- templated. However, in 1985 it was purchased by the local authorities, who decided to renovate it thoroughly. Over several years (1988- -1992) many renovation tasks were undertak- en, yet the funds ran short and a search for a new user was initiated. As a result, in 2001 the mansion was transferred to the State, and it became home to the Kraków section of the National Remembrance Institute. The new owners completed the restoration works and adapted the building to suit their needs, which included fitting storage space of approximately 1000 sq. m. the Konopka mansion was part of a compound that included annexes, gardens to the east, and a park with a pond to the north. The palace itself was erected upon a high terrace surrounded with retaining walls, and a wide staircase to the west. It is a two-storey building covered with a Polish-style mansard roof, and symmetrical façades. The central part of the back façade is set forth, with a triangular top. The central section of the main and rear façades are emphasised by projections topped with triangular tympana. The corners of the building are additionally emphasised with a rustication, and the windows on the western and southern walls retain their original decoration of lion heads and a floral pattern with acanthus leaves supporting the lintels. 6 | X MDDK X X MDDK | 7 X

WygIełzóW, Drewniany dwór z Drogini, który w ciągu ostat- W 1996 r. elementy dworu z Drogini zakupiło nich lat odtworzono w wygiełzowskim skan- Muzeum w Chrzanowie. Odtworzony w latach senie, został wzniesiony przez Adama Jordana 2002-2005 dwór zlokalizowano na skraju skan- dwór z Drogini ok. 1730 r. Przez prawie trzy stulecia dwór ten senu, u stóp zamku lipowiec. Dwór jest parterowym, drewnianym budynkiem znajdował się w Drogini, wsi położonej pomię- w Nadwiślańskim dzy Myślenicami a Dobczycami, na prawym posadowionym na podmurówce, o ścianach brzegu Raby. Wieś ta należała w średniowie- wyprawionych tynkiem glinianym. Nakrywa go czu do klasztoru szczyrzyckiego, a od XVI w. do wysoki, łamany dach. Szeroka sień wejściowa Parku rodu Jordanów, którzy założyli tutaj folwark. dzieli trakt frontowy dworu na dwie części. Po Dwór zbudowany w XVIII w. jako budynek drew- lewej stronie znajduje się część przeznaczona na Etnograficznym niany, parterowy, o konstrukcji zrębowej został ekspozycję muzealną: salon, pokój pani, sypial- przekształcony w 2. poł. XIX w. Wówczas dobra nia, pokój rezydentki oraz gabinet pana domu, drogińskie należały do rodziny Bzowskich (od wyposażone w piece kaflowe zdobione moty- 1866). Z nimi należy wiązać dobudowę portyku wami zwierzęcymi, roślinnymi i geometryczny- filarowo-kolumnowego ozdobionego herbem mi. Pokoje zaaranżowano po części meblami ze Nowina. zbiorów Muzeum w Chrzanowie, a częściowo kolejna zmiana bryły dworu nastąpiła w cza- meblami sprowadzonymi z Nowego Wiśnicza. sie rozbudowy w 1908 r., kiedy to dobudowano Po prawej stronie sieni znajduje się przestronna piętrowy ryzalit i werandę. Również wnętrze jadalnia oświetlona czterema oknami, w której uległo wówczas zmianom. zachowały się oryginalne belki stropowe. Na Majątek Bzowskich po 1945 r. znacjonalizowa- jednej z nich widnieje data budowy dworu: AD no, a w dworze mieściła się m.in. szkoła rolni- 1730. W tej części budynku zaplanowana zosta- cza. W połowie lat 80., w związku z budową ła sala konferencyjna z zapleczem. Dwór z Drogini jest siedzibą Muzeum – Nadwi- sztucznego Jeziora Dobczyckiego, na którego terenie znalazł się dwór, zdecydowano o jego ślańskiego Parku Etnograficznego w Wygiełzo- przeniesieniu. Dwór rozebrano, a oznaczone wie i Zamku lipowiec.. elementy ułożono na placu przy zakładzie „Uni- try” w Osieczanach. the wooden manor house from Droginia, which propriately marked elements were deposited was recently reconstructed in the open-air mu- by the Unitra production plant in Osieczany. In 1996, the elements of the Droginia manor seum in Wygiełzów, was originally built by Adam Jordan ca. 1730. For nearly three centuries, the were purchased by the Museum in Chrzanów. manor stood in Droginia, a village situated be- Reconstructed in the years 2002-2005, the tween Myślenice and Dobczyce, on the right manor was situated at the back of the open-air bank of the Raba. In the Middle Ages, the village museum, at the foot of lipowiec castle. It is a single-storey, wooden building on solid belonged to the Abbey of Szczyrzyc, and from the 16th century onwards was in the hands of underpinnings, with walls covered in clay plaster, the Jordans, who established a farm here. covered by a high, broken-form roof. The broad the original manor house was built of wood entrance hall divides the front suite into two sec- in the 18th century. It was a single-storey con- tions. The one on the left houses an exhibition: struction of interlocking wooden logs. In the the living room, the lady’s room, the bedroom, the latter half of the 19th century, when the estate maid’s room, and the lord’s study – all furnished belonged to the Bzowskis (i.e. after 1866) it with tile stoves decorated with bestial, floral, and was renovated. At that time the portico sup- geometrical motifs. Some furniture came from ported on pillars and columns with the Nowina the collection of the Museum in Chrzanów, and Manor from coat-of-arms was added. some – from Nowy Wiśnicz. To the right of the en- the next change of shape came in 1908, when trance hall is the spacious dining room with light Droginia in the a high projection and sun porch were added to coming in through four windows, featuring origi- the manor, and its interior was remodelled. nal ceiling beams. One of them is marked with the Bzowskis estate was nationalised after Nadwiślański the date of construction of the manor: AD 1730. 1945, and the manor building was taken over This part of the building has been designed as a by an agricultural school. In the mid-1980s, a conference hall and related facilities. Ethnographic Park the Drogina manor complements the plans of decision was reached to have the house transferred, to save it from being lost under the the Nadwiślański Ethnographic Park to show in WygIełzóW Dobczyce Reservoir, which was shortly to be what the villages of bygone western Małopolska constructed. It was disassembled, and the ap- looked like. 8 | X MDDK X X MDDK | X

WySoka, dwór Wieś Wysoka położona jest, jak sama nazwa wskazuje, wysoko: 580 metrów n.p.m., ok. cztery kilometry na południe od Jordanowa, a ota- czają ją wzgórza Beskidu żywieckiego. Źródła pisane wspominają o niej w 1581 r., lecz wieś zapewne powstała wcześniej: przed 1581 r. należała do kasztelana krakowskiego Spytka Jordana z Zakliczyna nad Dunajcem, i w tymże roku przeszła na własność jego zięcia, wojewody kaliskiego, Kaspra Zebrzydowskiego. Przed rozbiorami dziedzicem Wysokiej był Józef Siera- kowski, następnie Stadniccy i od 1793 r. – laris- chowie. W XIX w. należała do Wężyków, a w 1. poł. XX w. do żeleńskich, od których majątek po II wojnie światowej przejął Skarb Państwa. Dwór zbudowany w XVII w. był zamieszkiwany aż do 1848 r., kiedy to, opuszczony, pełnił rolę spichlerza. Wyremontowany w latach 1910- -1912, odzyskał funkcję rezydencji mieszkalnej. Jesienią 1939 r. budynek spłonął. W 1942 r. dokonano jego odbudowy i umieszczono w nim szkołę podstawową; później był użytkowany jako obiekt wypoczynkowy. W 1988 r. opuszczony i zrujnowany budynek kupili Anna i An- toni Pilchowie z Krakowa. Przeprowadzili grun- towną restaurację obiektu, przywracając dawne podziały wnętrz oraz przystosowując go do potrzeb mieszkalnych. The Manor House Dwór wzniesiono z kamienia łamanego i cegły, the name of the village (“Wysoka” means forced with buttresses and the entire structure na planie prostokąta. Naroża budynku wzmoc- “high”) describes its situation – 580 metres was covered with plaster. The two-storey house nione są szkarpami, a ściany otynkowane. Pię- above sea level. The village is located four kilo- with basements is covered with a tall, hipped, in WySoka trowy, podpiwniczony dwór nakrywa wysoki, metres south of Jordanów and is surrounded ceramic tile roof with four gables. Traces of a czterospadowy dach ceramiczny, z czterema by the hills of the Beskid żywiecki. The first geometrical terraced garden surrounded by wystawkami w połaciach. Wokół dworu czytel- written references to Wysoka date back to trees, and of a later landscape park, are still ne są ślady tarasowego ogrodu geometryczne- 1581 but the village was presumably founded discernible around the house. the layout of the rooms on the ground floor go obramionego drzewami oraz późniejszego earlier. It belonged to Spytek Jordan of Zakli- założenia o charakterze swobodnego parku czyn, the castellan of Kraków, and in the same provides for a single circulation route while the krajobrazowego. year was inherited by his son-in-law – Kasper upper floors were later divided into two sepa- Na parterze układ wnętrz dworu jest jednotrak- Zebrzydowski, the Voivode of Kalisz. Before the rate circulation routes. The shallow cellars di- towy, natomiast na wyższych kondygnacjach partition of Poland, Józef Sierakowski was the vided by pillars are covered with groin vaults. wprowadzono wtórne podziały. Głębokie, po- lord of Wysoka, followed by the Stadnicki fam- The huge hall on the ground floor opens to the dzielone filarami piwnice nakrywają sklepienia ily and – from 1793 – the larisch family. In the living room (on the right) and the kitchen (on kolebkowe z lunetami. Na parterze obszerna 19th century the village belonged to the Wężyk the left). The hall and the living room lie under sień wiedzie do salonu (po lewej stronie) i do family and in the first half of the 20th century groin vaults, while the kitchen has a wooden kuchni (po prawej). Sień i salon nakrywają skle- it was a part of the Zeleńskis’ family estate, ceiling. The wide wooden staircase ascends pienia kolebkowe z lunetami, a kuchnię drew- which was nationalised after 1945. from the hall to the first floor whose rooms the 17th-century manor house was inhabited niany strop. Z sieni na piętro prowadzą szero- also have wooden ceilings. The entrances to kie, drewniane schody. Pomieszczenia piętra until 1848 and from that date onwards it was the ground-floor rooms are framed with early- nakryte są, podobnie jak kuchnia, stropami used as a granary. After being renovated in Baroque, stone decorations. the manor house is the headquarters of the drewnianymi. Otwory wejściowe na parterze 1910-1912, it came back into residential use. zdobią proste, kamienne obramienia wczesno- In 1939 the building was destroyed by a fire lutnia Staropolska Foundation, which endeav- barokowe. but it was reconstructed in 1942 being convert- ours to study ancient Polish culture and mu- przy dworze działa Fundacja „lutnia Staropol- ed into a primary school; later on it was again sic, and of the ensemble called Bractwo lutni ska”, prowadząca studia nad kulturą i muzyką converted into a holiday centre. The desolate z Dworu na Wysokiej (Wysoka Manor Fraternity dawną, oraz Bractwo lutni z Dworu na Wyso- and ruined manor house was sold to Anna and of the lute) who perform vocal and instrumen- kiej – zespół wykonujący wokalną i wokalno- Antoni Pilch in 1988. They carried out an ex- tal pieces of Renaissance music. -instrumentalną muzykę renesansową. tensive renovation of the house, restored the original layout of the rooms and adapted it for residential purposes. the original rectangular building was made of stone blocks and brick. The quoins were rein- 100 | X MDDK X X MDDK | 101 X

zakopaNe, Dom pod Jedlami in zakopaNe Dom pod Jedlami the Dom pod Jedlami has stood for over a century on Koziniec hill in Zakopane. It derives its name (literally, the House Under the Firs) from Na zakopiańskim Kozińcu od ponad wieku stoi a cluster of firs that were growing in the plots Dom pod Jedlami. Wywodzi on swą nazwę where it was to be constructed. It was designed od grupy jodeł rosnących na działce przezna- by a painter and art critic, Stanisław Witkie- czonej pod jego budowę. Zaprojektowany został wicz, for Jan Gwalbert Pawlikowski. Following przez malarza i krytyka sztuki Stanisława Wit- his observations of highlander architecture kiewicza dla Jana Gwalberta Pawlikowskiego. around Zakopane, Stanisław Witkiewicz devel- Stanisław Witkiewicz opierając się na budowni- oped the theoretical base for the first national ctwie górali podhalańskich stworzył teoretyczne style in architecture, the so-called Zakopane podstawy pierwszego narodowego stylu w ar- style, and produced a number of constructions chitekturze – stylu zakopiańskiego – oraz szereg in this style including his most famous, the jego praktycznych realizacji, m.in. willę Koliba Koliba Villa, and the Uznański Family Chapel at i kaplicę Uznańskich w Jaszczurówce. Jaszczurówka. Dom pod Jedlami wzniesiono w latach 1896- the villa was constructed in the years 1896- -1897, lecz prace wykończeniowe trwały aż -1897, yet the finishing works continued for do 1906 r. W trakcie budowy domu prac doglą- another nine years. The construction site was dał sam Witkiewicz, wprowadzając na bieżąco systematically supervised by Witkiewicz him- potrzebne zmiany. Również on jest autorem self, who not only was unafraid to change the większości wyposażenia wnętrz Domu pod plan as needed but also designed the furnish- Jedlami. Przez prawie stulecie dom pozostawał ing of the interior. For nearly a century nothing w niezmienionym stanie, dopiero w latach 90. changed at Dom pod Jedlami, until the house XX w. przeprowadzono remont i zbudowano received its first modifications in 1990s when a nowe ogrodzenie. new fence was built. Dom pod Jedlami wzniesiono na terenie Dom pod Jedlami was constructed on a fairly o dużym spadku, w związku z czym kamienna steep slope, therefore the stone underpinning podmurówka od strony południowo-zachod- on the south-western side is only half a metre niej ma wysokość ok. pół metra, a po stronie high, while the one on the eastern side of the wschodniej dochodzi do 4 metrów, tworząc building is almost 4 metres high and accom- wysokie podpiwniczenie. ściany zbudowano modates a spacious basement. The house was w konstrukcji zrębowej z płaz, czyli drewnianych made of wooden logs cut in half; the high roof belek przepiłowanych na pół, a wysoki dach bu- was covered with a double layer of shingle. Fol- dynku pokryto podwójnie gontem. Witkiewicz lowing Witkiewicz’s blueprint, the rectangular zaplanował dom na rzucie prostokąta, z ryza- body of the villa is embellished with a projec- litem od południa, wielkim przyłapem w połu- tion on the southern side, a large canopy roof in dniowo-wschodnim narożniku i zewnętrznymi the south-eastern corner and an external stair- schodami. Otwarta weranda wraz z gankiem way. The open verandah and gallery encircle the obiega dom po zachodniej i północnej stronie. northern and western sides of the building. główne wejście w północno-wschodnim naroż- the main entrance situated in the north-west- niku prowadzi wysokimi schodami do przed- ern corner of the villa opens over the high steps sionka, a stąd do sieni. Z niej prowadzą na wyż- leading to a porch and the entrance hall. The szą, mieszkalną kondygnację drewniane scho- wooden stairs in the hall ascend to the residen- dy. środkową część parteru domu zajmuje tial first floor. The central part of the ground jadalnia i wysunięty południowym ryzalitem floor is occupied by a dining room and living salon. Wnętrza, nakryte stropami belkowymi, room located in the southern projection of the wyposażone zostały w piece i kominki, częś- house. The interiors with beamed ceilings were ciowo zaprojektowane przez Witkiewicza. equipped with stoves and fireplaces, some of Meble wykonywane przez miejscowych górali: which were designed by Witkiewicz. The furni- Kazimierza Sieczkę, Józefa Kasprusia Stocha, ture was made by local craftsmen: Kazimierz Jędrzeja Krzeptowskiego i Wojciecha Brzegę Sieczka, Józef Kaspruś Stoch, Jędrzej Krzeptowski powstały w oparciu o rysunki Witkiewicza oraz and Wojciech Brzega, based on their own de- ich samych. Konsekwentna realizacja dopraco- signs as well as Witkiewicz’s sketches. Consist- wanego w szczegółach wyposażenia w stylu ent adherence to the detailed plan of the shell zakopiańskim sprawiła, że Dom pod Jedlami and the interior, fully designed in the Zakopane stał się szczytowym osiągnięciem tego stylu style, makes Dom pod Jedlami a jewel in the w architekturze. crown of this type of architecture. obecnie dom pozostaje w rękach prywatnych today, the house is a private property and it is i nie jest dostępny dla zwiedzających. not open to the public. 102 | X MDDK X X MDDK | 103 X

BuDoWLe SakraLNe SACRED ARCHITECTURE

BuDoWLe SakraLNe SACRED ARCHITECTURE • MIechóW aLWerNIa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. BERNARDyNóW 108 • SZCZUCIN • IMBraMoWIce BeJSce, KAPlICA FIRlEJóW 110 • SłaWkóW BIecz, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 112 BoBoWa, SyNAGOGA 114 • oLkuSz czchóW, KOśCIóŁ I ZAMEK 116 • BeJSce • PIESKOWA SKAŁA czerNa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. KARMElITóW BOSyCH 118 • groDzISko DęBNo k. tarNoWa, KOśCIóŁ śW. MAŁGORZATy 120 • PŁAWOWICE groDzISko koło Skały, PUSTElNIA BŁ. SAlOMEI 122 • TRZEBINIA • heBDóW gryWałD, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. MARCINA 124 • KOśCIElNIKI • MŁOSZOWA • KORZKIEW • IGOŁOMIA • czerNa heBDóW, DAWNE OPACTWO NORBERTAńSKIE 126 • DOŁęGA • BRANICE • TOMASZOWICE • KRZESZOWICE IMBraMoWIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. BENEDyKTA 128 • MODlNICA IMBraMoWIce, KlASZTOR SS. NORBERTANEK 130 • NIepołoMIce • krakóW • lIPOWIEC/WyGIEŁZóW • tarNóW kaLWarIa zeBrzyDoWSka, ZESPóŁ PIElGRZyMKOWy 132 • StaNIątkI • BRZESKO • tyNIec • BOCHNIA • aLWerNIa • DęBNo • łapczyca krakóW, BAZylIKA JEZUICKA PW. NAJśWIęTSZEGO SERCA PANA JEZUSA • WIeLIczka 134 krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR • GRODKOWICE • ośWIęcIM OO. KARMElITóW TRZEWICZKOWyCH NA PIASKU 136 • HARMężE • NOWy WIśNICZ • ZATOR • SPyTKOWICE krakóW – MogIła, OPACTWO OO. CySTERSóW I KOśCIóŁ śW. BARTŁOMIEJA 138 • OSIEK • PASZKóWKA • tuchóW krakóW, KlASZTOR PAUlINóW Z KOśCIOŁEM śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA • lIPNICA MUROWANA I śW. STANISŁAWA BISKUPA 140 • czchóW krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. PIJARóW 142 • kaLWarIa zeBrzyDoWSka krakóW, KOśCIóŁ PW. SAlWATORA I GONTyNA śW. MAŁGORZATy 144 • lANCKORONA • GORZEń GóRNy • tropIe kWIatoń, CERKIEW PW. śW. PARASKIEWy 146 • STRySZóW LachoWIce, KOśCIóŁ PW. śW. śW. PIOTRA I PAWŁA 148 • CIężKOWICE łapczyca, KOśCIóŁ PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 150 • KąśNA DOlNA • Szczyrzyc MIechóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR BOżOGROBCóW • BIecz 152 • ŁUżNA • BoBoWa NIepołoMIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. DZIESIęCIU TySIęCy MęCZENNIKóW • SUCHA BESKIDZKA 154 • SzaLoWa • lASKOWA • LachoWIce NoWy Sącz, CERKIEW PW. śW. DyMITRA W SPE 156 • JEżóW oLkuSz, BAZylIKA PW. śW. ANDRZEJA APOSTOŁA 158 • SZyMBARK • STRóżE oraWka, KOśCIóŁ PW. śW. JANA CHRZCICIElA 160 • GRyBóW • NoWy Sącz • ptaSzkoWa • PORęBA WIElKA oWczary, CERKIEW PW. OPIEKI BOGURODZICy 162 • WySOKA • SękoWa • Stary Sącz ptaSzkoWa, KOśCIóŁ PW. WSZySTKICH śWIęTyCH 164 • oWczary SękoWa, KOśCIóŁ PW. śW. śW. FIlIPA I JAKUBA APOSTOŁóW 166 • NAWOJOWA • GOŁKOWICE SłaWkóW, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. PODWyżSZENIA • BARTNE KRZyżA śWIęTEGO I śW. MIKOŁAJA 168 • ZUBRZyCA StaNIątkI, KOśCIóŁ I KlASZTOR SS. BENEDyKTyNEK • oraWka 170 • kWIatoń Stary Sącz, TRADyCJA śW. KINGI 172 • ŁOPUSZNA • gryWałD SzaLoWa, KOśCIóŁ PW. śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA 174 • FRyDMAN • SZCZAWNICA Szczyrzyc, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. CySTERSóW 176 • NIEDZICA • KRyNICA tarNóW, KATEDRA PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 178 tropIe, KOśCIóŁ PW. śW. śW. śWIERADA I BENEDyKTA 180 • JURGóW tuchóW, SANKTUARIUM MATKI BOżEJ TUCHOWSKIEJ 182 tyNIec, OPACTWO OO. BENEDyKTyNóW. 184 WIeLIczka, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 186 • zakopaNe zakopaNe, ZESPóŁ AlBERTyńSKI NA KAlATóWKACH 188 X X MDDK | 107

Bernardine Dominujący w panoramie miasta, XVII-wieczny the 17th-century church and monastery of the intersection are covered with subtle murals. Re- kościół z klasztorem Bernardynów jest malow- Bernardine (Franciscan) order, which is the el- markable among Baroque and Rococo fittings niczo położony na zalesionym wzgórzu. Począt- ement that dominates the town’s skyline, is is the 1789 pipe organ, by Jakub Stankiewicz of Church and kowo nazwa Alwernia odnosiła się wyłącznie perched picturesquely upon a wooded hillside. Zator, and the pulpit with the figures of monks. do klasztoru, ale z czasem przeszła na rozwijają- Initially, the name Alwernia referred only to the The 18th-century altarpiece features the image Monastery in cą się obok osadę – obecnie miasteczko. Pocho- monastery, but over the years it was expanded of the Madonna painted on wood, brought here dzi ona od nazwy pustelni Alverno w Toskanii, to the nearby hamlet – today’s town of Alwer- from the Bernardine church in Kraków. In a side gdzie św. Franciszek otrzymał dar stygmatów. nia. The name comes from the Alverno hermit- chapel, we find the painting of Ecce Homo (Be- aLWerNIa Podróżujący po Europie na początku XVII w. age in Tuscany where St Francis received the hold the Man), believed to have protective or Krzysztof Koryciński, właściciel pobliskiej Porę- stigmata. When travelling around Europe in the even miraculous qualities, which – according by żegoty i sekretarz królewski, odwiedził wło- early-17th century, Krzysztof Koryciński, owner to local tradition – arrived here via Vienna and ską pustelnię i postanowił ufundować w swoich of the neighbouring Poręba żegoty village and Kosice all the way from Constantinople. the church holds the remains of its founders: dobrach podobną, polską Alwernię. Secretary to the King, visited the Italian hermit- Już w 1616 r. powstał drewniany kościół, do któ- age, he decided to found a Polish Alwernia in Baroque, black-marble tombs of Krzysztof rego Koryciński sprowadził z Krakowa bernar- the likeness of the original in his domain. and Jan Stanisław Koryciński and Szembek as early as 1616 a wooden church was built, dynów. Niedługo potem wzniesiono istniejący family epitaphs. Despite repeated extension and remodelling do dzisiaj, barokowy kościół (1630-1676) i przy- and inhabited by St Bernard monks whom legający do niego od zachodu klasztor (1625- Koryciński invited here from Kraków. Soon af- projects, the monastery set around the clois- -1656). Po śmierci Krzysztofa Korycińskiego terwards, the Baroque church we see today ter has retained its original Baroque charac- budowę kontynuował jego syn, Jan Stanisław, was erected (1630-1676) adjoining the mon- ter. It is off-limits to visitors. For centuries, it a później kolejni właściciele sąsiedniej wsi Porę- astery in the western part (1625-1656). After has been a perfect retreat for the monks and by żegoty, zwłaszcza Franciszek Szwarcenberg Krzysztof Koryciński’s death, the work was con- their meditations. Czerny i rodzina Szembeków. tinued by his son Jan Stanisław, and then by kościół oo. Bernardynów w Alwerni jest pierw- subsequent owners of the Poręba żegoty vil- szym w Polsce sanktuarium pw. św. Franciszka lage, notably Franciszek Szwarcenberg Czerny w Tajemnicy Stygmatów. Został zbudowany and the Szembek family. the Bernardine Church of Alwernia is Poland’s jako jednonawowa świątynia z transeptem i krótkim, półkoliście zamkniętym prezbite- first devoted to the Stigmata of St Francis. rium. Od frontu dobudowano pod koniec XIX w. It was built as a single-aisle structure with a wieżę. Wewnątrz kolebkowe sklepienie nawy transept and a short, chancel terminating in a i transeptu oraz kopułę na ich skrzyżowaniu semicircular apse. The front tower was added pokrywa subtelna polichromia. Z barokowego late in the 19th century. Barrel vaults inside i rokokowego wystroju świątyni warto obejrzeć the nave and transept and the cupola at their organy wykonane przez Jakuba Stankiewicza z Zatora w 1789 r. oraz ambonę z postaciami zakonników. XVIII-wieczny ołtarz główny mie- ści od strony chóru obraz Matki Boskiej malowany na desce, pochodzący z krakowskiego kościoła Bernardynów. W bocznej kaplicy znajduje się słynący łaskami obraz Ecce Homo (Oto człowiek), który – według tradycji – trafił tu z Konstantynopola przez Wiedeń i Koszyce. W kościele znajdują się także interesujące w formie nagrobki fundatorów świątyni i klasztoru: barokowe, z czarnego marmuru sarkofagi Krzysztofa i Jana Stanisława Korycińskich oraz epitafia Szembeków. pomimo wielokrotnych rozbudów, rozlokowa- ny wokół wirydarza z krużgankami klasztor zachował pierwotny, barokowy charakter. Jest on objęty klauzurą i niedostępny dla zwiedza- aLWerNIa, jących. Dzięki swemu położeniu był przez wieki idealnym miejscem dla zakonników, którzy od- prawiali tutaj duchowe rekolekcje. kościół i klasztor oo. Bernardynów 108 | X MDDK X X MDDK | 10 X

BeJSce, kaplica Miejscowość Bejsce jest położona na północ- lejowską. Ufundował ją wojewoda krakowski ny wschód od Krakowa, w niewielkiej odle- Mikołaj Firlej, dyplomata i poseł na dworze głości od drogi prowadzącej do Sandomie- Stefana Batorego, a później Zygmunta III Wazy. Firlejów przy rza. Parafia w Bejscach wzmiankowana jest Autorem kaplicy jest prawdopodobnie Tomasz w dokumentach w latach 1325-1327, lecz jej Nikiel z Pińczowa. Wzniesiona w latach 1594- kościele początki sięgają zapewne XI w. Wcześniejszy -1601 budowla jest jednym z najwybitniejszych kościół był prawdopodobnie budowlą drew- osiągnięć architektury manieryzmu. kaplica Firlejowska została zbudowana na pla- nianą. Obecny, gotycki, powstał ok. połowy parafialnym XIV w. jako fundacja rodziny Firlejów. Bejsce nie kwadratu i nakryta kopułą z latarnią. Ten należały do tego rodu od początku XIV w. do wyraźnie wyodrębniający się w architekturze pw. św. Mikołaja lat 70. XVII. Następnie poprzez małżeństwo typ kaplic kopułowych o przeznaczeniu mauzo- Firlejówny trafiły w ręce Potockich; później leum rodowego wywodzi się od wawelskiej ka- dziedzicami Bejsc był ród Badenich, a ostatni- plicy Zygmuntowskiej. Z zewnątrz kaplica jest mi właścicielami – Byszewscy. niezwykle oszczędnie dekorowana; jedynie na kościół pw. św. Mikołaja jest jednonawową latarni kopuły można dostrzec nagromadzenie budowlą ceglaną, opiętą z zewnątrz przypora- detali rzeźbiarskich. We wnętrzu proste i skrom- mi i nakrytą wysokim, dwuspadowym dachem. ne podziały architektoniczne ścian kontrastują Wnętrze XIV-wiecznego prezbiterium zdobi fi- z bogato rzeźbionym kamiennym ołtarzem oraz guralna dekoracja malarska (1370-1380), a na- nagrobkiem Mikołaja Firleja, przedstawionego krywa je gotyckie sklepienie krzyżowo-żebro- tu w pełnej zbroi, i jego pierwszej żony, Elżbiety we. Skromnie zdobiona nawa ma XIX-wieczne z ligęzów. Postacie zmarłych klęczą, adorując sklepienie. Do jej południowej ściany przylega krzyż znajdujący się pośrodku nich. Na archi- kaplica otwarta do nawy półkolistą arkadą. tektonicznej obudowie nagrobka kłębią się Nosi ona wezwanie Najświętszej Marii Panny, plastycznie przedstawione fantastyczne stwo- lecz ze względu na rolę, jaką pełni – kaplicy ry: skrzydlate smoki, węże i roślinno-zwierzęce grobowej rodu Firlejów – nazywana jest Fir- hybrydy. Firlej Family Bejsce is situated north-east of Kraków, not far known as Firlejowska. The chapel was founded away from the road leading to Sandomierz. Al- by the Voivode (governors) of Kraków, Mikołaj though the parish of Bejsce was mentioned in Firlej, diplomat and envoy of King Stephen Chapel by the written sources only in the years 1325-1327, its (Stefan) Báthory, and later Sigismund III Vasa. origin probably dates back to the 11th century. The chapel is most probably the work of To- Parish Church The earlier church must have been a wooden masz Nikiel of Pińczów. Built in the years 1594- structure, and the present one, Gothic, was -1601, it is one of the greatest achievements of of St Nicolas founded in the mid-14th century by the Firlejs. Mannerist architecture. Firlejowska Chapel was built on a square base Bejsce was the property of the Firlej family from the early 14th century to the 1670s. later, fol- and covered with a lantern-shaped dome. This in BeJSce lowing the marriage of one of the Firlejs’ daugh- clearly distinctive architectural type of domed ters, it passed into the hands of the Potockis, chapel designated as a family mausoleum takes who handed Bejsce down by hereditary rights after Wawel’s Sigimund Chapel. The external to the Badenis, and later to the last owners of decoration of the chapel is unusually sparing; the estate – the Byszewskis. with a greater concentration of sculpted details the Church of St Nicolas is a single-aisle brick present only on the dome’s lantern. The interior construction, braced with imposing buttresses is simple, and its modest architectonic divisions and covered with a high, gabled roof. The inte- stand out from the walls in stark contrast with rior of the 14th-century chancel is decorated the richly decorated altar carved in stone and with figural murals (1370-1380), and covered the tomb of Mikołaj Firlej presented in full ar- with elaborate Gothic vaulting supported by mour with his first wife Elżbieta née ligęza. The buttresses. The ceiling of the modestly deco- kneeling deceased adore the crucifix standing rated nave dates back to the 19th century. Ad- among them. The architectonic setting of the joining its southern wall is the chapel whose tomb swarms with graphically represented fan- arcade opens onto the nave. Officially devoted tastic beasts: winged dragons, serpents, and to the Blessed Virgin Mary, due to the role it floral-bestial chimeras. played as the burial chapel of the Firlejs, it is 110 | X MDDK X X MDDK | 111 X

The Church and Monastery of the Reformed Franciscan Order in BIecz on the hill east of Biecz town centre stands a church and monastery of the Reformed Fran- ciscan Order, their third site in Małopolska after Wieliczka and Zakliczyn. This location was de- liberate: Biecz town was an important centre of trade and had no other monastery therefore the monks would be able to make their living. the Reformed (i.e. obeying a stricter rule) Fran- ciscans arrived in Poland early in the 17th century, and in 1624, they settled in the suburbs of Biecz, near the church of St Jacob. Soon, with the help of the Starost Jan Wielopolski, they started the construction of their church and monastery using the existing walls. the bulk of the works were completed in 1663. Soon, the area was enclosed by a wall, and in 1733, another wall was built north-west of the church, with fourteen Stations of the Cross. The latter wall surrounds a small cemetery, only used for burials on special occasions. the church and monastery were renovated and remodelled several times, most significantly in 1739 and 1895, then at the turn of the 19th and 20th century when the church was restored BIecz, Na wzgórzu, po wschodniej stronie centrum zostały poddane kompleksowemu remontowi and its interior refurbished, and finally with the Biecza, położony jest kościół i klasztor Fran- konserwatorskiemu. conservation works now in progress. Barokowy kościół pw. św. Anny jest jednona- Saint Anne’s Church is a baroque, one-nave ciszkanów, dawniej zwanych reformatami. Bie- kościół i klasztor cki klasztor stanowił trzecią po Wieliczce i Za- wowym budynkiem o skromnej fasadzie po- building with a modest façade with pilasters. kliczynie placówkę reformatów w Małopolsce. dzielonej pilastrami. Wnętrze świątyni nakry- Inside, beneath barrel vaults with lunettes, it oo. Reformatów Wybór Biecza na miejsce osiedlenia się zakonu tej sklepieniem kolebkowym z lunetami zdobi is decorated with floral and geometrical mu- dobrze przemyślano: miasto było handlowym roślinno-geometryczna polichromia, a na ścia- rals, as well as figural paintings between the ośrodkiem i nie miało żadnego klasztoru, więc nie tęczowej – sceny figuralne. Prezbiterium nave and the chancel. The latter is divided zakonnicy mogli się w nim utrzymać. Reforma- dzieli na dwie części drewniany ołtarz główny, into two sections by the wooden main altar, ci, będący niegdyś jedną z gałęzi zakonu fran- za którym od wschodu mieści się chór zakonny. behind which, to the east, is the choir. In the ciszkańskiego, ale o surowszej regule, przybyli W środkowej części późnobarokowego ołtarza middle section of the late-Baroque altar is the do Polski na początku XVII w. W Bieczu osied- znajduje się malowana i rzeźbiona scena Ukrzy- carved and painted Crucifixion scene, with St lili się w 1624 r. przy kościele św. Jakuba, na żowania, nad nią obraz św. Anny nauczającej Anne teaching St Mary above, flanked on both przedmieściach miasta. Wkrótce, dzięki po- Maryję, a w częściach bocznych umieszczono sides by doors leading to the choir. The gates mocy starosty bieckiego, Jana Wielopolskiego, bramki wiodące do chóru. Prześwity nad nimi are adorned with stained-glass windows pro- rozpoczęli budowę kościoła i klasztoru, wyko- wypełniają witraże ze św. Antonim i św. Fran- duced in the żeleński’s stained-glass work- rzystując mury grodu starościńskiego. ciszkiem, wykonane w 1908 r. przez Krakowski shops in Kraków in 1908, depicting St Anthony Większość prac zakończono w 1663 r. Niedłu- Zakład Witraży S. żeleńskiego. Ołtarze boczne and St Francis. The side altars are also in late go potem teren klasztoru otoczono murem, pochodzą z okresu późnego baroku, a rzeźbione Baroque style, while beautifully sculpted con- a w 1733 r., po północno-zachodniej stronie konfesjonały (1909-1910) są dziełem Andrzeja fessionals (1909-1910) are creations of Andrzej kościoła wzniesiono mur z kapliczkami Męki lenika z Krosna. lenik of Krosno. od strony południowo-wschodniej do kościo- South-east of the church, monastery build- Pańskiej. W jego obrębie znajduje się niewielki cmentarz, na którym grzebano zmar- ła przylegają zabudowania klasztorne wznie- ings surround a quadrangular cloister from łych tylko w wyjątkowych okolicznościach. sione wokół czworobocznego wirydarza (poł. mid-17th century. Monastic interiors conceal kościół i klasztor kilkakrotnie przebudowywa- XVII w.). We wnętrzach klasztornych znajduje numerous paintings, dating from 17th to 19th no i odnawiano, m.in. w 1739 i 1895 r.; wy- się wiele obrazów z XVII-XIX w. oraz bogaty centuries and a rich library boasting thousands posażenie wnętrza uzupełniono na początku księgozbiór, ze znaczną liczbą dzieł o tematyce of books related to homiletics. XX w. W latach 1999-2005 kościół i klasztor kaznodziejskiej. 112 | X MDDK X X MDDK | 113 X

BoBoWa, Bobowa wspominana jest w dokumentach już townie wyremontowana dzięki funduszom rabi- w 1339 r. Była miastem prywatnym i siedzibą na Asche Scharfa z Nowego Jorku. Jej uroczyste możnego rodu Gryfitów. W XV-XVII w. Bobowa otwarcie odbyło się w lipcu 2003 r., w kolejną synagoga stała się znaczącym ośrodkiem, o czym świad- rocznicę śmierci bobowskiego cadyka Halber- czą trzy znajdujące się tu wówczas kościoły. stama. Obecnie służy ona jako miejsce kultu Miasto było i jest nadal znane przede wszyst- przybywającym tu żydom i jest udostępniana kim z wyrobu koronek klockowych, które poja- zwiedzającym. Do synagogi wiedzie wąska i stroma uliczka wy- wiły się tutaj na początku XVI w. dzięki kontak- tom handlowym z Włochami. biegająca z północno-wschodniego narożnika pojedyncze wzmianki o bobowskich żydach po- rynku. Synagoga składa się z wysokiej sali mod- chodzą z XVI w. Na stałe osiedli jednak w mie- litw oraz prostokątnej przybudówki od strony ście dopiero w 1732 r., kiedy zezwolił im na zachodniej, z otwartą galeryjką na słupach. to ówczesny właściciel Bobowej, Michał Jawor- Główna sala budynku została wzniesiona z ka- ski. Około 1920 r. żydzi stanowili czterdzieści mienia, a przybudówka mieszcząca nad przed- procent mieszkańców, zajmowali się głównie sionkiem babiniec – z drewna. Sala modlitw, handlem i rzemiosłem. W 2. poł. XIX w. Salo- założona na planie zbliżonym do kwadratu, mon ben Natan Halberstam założył tu szkołę nakryta jest dziewięciopolowym sklepieniem talmudyczną, a w okresie międzywojennym ist- wspartym na czterech słupach. Pomiędzy nimi niał w Bobowej silny ośrodek chasydzki. dawniej stała bima – podwyższenie, na któ- około połowy XVIII w. utworzona tu niedługo rym odczytywano fragmenty Tory. Na ścianie przedtem gmina żydowska uzyskała zezwo- wschodniej zachowała się pochodząca z lat lenie na budowę synagogi. Już przed 1756 r. 1777-1778 stiukowa oprawa aron ha-kodesz wzniesiono murowaną bóżnicę, której dzisiej- – szafy ołtarzowej, w której przechowywano szy wygląd jest skutkiem odbudowy po poża- zwoje Tory. Bogato polichromowana, ozdobiona rze w 1889 r. W czasie okupacji zdewastowana, motywami roślinnymi i zwierzęcymi jest jedną po II wojnie została zaadaptowana na war- z najwspanialszych na terenie Polski. Na pozo- sztaty tkackie miejscowej szkoły. Opuszczona stałych ścianach widoczna jest odsłonięta spod w 1993 r. synagoga została po kilku latach grun- pobiały dekoracja malarska. Synagogue the earliest written documents mentioning in 1993, it was thoroughly restored thanks to Bobowa date back to 1339. Bobowa was a the funds provided by Rabbi Asche Scharf from private town, seat of the wealthy Gryfit fam- New york. The official reopening took place in in BoBoWa ily. Between the 15th and 17th centuries it had July 2003, on the anniversary of the death of grown in importance, as testified by the ap- Rabbi Halberstam of Bobowa. Today the syna- pearance of three churches. The town was then gogue is a place of prayer, and it is also open famous, and it still is, mostly for its handmade to visitors. Leading to the synagogue is a narrow, ascend- bobbin lace, brought here from Italy in the early 16th century. ing lane starting on the north-east corner of the odd references to the Jewish presence in town square. Adjoining the main prayer hall of Bobowa already appeared in the 16th century, the synagogue to the west is a rectangular an- but the Jews settled here for good only in 1732, nex with an open gallery. The main hall was by permission of the landlord Michał Jaworski. built in stone, while the annex with the wom- Around 1920, Jews constituted approximately en’s gallery over the porch is wooden. The plan 40% of the population, and their main occu- of the prayer room is an almost perfect square, pations were trade and crafts. In the second its vault being divided into nine sections and half of the 19th century, Salomon ben Natan supported on four columns. Between them, Halberstam established a Talmudic school here, a bimah once stood – a raised construction and between the wars, Bobowa became an im- where the Torah was read. preserved within the east wall is the stucco portant Hassidic centre. In the mid-18th century, the newly established frame of the Aron ha-Kodesh (the altarpiece Jewish community received permission to build holding the Torah scrolls), dating from 1777- a synagogue. A brick synagogue was construct- -1778. Colourful and adorned with floral and ed before 1756, and restored to its present animal motifs, it remains among the most beau- form after a fire in 1889. During the German oc- tiful objects of this kind throughout all Poland. cupation it was plundered and destroyed, and The remaining walls reveal frescoes, hidden un- after the second world war it served as a weav- til recently under the layer of white paint. ing workshop for the local school. Abandoned 114 | X MDDK X X MDDK | 115 X

czchóW Castle Na wzgórzu, nad brzegiem Dunajca położony jest Czchów – kiedyś znaczne miasto, obecnie miejscowość letniskowa. Znany z dokumentów and Church pod nazwą Schov, rozwijał się od przełomu XII i XIII w. dzięki biegnącemu tędy traktowi węgierskiemu. Miasto lokowane było na prawie upon the hill on the banks of the Dunajec river średzkim w 1333 r. i przeniesione przez Kazimie- rza Wielkiego na prawo magdeburskie w 1355 r. lies Czchów – once an important city, and today W XVI w. Czchów zasłynął dzięki Franciszkowi a quiet holiday resort. Known in written records lismaninowi, franciszkaninowi i spowiednikowi as Schov, it had been developing since the turn królowej Bony, który zagarnął bogate probostwo of the 12th and 13th centuries thanks to the czchowskie i został zwolennikiem reformacji. Hungarian route that passed through it. The Czchów podupadł w czasie najazdu szwedzkie- town was chartered on the power of środa law go i rozbiorów, a ostatecznie utracił prawa miej- in 1333, and transferred to Magdeburg law in skie w 1930 r. Niedługo potem, w wyniku bu- 1355 by Casimir the Great. In the 16th century dowy zapory na Dunajcu (1938-1949) powstało Czchów became famous thanks to Franciszek Jezioro Czchowskie. lismanin, a Franciscan friar and confessor to przy jednej z narożnych uliczek wychodzących Queen Bona. lismanin appropriated the rich z czchowskiego rynku wznosi się kościół pa- Czchów parish and became a follower of the rafialny pw. Narodzenia Najświętszej Panny reformation. Czchów saw a period of gradual Marii. Tę kamienną, jednonawową świątynię decline during the Swedish attacks and the Par- zbudowano ok. 1346 r., powiększono w 1430 r., titions of Poland, and finally lost its town sta- a w wieku XIX rozebrano wieżę, na jej miej- tus in 1930. Soon, the construction of the dam scu wznosząc neogotycką fasadę. Każdy wiek across the Dunajec (1938-1949) resulted in the i każdy styl zostawiły tutaj po sobie trwały ślad. construction of the Czchowskie Reservoir. In one of the streets starting at the corner of W przyziemiu kościoła znajdują się romańskie relikty, a na ścianach sklepionego krzyżowo- the square stands the parish church of Virgin -żebrowo prezbiterium XIV-wieczne malowane Mary’s Birth. This stone, one-nave temple was sceny z życia Marii i Chrystusa. Renesansowe built around 1346, extended in 1430, and in są nagrobki przypisywane Hieronimowi Ca- the 19th century its tower was dismantled and navesiemu, obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem replaced with a neo-Gothic façade. Each cen- z ołtarza głównego powstał w XVII w., a neogo- tury, and every style, left their mark here. In the tyckie ołtarze boczne na początku XX stulecia. ground level of the church, Romanesque relics Nieopodal miasta, na wzgórzu zwanym Basztą, are found. In the walls of the cross-rib vaulted między XIII a XIV w. zbudowano warowny za- chancel 14th-century scenes from the life of mek ochraniający komorę celną nad Dunajcem. Mary and Christ were painted, and the Renais- Pierwsza wzmianka o nim pochodzi dopiero sance tombstones are attributed to Hieronimus z 1356 r. Później, w wiekach XVI i XVII, zamkiem Canavesi. The painting of Madonna with Child dysponował sąd czchowski, który ulokował tu- in the main altar dates back to the 17th centu- taj więzienie. Od XVIII w. budowla pozostawała ry, while the neo-Gothic side altars were made w ruinie, dopiero w latach 90. XX w. przepro- in the early 1900s. Not far from the town, in a hill called Baszta, a wadzono badania i prace archeologiczne oraz konserwatorskie. Dzięki nim wiadomo, jak wy- fortified castle was built in the 13th and 14th glądała warownia. Jej głównym akcentem jest centuries, protecting the duty collection point czchóW, murowana z kamiennych ciosów, okrągła wie- by the Dunajec river. The castle was first men- ża o wysokości ok. dwudziestu ośmiu metrów, tioned in writing as late as 1356. later, in the włączona w biegnący krawędzią wzgórza mur 16th and 17th centuries, the castle was used kościół i zamek obwodowy. Wewnątrz zbudowanego z kamien- by the Czchów municipal court, and a prison nych ciosów muru pozostały widoczne ślady was placed in it. Since the 18th century the prostokątnego budynku i przylegającej doń building had laid in ruin – until the 1990s, sieni. W zamku urządzono niewielką ekspozy- when archaeological work and conservation re- cję archeologiczną oraz taras widokowy. search were conducted. Thanks to this work we know what the fortress must have looked like. Its dominant element was a round stone tower, approximately 28 metres tall, incorporated into the outer wall that followed the hill’s ridge. Inside the wall, built with blocks of stone, we can see traces of a rectangular building, with an adjoining entrance hall. A viewing platform was recently built and a small archaeological exhibition created inside. 116 | X MDDK X X MDDK | 117 X

czerNa, zagubiona pośród wąwozów i bukowego lasu Czerna, podobnie jak przed wiekami, ma charakter odizolowanej od świata pustelni. Ota- kościół i klasztor cza ją prawie osiemdziesięciohektarowy las, pokrywający wzgórze klasztorne oraz sąsied- oo. Karmelitów nie, położone po stronie wschodniej, za rzeką Eliaszówką. Oba wzgórza to teren tzw. wielkiej klauzury papieskiej, opasany ponadczterokilo- Bosych metrowym, kamiennym murem. W jego obrębie znajdowało się dwanaście osobnych domków pustelniczych z kaplicami. Klasztor położony na południowo-zachodnim zboczu otacza mur tzw. małej klauzury. karmelici to zakon pustelniczy, założony w XII w. na górze Karmel. Jedną z jego gałęzi, o surowszej regule, zatwierdzonej w 1593 r., są karmelici bosi. Przybyli oni do Polski na początku XVII w. i niedługo potem wojewodzina krakowska, Ag- nieszka z Tęczyńskich Firlejowa, ufundowała dla nich w Czernej kościół i klasztor oraz podaro- wała karmelitom pobliskie łomy dębnickiego marmuru. Kościół, wraz z jednym skrzydłem klasztornym, zbudowano w latach 1631-1640, a budowę klasztoru dokończono w ciągu kilku następnych lat. Mury otaczające założenie po- wstawały aż do lat 70. XVII w. zespół klasztorny został niezwykle oryginalnie rozplanowany: w czworobok zabudowań klasztoru wpisano kościół w formie krzyża. Klasztor tworzą cztery skrzydła na planie regularnego czworoboku o wymiarach siedemdziesiąt siedem na siedemdziesiąt metrów. Mieszczący The Church and Monastery of the się pośrodku kościół jest związany ze skrzyd- łami klasztornymi za pośrednictwem budyn- Discalced Carmelites in czerNa ków znajdujących się na przedłużeniu jego ramion. W narożnych przestrzeniach pomiędzy ramionami kościoła a skrzydłami klasztoru za- Lost among ravines and beech woods, today planowano wirydarze. Kościół pw. św. Eliasza pleted within the next few years. The construc- ma krótkie prezbiterium, za którym mieści się as much as centuries ago, Czerna has all the tion of the surrounding walls continued until chór zakonny i ośmioboczna wieża. Kościół na- features of a remote hermitage, removed from the 1670s. the monastic compound has a very unusual krywają sklepienia kolebkowe oraz kolebkowe the rest of the world. It is surrounded by wood- z lunetami, a na skrzyżowaniu nawy i transeptu land of nearly 80 hectares, covering the monas- plan: the church, in the design of a cross, is – krzyżowe. Część wyposażenia wnętrza świą- tery hill and the neighbouring one to the east, inscribed into a large quadrangle (77×70 me- tyni i klasztoru oraz niektóre szczegóły archi- across the Eliaszówka river. Extending over both tres) consisting of the four wings of the mon- tektoniczne wykonane są z czarnego marmuru hills is the so-called great papal enclosure, and astery. The church is connected to the wings dębnickiego. Oprócz portali jest to marmurowy, the area is surrounded by a stone wall of over of the monastery through buildings situated barokowy ołtarz główny z obrazem Anioła kar- 4 kilometres. Within those walls, 12 separate at the extension of its arms. Enclosed garths miącego Eliasza, namalowany przez Tomasza hermitages used to stand, each with its own were created in the corner spaces between Dolabellę, nadwornego malarza króla Władysła- chapel. The hills were once connected with a the cross and the surrounding quadrangle. wa IV. W ołtarzu znajduje się także barokowe bridge supported on 13 arcades, disused since St Elijah’s church features a short chancel, tabernakulum wykonane z czarnego i różowego 1889, and today in ruin. On the south-western with a choir gallery behind it, and an octago- marmuru. slope stands the monastery girdled by the so- nal tower. The church is covered with a barrel Na terenie klasztoru mieści się muzeum po- called small enclosure wall. vault, with some windows, and at the connec- carmelites are an order of hermits established święcone św. Rafałowi Kalinowskiemu, którego tion to the transept with cross vaulting. Some prochy spoczywały na tutejszym cmentarzu in the 12th century in Mount Carmel. Discalced furnishing and architectural details were made do 1937 r. Carmelites follow the rule of 1593 and are one of the local black marble from Dębniki; they in- of the stricter branches of the Order. They ar- clude portals, and the Baroque high altar with rived in Poland early in the 17th century, and the painting of an Angel feeding Prophet Elijah soon the wife of the Voivode of Kraków, Ag- – the work of Tomasso Dolabella, court painter nieszka Firlej née Tęczyńska, found the church to King ladislaus (Władysław) IV. Inside the al- and monastery for the Carmelites in Czerna, tar is a Baroque tabernacle in black and pink and endowed them with a quarry of black mar- marble. Situated in the monastery is the museum of ble nearby. The church and one of the convent’s wings were built between 1631 and 1640, and St Rafał Kalinowski, whose ashes were kept in the construction of the monastery was com- the local cemetery until 1937. 118 | X MDDK X X MDDK | 11 X

Dębno, położone kilka kilometrów od Brzeska, znane jest głównie dzięki gotycko-renesansowej rezydencji obronnej. Niedaleko, nieco powyżej zamku wznosi się kamienny gotycki kościół. Obie budowle są położone na wzniesieniu, w otoczeniu drzew, a wiedzie do nich aleja wysadzana drzewami. parafia dębińska pojawia się po raz pierwszy w dokumentach z lat 1326-1327. Drewniany kościół parafialny pw. św. Małgorzaty wzmiankowany jest półtora stulecia później. Nowa, murowana świątynia powstała zapewne po 1470 r., z fundacji kasztelana krakowskiego, Jakuba z Odrowążów, do którego wówczas należały dobra dębińskie. Budowę kościoła dokończył spadkobierca Jakuba, również Ja- kub, zwany Szczekockim. świątynię pw. św. Trójcy konsekrowano w 1504 r., lecz już przed 1618 r. zmieniono wezwanie kościoła na starsze: św. Małgorzaty. gruntowną renowację kościoła przeprowadzono w latach 1899-1903 pod kierunkiem Zygmunta Hendla. Wymurowano wówczas ceglane szczyty i pokryto kościół dachówką, zamontowano nowe kamienne gzymsy, rozbudowano zakry- stię oraz przekryto nawę nowym stropem. kościół zbudowano z kamienia jako budowlę jednonawową, z prostokątnym prezbiterium od wschodu i wieżą po stronie zachodniej oraz zakrystią przy ścianie północnej prezbiterium. Wejście do wnętrza prowadzi przez znajdującą się po południowej stronie nawy kruchtę, z kamiennym, schodkowym portalem ozdobionym herbem Odrowąż. ściany kościoła są wzmocnione kamiennymi przyporami. Dach świątyni pokrywa dachówka, wieżę zaś, w dolnej części kamienną, z drewnianą izbicą pokryto gontem. St Margaret’s Situated a few kilometres away from Brzesko, Portale wejściowe i obramienia okien, jak rów- the west, and a vestry by the northern wall of nież detale rzeźbiarskie są wykute z kamienia. Dębno is known mostly for its Gothic and Ren- the chancel. The church is entered through the We wnętrzu zwraca uwagę duży, barwny wi- aissance defensive mansion. Not far away, porch in the southern side of the nave, under Church in traż we wschodniej ścianie prezbiterium. Spro- slightly above the mansion, there is a stone a portal framed with a stepping pattern carved wadzony z Wiednia w 1903 r. przedstawia Gothic church. Both the structures are situated in stone and decorated with the Odrowąż coat- DęBNo near patronkę kościoła – św. Małgorzatę. ściany on a wooden hill, and are accessible via an alley of-arms. The walls of the church are supported wnętrza zdobi polichromia zaprojektowana lined with trees. by stone buttresses. The roof is tiled, while the the Parish of Dębno is first mentioned in docu- przez konserwatora i malarza Józefa Dutkiewi- tower, whose bottom section is made of stone, tarNóW cza, wykonana w 1957 r. Są tutaj sceny z Męki ments dated 1326-1327. The wooden Parish and the wooden belfry are shingled. The por- Pańskiej, epizody z życia św. Małgorzaty oraz Church of St Margaret is mentioned 150 years tals, window surrounds, and other decorative postacie biblijnych proroków. Ołtarz głów- later. The new, solid shrine was founded most elements are also carved in stone. Inside the church, attention is drawn to the ny stanowi tryptyk z obrazem Trójcy świętej probably after 1470 by the Castellan of Kraków, DęBNo w części środkowej i grupami śpiewających Jakub of the Odrowąż coat-of-arms, who at that large, colourful stained-glass window in the aniołów na skrzydłach. Na obrazie środkowym time owned the Dębno estate. The construction eastern wall of the chancel. Brought from Vi- przedstawiono fundatorów tryptyku: Jakuba of the church was completed by Jakub’s heir, enna in 1903, it portrays the patron saint of k. tarNoWa, Szczekockiego z żoną Barbarą i dziećmi. Ory- also Jakub, known as Szczekocki. The church of the church, St Margaret. The interior walls are ginał, z którego zachowała się tylko środkowa the Holy Trinity was consecrated in 1504, yet decorated with murals designed by conser- kościół część, przechowywany jest w Muzeum Narodo- by 1618 the original name of St Margaret had vator and painter, Józef Dutkiewicz, in 1957. wym w Krakowie. returned. It includes scenes from the Passion of Christ, a very thorough renovation of the church was episodes from the life of St Margaret and bib- św. Małgorzaty conducted in the years 1899-1903 under the lical prophets. The triptych high altar displays supervision of Zygmunt Hendel. It was then the Painting of the Holy Trinity in its centre and that the brick roof structure was built, the roof groups of singing angels on the wings. Por- was tiled, new stone cornices were installed, trayed in the central painting are the founders the vestry expanded, and the nave received of the triptych: Jakub Szczekocki, his wife Bar- a new ceiling. bara, and their children. The original, of which the single-aisle church was built of stone, with only central part has remained to this day, is a rectangular chancel in the east and a tower in kept in the National Museum in Krakow. 120 | X MDDK X X MDDK | 121 X

grodzisko jest położone wśród jurajskich skał, grodzisko is situated among Jurassic rocks, close w niewielkiej odległości od Ojcowa. Na urwistej, to Ojców. On a rocky promontory towering over wysokiej skale nad doliną Prądnika znajduje się the Prądnik Valley stands one of the most inter- jeden z ciekawszych i wciąż jeszcze mało zna- esting 17th-century architectural complexes. The nych XVII-wiecznych zabytkowych zespołów. site’s defensive position was the decisive factor Obronne walory miejsca sprawiły, że ok. 1228 r. in choosing a location for a defensive settlement, powstał tutaj gród obronny, zbudowany przez which was built here around 1228 by the Prince księcia śląskiego Henryka Brodatego. Niedługo of Silesia, Henry the Bearded (Henryk Brodaty). potem, w czasie walk o tron krakowski, został It was soon destroyed during the strife for the zniszczony przez Konrada Mazowieckiego. Ok. Kraków Throne by Conrad of Mazovia (Konrad 1257 r. Bolesław Wstydliwy oddał Grodzisko Mazowiecki). Around 1257, Prince Boleslaus w ręce klarysek przybyłych z Zawichostu. Prze- the Modest (Bolesław Wstydliwy) bequeathed łożoną klarysek była siostra Bolesława, Salo- Grodzisko to the Poor Clares’ who came here mea, wdowa po księciu halickim Kolomanie. from Zawichost. The Mother Superior of the Poor Na ruinach obronnego gródka powstał klasztor Clares was the Prince’s sister, Salomea, widow of i kaplica pw. św. Marii Magdaleny. Salomea, jak Coloman, king of Halych-Volhynia. on the ruins of the stronghold, a monastery and głosi legenda, żyła przez osiem lat w stojącej na uboczu klasztoru pustelni. Zmarła 17 listopada chapel of St Mary Magdalene were built. Accord- 1268 r. w opinii świętości. Ok. 1320 r. przenie- ing to a legend, Salomea lived for eight years in siono klaryski do kościoła św. Andrzeja w Kra- a solitary hermitage standing by the monastery. kowie, a opuszczony klasztor popadł w ruinę. She died on 17th November 1268 in the odour grodzisko odżyło w XVII stuleciu, w czasie of sanctity. Around 1320, the Poor Clares were trwania procesu beatyfikacyjnego księżnej Sa- moved to the Church of St Andrew in Kraków, lomei. W 1642 r. klaryski ufundowały w Gro- and the abandoned monastery fell into ruin. grodzisko came back to life in the 17th centu- dzisku nową kaplicę pw. Wniebowzięcia Naj- świętszej Panny Marii. Pod koniec lat 70. XVII ry, during the beatification process of Duchess w. z inicjatywy księdza Sebastiana Piskorskiego Salomea. In 1642, the Poor Clares founded the odbudowano cały zespół nazywany Pustelnią new chapel of the Assumption of the Blessed bł. Salomei. Virgin Mary in Grodzisko. Towards the end of the Barokowy zespół tworzy kościół z otaczają- 1670s, following the initiative of Father Sebas- cym go murem i rzeźbami, trzy kaplice-groty tian Piskorski, the entire complex known now as oraz domek będący nawiązaniem do pustelni the Hermitage of Blessed Salomea was rebuilt. the baroque compound consists of the church bł. Salomei. Niewielki, barokowy kościół ma ciekawie i bogato urządzone wnętrze. Ołtarz with the surrounding wall and sculptures, three główny wykonany z kontrastujących kamieni grotto chapels, and a small building which repre- oraz stiuku zakomponowano, zestawiając co- sents Blessed Salomea’s hermitage. The interior of raz mniejsze kolumny, dzięki czemu uzyskano the small, baroque church is richly furnished. The optyczny efekt głębi. Oryginalne są również composition of the main altar, made of contrast- ołtarze boczne, będące jak gdyby przekrojami ing stones and stucco, involves columns decreas- maleńkich świątyń centralnych, we wnętrze ing in size, which produces an effect of depth. Also których wkomponowano posągi św. Marii Mag- the side altars are quite unusual, as they resemble daleny i bł. Salomei. cross-sections of small central shrines into whose za prezbiterium kościoła znajduje się niewielki interiors are integrated the figures of St Mary dziedziniec ze stojącym pośrodku obeliskiem. Magdalene and Blessed Salomea. there is a small courtyard with a centrally stand- Przy dziedzińcu mieści się zespół tzw. grot – kaplic poświęconych św. Marii Magdalenie, św. Ja- ing obelisk behind the chancel of the church. It nowi Chrzcicielowi, trzecia przedstawia pusty opens onto three grotto chapels; two of them grób Maryi. Na otaczającym kościół murze znaj- are devoted to St Mary Magdalene and St John dują się posągi św. Kingi i księcia Bolesława the Baptist, while the third portrays the Blessed Wstydliwego, św. Jadwigi śląskiej i jej męża Virgin’s empty tomb. Standing on the wall sur- Henryka Brodatego oraz księcia Kolomana. rounding the church are the figures of St Kinga, zespół ten należy obecnie do diecezji kieleckiej Prince Boleslaus the Modest, St Jadwiga of Si- i jest miejscem działalności Duszpasterstwa lesia and her husband Henry the Bearded, and Młodzieżowego. King Coloman. the compound belongs to the Diocese of Kielce and is home to a youth Pastorship. groDzISko Hermitage of Blessed k. Skały, Salomea in groDzISko Pustelnia near Skała bł. Salomei 122 | X MDDK X X MDDK | 123 X

gryWałD, położony niezwykle malowniczo w śródgórskiej od strony południowej. Wnętrze oświetlają trzy kotlinie Grywałd otacza od zachodu masyw okna od strony południowej; po stronie pół- lubania, a od południa – pienińskie szczyty. nocnej do prezbiterium przylega zakrystia. kościół We wnętrzu kościoła zwracają uwagę polichro- Na wyniosłym wzgórzu góruje ponad wsią, otoczony drzewami drewniany kościółek. Od drogi mie ścian oraz późnogotycki ołtarz główny. parafialny przez wieś prowadzi do niego ścieżka z kładką W środkowym polu tryptyku namalowany został przez potok, wspinająca się łukiem na strome św. Marcin na białym koniu, w scenie ofiarowy- wzniesienie. wania swego płaszcza ubogiemu, a na skrzyd- pw. św. Marcina parafia w Grywałdzie powstała już przed łach bocznych widnieją święci: Stanisław, Jerzy, 1330 r., a obecny kościół zbudowano w XV lub Anna Samotrzeć i Barbara. Na odwrocie skrzy- na początku XVI w. Wzniesiono go z drewna, deł umieszczono wizerunki św. Doroty i św. Ka- w konstrukcji zrębowej, i częściowo obito gon- tarzyny. W zwieńczeniu ołtarza króluje Matka tem. Bryła świątyni składa się z trzech części: Boża w promienistej mandorli. Najbardziej interesującym elementem wystroju najniższego prezbiterium, wyższej i szerszej nawy oraz wysokiej, dominującej nad całością kościoła są malowidła pokrywające strop i ściany wieży. Każda z części nakryta jest osobnym, oraz parapet chóru. W prezbiterium znajduje się gontowym dachem. Szeroko osadzona wieża, kompozycja figuralna przedstawiająca Ukrzyżo- zwężająca się ku górze, zakończona nadwie- wanie, świętych Piotra i Pawła, czterech ewange- szoną izbicą, nakryta jest hełmem namiotowym listów oraz świętych Augustyna i Jerzego. W na- z iglicą i krzyżem. Obiegają ją z trzech stron wie, na ścianie północnej, widnieje Męka Pańska, oszalowane soboty, czyli zadaszone podcie- a na parapecie chóru – wizerunki świętych. Pozo- nia, służące niegdyś jako miejsce noclegu stałą przestrzeń wypełnia dekoracja z motywów przybywającym z daleka na niedzielną, poran- okuciowych i kwiatowo-owocowych. Zachowana ną mszę. Według tradycyjnego, powielanego inskrypcja informuje, że malowidła zostały wyko- przez wieki schematu, do kościoła prowa- nane w 1618 r., a ich fundatorem był – co jest dzą dwa wejścia: główne od zachodu i bocz- zjawiskiem wyjątkowym – kmieć i królewski wy- ne, osłonięte dobudowaną w 1845 r. kruchtą, braniec, Tomasz latała. The Parish grywałd has the most picturesque location im- luminated via three windows on the south, and aginable: it is set in a valley surrounded by the a sacristy adjoins the chancel from the north. Inside, the polychromy on the walls and the lubań massif to the west, and the peaks of Pie- Church of niny to the south. Above the city, surrounded late-Gothic main altar catch our eye. In the mid- with trees, stands a wooden church. you can dle part of the triptych, St Martin on a white St Martin in reach it via a path starting off the village main horse offers his coat to a beggar, and on side road, crossing the brook, and then climbing panels, St Stanislaus, St George, St Anne, and across the steep slope. St Barbara are depicted, with St Dorothy and gryWałD the Grywałd parish was established before St Katherine on the reverse. Reigning above 1330, and the church we see today was con- them is the crowned, radiant Madonna. the paintings, which cover the ceiling, walls, structed in the 15th or early 16th century. It was built of wood, in a frame construction, and and parapet of the choir gallery, are perhaps partly covered with shingle. The church is sub- the most remarkable of all. In the chancel, we divided into three parts: the lowest, the chan- find a painted scene of the Crucifixion, Saints cel, the higher and wider nave, and a tall tower, Peter and Paul, the four Evangelists, as well as dominating the whole. Each part is covered St Augustine and St George. Depicted on the with a separate shingle roof. The tower, wide at northern wall of the nave is the Passion, and on the bottom and narrowing upwards, has a cu- the choir’s parapet we see further representa- pola with a spire and a cross. Three of its sides tions of saints. The remaining space is filled with are surrounded with a covered outer gallery fruit and floral motifs. An inscription quotes the – the so-called soboty, which used to serve as date of their creation: in 1618 according to the a dormitory to those coming from afar for Sun- same inscription they were made, quite excep- day morning mass. According to the traditional tionally by a peasant and favourite of the king, scheme, repeated for centuries, the church has Tomasz latała. two entrances: the main entrance on the west and side entrance, sheltered with the porch added in 1845, on the south. The interior is il- 124 | X MDDK X X MDDK | 125 X

Former St Norbert’s (Premonstratensian) Abbey has the oldest part of the church – devoted to the stood at the bend in the Wisła river near Assumption of Virgin Mary – is the rectangular Nowe Brzesko for over eight centuries. The chancel from the latter half of the 13th century. Norbertine Abbey monks were brought here in 1149 from the The oratory chapel enclosing it in the east is Bohemian Strahov by knights Szczeżysław square-shaped, with three apses and covered in heBDóW and Wrocisław with the consent of Boleslaus with a dome incorporating a lantern. The dome’s (Bolesław) the Curly. The monks established interior is covered with a rich stucco and paint their monastery here. Initially it was prob- decoration created by Andrzej Radwański, de- ably a small, wooden church, yet in the 13th picting the eight benedictions, four continents, century it was replaced by a solid one. In the and music-playing angels. Although the original course of a few centuries, the Abbey was en- mural was painted over in 1881 by Franciszek dowed with surrounding villages and land, Radwan, it was uncovered during the restora- the present area of Nowe Brzesko. The town tion works of 1989-2000. the Baroque main altar is decorated with mir- itself was chartered by the Abbot of Hebdów in 1279. rors and an interesting technique of ‘marbled’ remodelling of the modest 13th-century stucco painted on silver. In the niche above the church and abbey was started in the latter half altar there is a Madonna with Child statue (ca of the 17th century by Abbot Melchior Olszews- 1400), behind the Baroque sliding-door paint- ki. An oratory chapel was built as an extension ing of Transubstantiation of Christ. The figure of the chancel in the east, the main corpus of revered for centuries and famed for the mira- the church was divided into the nave and two cles professed is a true treasure of the church aisles, and two towers were added. The inte- in Hebdów. Gilded statues of St Norbert and St rior received a grand, late-Baroque appearance. Augustine, author of the rule followed by Pre- In 1819 the Norbertine abbey was liquidated. monstratensians, are standing by the arcade. the oratory of the departed is situated under Since 1832, the church was in the hands of the parish priests, and since 1949 the church the church and used for the funerary ceremo- serves the parish under the administration of nies. It is connected by a corridor to the vault the Piarists. where the monks are buried. heBDóW, od ponad ośmiu wieków w zakolu Wisły nie- prezbiterium pochodzące z 2. poł. XIII w. Zamy- opodal Nowego Brzeska, wznosi się opactwo kająca je od wschodu kaplica oratoryjna jest Norbertanów. Zakonników sprowadzili z czeskiej zbudowana na planie kwadratu z trzema apsy- dawne opactwo miejscowości Strahov, za zgodą księcia Bolesła- dami i nakryta kopułą z latarnią. Wnętrze kowa Kędzierzawego, dwaj rycerze: Szczeżysław puły pokrywa bogata dekoracja stiukowa oraz norbertańskie i Wrocisław. Norbertanie przybyli do Hebdowa malarska autorstwa Andrzeja Radwańskiego, w 1149 r. i założyli tutaj klasztor. Początkowo przedstawiająca osiem błogosławieństw, czte- był to zapewne drewniany kościółek, lecz w XIII ry kontynenty i muzykujące anioły. Polichromię w. została wzniesiona murowana świątynia. tę przemalował w 1881 r. Franciszek Radwan, Opactwo uzyskało w ciągu kilku stuleci liczne lecz odsłonięto ją w trakcie prac konserwator- beneficja w postaci okolicznych wsi, a także skich w latach 1989-2000. Barokowy ołtarz główny zdobiony jest lustrami grunty, na których obecnie leży Nowe Brzesko. Jego lokacji dokonał hebdowski opat w 1279 r. oraz ciekawą techniką marmoryzacji malowa- rozbudowę niewielkiego, XIII-wiecznego koś- nych na srebrze. W niszy nad ołtarzem znajduje cioła i klasztoru rozpoczął w 2. poł. XVII w. się drewniana figura Matki Bożej z Dzieciątkiem, opat Melchior Olszewski. Do prezbiterium pochodząca z ok. 1400 r., zasuwana baroko- od wschodu dobudowano kaplicę oratoryjną, wym obrazem Przemienienia Pańskiego. Czczo- korpus kościoła przebudowano na trójnawowy, ny od wieków i słynący łaskami wizerunek jest zakończony dwiema wieżami oraz wzniesiono skarbem hebdowskiej świątyni. Przy arkadzie murowane budynki klasztoru. Prace we wnę- otwierającej się na ołtarz główny stoją złocone trzu kościoła trwały jeszcze w XVIII w., kiedy to rzeźby św. Norberta – założyciela zakonu, i św. powstała późnobarokowa dekoracja malarska Augustyna, na którego regule opiera się życie oratorium i ołtarz główny. W 1819 r. opactwo norbertanów. pod kościołem znajduje się dawne oratorium uległo kasacie. Po 1832 r. kościołem opiekowa- li się księża diecezjalni, a od 1949 r. pozostaje zmarłych, używane w czasie ceremonii pogrze- on we władaniu księży pijarów. bowych i łącząca się z nim korytarzem krypta Najstarszą częścią kościoła pw. Wniebowzię- grobowa zakonników. cia Najświętszej Panny Marii jest prostokątne 126 | X MDDK X X MDDK | 127 X

Imbramowice, miejscowość położona ok. dwa- Lying 20 kilometres north of Kraków, Imbramo- ration. Adjoining the chancel to the south is dzieścia kilometrów na północ od Krakowa, wice is usually associated with the Premonas- the sacristy, and to the north, the treasury. over the stone doorway, a foundation plaque kojarzą się przede wszystkim z klasztorem tratensian Convent. However, in addition to the Norbertanek. Jednak oprócz kompleksu nor- Norbertine compound, there is another inter- was placed bearing the date 1735. The interior bertańskiego znajduje się tutaj również inte- esting object here, namely the Parish Church of is divided with pilasters, and covered with a resujący kościół parafialny, noszący wezwanie St Benedict. barrel vault: with ribs in the chancel, and win- a chapel of the same denomination existed św. Benedykta. dows in the nave. late-Baroque scenes, dis- kaplica pod tym wezwaniem istniała w Imbra- in Imbramowice even pre-1228. After the es- covered during the latest conservation works mowicach już przed 1228 r. Po fundacji klaszto- tablishment of the Premonastratensian Con- (1993-2002), are painted on the walls of the ru Norbertanek przez biskupa Iwona Odrowąża vent by bishop Iwo Odrowąż, the church of chancel, with a representation of the Holy kościół pw. św. Benedykta wraz z wsią znalazł St Benedict with the rest of the village fell Trinity above the High Altar, and the last Sup- się w uposażeniu zakonu. Parafia wzmianko- into the Norbertine domain. The parish was per and the Wedding in Kana in Galilee on the wana jest w 1326 r., a drewniany kościół wy- mentioned in 1326, and its wooden church is side walls. The scenes on the side walls of the mienia Jan Długosz w Liber beneficiorum. W la- quoted in Jan Długosz’s Liber beneficiorum. In chancel are connected with the painting deco- tach 30. XVIII w. wzniesiono nową, murowaną the 1730s a new, brick church was construct- ration of two late-Baroque, marble portals of świątynię. Jej główną fundatorką była ksieni ed, co-founded by the abbess of the Nuns of Dębniki marble. the canvas depicting St Benedict’s death, in klasztoru Norbertanek, Zofia Grotówna, oraz St Norbert, Zofia Grotówna and the archpres- archiprezbiter bazyliki Mariackiej w Krakowie, byter of St Mary’s Basilica in Kraków, Father the late-Baroque (18th-century) main altar, ks. Dominik lochman. Dominik lochman. was painted by a Kraków artist, Wojciech Eli- The Parish Murowany kościół wzniesiono w latach 1732- the brick church was built 1732-1736, prob- asz, in 1875. The pulpit and two side altars, -1736, prawdopodobnie według projektu ar- ably designed by architect Józef Krause, who initially also late Baroque but remodelled at Church of St chitekta Józefa Krause, który po śmierci Kacpra took over the construction of the convent’s a later date, are distinguished by their red Bażanki kierował wznoszeniem budynków dla buildings after Bażanka’s death. The church polychromy. Dating back to the 19th century, klasztoru. Kościół jest otoczony ogrodzeniem, is surrounded with a wall, into which a bel- the paint was restored during recent conser- Benedict in w które włączone są barokowe, murowane bu- fry and a mortuary were incorporated, both vation works. Other elements in the 18th- dynki dzwonnicy kościelnej i kostnicy, kryte in Baroque style, and covered with shingled, century interior include the choir gallery, sup- IMBraMoWIce gontowymi dachami łamanymi. Prostokątne mansard roofs. The rectangular chancel, facing ported on two pillars, and a baptismal font prezbiterium kościoła o skromnej dekoracji pila- west, features a modest, pilaster-frame deco- built into the wall. strowo-ramowej zwrócone jest w stronę zachod- nią. Od południa przylega do niego zakrystia, a od północy skarbczyk. Do wnętrza świątyni prowadzą drzwi obramione kamiennym portalem, nad którym znajduje się tablica erekcyjna z datą – 1735. Wnętrze podzielone jest pilastrami, a nakrywa je sklepienie kolebkowe – na gurtach w prezbiterium, oraz takież, z lunetami, w nawie. Na ścianach prezbiterium widoczna jest późnobarokowa polichromia figuralna odsłonięta w trakcie ostatnich prac konserwatorskich (1993-2002). Nad ołtarzem widnieje przedstawienie Trój- cy świętej, na ścianach bocznych ukazano Ostatnią Wieczerzę i Gody w Kanie Galilejskiej. Ze scenami na bocznych ścianach prezbiterium łączą się malarsko dwa późnobarokowe portale z marmuru dębnickiego. W późnobarokowym ołtarzu głównym (XVIII) znajduje się obraz ukazujący śmierć św. Bene- dykta, pędzla malarza krakowskiego Wojciecha Eliasza (1875). Ambona oraz dwa ołtarze boczne, również późnobarokowe, lecz przekształ- cone w późniejszym okresie, zwracają uwagę niespotykanym, czerwonym kolorem polichromii. Pochodzi ona z XIX w. i została przywró- cona po ostatniej konserwacji. Do XVIII-wiecznego wyposażenia świątyni należy także chór, wsparty na dwóch filarach, i wbudowana w ścianę chrzcielnica. IMBraMoWIce, kościół parafialny pw. św. Benedykta 128 | X MDDK X X MDDK | 12 X

Premonstratensian założyciel zakonu norbertanów, żyjący na prze- St Norbert, the founder of the Premonstrat- łomie XI i XII w., św. Norbert, był bogatym, wy- ensian order, lived at the end of the 11th kształconym człowiekiem i wiódł życie pełne and beginning of the 12th centuries. He was Convent in uciech. Po nawróceniu założył w Premontre a wealthy, educated man who lived a life of we Francji zakon z regułą św. Augustyna (1120). pleasure. Upon his conversion, he founded a IMBraMoWIce Bracia zakonni mieli poświęcić się pracy apo- monastic order in the French Premontre, fol- stolskiej, a siostry kontemplacji, pracy i umar- lowing the rule of St Augustine (1120). The twieniu. Początkowo zakony męskie i żeńskie monks were to devote themselves to apos- umieszczano razem, aby się wzajemnie uzupeł- tolate, and the nuns to contemplation, work niały, jednak już na przełomie XII i XIII w. roz- and penance. Originally nuns and monks were dzielono je. placed together, in order to complement each Według Długosza, biskup Iwo Odrowąż zało- other, but they were separated around the turn żył i uposażył klasztor Norbertanek ok. 1223- of the 12th and 13th centuries. according to the chronicler Jan Długosz, bishop -1226 r. Wieś, w której go osadził, nosiła na- zwę Dłubnia, dopiero od poł. XIV w. zwano Iwo Odrowąż founded and endowed the Pre- ją Imbramowicami. Pierwotne murowano- monstratensian convent between 1223 and -drewniane zabudowania kościoła i klasztoru 1226. The village in which it was located was spłonęły podczas pożaru w 1710 r. Wówczas then called Dłubnia, and the name Imbramo- wzniesiono obecnie istniejące budowle. Dzieje wice appears only in the mid-14th century. klasztoru są niezwykle burzliwe: przez ponad The original part-timber part-brick buildings siedemdziesiąt lat stał opuszczony, przetrwał of the church and the convent burnt down in kilka pożarów, rabunek biblioteki i wyposa- a fire in 1710, and it is then that the buildings żenia oraz kasatę zakonu w 1866 r. Obecnie we see today were constructed. The convent’s w Polsce istnieją tylko dwa żeńskie klaszto- tempestuous past included 70 years of com- ry norbertańskie: na Zwierzyńcu w Krakowie plete abandonment, several fires, robbery of i w Imbramowicach. the library, and the dissolution of the order Wokół dziedzińca kościelnego znajdują się in 1866. At present there are only two female domy kapelana i księżowski, a także piętrowy convents: one at Zwierzyniec in Kraków, and spichlerz. Po stronie południowej kościoła mie- the other in Imbramowice. around the church’s courtyard we see the ści się klasztor z wirydarzem i ogród klauzuro- wy. Obecny kościół pw. świętych Piotra i Pawła chaplain’s house and priests’ quarters, as well powstał w latach 1711-1721, według planów as a two-storey granary. South of the church is znakomitego polskiego architekta, Kacpra Ba- a cloister and a garden, the latter off-limits to żanki. Skromna, ale doskonała w proporcjach the outer world. The present Church of St Pe- bryła kościoła z wieżą kryje w sobie niezwykle ter and St Paul was erected in the years 1711- bogate wnętrze, również zaprojektowane przez -1721 following the design of the renowned Bażankę. ściany podzielono w prezbiterium Polish architect Kacper Bażanka. The church, i nawie pilastrami, a w apsydzie półkolumna- modest but perfectly proportioned church and mi, nad którymi znajdują się późnobarokowe with a tower, hides an elaborate interior, also posągi aniołów. Sklepienie kolebkowe pokrywa designed by Bażanka. It is divided by pilasters polichromia wykonana przez włoskiego mala- in the chancel and nave, and by half-columns rza Wilhelma i jego córkę. W prezbiterium wi- in the apse, with late Baroque statues of an- doczny jest Chrystus z Matką Bożą i Duchem gels above. The barrel vault is covered with świętym oraz medaliony z postaciami świę- murals, the creation of Wilhelm of Italy and his tych, a w nawie tzw. program norbertański daughter. In the chancel we find Christ with z Apoteozą św. Norberta i norbertanek. Our lady and the Holy Spirit as well as medal- W ołtarzu głównym, skomponowanym prze- lions with saints, and in the nave the so-called strzennie z dwiema kolumnami apsydy oraz ‘Norbertine program’ with the Apotheosis of St z obrazem Dobrego Pasterza we wnęce wycię- Norbert and Premonstratensian nuns. Within the main altar, merging in with the two tej w murze, umieszczono otaczany szczególną czcią obraz Chrystusa Bolesnego. Interesujące columns of the apse and a painting of the Good są również dwa drewniane portale znajdujące Shepherd in a niche carved inside the wall, się w prezbiterium, połączone w całość z po- the revered painting of the lamenting Christ mnikami zasłużonych dla klasztoru biskupów: was placed. Also noteworthy are two wooden Iwona Odrowąża i Kazimierza Łubieńskiego. portals in the chancel, connected with the tombstones of two bishops: Iwo Odrowąż and Kazimierz Łubieński. IMBraMoWIce, klasztor ss. Norbertanek 130 | X MDDK X X MDDK | 131 X

Na południe od miasta, u szczytu góry Kalwa- South of Kalwaria Zebrzydowska town, atop the entrance to the interior is through a col- rii położony jest barokowy kościół i klasztor the Calvary Mount, lies the Baroque Church and onnaded portico, placed in the centre of the Bernardynów. Kalwaryjski zespół pielgrzymko- Monastery of Saint Bernard. The pilgrimage site two-hundred-year-old façade. The church was wy obejmuje także czterdzieści dwie kapliczki encompasses also 42 chapels and Stations of constructed in two stages: the presbytery, fac- i kaplice dróg Męki Pańskiej i Matki Bożej, roz- the Way of the Cross and the Way of the of Vir- ing west, was built from 1603-1609, and the mieszczone na południe i wschód od klasztoru, gin Mary, scattered to the south and east of the wider, higher nave was completed in 1702. wśród malowniczych pagórków i dolin. Założe- monastery, amongst rolling hills and picturesque The colourful mural, which covers the vaults nie to jest charakterystyczną dla epoki kontr- valleys. Founded by the Zebrzydowski family, the of the nave and the rood wall, is the work of reformacji fundacją rodziny Zebrzydowskich. whole site is emblematic of the counter-reforma- Włodzimierz Tetmajer. Above the rainbow and Zainicjował ją ok. 1600 r. Mikołaj, wojewoda tion age. The construction was initiated around the choir we can see surviving fragments of krakowski, a kontynuowali (aż do 1667 r.) Jan, 1600 by the Kraków Voivode Mikołaj, and con- 1781 stucco decoration. Placed within the late miecznik koronny, i Michał, wojewoda krakow- tinued (through 1667) by a royal cavalier named Baroque, double-sided altarpiece is a silver ski. Dalszej rozbudowy zespołu dokonali Mag- Jan, and the voivode Michał. The compound was statue of Saint Mary of the Angels, purchased dalena z Konopackich Czartoryska oraz o. Gau- further extended by Magdalena Czartoryska née in loreto in 1590, and on the side of the choir, denty Thynell, przełożony klasztoru w latach Konopacki and Father Gaudenty Thynell, the an early Baroque crucifix. three-storey high, monastic buildings are 1793-1833. monastery’s superior between 1793 and 1833. kościół i klasztor zostały zbudowane przez the church and monastery were created by an grouped around two cloisters: below the włoskiego architekta Jana Marię Bernardonie- Italian architect, Giovanni Maria Bernardoni church, the smaller and older one (1603-1609) go oraz architekta i złotnika flamandzkiego Pa- and a Flemish goldsmith and architect Pauwel with a well, and adjoining it, the larger one, wła Baudartha. Ten ostatni jest także autorem Baudarth. The latter designed the majority of constructed 1654-1656. the paths of Christ’s Passion (The Way of Con- większości kaplic przy dróżkach, ufundowa- the votive chapels, endowed by Mikołaj Zebrzy- nych przez Mikołaja Zebrzydowskiego. dowski. demnation, and the Stations of the Way of the świątynię poprzedza plac nazywany Rajskim. In front of the temple there is a plaza, called Cross) were modelled upon those in Jerusalem, Po obu jego stronach znajdują się XIX-wiecz- Paradise Square. On either side it is lined with a and constructed in the early 17th century. The ne, filarowe podcienia z dwudziestoma czte- 19th-century colonnaded gallery, and enclosed paths of Virgin Mary (The Funerary Path and rema konfesjonałami, a zamyka go żelazna with an iron balustrade incorporating stone the Way of Triumph) were founded in 1632. balustrada z kamiennymi słupami i posągami. pillars and statues. Ascending to the church Every year, during the Holy Week leading up Do kościoła pw. Matki Boskiej Anielskiej (Por- of Saint Mary of the Angels (Portiunculae) is a to Easter, a Passion play is performed on the tiunculae) wiodą szerokie schody, zbudowane wide stairway built between 1927 and 1932. Calvary paths. w latach 1927-1932. kaLWarIa zeBrzyDoWSka Pilgrimage Site Wejście do wnętrza prowadzi przez portal z kolumnami, umieszczony na osi dwuwieżowej fasady. Kościół zbudowano w dwóch etapach: zwrócone ku zachodowi prezbiterium powsta- ło w latach 1603-1609, a szerszą i wyższą nawę ukończono w 1702 r. Polichromię na kolebkowym sklepieniu nawy i na ścianie tęczo- wej wykonał Włodzimierz Tetmajer. Nad tęczą i chórem muzycznym zachowały się fragmenty dekoracji stiukowej z 1781 r. W późnobaroko- wym, dwustronnym ołtarzu głównym znajduje się srebrny posąg Matki Boskiej Anielskiej, zakupiony w 1590 r. w loreto, a od strony chóru można zobaczyć wczesnobarokowy krucyfiks. trzypiętrowe zabudowania klasztoru zgrupowane są wokół dwóch wirydarzy. Bliżej koś- cioła mieści się mniejszy i starszy wirydarz (1603-1609), na którym znajduje się studnia; kaLWarIa przylega do niego większy, założony w latach 1654-1666. Drogi Męki Pańskiej (Pojmania i Krzyżowa) zeBrzyDoWSka, zbudowano na wzór dróg jerozolimskich na po- czątku XVII w. Drogi Matki Bożej (Pogrzebu zespół i Tryumfu) założono w 1632 r. Co roku, przed Wielkanocą, na kalwaryjskich dróżkach odbywa się Misterium Męki Pańskiej. pielgrzymkowy 132 | X MDDK X X MDDK | 133 X

Jezuici (Towarzystwo Jezusowe) to zakon męski the Jesuits, officially known as the Society of założony w 1540 r. w Rzymie przez św. Ignacego Jesus, are a male religious order established loyolę. Do Polski, najpierw do Braniewa, spro- in 1540 in Rome by St Ignatius of loyola. They wadził ich w 1565 r. kardynał Stanisław Hozjusz. were brought to Poland, initially to Braniewo, in W Krakowie jezuici objęli kościół św. Barbary 1565 by Cardinal Stanisław Hozjusz. In Kraków, przy Placu Mariackim (w 1583 r.), a na przeło- the Jesuits first acquired the church of St Bar- mie XVI i XVII w. rozpoczęli budowę świątyni bara in Mariacki Square (1583), and at the turn pw. świętych Piotra i Pawła. of the 16th century commenced the construc- W 1868 r. jezuici zakupili parcelę w dzielnicy tion of the Church of St Peter and St Paul. In 1868 the Jesuit order purchased land in the Wesoła, przy ul. Kopernika, i wybudowali na niej niewielką kaplicę oraz klasztor z nowicjatem. Wesoła district, next to Kopernika Street, where Na początku XX w. postanowili wznieść nową they built a small chapel and a monastery with świątynię. Zorganizowali więc w 1905 r. kon- a noviciate section. At the beginning of the kurs, do którego zaprosili czterech architektów: 20th century they decided to build a church, Teodora Talowskiego, Józefa Pokutyńskiego, and in 1905 they arranged for a competition, to Antoniego Wiwulskiego i wiedeńczyka Juliusza which they invited four architects: Teodor Ta- Meyredera. Do konkursu stanął również brat za- lowski, Józef Pokutyński, Antoni Wiwulski and konny i rysownik Józef Krupierz. Zamawiających Julius Meyreder from Vienna. A Jesuit monk and nie zadowolił jednak żaden projekt. Zwrócili się artist Józef Krupierz also submitted a design. zatem o pomoc do Franciszka Mączyńskiego, However, the clients were not satisfied with the który w latach 1907-1909 stworzył kolejne trzy results. They turned to Franciszek Mączyński, wersje projektu. Po zaakceptowaniu ostatecznej who developed three consecutive versions of wersji, w latach 1909-1912 wzniesiono kościół, the concept plan between 1907 and 1909. When którego modernistyczna bryła łączy w jednoli- the final version was approved, the church was tą całość motywy romańskie, gotyckie i baro- built between 1909 and 1912. In this modern- kowe. Jest on trójnawową bazyliką z krótkim ist creation, Romanesque, Gothic, and Baroque prezbiterium, nad którą dominuje usytuowana motifs are seamlessly merged into one. A 60- z boku, sześćdziesięciometrowa wieża. Wnętrze -metre tower, situated at the side, dominates podzielone zostało romańskimi arkadami i na- the whole. The Jesuit church is a three-aisle kryte sklepieniem krzyżowym. Bogaty wystrój basilica with a short chancel. The interior was świątyni, a szczególnie polichromia, mozaiki divided with Romanesque arcades and covered i marmurowe kolumny nawiązują do sztuki with a cross vault. Rich decorations, particu- bizantyjskiej i włoskiego romanizmu. Autorem larly the murals, mosaics, and marble columns, polichromii, a także witraży (zniszczonych pod- emulate Byzantine art and Italian Romanesque czas II wojny światowej) jest Jan Bukowski, mo- style. The author of the polychromy and stained zaiki zaprojektowali Piotr Stachiewicz i leonard glass windows (the latter destroyed during the Stroynowski. Ołtarze są dziełem Karola Hukana, war) was Jan Bukowski, while Piotr Stachiewicz a rzeźby w tęczy wykonał Jan Raszka. Obecne and leonard Stroynowski designed the mosa- witraże zostały zaprojektowane w 1945 r. przez ics. The altars are the creations of Karol Hukan, Jana Skąpskiego. and the figures in the rood arch were sculpted efektowność i malowniczość świątyni została by Jan Raszka. The present stained-glass wid- podkreślona przez usytuowanie wejścia głów- ows were designed in 1945 by Jan Skąpski. the total effect was enhanced by placing the nego z boku wieży, od strony ulicy Kopernika. Zdobi je wspaniały, kamienny portal z monu- main entrance at the side of the tower, in Ko- mentalną rzeźbą Chrystusa, autorstwa Xawe- pernika Street. Adorning the stone doorway is rego Dunikowskiego. Wielu badaczy i znawców a magnificent statue of Christ, by Xawery Dun- sztuki XX w. uznaje jezuicką świątynię za naj- ikowski. Many 20th-century art historians con- wybitniejszy w Krakowie obiekt architektury sider the church to be the finest work of Kraków’s sakralnej powstały na początku XX w. early 20th-century religious architecture. W 1960 r. kościół pw. Najświętszego Serca In 1960, Pope John XXII granted the Church of Pana Jezusa został podniesiony przez papieża the Most Sacred Heart of Jesus the status of a Jana XXIII do godności bazyliki mniejszej. basilica minor. krakóW, Jesuit Basilica bazylika jezuicka Church of the Most pw. Najświętszego Sacred Heart of Jesus in krakóW Serca Pana Jezusa 134 | X MDDK X X MDDK | 135 X

The Church and Według legendy, kościół na Piasku został ufun- according to legend, the church at Piasek was dowany przez Władysława Hermana w 1087 r., founded by ladislaus (Władysław) Herman in jako wotum za cudowne uzdrowienie. W rze- 1087 as a votive offering for his miraculous re- Monastery of Calced czywistości świątynię założyła ok. 1390 r. kró- covery. In fact, it was erected around the year lewska para: Jadwiga i Władysław Jagiełło. 1390 by the royal couple: Jadwiga and ladislaus Carmelites at Piasek in Jeszcze w czasie budowy, w 1397 r., kościół (Władysław) Jagiełło. Still under construction, pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny od- in 1397 the church of the Annunciation of the dano zakonowi karmelitów, sprowadzonemu Holy Virgin was presented to the Carmelite Or- krakóW wówczas z Czech do Krakowa. Budowa goty- der which came to Kraków from Bohemia. The ckiej świątyni została ukończona na przełomie construction of the Gothic temple was complet- XV i XVI w. W 1587 r. pożar spustoszył karme- ed at the turn of the 15th and 16th centuries. In litańskie zabudowania, jednak już ok. 1600 r. 1587, it was badly damaged by fire, but it was zakończono ich odbudowę. W czasie potopu reconstructed around 1600. During the ‘deluge’ szwedzkiego kościół i budynki klasztorne zo- of the Swedish army, the church and monastic stały zburzone. buildings were torn down. obecny kształt kościoła pochodzi z czasów jego the present body of the church dates back odbudowy po najeździe szwedzkim (1656- to the reconstruction after the Swedish raids -1679). Wykorzystano w niej pozostałości goty- (1656-1679). Remains of Gothic walls were ckich murów – powtórzono obrys prezbiterium incorporated into the new structure, and out- i korpusu dawnego kościoła. Fasada świątyni, lines of the chancel and the main corpus of the szeroka i bezwieżowa, naśladuje układ kra- church were maintained. The wide, tower-less kowskiego kościoła świętych Piotra i Pawła. façade follows the pattern of Kraków’s Church Dzisiejsza karmelitańska świątynia jest budow- of St Peter and St Paul. Today’s Carmelite tem- lą barokową, o układzie bazylikowym z wydłu- ple is a Baroque building, shaped like a basilica żonym prezbiterium i szeroką nawą główną with an elongated chancel, a wide nave, and oraz nawami bocznymi w formie głębokich ka- side aisles in the form of deep chapels. It is cov- plic. Wnętrze nakrywają sklepienia kolebkowe ered with barrel and cross vaults. The main altar i krzyżowe. Najciekawszymi obiektami świą- and stalls in the chancel deserve a closer look. tyni są ołtarz główny i stalle w prezbiterium. The altarpiece, depicting Virgin Mary appearing Ołtarz jest dziełem snycerza Jerzego Hankisa to St Elisabeth, was carved by Jerzy Hankis in (1698-1699) i przedstawia scenę Nawiedzenia 1698-1699. The stalls, featuring scenes from św. Elżbiety przez Matkę Bożą. Również stalle the lives of the prophets Elias and Eliseus paint- z malowanymi przez Antoniego Konikowicza ed by Antoni Konikowicz, are also attributed to scenami z życia proroków Eliasza i Elizeusza the Hankis workshop. the Chapel of St Mary of Piasek, adjoining the przypisywane są warsztatowi Hankisa. przylegająca do nawy od strony południowej nave to the south, was erected to protect the kaplica Matki Bożej Piaskowej została wznie- image of Madonna with Child, originally paint- siona dla ochrony obrazu Marii z Dzieciątkiem, ed on the outer wall of the church c. 1500. The namalowanego na ścianie zewnętrznej kościo- chapel dates back to 1637-1641, and the in- ła ok. 1500 r. Kaplica pochodzi z lat 1637-1641, terior of its dome is covered with polychromy a jej kopułę i sklepienie pokrywa polichromia made by Francis Peter Molitor (1756). Next to it autorstwa Franciszka Piotra Molitora (1756). is the chapel of the Virgin Mary of the Miracu- Obok znajduje się kaplica Matki Bożej Szka- lous Medal, under the care of the Fraternity of plerznej, którą opiekuje się istniejące od XVI w. the Miraculous Medal since the 16th century. a monastic compound is located to the north Bractwo Szkaplerza. od strony północnej kościoła znajdują się za- of the church. In the 1760s, the lower cloister budowania klasztoru. Sklepienia dolnych kruż- was covered with illusionist paintings depict- ganków zostały w latach 60. XVIII w. pokryte ing the history of the church and its image of malowidłami iluzjonistycznymi przedstawia- Madonna, starting from Władysław Herman’s jącymi historię kościoła i obrazu Matki Bożej miracle. The paintings are attributed to Michał Piaskowej, począwszy od cudu Władysława Popławski. Hermana. Malowidła przypisywane są malarzowi Michałowi Popławskiemu. krakóW, kościół i klasztor oo. Karmelitów Trzewiczkowych na Piasku 136 | X MDDK X X MDDK | 137 X

krakóW cystersów do podkrakowskiej Mogiły sprowa- tycki poliptyk (1514) z posągiem Matki Bożej dził biskup krakowski Iwo Odrowąż ok. 1225 r. z Dzieciątkiem oraz malowanymi i rzeźbionymi Wkrótce potem rozpoczęli oni budowę kościoła skrzydłami ze scenami z życia i Męki Chrystusa, – MogIła, pw. św. Wacława. Wzniesiona w 2. i 3. ćwierci a także z postaciami świętych. średniowieczny, rozbudowany w XVI w. i prze- XIII w. ceglana bazylika o formach wczesnogo- opactwo tyckich została częściowo przekształcona na po- budowany gruntownie w XVIII w. budynek czątku XVI w. oraz w okresie baroku. Najważ- klasztorny znajduje się po stronie południowej niejszą zmianą była budowa fasady w latach kościoła. Piętrowe skrzydła klasztoru otaczają oo. Cystersów 1779-1780 przez Franciszka Mosera z Opawy. czworoboczny wirydarz. Piękne, XIV-wieczne świątynia cysterska jest wzniesiona z cegły, krużganki zdobią polichromie namalowane i kościół kamienne są szczegóły architektoniczne oraz w 1538 r. przez Stanisława Samostrzelnika: jest elementy dekoracyjne. Jest ona trójnawową tutaj wspaniałe i monumentalne Ukrzyżowanie św. Bartłomieja bazyliką z transeptem i zamkniętym prosto oraz dekoracja arabeskowa. Nieopodal klasztoru znajduje się parafialny koś- prezbiterium oraz dwiema parami bliźnich kaplic po obu jego stronach. Kościół nakrywają ciółek pw. św. Bartłomieja. Zbudowany w 2. poł. w większości gotyckie sklepienia krzyżowo- XV w., odnowiony w 1587 r. i przebudowany ok. -żebrowe. Na zewnątrz średniowieczny wygląd poł. XVIII w., należy do najstarszych zachowa- zachowało ceglane prezbiterium. Korpus świą- nych zabytków polskiej architektury drewnia- tyni otynkowano w czasie, kiedy wzniesiono nej. Kościół o nawie i prezbiterium tej samej barokową fasadę, rozczłonkowaną pilastrami szerokości nakrywa wysoki, gontowy dach. i zamkniętą falistym szczytem. Do nawy przybudowane są z obu stron po dwie Wewnątrz kościoła, na ścianach prezbiterium, kaplice i kruchty oraz dwie niższe nawy bocz- transeptu i południowej kaplicy bliźniej moż- ne, otwarte na nawę główną ostrołukowymi na podziwiać renesansową polichromię wy- arkadami. Większość wystroju świątyni (poli- konaną w 2. ćwierci XVI w. przez Stanisława chromie z portretami papieży, biskupów i świę- Samostrzelnika, zakonnika tutejszego klaszto- tych, ołtarz główny i część bocznych) pochodzi ru. W ołtarzu głównym znajduje się późnogo- z 2. poł. XVIII w. the bishop of Kraków, Iwo Odrowąż, brought The main corpus was covered with plaster at the with 1538 polychromy by Stanisław Samostrzel- Cistercian monks to Kraków around the year time of the construction of the Baroque façade, nik, including a magnificent, monumental Cruci- 1225. Soon afterwards, the construction of the latter with pilasters and a wavy top. fixion, and arabesque motifs. Inside the church, on the walls of the chancel, right next to the abbey stands the parish St Wenceslas church began. Erected in the second and third quarters of the 13th century, the transept, and southern chapel, Renaissance church of St Bartholomew. Built in the second brick, early-Gothic basilica was partly remod- murals can be admired, painted in the second half of the 15th century, renovated in 1587, and elled at the beginning of the 16th century and quarter of the 16th century by Stanisław Samos- remodelled around mid-18th century, it fea- then in the Baroque era. The most important trzelnik, a Cistercian friar of Mogiła. The main tures some of the oldest surviving examples of change was the new façade built 1779-1780 by altarpiece is a late Gothic polyptych (1514) with wooden architecture in Poland. The nave and Francis Moser of Opava. a statue of the Madonna and Child, the side pan- the chancel are of equal width and are covered the Cistercian church is made of brick, with els painted and carved with scenes of Christ’s with a tall shingle roof. Adjoining the nave on some stone architectural and decorative details. life and death, and figures of saints. each side are two chapels and porches, opening South of the church is the medieval abbey build- It is a three-aisle basilica with a transept and a to the main nave through lancet arcades. Most straight chancel with two twin chapels on either ing, extended in the 16th century and thoroughly of the interior (including polychrome portraits side. The church is covered in the most part with remodelled in the 18th century. Two storeys of popes, bishops, and saints, the main altar Gothic cross-rib vaults. Outside, the brick chan- high, the wings surround a rectangular garden. and some side altars) dates back to the second cel retained its original mediaeval appearance. The beautiful 14th-century cloister is decorated half of the 18th century. Cistercian Abbey and Church of St Bartholomew in krakóW – MogIła 138 | X MDDK X X MDDK | 13 X

kościół na Skałce jest drugim – obok Wawelu – miejscem spoczynku słynnych Polaków. W podziemiach kościoła pochowani zostali m.in. Jan Długosz, Jacek Malczewski, Stanisław Wyspiań- ski, Czesław Miłosz. W 1079 r. w wyniku sporu z królem Bolesławem śmiałym zginął na Skałce śmiercią męczeńską biskup krakowski, św. Sta- nisław ze Szczepanowa. paulinów sprowadził do Krakowa z Jasnej Góry w 1472 r. kanonik krakowski ks. Jan Długosz. Na Skałce istniał wówczas gotycki kościół, któ- ry przetrwał do 1733 r., kiedy znajdującą się w złym stanie świątynię rozebrano. Budowę nowego kościoła rozpoczęto na podstawie planów Antoniego Gerharda Müntzera, a dokończono pod kierunkiem architekta Antoniego Solarie- go, który częściowo zmienił pierwotny projekt. Konsekracji kościoła dokonano w 1651 r. W sylwecie kościoła dominują dwie wieże nakryte barokowymi hełmami. Flankują one pięk- nie zakomponowaną fasadę świątyni, z centralnie umieszczonym wejściem, do którego wiodą dwubiegowe schody. Skałeczny kościół jest trójnawową bazyliką, zbudowaną na planie prostokąta i przekrytą sklepieniem kolebkowym z lunetami. Nawa główna jest tej samej szerokości co prezbiterium, przy którym od południa mieści się dawny skarbiec (obecnie muzeum) i biblioteka, a od północy – zakrystia i oratorium zakonne. W ołtarzu głównym, ozdobionym rzeźbami aniołów oraz stiukową glorią, znajduje się przedstawienie św. Michała Archanioła strąca- jącego lucyfera, pędzla Tadeusza Kuntze. Au- torami bogatej dekoracji stiukowej oraz rzeźb są Wojciech Rojowski oraz Jan Jerzy lehnert Pauline Monastery the Church at Skałka (‘on the Rock’) is a famous z Opawy. Rojowski wykonał także barokowo- nave is the same width as the chancel, adjacent rokokową ambonę. Naśladująca barokowe ma- Kraków necropolis, second only to Wawel. The to which are the museum, in the former treas- lowidła polichromia wnętrza pochodzi z końca vaults under the church contain the tombs ury, and the library (to the south) as well as the with the Church XIX w., kiedy staraniem ówczesnego przeora of Jan Długosz, Jacek Malczewski, Stanisław vestry and monks’ oratory (to the north). Decorated with sculpted angels and stucco o. Ambrożego Federowicza przeprowadzono Wyspiański, and Czesław Miłosz. In 1079, fol- of St Michael the remont świątyni. Z tego czasu pochodzą rów- lowing a controversy with King Boleslaus the work, the high altar contains the painting of nież neobarokowe stalle projektu Karola Knau- Bold (Bolesław śmiały) the Bishop of Kraków, St Michael the Archangel casting lucifer out of sa, zdobione scenami z historii obrony Jasnej St Stanislaus of Szczepanów died a martyr’s heaven by Tadeusz Kuntze. The rich stucco dec- Archangel and Góry przed Szwedami. death at Skałka. oration is the work of Wojciech Rojowski and Budynek klasztoru nawiązujący formą do the Paulines were brought in 1472 to Kraków Johann Georg lehnert of Opava. Rojowski was St Stanislaus włoskiego typu renesansowych zamków zbu- from Częstochowa’s Jasna Góra by a Kraków also responsible for the baroque-rococo pul- dowano w latach 1636-1723; najwyższe pię- Canon, Reverend Jan Długosz. Already standing pit. The murals imitating baroque polychrome tro dobudowano w 1937 r. Wejście do klasztoru ‘on the Rock’ at that time was a Gothic church paintings date back to the late 19th century, the Bishop in prowadzi przez portal, który zdobi herb zakonu that survived until 1733, when it was disman- when the contemporary Prior Ambroży Federo- paulinów: kruk z bochenkiem chleba, dwa lwy tled due to its poor technical state. The con- wicz ordered a remodelling of the church. Intro- krakóW i palma. Na dziedzińcu przed kościołem war- struction of the new church began according duced at the same time were the neo-baroque to zwrócić uwagę na niedawno odnowioną to the design of Antoni Gerhard Müntzer, and stalls designed by Karol Knaus and decorated sadzawkę św. Stanisława z XVII-wiecznym ka- was completed under the supervision of the with scenes from the defence of Jasna Góra miennym ogrodzeniem. architect Antoni Solari, who partially changed during the Swedish siege. the shape of the monastery building is a refer- the original design. The new church was conse- krakóW, klasztor crated in 1651. ence to the Italian-type Renaissance ‘castelli’, the silhouette of the church is dominated by two and was built in the years 1636-1723, with oo. Paulinów z kościołem towers covered with lush Baroque spires. They the top floor added in 1937. The monastery is flank the beautifully composed western front of entered through a portal decorated with the the church, with its centrally-situated entrance Paulines’ emblem: a crow, holding a loaf of św. Michała Archanioła approached by two flights of stairs. The church bread, perched atop a palm tree flanked by two ‘na Skałce’ is a basilica with three aisles, de- lions. Worth a careful look in the yard in front i św. Stanisława Biskupa signed on a rectangular plan and covered with of the church is the recently renovated pond barrel vaulting featuring small windows. The of St Stanislaus surrounded by a 17th-century stone enclosure. 140 | X MDDK X X MDDK | 141 X

Piarist Church pijarzy zostali sprowadzeni do Polski przez kró- la Władysława IV w 1642 r., a dzięki zezwoleniu Jana Kazimierza dwanaście lat później osiedlili and Monastery się na krakowskim Kazimierzu. W obrębie krakowskich murów miejskich znajdowało się wie- in krakóW le zakonów, wobec czego zakonnicy mieli duże trudności z uzyskaniem pozwolenia na prze- niesienie się z Kazimierza do Krakowa. Jednak dzięki poparciu króla oraz księcia Aleksandra the Piarist order was brought to Poland by King lubomirskiego w 1679 r. zamieszkali przy ul. św. Jana, w kamienicy zwanej Słowikowską. Władysław (ladislaus) IV in 1642, and twelve Obok niej stała zrujnowana kamienica i browar years later the monks settled in Kraków’s Ka- z obszernym placem, które nabył i podarował zimierz by permission of King Jan Kazimierz pijarom Hieronim lubomirski. Na miejscu tej (John Casimir). Within the city walls of Kraków kamienicy, zwanej Pod Bażanty, oraz browaru there were already numerous religious orders zakonnicy wznieśli najpierw dolny kościół, kon- present, so it was difficult for the monks to sekrowany w 1721 r., a potem górny. Uroczyste obtain permission to move from Kazimierz to poświęcenie nastąpiło w 1728 r. Kraków. However, thanks to the patronage of autorem projektu kościoła był pochodzący the king and of Prince Aleksander lubomirski, z Podlasia architekt Kacper Bażanka, wykształ- in 1679 they settled at św. Jana Street, in the cony w rzymskiej Akademii św. Łukasza. Według Słowikowska tenement house. Right next to jego planów powstała trójnawowa bazylika the building stood another, derelict house and z kaplicami i emporami w nawach bocznych. a brewery with a large court, which Hieronim Wspaniałym dopełnieniem architektury kościo- lubomirski purchased and donated to the ła jest rzeźbiarska i malarska dekoracja wnętrza, Piarist monks. In lieu of the house, called Pod wykonana przez artystów z Moraw: Franciszka Bażanty, and the brewery, the monks first built Ecksteina i Chrystiana Bolę. Wykorzystując za- the lower church, consecrated in 1721, and sady perspektywy geometrycznej, sprawili, iż then constructed the upper one. The opening malowana architektura na ścianach kościoła ceremony took place in 1728. the church was designed by architect Kacper wywołuje złudzenie rzeczywiście istniejącej, a iluzjonistyczne malowidło na sklepieniu daje Bażanka of Podlasie, educated at St luke’s wrażenie otwartego nieba. Do późnobarokowe- Academy in Rome. He planned a three-aisle ba- go wystroju należą też ołtarze ze sztucznego silica church, with chapels in side aisles and a marmuru i stiuku wykonane przez Jakuba Hoff- gallery above them. The interior is made com- mana oraz obrazy Szymona Czechowicza. plete by the magnificent sculpted and painted przez trzydzieści lat kościół miał jedynie skrom- decorations of the Moravian artists Francis ną, ceglaną fasadę. Obecną wzniósł Franciszek Eckstein and Christian Bola. With their mas- Placidi w latach 1759-1761. Rozwinął on po- terful use of perspective and geometry, the mysł Bażanki, by kościół był efektownym za- painted architecture deceives the eye and ap- mknięciem ulicy św. Jana. Trójkondygnacyjną pears quite real, while the illusionist panel in fasadę podzieloną pilastrami i skromnie deko- the vault seems like an open sky. late-Baroque rowaną motywem kampanuli (pionowo ułożo- furnishings feature faux-marble and stucco al- nych, uproszczonych dzwonków) wieńczy ot- tars created by Jacob Hoffman and canvasses warta arkada z zawieszonym w niej dzwonem. by Szymon Czechowicz. zakon Kleryków Regularnych Ubogich Matki For 30 years, the church only had a modest krakóW, Bożej Szkół Pobożnych zwanych pijarami, za- brick façade. The one we see today was de- łożony przez św. Józefa Kalasantego w 1597 r. signed from 1759 to 1761 by Francesco Placidi. w Rzymie, prowadził szkoły średnie zwane ko- Placidi followed through Bażanka’s concept for kościół i klasztor legiami. Założone w 1663 r. krakowskie kole- the church to provide a majestic closure to the gium mieściło się w przyległych do kościoła bu- św. Jana Street. Its three-storey façade is di- oo. Pijarów dynkach. Starszy, znajdujący się od strony ul. vided with pilasters, modestly decorated with Sławkowskiej, do dzisiaj służy pijarom, a now- a vertically placed, simplified motif of bells, and szy, wzniesiony przez Franciszka Placidiego, crowned with a suspended arcade with the należy do Muzeum Książąt Czartoryskich. church bell inside. the Order of Poor Clerks Regular of the Mother of God of the Pious Schools (or in short Piarists) was established in 1597 in Rome by St Joseph Ca- lasanz. Initially, the monks ran secondary schools for children, later known as colleges. Established in 1663, the Piarist College initially consisted of the two buildings adjacent to the church. The older building, on the side of Sławkowska street, serves the Piarists to this day, while the newer one, closer to St Florian’s gate, belongs to the Princes Czartoryski Museum. 142 | X MDDK X X MDDK | 143 X

Church of the the District of Zwierzyniec stretches across the the crypt were added. During the Swedish Del- western part of Kraków, between the city cen- uge (1657) the church was burned, and was later tre and Bielany. For seven centuries, all this land restored and reconsecrated in 1680. Saviour and the church is a small single-aisle structure of lying on the left bank of the Vistula belonged to Premonstratensian nuns. The local fields and stone and brick, with a tower in the west. It the Chapel of farms provided the monastery with a means owes its present form mostly to the early 17th- of sustenance. Situated by the Premonstraten- -century remodelling, which made use of the sian convent is the low though quite steep Hill earlier, Romanesque walls. The most ancient St Margaret in of Blessed Bronisława with the stone Church of parts – the unplastered wall – can be seen in the Saviour and a large wooden chapel on its the eastern part of the church. The interior is krakóW eastern slopes. covered with barrel and groin vaulting and the the first church to stand on the site of the twin windows in the side walls of the chan- present building, traditionally referred to as cel are partially reconstructed. The furnishings the Church of the Saviour, was built in the consist of the baroque, late-17th-century altar, first half of the 12th century. In the latter half a stone pulpit from 1605, and a contemporary of the same century, on the same site, the altar whose form makes reference to Roman- construction of another church had already esque style. Situated near the church, the wooden Chapel been started but was never finished. Towards the end of the 12th century or early in the of St Margaret and St Judith was built in 1690. 13th, a stone Romanesque shrine was raised It replaced two earlier chapels that burnt down here, most of which is preserved to this day. and is situated within a very old cemetery. It the Church of the Saviour played the role of par- probably served originally as a cemetery chapel. ish church, and was later affiliated to the Premon- Its octagonal body is covered by an octagonal stratensian monastery. Destroyed around 1587, pseudo-dome with a lantern. Its 17th-century it was rebuilt from 1605 to 1620-1622 when the altar was transferred from the Church of the task was completed thanks to the efforts of the Saviour, and the two other altars from the Premonstratensians. At that time the tower and Church of St Adalbert. krakóW, W zachodniej części Krakowa, pomiędzy Sta- świątynia jest kamienno-ceglaną, niewielką rym Miastem a Bielanami, rozciąga się dzielnica budowlą, jednonawową, z wieżą od strony Zwierzyniec. Tereny te, leżące na lewym brzegu zachodniej. Obecna postać kościoła pocho- kościół Wisły, przez ponad siedem stuleci należały do dzi głównie z przebudowy z początku XVII zakonu norbertanek. Znajdowały się tutaj pola w., z włączeniem w nią murów wcześniejszej, pw. Salwatora i folwarki będące źródłem utrzymania klaszto- romańskiej świątyni. Te najstarsze części są ru. W pobliżu konwentu norbertanek położone widoczne od strony wschodniej, jako nietyn- jest niewielkie wzniesienie nazywane wzgó- kowany mur. Wnętrze nakrywają sklepienia i gontyna rzem bł. Bronisławy. Na jego wschodnim stoku krzyżowe i kolebkowe, a w ścianach bocznych wznosi się murowany kościół pw. Salwatora prezbiterium znajdują się, częściowo rekon- św. Małgorzaty oraz drewniana kaplica. struowane, biforia (bliźniacze okienka). Wy- pierwszy kościół na miejscu obecnej świątyni, posażenie wnętrza stanowi barokowy ołtarz nazywanej w tradycji zwierzynieckiej Najświęt- z końca XVII w., murowana ambona (1605) szego Salwatora, powstał w 1. poł. XII w. Na oraz współczesny ołtarz nawiązujący formą do tym samym miejscu już w 2. poł. XII w. rozpo- stylu romańskiego. położona niedaleko kościoła drewniana ka- częto budowę kolejnego kościoła, lecz jej nie dokończono. Pod koniec XII lub na początku plica nosząca wezwanie św. Małgorzaty i św. XIII stulecia wzniesiono kamienną świątynię Judyty została zbudowana w 1690 r. Powstała romańską, która w znacznej części zachowała ona na miejscu dwóch wcześniejszych kaplic, się do czasów obecnych. które spłonęły. Znajduje się na terenie dawne- kościół ten pełnił funkcję parafialnego, a później go cmentarza i przypuszczalnie od początku został przyłączony do klasztoru Norbertanek. swego istnienia służyła jako kaplica cmentar- Zniszczony ok. 1587 r., był odbudowywany od na. Zbudowana na planie ośmioboku, w kon- 1605 r.; prace ukończono dzięki staraniom norber- strukcji zrębowej, nakryta jest ośmioboczną tanek w latach 1620-1622. Wzniesiono wówczas pseudokopułą z latarnią. Wewnątrz mieści się wieżę oraz zbudowano kryptę. W czasie najazdu XVII-wieczny ołtarz przeniesiony tutaj z kościo- szwedzkiego (1657) kościół został spalony, później ła Salwatora, a także dwa ołtarze pochodzące odnowiony i ponownie konsekrowany w 1680 r. z kościoła św. Wojciecha. 144 | X MDDK X X MDDK | 145 X

Niewielka wioska Kwiatoń, której pierwotna St Paraskeva nazwa brzmiała Kwiatków, jest położona przy głównej drodze pomiędzy Uściem Gorlickim a Wysową, w dolinie rzeki Zdyni. Wieś powstała Church in w XIV w., początkowo była lokowana na prawie magdeburskim, a potem przeniesiona na prawo kWIatoń wołoskie. Należała do rodu Gładyszów z Szym- barku. W XVII w. wzniesiono we wsi cerkiew pw. św. Paraskiewy, a kiedy w 1932 r. więk- szość mieszkańców zmieniła wyznanie na pra- the tiny village of Kwiatoń, originally Kwiatków, wosławne, wzniosła dla siebie drugą cerkiew, na granicy z Uściem Gorlickim. Po wojnie, w ra- lies on the main road between Uście Gorlickie mach akcji „Wisła”, Łemków wysiedlono; część and Wysowa, in the valley of river Zdyna. It was z nich powróciła. established in the 14th century, initially char- patronką cerkwi w Kwiatoniu jest niezwy- tered on the power of the law of Magdeburg, kle popularna w Kościele wschodnim święta and then transferred to Wallachian law. The vil- Paraskiewa. Cerkiew otoczona niewysokim, lage, owned by the Gładysz family of Szymbark, drewnianym ogrodzeniem z bramkami została had a Church of St Paraskeva built in the 17th wzniesiona w 2. poł. XVII w. Wieżę od strony century. When, in 1932, the majority of the vil- zachodniej dobudowano w 1743 r. W bryle lagers converted to Orthodoxy, they had anoth- świątyni wyodrębnione są trzy części: najniższe er church built close to Uście Gorlickie. After the prezbiterium, wyższa nawa oraz smukła wieża. war, the lemkos were exiled as a part of the so- Drewniana świątynia zbudowana w konstruk- called ‘Operation Wisła’; only recently did some cji zrębowej, jak również wieża o konstrukcji of them return. the patron saint of the Orthodox Church in słupowej, mieszcząca w przyziemiu babiniec, obite są gontem. Jedynie wieża w części iz- Kwiatoń is St Paraskeva, highly popular in bicy oraz ścianki rozdzielające daszki zostały this denomination. The church building is sur- pokryte pionowo ułożonymi deskami. Każda rounded with a low, wooden fence with wick- z części cerkwi jest nakryta osobnym, uskoko- ets. It was built in the second half of the 17th wym, gontowym dachem, a wieżę zwieńczoną century, and the western tower was added pozorną izbicą nakrywa baniasty hełm. ścian- in 1743. The church is subdivided into three ki rozdzielające uskokowe daszki nad nawą parts: the lowest sanctuary, higher nave, and i prezbiterium zdobi fryz arkadkowy, wycięty a slender tower. The main body of the wooden w listwach nabitych na deski szalowania. church has a frame construction, and a tower Bogate wyposażenie cerkwi pochodzi z XVII- with a ladies gallery on the ground floor, a tim- -XX w. i jest utrzymane w stylistyce późnego ber post structure. The whole is covered with baroku. Jest to szczególnie widoczne w pokry- shingle; only the chamber section of the tower wającej wnętrze polichromii, naśladującej de- and partition walls in the roof feature verti- korację architektoniczną. We wnętrzu świątyni cally placed wooden planks. Each part has a współistnieją elementy obrządku wschodnie- separate shingle roof, and the tower ends with go i zachodniego. Prezbiterium od nawy od- a mock-chamber and a bulbous cupola at the dziela ikonostas, ale przy ścianach znajdują top. The partitions between roof sections over się ołtarze boczne. Ikonostas wypełniają ikony the nave and the sanctuary are decorated with starsze, tradycyjnie malowane, oraz później- a frieze of arcades, carved in the skirts, which sze, w których widoczne są wpływy łacińskie. are nailed to the wooden planks. In the impressive interior, accumulated over the Na osi ikonostasu znajdują się ażurowe car- skie wrota, przeznaczone tylko dla kapłana centuries – from the 17th to the 20th – late Ba- i dekorowane medalionami z wizerunkami roque style prevails. This is particularly percep- kWIatoń, ewangelistów. Po bokach mieszczą się węższe tible in the polychromy, which simulates archi- wrota diakońskie. tectural detail. Elements of Eastern and West- od 1947 r. cerkiew użytkowana była przez koś- ern confessions coexist and merge here. On cerkiew pw. ciół rzymskokatolicki, a obecnie jest świątynią one hand, the sanctuary is separated from the ekumeniczną. Służy lokalnej wspólnocie pra- nave with an iconostas, and on the other hand, św. Paraskiewy wosławnej i jest kościołem pomocniczym para- there are side altars by the walls. The iconostas fii rzymskokatolickiej w Uściu Gorlickim. is filled with both older, traditionally painted icons, and newer ones, revealing the influence of latin tradition. At the axis of the iconostas, the Holy (or Royal) Doors are located, used only by the minister, adorned with the medallion- shaped icons of the Four Evangelists. Narrower Deacon’s Doors are placed on either side. Since 1947 the church has been used as a Ro- man Catholic church, and today it is an ecumen- ical church. It serves the Orthodox community, but is also associated with the Roman Catholic parish in Uście Gorlickie. 146 | X MDDK X X MDDK | 147 X

Church of St Peter and St Paul in LachoWIce Lachowice is situated on the border between the Beskid żywiecki and the Beskid Mały, west of Sucha Beskidzka. It is a large village stretching along the lachówka brook valley with a railway line running alongside it. the history of lachowice began in the 13th century when the first settlers arrived at the place, yet it was only in the 17th century that the village was officially founded by Piotr Komorowski, the owner of Sucha Beskidzka. lachowice was a part of the Domain of Sucha (1608-1848) and belonged to the parish in Sucha Beskidzka. Lachowice became an independent parish in 1841, although a church had already been built in the village in 1789. It replaced the demolished cemetery chapel, hence its location next to the cemetery. Surrounded by old, tall trees, the church stands on a low hill in the centre of the village. The Church is surrounded by a fence of wooden logs, incorporating three gates with shingled roofs. the Church of St Peter and St Paul is a wooden structure, built of logs interlocked on corners and covered by a high shingled roof of excep- tional beauty. The chancel of the church faces east, it is narrower than the rest of the nave and it closes in the form of a polygonal apse. Adja- cent to it on the north side is the vestry. There is a tall tower with panelled walls to the west of the church. It has an overhanging belfry and an onion dome. The church is surrounded by a gallery (soboty), most of which is not covered, with three entrances. The Stations of the Cross situated under the roof of the gallery were painted in 1846 by Antoni Krząstkiewicz. LachoWIce, kościół pw. św. św. Piotra i Pawła Inside the church, attention is drawn to the unique double rood beam (between the chancel and the nave): the top beam with a sculpted Lachowice położone są na pograniczu Beski- Nosząca wezwanie świętych Piotra i Pawła z posągami Matki Bożej i św. Jana Ewangelisty. crucifix, while the bottom, semicircular arch is du żywieckiego i Beskidu Małego, na zachód świątynia jest budowlą drewnianą, o kon- Ołtarz główny, konsekrowany w 1855 r., jest flanked with figures of Our lady and St John the od Suchej Beskidzkiej. Jest to duża wieś, któ- strukcji zrębowej, nakrytą wysokim, niezwy- utrzymany w stylu późnego baroku. Pomiędzy Evangelist on both sides. The late-baroque High rej zabudowania rozciągają się wzdłuż doliny kle malowniczym dachem gontowym. Kościół parami kolumn znajduje się wizerunek Matki Altar was consecrated in 1855. The image of potoku lachówka oraz przebiegającej tędy linii jest orientowany, czyli zwrócony prezbite- Bożej z Dzieciątkiem z 1. poł. XVIII w., a po- the Madonna with Child from the 1st half of the kolejowej. rium w stronę wschodnią. Prezbiterium jest wyżej przedstawienie patronów kościoła; ca- 18th century is situated between two pairs of historia lachowic sięga XIII w., kiedy przybyli tu węższe od nawy głównej i zamknięte wie- łość wieńczy promienista gloria. Cztery ołtarze columns, under the patron saints of the church pierwsi osadnicy, jednak dopiero w XVII w. wieś lobocznie; od północy przylega do niego za- boczne – barokowe i barokowo-klasycystycz- and the entire altar is crowned with glorious została oficjalnie założona przez Piotra Komo- krystia. Wysoka wieża o pochyłych ścianach ne – pochodzą również z wieku XIX. rays of light. The four baroque and baroque- ściany świątyni zdobi polichromia o charakte- rowskiego, właściciela Suchej Beskidzkiej. la- obitych deskami znajduje się po zachodniej classicist altars date back to the 19th century. the walls of the church are decorated with geo- chowice wchodziły w skład Państwa Suskiego stronie kościoła. Zakończona jest nadwieszo- rze architektonicznym i figuralnym. Powstała (1608-1848) i należały do parafii w Suchej. ną izbicą i zwieńczona hełmem baniastym. ona w znacznej części w 1794 r., odnowiono ją metric and figural polychrome paintings. Most Wprawdzie samodzielną parafią stały się la- Kościół jest otoczony sobotami, w znacznej w 1836 r., a postacie Apostołów zostały nama- of the murals were created in 1794 and reno- chowice w 1841 r., ale kościół zbudowano tutaj części otwartymi, z trzema wejściami. Pod lowane w 1891 r. vated in 1836, while the figures of the Apostles W latach 1987-1989 przeprowadzono prace już w 1789 r. Powstał on na miejscu rozebranej daszkiem sobót znajdują się stacje Męki Pań- were painted in 1891. In the years 1987-1989, preservation works kaplicy cmentarnej, stąd przy kościele znajduje skiej namalowane w 1846 r. przez Antoniego konserwatorskie wszystkich ołtarzy i polichro- się cmentarz. Otoczona wysokimi, starymi drze- Krząstkiewicza. mii kościoła. Wykonywały je dwa zespoły z Kra- were carried on all the altars and murals in the We wnętrzu kościoła zwraca uwagę niezwy- wami świątynia usytuowana jest w środku wsi, kowa: pani Zofii Stawowiak i Pani Haliny Jawor- church. They were conducted by two Kraków na niewielkim wzniesieniu. Kościół otacza drew- kły, podwójny otwór tęczowy (między nawą skiej, na jubileusz 200-lecia kościoła. teams led by Ms Zofia Stawowiak and Ms Hali- niane ogrodzenie z belek, z trzema bramkami a prezbiterium): górny z drewnianym, rzeźbio- na Jaworska for the church’s 200-year Jubilee. i daszkami gontowymi. nym krucyfiksem, a dolny, półkoliście wycięty, 148 | X MDDK X X MDDK | 14 X

Not far from Kraków, by the Raba river, Łapczyca village can be traced back to the early 12th century, when it featured in documents among the estates belonging to the Tyniec abbey. A parish in Łapczyca had already existed between 1325 and 1327, when it was listed in church ledg- ers. An early medieval settlement in Łapczyca originated most probably between the 10th and 12th centuries, growing around an existing castle. the Gothic church of Virgin Mary’s Birth, with an adjoining cemetery, is situated on a hill Nieodległa od Krakowa wieś Łapczyca, położo- amongst old linden trees. West of the church na nad Rabą, wspominana jest w dokumentach stands a 17th-century wooden belfry. The na początku XII w. jako uposażenie klasztoru church was built – perhaps in lieu of an earlier w Tyńcu. Parafia w Łapczycy istniała na pewno wooden church – in 1340, thanks to an endow- już w latach 1325-1327, kiedy to znalazła się ment by King Casimir the Great. Originally it w wykazach świętopietrza. Wczesnośrednio- was a two-aisle structure with cross-rib vaults, wieczna osada powstała w Łapczycy zapewne yet the primary layout did not survive; we can ok. X-XII w., a rozwinęła się wokół istniejącego only deduce it from remaining vault support tutaj wówczas grodziska. elements. gotycki kościół pw. Narodzenia Najświętszej the church was built of stone blocks, and only Marii Panny znajduje się na wzniesieniu, które the newer chapel and porch are brick structures wraz z przylegającym do świątyni cmentarzem covered with plaster. On the outside, the walls otaczają stare drzewa lipowe. Po zachodniej of the nave and the sanctuary are clasped with stronie kościoła usytuowana jest drewniana, buttresses and pinnacles. Today the church XVII-wieczna dzwonnica. świątynia została has one nave, and colourfully painted curtain wzniesiona – być może w miejscu wcześniej- vaults. Inside, several interesting doorways can szego, drewnianego kościoła – w 1340 r., dzięki be seen. A stone Gothic portal between the fundacji króla Kazimierza Wielkiego. Pierwot- porch and the nave boasts a richly traced lan- nie była dwunawową budowlą o sklepieniach cet arch. Another stone portal, crowned with a krzyżowo-żebrowych. Jednak układ ten nie reduced trefoil, marks the entrance to the stair- dotrwał do czasów obecnych; świadczą o nim case. Between the sanctuary and the sacristy a jedynie pozostałości służek i wsporników. rectangular Gothic portal was placed, remod- kościół zbudowano w całości z ciosów ka- elled in the 19th century. Also dating from the miennych, jedynie nowsza kaplica i kruchta time of the reconstruction, 19th-century door- wzniesione zostały z cegły i potynkowane. ways connect the chapel to the nave and open Z zewnątrz mury nawy i prezbiterium opina- it to the east. the main altarpiece, fitted by Franciszek Samek ją szkarpy z pinaklami. świątynia jest obecnie budowlą jednonawową, o sklepieniach in 1902, corresponds with its neo-Gothic form pozornych, pokrytych barwną polichromią. to the overall style of the church. The altar is We wnętrzu zachowanych jest kilka interesu- structured like a Gothic triptych with the Vir- jących portali. Prowadzący z kruchty do nawy, gin Mary at the centre and Saints Stanislaus kamienny, gotycki portal wejściowy, wykrojony and Adalbert on either side. The wings are jest w ostry łuk i bogato profilowany. Kolejny covered with reliefs of Biblical scenes. Both Ba- portal – kamienny i zamknięty u góry ściętym roque side altars date to the turn of the 16th trójliściem – znajduje się w wejściu do klatki and 17th centuries. At the sides of the church, schodowej. Także w przejściu z prezbiterium pillars were placed with 18th-century Baroque do zakrystii mieści się gotycki portal – pro- statues of the Archangels Michael and Gabriel. stokątny, przekształcony w XIX w. Pochodzą- ce z czasów przebudowy, XIX-wieczne portale prowadzą z nawy do kaplicy oraz z zewnątrz, od strony wschodniej. ołtarz główny, wykonany przez Franciszka łapczyca, Samka w 1902 r., nawiązuje swą neogotycką formą do architektury kościoła. Ma on postać kościół gotyckiego tryptyku z rzeźbą Najświętszej Ma- rii Panny pośrodku oraz figurami świętych Sta- pw. Narodzenia Church of Virgin nisława i Wojciecha po bokach. Pola skrzydeł pokrywają płaskorzeźbione sceny biblijne. Oba barokowe ołtarze boczne pochodzą z przełomu Najświętszej Mary’s Birth in XVII i XVIII w. Przy ścianach bocznych kościoła znajdują się niedokończone filary, na których łapczyca Marii Panny ustawiono barokowe, XVIII-wieczne rzeźby ar- chaniołów Michała i Gabriela. 150 | X MDDK X X MDDK | 151 X

MIechóW, Miechów zawdzięcza swe powstanie zakonowi bożogrobców, założonemu w czasie wypraw krzyżowych. Zakon Kanoników Regularnych kościół i klasztor Stróżów świętego Grobu Jerozolimskiego, jak brzmi jego pełna nazwa, miał za zadanie strzec Bożogrobców Grobu Pańskiego w Jerozolimie i przybywają- cych do niego pielgrzymów. Do Polski bożogrobcy zostali sprowadzeni w 1163 r. przez Jaksę z Gryfitów. Osadził on za- konników w Miechowie, stąd często nazywani są miechowitami. W XVII i XVIII w. zakon był posiadaczem znacznych włości; w 1819 r. na- stąpiła jego kasata. kościół pw. Grobu Chrystusa i św. Jakuba Młod- szego oraz zabudowania klasztorne zostały wzniesione na przełomie XIV i XV w. Z tego okresu pozostały gotyckie krużganki klasztoru nakryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi ze zwornikami zdobionymi herbami. W murach kościoła znajdują się jeszcze starsze, pocho- dzące z 1. poł. XIII w. romańskie fragmenty. Przebudowa zespołu w duchu renesansowym, rozpoczęta staraniem prepozyta Tomasza z Ol- kusza po pożarze w 1506 r., trwała do 1534 r. W 2. poł. XVIII w. dokonano przebudowy świą- tyni w stylu późnego baroku. kościół i klasztor zostały wzniesione z cegły i kamienia. świątynia jest trójnawową bazy- liką z wydłużonym prezbiterium oraz kaplicami zamykającymi nawy boczne. Do kościoła przylega od północy zakrystia ze skarbcem na piętrze, a od południa kruchta z biblioteką. Do południowo-zachodniego narożnika kościoła przybudowana jest wieża z kryptą i kaplicą w części dolnej. We wnętrzu świątyni, ozdobionej przez Woj- ciecha Rojowskiego wspaniałą, rokokową deko- racją sztukatorską (ornamentalną i figuralną), Church and Miechów owes its institution to the Order of the church and monastery were made of stone znajduje się wiele cennych elementów wypo- sażenia. Niezwykle bogaty jest zwłaszcza ołtarz the Holy Sepulchre, founded during the Cru- and brick. The polygonal chancel of this three- główny, rokokowo-klasycystyczny, wykonany sades. The mission of the Congregation of Can- aisle, basilica church adjoins the chapels situ- Monastery of w latach 70. XVIII w., z płaskorzeźbą Chrystusa ons Regular of the Holy Sepulchre was to look ated at the extensions of side aisles. Adjoin- Zmartwychwstałego oraz posągami świętych after the Holy Sepulchre in Jerusalem, and to ing the church is a vestry with a treasury on the Order of the i aniołów. Na uwagę zasługują także dwa por- assist and protect pilgrims the first floor (to the North), an annexe with a the Order was brought to Poland in 1163 by tale: późnogotycki i późnorenesansowy, oraz porch and a library (to the South), and a tower Holy Sepulchre mieszczące się w nawie głównej na murze za- Miechów’s owner, Jaksa of the Gryf coat-of- with a crypt and a chapel. In 1765-1771, the interior of the church was em- chodnim malowidło przedstawiające Ukrzyżo- -arms. The common name of the order in Polish wanie (ok. 1380 r.). – Miechowici – derives from that of their seat. bellished with glamorous rococo stucco decora- in MIechóW kościół został podniesiony do godności bazyli- In the 17th and 18th centuries the Order owned tions (of ornamental and figural type), the work ki mniejszej przez Jana Pawła II w 1996 r. the estate, but in 1819, it was dissolved. of Wojciech Rojkowski. Many precious objects of po zachodniej stronie kościoła znajdują się the Church of the Holy Sepulchre and of art are found around the church. The main altar zabudowania dawnego klasztoru, a przy pół- St James the Minor and the monastery in was decorated in the rococo and classicist styles nocno-wschodnim narożu świątyni – zamek Miechów were built at the turn of the 14th in the 1770s, with the bas-relief of the Resur- generała zakonu. Dzisiaj w poklasztornych po- and 15th centuries. Remaining from that pe- rected Christ surrounded by statues of saints mieszczeniach znajdują się urzędy sądu i pro- riod is the Gothic cloister with rich vaulting and angels. It is a model example of sumptuous kuratury oraz galeria sztuki Małopolskiego Biu- and keystones decorated with coats-of-arms. décor. The two portals: one late Gothic and the ra Wystaw Artystycznych. The walls of the church incorporate even old- other late Renaissance in style, and the painting er Romanesque parts, dating to the first half of the Crucifixion (approx. 1380) on the western of the 13th century. Owing to the efforts of wall of the nave, are also noteworthy. on the western side of the church stands the Provost Tomasz of Olkusz, the reconstruction of the church in Renaissance style began af- former monastery, and by its north-eastern cor- ter the fire of 1506 and continued at least till ner – the castle that belonged to the General of 1534. In the latter half of the 18th century, the the Order. Today, the renovated interiors of the sanctuary was rebuilt once again, this time in monastery house courts of justice, a prosecu- late-Baroque style. tor’s office, and an arts gallery. 152 | X MDDK X X MDDK | 153 X

Niepołomicka fara jest najstarszym obiektem Niepołomice parish church is the oldest ar- architektonicznym miasta. Została ufundowa- chitectural monument in the town, founded na przez króla Kazimierza Wielkiego w latach by King Kazimierz Wielki (Casimir the Great) 1350-1358. Gotycki kościół pw. Najświętszej from 1350 to 1358. The Gothic church of Virgin Marii Panny i Dziesięciu Tysięcy Męczenników Mary and the Ten Thousand Martyrs was ini- był pierwotnie dwunawową budowlą halową. tially a two-aisle hall structure. In the course of W trakcie wielokrotnych przebudów został numerous remodelling projects, it was turned zamieniony na jednonawową świątynię, lecz into a one-nave church, but the Gothic shell gotycka bryła kościoła oraz detale wnętrza and some details of the interior survived. The przetrwały. Najciekawsze z nich to sklepienia most interesting of these include vaults with z rzeźbionymi zwornikami w prezbiterium i za- carved keystones in the chancel and the sac- krystii, a także malowidła na ścianie prezbite- risty, as well as murals on the chancel wall. rium. Powstałe z fundacji Elżbiety Łokietków- Financed by Elżbieta Łokietkówna, the murals ny, przedstawiają św. Michała Archanioła i św. depict St Michael the Archangel and St George Jerzego w zamurowanych oknach prezbiterium in the blind windows in the chancel, and the oraz legendę św. Cecylii w starej zakrystii. Ce- legend of St Cecilia in the old sacristy. Stylis- chy stylowe malowideł wskazują na pochodze- tically, the murals seem to suggest the Italian nie ich autora z kręgu włoskiego, umbryjsko- origin of their creator, probably from Umbria or -sieneńskiego. W wyposażeniu świątyni zwra- Siena. In the interior, a Renaissance baptismal ca uwagę renesansowa, kamienna chrzcielnica, font made of stone can be seen, as well as late sztukaterie z końca XVIII w. w nawie oraz ba- 18th-century stuccoes in the nave and Baroque rokowe, XVIII-wieczne ołtarze w prezbiterium altars in the nave and chancel. adjoining the church in the south is the funer- i nawie. od strony południowej do nawy kościoła przy- ary chapel of the Branicki family. Erected by Jan lega kaplica grobowa rodu Branickich. Wznie- Branicki in 1596, it is a typical domed chapel, siona z fundacji Jana Branickiego w 1596 r., na- following the pattern of Sigismund’s chapel leży do typu kaplic kopułowych wywodzących in the Wawel cathedral in Kraków. The chap- się od kaplicy Zygmuntowskiej. Jej projektan- el, most probably designed by Santi Gucci, is tem był prawdopodobnie Santi Gucci. Budowla covered with a dome upon pendentives, with na planie kwadratu, nakryta kopułą na pen- a lantern and flamboyant decorations. The dentywach i latarnią, jest niezwykle bogato dome’s pendentives feature cartouches, while zdobiona. Na pendentywach kopuły umiesz- the walls are divided by blind arcades with pi- czone są kartusze herbowe, ściany rozdzielają lasters and compound arches decorated with ślepe arkady z pilastrami i archiwoltami, de- carved floral motifs and caissons. Mannerist korowane rzeźbionymi motywami roślinnymi furnishings, with a prominent tombstone of i kasetonami. Głównym elementem wystroju the founder, complete the interior. The central kaplicy jest wykonany z piaskowca i marmu- position in the Branicki chapel belongs to the ru nagrobek Katarzyny i Grzegorza Branickich, tombstone of Katarzyna and Grzegorz Branicki przedstawiający klęczące postacie zmarłych. made of marble and sandstone, portraying the po przeciwnej, północnej stronie kościoła znaj- kneeling figures of the departed. the chapel of St Charles Boromeus at the oppo- duje się kaplica nosząca wezwanie św. Karola Boromeusza, ufundowana przez Stanisława site end of the church, in the north, was found- lubomirskiego w 1640 r. Ją również wzniesio- ed by Stanisław lubomirski in 1640. It is also no na planie kwadratu, nakrywając kopułą z la- square-shaped and has a dome with a lantern. tarnią. Na zewnątrz opinają ją pilastry i zdobi On the outside it is lined with pilasters and dekoracja okuciowa. Wnętrze podzielone pila- fretted ironwork. The interior, segmented by pi- strami, z wnękami o ozdobnych archiwoltach lasters and niches with embellished compound pokrywa bogata dekoracja stiukowa. Festo- arches, is covered with abundant stucco deco- ny owocowe, rozety i putta są dziełem Jana rations. Baskets of fruit, rosettes and the putti Chrzciciela Falconiego. W półkoliście zamknię- are the creations of John the Baptist Falconi. tych wnękach umieszczono obrazy z życia Ka- In semicircular niches, scenes from Charles rola Boromeusza. Boromeus’s life can be seen. NIepołoMIce, kościół parafialny Parish Church pw. Dziesięciu of Ten Thousand Tysięcy Martyrs in NIepołoMIce Męczenników 154 | X MDDK X X MDDK | 155 X

NoWy Sącz, We wschodniej części Sądeckiego Parku Etno- graficznego, w części poświęconej budownictwu Łemków, znajduje się XVIII-wieczna cerkiew pod cerkiew wezwaniem św. Dymitra Męczennika. Przenie- siona ze wsi Czarne, stanęła w pobliżu greckoka- pw. św. Dymitra tolickiej plebanii ze Szlachtowej. W lipcu 2004 r. cerkiew zaczęła ponownie funkcjonować jako miejsce kultu. w Sądeckim cerkiew greckokatolicka w Czarnem została zbudowana w latach 80. XVIII w., a pod koniec Parku XIX w. przeprowadzono jej remont (1893-1895). Drewniana, o konstrukcji zrębowej, z wieżą Etnograficznym wzniesioną ponad babińcem i kruchtą, posiada wyraźnie zaznaczoną w planie i bryle trójdziel- ność: najniższe prezbiterium, większa i wyższa nawa oraz przysadzista, wysoka wieża. Po bokach wieży znajdują się oszalowane, niewielkie soboty. Każda z części nakryta jest osobnym, gontowym dachem. Nad prezbiterium i nawą są to kopuły namiotowe, łamane uskokowo, z pozornymi latarniami i zwieńczeniami bania- stymi. Takież zwieńczenie ma wieża, częściowo szalowana, częściowo obita gontem i zakoń- czona izbicą. polichromię wnętrza, przedstawiającą sceny figuralne i motywy roślinne oraz imitującą mar- murową okładzinę, namalował Jan Bogdański (1893-1895). W najniższej części kopuły nad prezbiterium przedstawione zostały cztery ofiary starotestamentowe, powyżej aniołowie, a w podniebiu – Bóg Ojciec. Kopułę nad nawą ozdobiono trzema scenami z Nowego Testa- mentu, a czwarty bok z widokiem Jerozolimy i adorującymi aniołami stanowi tło dla krzyża wieńczącego ikonostas. W podniebiu kopuły mieści się scena Wniebowstąpienia. Na ścianie południowej widoczny jest malowany, iluzjoni- Church of the eastern part of the Sącz Ethnographic Park, styczny ołtarz boczny, a okna zdobi dekoracja above the nave was adorned with three New kwiatowa i drapowane tkaniny. devoted to lemko architecture, features the Testament scenes, and, on the fourth side, a Wspaniały, barokowo-rokokowy ikonostas zo- 18th-century Orthodox Church of Saint Dim- view of Jerusalem and adoring angels. This last St Dimitri in the stał wykonany dla cerkwi w 1801 r. przez Ja- itri the Martyr. It has been brought here from provides a backdrop for the crucifix atop the kuba Szajcera. Polichromowany, złocony i sre- the village of Czarne in the Gorlice district, and iconostasis. At the centre of the dome, there is Ethnographic brzony, był odnawiany i przemalowany przez placed right next to a Uniate parsonage from a scene of the Ascension. In the southern wall Bogdańskiego w latach 90. XIX w. Po wysiedle- Szlachtowa. In July 2004, the church was re- we see a painted, illusionist side altar, while the niu Łemków większość ikon została rozkradzio- stored to its original purpose. windows are decorated with floral patterns and Park in the Orthodox Church in Czarne was built in na. Wiernie odtworzone brakujące elementy draped curtains. the magnificent, Baroque-rococo iconostasis zachowują tradycyjny układ ikonostasu – z iko- the 1780s, and renovated in the late 19th cen- NoWy Sącz nami namiestnymi w najniższej części, dwuna- tury (1893-1895). A timber frame construction was carved for the church in 1801 by Jakub Sza- stoma prazdnikami i sceną Ostatniej Wieczerzy with a tower above the women’s gallery and jcer. Polychromed, gilded and silvered, it was powyżej oraz rzędem apostolskim z ikoną Chry- the porch, it is divided into three distinct parts: renovated and repainted by Bogdański in the stusa Kapłana zamykającymi całość. Ikonostas the lowest sanctuary, a more spacious, higher 1890s. After displacement of the lemkos, many wieńczy wspomniany krzyż oraz medaliony nave, and a stout, tall tower. On either side of icons were stolen. Carefully recreated miss- z przedstawieniami proroków. the church there are boarded, small sheltered ing elements follow the traditional layout of bays. Each part is covered with a separate shin- the iconostasis – the main icons in the lowest gled roof. Above the presbytery and the nave, part, the twelve main feasts of the year and the there are tent domes with mock-lanterns and last Supper above them, and a row of Apostles bulbous tops. The tower is covered in the same with Jesus Christ at the top. The Iconostasis is way, partly wooden planks, partly shingles, with crowned with the aforementioned crucifix and a chamber in the upper section. medallions with the prophets. Figurative scenes, floral motives, and faux-mar- the Uniate Church of Saint Dimitri, brought to ble lining painted in the interior are the works the Sącz Ethnographic Park from the village of of Jan Bogdański (1893-1895). In the lowest in- Czarne, is a typical example of Western-lemko ner part of the dome above the sanctuary, four religious architecture. Complete with its colour- Old Testament Offerings are presented, above ful murals and furnishings, this is one of the them, the angels, and God the Father. The dome most valuable historic buildings of its kind. 156 | X MDDK X X MDDK | 157 X

pierwsze wzmianki o osadzie górniczej, która the first written mention of the mining settle- dała początek dzisiejszemu miastu Olkusz, po- ment that gave rise to today’s town of Olkusz chodzą z XIII w. Miasto lokowano i otoczono dates back to the 13th century. The town was murem obronnym za czasów Kazimierza Wiel- officially founded and surrounded with defen- kiego, w XIV w. Swój rozwój zawdzięcza znaj- sive walls in the 15th century, during the reign of dującym się tu kopalniom srebra i ołowiu. Casimir the Great (Kazimierz Wielki). Olkusz grew Miasto było zorganizowane wokół rynku z uli- prosperous thanks to silver and lead mining. the town was organised around the main cami w narożnikach i na osi dłuższych boków. W jednym z naroży rynku znajduje się olkuska square, with streets leading out of its corners fara. Jest ona trójnawowym budynkiem halo- and axes. Situated in one of the corners is wym (czyli o nawach równej wysokości), zbudo- the Olkusz municipal church, a three-aisle hall wanym z miejscowego, czerwonego kamienia church (the aisles being of equal height), built zwanego zlepieńcem parczewskim (od nazwy of the local red stone called parczewski from pobliskiej wsi Parcze). Farę wzniesiono na prze- the nearby village of Parcze. The church was łomie XIII i XIV w., a rozbudowano w czasach Ka- erected at the turn of the 13th century and ex- zimierza Wielkiego. Najstarszą częścią kościoła tended in the age of King Casimir the Great. jest prezbiterium. W XV w. do południowej Presbytery is its oldest part. In the 15th century, ściany świątyni dobudowano kaplicę św. Anny, the chapel of St Anne was built by the south- a w XVII w. obok niej kaplicę loretańską. Przed ern wall of the church, and in the 17th century wejściem do kościoła, od strony zachodniej, the loretto chapel was added. Standing outside stoi ponadczterdziestometrowa dzwonnica, the entrance, to the west, is the 40-plus metre wzniesiona na początku XX w. z tego samego bell tower, built at the beginning of the 20th kamienia co mury świątyni. century using the same stone as the one in the Jednym z najstarszych i najcenniejszych zabyt- church itself. one of the oldest and most valuable works of ków olkuskiej fary jest gotycki poliptyk z końca XV w., znajdujący się w nawie północnej. Skła- art in the Olkusz church is the late 15th-century da się on z pięciu części: na czterech skrzydłach Gothic polyptych in the northern aisle. It consists namalowano szesnaście obrazów ze scenami of five parts: four panels with 16 scenes from the z życia Marii i Chrystusa, a w części środkowej life of the Madonna and Christ, and the statue of umieszczono rzeźbę Madonny z Dzieciątkiem Mary with Child, dating to around 1480, in the z ok. 1480 r. Poliptyk namalował krakowski centre. The pentaptych was painted by Kraków mistrz, Jan Wielki, przyjaciel Wita Stwosza. artist Jan Wielki, friend of Veit Stoss. W prezbiterium znajduje się wspaniały, póź- the chancel boasts a late-Renaissance altar- norenesansowy ołtarz główny z obrazami piece depicting the Crucifixion, and above, przedstawiającymi Ukrzyżowanie Chrystusa, the martyrdom of St Andrew the Apostle, pa- a powyżej męczeństwo św. Andrzeja Apostoła tron saint of the church. Dating from the same – patrona bazyliki. Pochodzące z tego samego period are the stalls along the chancel walls czasu, stojące wzdłuż ścian prezbiterium stalle, – rows of seats for church officials and munici- czyli ławy przeznaczone dla duchownych i raj- pal councillors – made of several kinds of wood. ców miejskich, wykonane są z kilku gatunków The eastern wall of the chancel is decorated drewna. Na wschodniej ścianie prezbiterium with a twisting Renaissance painted floral pat- jest widoczna malowana renesansowa wić ro- tern, the coat-of-arms of Olkusz, and an eagle ślinna oraz herb Olkusza i orzeł z herbem Wa- with the Vasa coat-of-arms, supported by min- zów trzymane przez gwarków. Są to pierwsze ers. The latter is the earliest known portrayal of znane wizerunki górników z kopaczkami. miners and the tools of their trade. Słynne olkuskie organy zostały zbudowane na the famous Olkusz organ was built early in the początku XVII w. przez mieszkającego w Kra- 17th century by Master Hans Hummel from kowie, norymberskiego organomistrza Hansa Nuremberg, then resident of Kraków, and com- Hummla, a dokończone przez jego ucznia, Jerze- pleted by his student, Jerzy Nitrowski. Its value go Nitrowskiego. Mają one szczególną wartość, lies in the fact that the original mechanism as gdyż zachowany jest ich oryginalny mechanizm well as most of the 1776 pipes has been pre- oraz większość spośród 1776 piszczałek. served. Basilica of oLkuSz, bazylika St Andrew pw. św. Andrzeja the Apostle Apostoła in oLkuSz 158 | X MDDK X X MDDK | 15 X

górna Orawa była zasiedlana w 2. poł. XVI the first settlers arrived in the Upper Orawa in i na początku XVII w., kiedy znajdowała się the second half of the 16th and at the begin- w granicach państwa węgierskiego. W 1585 r. ning of the 17th century, when it lay within the nastąpiła lokacja wsi Orawka na prawie woło- Hungarian domain. In 1585, Orawka village was skim. Początki tutejszej parafii wiążą się z oso- chartered on the power of Wallachian law. In its bą ks. Jana Szczechowicza, który działał na rzecz early days, the local Catholic parish was headed rekatolizacji miejscowej ludności, wywodzącej by father Jan Szczechowicz, who worked with się głównie ze zbiegłych z polskich mająt- the locals, mostly fugitive peasants from Polish ków chłopów. Protestanccy, orawscy panowie estates. The Protestant landowners of Orawa wbrew woli poddanych usiłowali przekonać ich tried to force their subjects to convert, while do swego wyznania. Rekatolizacji Orawy sprzy- Emperor Ferdinand III supported the Catholic jał cesarz Ferdynand III; zbrojnie bronił jej Ma- faith, and Mateusz Moniak defended it with his teusz Moniak. W 1920 r. Orawka została przy- sword. In 1920 Orawka fell within Polish bor- znana Polsce, w 1939 r. włączono ją w granice ders, and in 1939 it was incorporated into the państwa słowackiego, sprzyjającego Rzeszy, supporting Third Reich Slovakian State; in 1945 a w 1945 r. powróciła do Polski. it was returned to Poland. pierwszy kościół parafialny w Orawce, wzniesio- the first parish church in Orawka, built in 1614, ny w 1614 r., był świątynią protestancką. Budo- was Protestant. The construction of the present wę obecnej świątyni rozpoczęto w 1651 r., lecz church began in 1651, but it was not consecrat- konsekrowano ją dopiero w 1715. W 1656 r. zo- ed until 1715. In 1656, a free-standing belfry stała zbudowana wolnostojąca dzwonnica. Koś- was built. The church was reconstructed many ciół wielokrotnie przebudowywano: w 1901 r. times: in 1901, from 1926 to 1927, and then in oraz w latach 1926-1927 i 1934-1935. 1934-1935. kościół w Orawce jest najstarszą drewnianą the wooden church, the oldest place of wor- świątynią Górnej Orawy. Jest położony pośród ship in Górna Orawa, is situated among the drzew i otoczony murem, w obrębie którego trees and surrounded with a wall enclosing a mieści się cmentarz. Drewniany, jednonawo- cemetery within its perimeter. A wooden, one- wy kościół z wieżą wzniesiono w konstrukcji aisle church was built in a frame structure; the zrębowej; dach i ściany obito gontem. Wydłu- roof and the walls are covered with shingle. An żone prezbiterium, wielobocznie zamknięte, elongated, angular chancel is narrower than jest węższe od nawy. Od północy przylega the nave. A sacristy adjoins it to the north, and do niego zakrystia, a od wschodu murowa- Our lady of Sorrows chapel (of 1728), to the na kaplica Matki Bożej Bolesnej, wzniesiona east. To the south, a wooden porch adjoins the w 1728 r. Po południowej stronie nawy mieści rectangular nave. The tower has slanting walls, się drewniana kruchta. Kościelna wieża o po- a chamber towards the top and a pyramid cu- chyłych ścianach jest zwieńczona izbicą i os- pola with four corner turrets. the interior and some furnishings are covered trosłupowym hełmem z czterema narożnymi wieżyczkami. with part-figurative, part-ornamental polychro- Wnętrze kościoła i część wyposażenia pokryto mies dating back to the second half of the 17th figuralno-ornamentalną polichromią w 2. poł. century, and some to 1711. The Vicar of Orawka, XVII w. i w 1711 r. Autorem koncepcji wystro- father Jan Szczechowicz, was behind the concept ju był proboszcz Orawki, ks. Jan Szczechowicz. of the interior. The polychromy depicts scenes Polichromia przedstawia sceny z życia św. Jana from the life of John the Baptist, medallions with Chrzciciela, medaliony z Chrystusem i apostoła- Jesus Christ and the Apostles and saints popu- mi, wizerunki świętych czczonych na Węgrzech lar in Hungary, and coats-of-arms of persons of oraz herby osób związanych z historią Orawy: historic importance for Orawa: Emperor Frederic cesarza Fryderyka III, arcybiskupa Jerzego lip- III, Archbishop Jerzy lippay de Zongor, and the paya de Zongor oraz Moniaków. Na parapecie Moniaks. The Ten Commandments are painted chóru namalowano sceny ilustrujące dziesięć on the balcony of the choir. In the rood arch, a przykazań. Na belce tęczowej znajduje się ba- Baroque group of the Crucifixion was placed, rokowa grupa Ukrzyżowania oraz inskrypcje surrounded with inscriptions including a Polish (jedna z nich to polski tekst pieśni pasyjnej). hymn for the time of lent. The late-Baroque Późnobarokowy ołtarz główny i dwa boczne high altar, two side altars and the stalls were oraz stalle wykonano w 1. poł. XVIII w. made in the first half of the 18th century. oraWka, Church of St John the kościół Baptist in pw. św. Jana oraWka Chrzciciela 160 | X MDDK X X MDDK | 161 X

owczary to wieś łemkowska położona w dolinie potoku Siary, wśród pagórków Magury Ma- łastowskiej. lokowana była na prawie niemieckim w 1323 r. pod nazwą Rychwałd. W 1417 r. została przeniesiona na prawo wołoskie. Pod koniec XVI w. jej właścicielem był Przecław Pie- niążek; ok. 1880 r. znaczna jej część należała do Edwarda Miłkowskiego. Wieś Owczary nosi taką nazwę zaledwie od 1952 r., a zawdzięcza ją głównemu zajęciu jej mieszkańców, jakim była hodowla owiec, z której słynęli już przed wiekami. cerkiew znajdowała się we wsi już w 1420 r. Obecną, pod wezwaniem Opieki Bogarodzicy wznieśli w 1653 r. miejscowi grekokatolicy jako świątynię parafialną. Drewniana, zbudowana w konstrukcji zrębo- wej, była tradycyjnie podzielona na trzy wyod- rębnione części: prezbiterium, nawę i przedsionek (babiniec). Ten podział został we wnętrzu nieco zatarty, gdy w 1870 r. poszerzono babiniec do szerokości nawy. Na zewnątrz trójdziel- ność cerkwi podkreślają dwie kopuły namiotowe łamane uskokowo, nakrywające prezbiterium i nawę oraz wieża. Obecne prezbiterium i zakrystię wzniesiono w miejscu poprzedniego w 1701 r., a wieżę wybudowali cieśle Dimitr Dekowekin i Teodor Rusynek w 1783 r. ścia- ny zewnętrzne cerkwi wykończone są gontem, którym pokryto również dach w trakcie ostatniej konserwacji. We wnętrzu zachowało się wyposażenie z XVII i XVIII w., którego najcenniejszym elementem jest bogato rzeźbiony i złocony ikonostas. Znaj- dujące się w nim ikony zostały prawdopodobnie wykonane przez dwóch różnych twórców w 1712 i 1756 r. W cerkwi znajdują się także owczary is a lemko village in the valley of the ołtarze boczne, gdyż korzystają z niej wierni ob- gle, a material used also for covering the roof Church of the rządku greckokatolickiego i rzymskiego. ściany, Siary brook, among the rolling hills of Magura during the latest restoration In the interior, ornate 17th and 18th century strop i wnętrze pozornych kopuł zostały pokry- Małastowska. Established under German law in Protection of Our te polichromią w 1938 r., namalowaną z okazji 1323, it was given the name of Rychwałd, and furnishings have been preserved, with a mar- 950. rocznicy chrztu Rusi. Jest to polichromia began to follow Wallachian law in 1417. Towards vellous, richly gilded, chiselled iconostasis. Its ornamentalna. W kopułach namalowano Du- the end of the 16th century, the village was icons were most probably written by two differ- Most Holy lady in cha świętego pod postacią gołębicy i czterech owned by Przecław Pieniążek, and around 1880, ent icon-writers in 1712 and 1756. Side altars cherubinów oraz iluzjonistyczny widok otwar- most of the land belonged to Edward Miłkowski. are also present, as the church has been in use oWczary tego na niebo okulusa z wijącymi się kwiatami. The village has had its name only since 1952, also by Uniate and Roman Catholic congrega- Portal zachodni z nadprożem wyciętym w ośli and owes its to its sheep (Polish: owce). tions. The walls, the ceiling and the interiors there had been a Uniate church in the village grzbiet należy do najstarszych części cerkwi. of the quasi-domes were covered with orna- od 1947 r. cerkiew była użytkowana przez koś- since 1420. The present church, invoking the Pro- mental polychromy in 1938, painted in order ciół rzymskokatolicki jako filia parafii w Sęko- tection of Our Most Holy lady, Mother of Jesus, to commemorate the 950th anniversary of the wej. W latach 50. zaczęto okazjonalnie odpra- was built in 1653 as a Uniate parish church. Conversion of Russia. The domes feature the Initially, this wooden church traditionally built wiać nabożeństwa greckokatolickie, a od 1988 r. Holy Spirit depicted as a dove, four cherubs, są one sprawowane regularnie. Cerkiew została of logs was divided into three separate ele- and an illusionist painting creating an impres- wyróżniona w 1995 r. nagrodą Europa Nostra za ments: the sanctuary, the nave and the wom- sion of an open sky, replete with garlands of najlepsze utrzymanie zabytkowego obiektu. en’s gallery. This division of the interior was flowers. The western portico with an ogee lintel lost to a degree, when the width of the wom- (locally known as ‘donkey’s back’) and the or- oWczary, en’s gallery was extended to meet that of the nate side altar are among the oldest elements nave in 1870. Outside, the tripartite division is preserved in the church. Since 1947, the building of this Orthodox cerkiew emphasised by the two domes in the pavilion broken-form roofs over the sanctuary and the church has been used by the Roman Catholic nave, and the tower. Today’s sanctuary and Church as a branch of the Parish in Sękowa. In pw. Opieki vestry replaced the original ones in 1701, and 1950s the first services in the Uniate Rite were the tower was constructed by carpenters Dim- held here, only to become regular after 1988. In Bogurodzicy itri Dekowekin and Teodor Rusynek in 1783. 1995, the shrine won the Europa Nostra prize The external walls are covered in wooden shin- for the best-kept historic monument. 162 | X MDDK X X MDDK | 163 X

ptaszkowa is a village situated in a very pic- rounded by a wooden fence with gates, cov- chrome murals made in 1929-1932 by Józef turesque location in the land of Sącz, on the ered with shingles. The thorough remodelling E. Dutkiewicz. Older wall paintings (1776) are western slopes of the Beskid Niski, just a few conducted in the years 1880-1883 covered preserved only in the southern porch. The fur- kilometres from Grybów. included reconstruction of the tower and ave- nishing of the church is both rich and varied, the origin of the village is marked by the char- bell turret, as well as adding panelling to the ranging from a 16th-century, Renaissance side ter that was issued for Ptaszkowa in 1336, yet walls. In 1929, the church was expanded in an altar, via a late-baroque high altar (1864) and no village was established at that time. The new interesting manner: its corpus was divided into crucifix on the rood beam, to the richly-deco- charter was issued by King Casimir the Great two parts which were moved apart to allow the rated rococo pulpit. There is also a figure of (Kazimierz Wielki) in 1359. Ptaszkowa was a insertion of the transept. This is the form of the the Madonna with Child, holding a sunflower royal village and – judging from the remarks in church that we see today. in her hand (ca. 1420). the wooden church is build of logs and features two other unique historical objects are con- court records – quite a rich one, too. From the moment it was chartered, Ptaszkowa a single aisle and the transept mentioned above. nected with the church, namely the wooden formed part of the Grybów parish, and became In its western part, it boasts a tower with slant- Christ with two Apostles in the Garden of an independent parish only for a short spell ing walls and a porch on the ground floor. From Gethsemane in bas-relief from the late-15th of time in the latter half of the 6th century the east, the chancel is enclosed by a polygonal century, a work of Wit Stwosz (Veit Stoss, cur- when it had a church built. Early in the 17th apse. Adjacent to the chancel, there is the vestry rently on display at the Regional Museum in century, however, it was again a part of the in the north, and another porch to the south. Nowy Sącz), and the wings of the Triptych of at the intersection of the nave and the tran- Grybów congregation. The parish was returned Ptaszkowa (ca. 1440, in the Diocesan Museum to Ptaszków around 1770. sept, the ceilings are raised to resemble the in Tarnów). the church, built in 1555 by Jan Joachim Kukla interior of a dome. Both the ceilings and walls of Grybów, stands among tall trees and is sur- are covered in figural and ornamental poly- All Saints’ Church in ptaSzkoWa ptaszkowa to wieś malowniczo położona na Drewniany kościół zbudowany jest w konstrukcji Sądecczyźnie, u zachodnich podnóży Beskidu zrębowej, jako jednonawowy, ze wspomnianym Niskiego. Od pobliskiego Grybowa dzieli ją za- transeptem. Po stronie zachodniej znajduje się ledwie kilka kilometrów. wieża o pochyłych ścianach, z kruchtą w przy- początki wsi datowane są na wiek XIV, kiedy wy- ziemiu. Od wschodu zamyka świątynię wielo- dany został przywilej lokacyjny dla Ptaszkowej boczne prezbiterium, do którego od północy (1336), lecz wieś wówczas nie powstała. Nowy przylega zakrystia, a od południa przedsionek. Wnętrze świątyni nakrywają stropy, na skrzyżo- akt lokacji wydał Kazimierz Wielki w 1359 r. Ptaszkowa była wsią królewską i, jak podają za- waniu nawy i transeptu wzniesiono zaś pozorne piski w księgach sądowych, dość zamożną. sklepienie kopulaste. Stropy i ściany pokrywa od czasu swego powstania Ptaszkowa podlega- wielobarwna polichromia figuralna i ornamen- ła parafii grybowskiej; krótko, w 2. poł. XVI w., talna wykonana w latach 1929-1932 przez Jó- po zbudowaniu tutaj świątyni, była samodziel- zefa E. Dutkiewicza. Starsze malowidła ścienne ną parafią. Od początku XVII w. stanowiła fi- (1776) zachowały się w kruchcie południowej. lię kościoła w Grybowie. Parafię ptaszkowską Wyposażenie świątyni jest bogate i urozmaico- przywrócono ok. 1770 r. ne: od XVI-wiecznego, renesansowego ołtarza kościół położony jest wśród wysokich drzew bocznego, przez późnobarokowy ołtarz główny i otoczony drewnianym ogrodzeniem z bram- (1864) i krucyfiks na belce tęczowej, po bogato kami, nakrytymi gontowymi daszkami. świą- zdobioną, rokokową ambonę. Jest tutaj także ptaSzkoWa, tynia została zbudowana w 1555 r. przez Jana figura Matki Bożej z Dzieciątkiem, trzymającej Joachima Kuklę z Grybowa. Gruntowny remont słonecznik, pochodząca z ok. 1420 r. z kościołem związane są jeszcze dwa niezwy- kościół w latach 1880-1883 objął przebudowę wieży i sygnaturki oraz oszalowanie (obicie deskami) kłe zabytki: drewniana płaskorzeźba Chrystusa ścian. W 1929 r. powiększono kościół, dzieląc z dwoma Apostołami w Ogrojcu, z końca XV w., pw. Wszystkich jego korpus na dwie części i rozsuwając je. dzieło Wita Stwosza (obecnie eksponowana Między te dwie części wstawiono transept, w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu) oraz świętych czyli poprzeczną nawę. W tej postaci świątynia skrzydła tryptyku z Ptaszkowej z ok. 1440 r. zachowała się do naszych czasów. (Muzeum Diecezjalne w Tarnowie). 164 | X MDDK X X MDDK | 165 X

SękoWa, położona w Beskidzie Niskim, u podnóża Magu- W jego części środkowej mieści się obraz ry Małastowskiej wieś Sękowa została lokowa- przedstawiający świętych: Mikołaja, Bene- na przez króla Kazimierza Wielkiego w 1346 r., dykta i Antoniego, po obu stronach które- kościół pw. który uposażył również tutejszą parafię. Zacho- go ustawione są w niszach posągi św. Piotra wany do dzisiaj, drewniany kościół zbudowano i św. Andrzeja. Na predelli ołtarza znajduje się św. św. Filipa ok. 1520 r., a w XVIII w. wzniesiono niską wieżę płaskorzeźba ze sceną Zaśnięcia Najświętszej i soboty (zrekonstruowane w XX w.). Marii Panny, a w zwieńczeniu – wizerunki św. późnogotycki kościół pw. świętych Filipa i Ja- Filipa i św. Jakuba. Widoczne na ścianach frag- i Jakuba kuba Apostołów został zbudowany w opar- menty neogotyckiej polichromii pochodzą z ok. ciu na tradycyjnych zasadach stosowanych 1888 r. Warto zwrócić uwagę na późnogotycki Apostołów w drewnianych świątyniach Małopolski na po- portal wejściowy, zamknięty łukiem zwielo- czątku XVI w. Wzniesiono go z modrzewiowych krotnionym i dekorowany ornamentem. kościół utracił funkcję świątyni parafialnej bali w konstrukcji zrębowej. Jego plan jest tradycyjny: jedna nawa z węższym, zamknię- w 1885 r. W czasie działań wojennych, na prze- tym trójbocznie prezbiterium, z zakrystią po łomie 1914 i 1915 r. został w dużym stopniu stronie północnej. Od zachodu do świątyni zniszczony: drewniane elementy ścian, wieży, przylega otwarta w przyziemiu wieża, nakryta sobót i dachu żołnierze wykorzystali do budowy kopulastym hełmem z wysoką, ośmioboczną okopów. Również wnętrze z XVI- i XVII-wiecz- latarnią. ściany kościoła powyżej sobót oraz nym wyposażeniem uległo dewastacji. Odbu- wysoki, dwuspadowy dach pokryte są gon- dowę kościoła prowadzono etapami przez cały tem. Kościół obiegają dokoła soboty, wsparte XX w. Ostatni, kompleksowy remont kościoła na słupach z zastrzałami i nakryte wysokim, rozpoczęty w 1983 r. trwał kilka lat i objął ar- sięgającym gzymsu korpusu zadaszeniem. chitekturę budowli, jej wyposażenie i otoczenie. Dach sobót, również pokryty gontem, jest ob- Prace konserwatorskie wyróżniono w 1994 r. niżony w miejscach okien. medalem Europa Nostra, a kościół uznano za We wnętrzu świątyni znajduje się późnorene- wyjątkowy, wpisując go na listę światowego sansowy ołtarz główny z początku XVII w. Dziedzictwa Kultury UNESCO w 2003 r. Church of In Beskid Niski mountains at the foothill of Inside we find a late-Renaissance main altar Magura Małastowska, the village of Sękowa dating back to the beginning of the 17th cen- was established by Casimir the Great (Kazimi- tury. The canvas in the middle shows St Michael, St Philip and erz Wielki) in 1346. At the same time, the king St Benedict and St Anthony, while the side wings made an endowment to the local parish. The – in the niches – feature statues of St Peter and St Jacob the wooden church we see today was constructed St Andrew. Portrayed in the predella of the altar around 1520, and in the 18th century, a low is a bass-relief scene with the Dormition of the tower and a sheltered gallery (reconstructed in Blessed Virgin, and at the top of the altar are St Apostles in the 20th century) were added. Philip and St Jacob. The fragments of neo-Gothic the late-Gothic Church of St Philip and St Jacob murals date back to 1888. Also interesting is the SękoWa the Apostles was built following traditional prin- late-Gothic portal, enclosed in an elaborate, dec- ciples applied in wooden shrines throughout orative arch. Portraits of the church’s patrons Małopolska at the beginning of the 16th cen- were placed at the top of the altar. late-Gothic tury. It has a frame structure of larch logs. The doorways, another interesting element of the in- construction follows a traditional plan: a single terior, are supported with ogee arches. the church lost its parochial status in 1885. During nave with a narrower chancel, and a sacristy adjacent to the north. The tower to the west the first world war, at the end of 1914, the church is open at ground-floor level and capped with was badly damaged as soldiers used fragments of a dome-like spire with a tall, octagonal lantern. the wooden walls, tower, gallery and roof to build The walls above the gallery, and the tall, dou- trenches. The interior, with its 16th and 17th-cen- ble-pitched roof, are covered with shingle. The tury furnishings, was similarly devastated. Recon- church is encircled with a gallery known as so- struction works continued in stages throughout boty, supported upon poles with angle braces the 20th century, with the last complex restora- and sheltered with a canopy stretching all the tion programme beginning in 1983. The conser- way to the cornice. The roof of the gallery, also vation works were awarded the Europa Nostra covered with shingle, is lowered in the places medal in 1994, and in 2003 the church was listed where windows are positioned. as a UNESCO World Heritage Site. 166 | X MDDK X X MDDK | 167 X

Stojący pośród wiekowych lip kościół parafialny w Sławkowie nosi podwójne wezwanie: Podwyższenia Krzyża świętego oraz św. Miko- łaja. Na początku, kiedy świątynia powstawała, jej patronem był św. Jan Chrzciciel. Wznoszenie obecnego kościoła rozpoczęto w 2. poł. XIII w. i przypuszczalnie nie został on ukończony w takim kształcie, jaki zamierzano mu nadać. Zbudo- wano wówczas tylko jego część – prezbiterium z fragmentem nawy. Pozostałą część świątyni dokończono w 2. poł. XV w. Całość przebudowano w XVIII i XIX w. Sławkowski kościół parafialny otaczają drzewa oraz mur z bramą „strzeżoną” przez posągi świętych Piotra i Pawła. Jest on jednonawową budowlą z krótkim, prosto zakończonym prezbiterium, szerszą i wyższą od niego nawą oraz wieżą od strony zachodniej. Wczesnogotyckie prezbiterium, zbudowane z cegły na fundamencie kamiennym, opięte jest szkarpami i ozdobione fryzem. Również ściany nawy zo- stały wzmocnione szkarpami oraz otynkowane. Na wieży nakrytej barokowym hełmem znaj- dują się dzwony; niegdyś miała ona funkcję obronną. W jej przyziemiu mieści się kruchta. Nawa główna położona jest trzy stopnie poni- żej poziomu kruchty. ściany nawy zdobi ornamentalna polichromia, a nakrywa ją drewniany strop z malowidłem przedstawiającym korona- cję Matki Bożej oraz czterech ewangelistów. W nawie znajdują się późnobarokowe ołta- rze św. Anny i św. Mikołaja oraz umieszczona w ścianie, kamienna, romańska chrzcielnica z drewnianą pokrywą. prezbiterium, otwarte do nawy szeroką, ostro- łukową arkadą, nakryte jest sklepieniem krzy- żowo-żebrowym ze zdobionymi, rzeźbionymi zwornikami. Na jednym z nich widnieje bara- nek z chorągiewką, na drugim róża. Centralne Parish Church of hidden behind ancient linden trees, the parish three steps ascend from the porch to the nave. miejsce w prezbiterium zajmuje barokowy oł- tarz z 2. poł. XVII w. z drewnianym, rzeźbionym church in Sławków carries a double invoca- The walls are covered with a decorative poly- przedstawieniem Ukrzyżowanego i aniołami tion: of the Elevation of the Holy Cross, and of chromy, and in the wooden ceiling, a painting the Elevation of trzymającymi narzędzia Męki Pańskiej. Po obu St Nicolas. When it was first built, the church with the Coronation of the Virgin Mary and four stronach prezbiterium ustawione są stalle, had St John the Baptist as its patron. The con- Evangelists. late-Baroque altars are devoted to the Holy Cross and zdobione na zapleckach malowanymi wizerun- struction of the present church commenced in St Anne and St Nicolas. A Romanesque baptis- kami apostołów. the latter half of the 13th century, and it was mal font is made of stone and covered with a W dolnej części południowej ściany prezbi- probably not built to the original design. Only wooden cap. of St Nicolas in the chancel, which opens to the nave through terium wmurowano wykuty w kamieniu na- parts were completed – the chancel, and a grobek Sebastiana Nyskowskiego, starosty fragment of the nave. The works were contin- wide, lancet arcades, is covered with a cross- SłaWkóW sławkowskiego. Na północnej ścianie nawy ued in the latter half of the 15th century. The ribbed vault with decorative keystones. Cen- znajduje się kamienny nagrobek biskupa Kaje- whole was remodelled in the 18th and then trally placed within the chancel, the Baroque tana Sołtyka. Powstały po 1788 r., przedstawia 19th century. altar dating to the second half of the 14th cen- the Parish Church in Sławków stands among wizerunek biskupa z herbem jego rodu na tle tury accommodates a wood-carved scene of draperii podbitej gronostajami oraz dwie ko- trees and is surrounded by a wall ‘guarded’ by the Crucifixion with angels holding instruments biece rzeźby. the statues of St Peter and St Paul. It is a one- of the lord’s Passion. Both sides of the chancel aisle structure with a short, straight chancel, a are lined with stalls, their backs bearing paint- SłaWkóW, kościół wider and higher nave, and a tower to the west. ed images of the Apostles. Incorporated into the lower part of the south- The early-Gothic chancel, built of brick upon a parafialny pw. stone foundation, is clasped with buttresses ern wall is a tombstone of Sebastian Nyskowski, and decorated with a frieze. Also the walls of a starost of Sławków. In the northern wall of the nave were reinforced with buttresses and the nave is another, of Bishop Kajetan Sołtyk. Podwyższenia Krzyża covered with plaster. The tower, topped with a Carved in 1788, the tombstone portrays the Baroque cupola, contains a belfry; in the past it bishop with his family coat-of-arms against the świętego i św. Mikołaja performed a defensive function. On the ground background of ermine-lined drapery, accompa- floor, it incorporates a porch. nied by two female figures. 168 | X MDDK X X MDDK | 16 X

StaNIątkI, Nieopodal Niepołomic znajduje się wieś Sta- kowskiego klasztoru. Z zewnątrz ściany koś- niątki, na miejscu której – jak głosi legenda cioła pokryto pod koniec XIX w. czerwonym – zatrzymał się w 996 r. św. Wojciech w drodze tynkiem imitującym wątek ceglany. kościół równocześnie ze świątynią powstał klasztor, na dwór Bolesława Chrobrego. Staniątki należa- ły do rodu Gryfitów i rozwinęły się w XII i XIII w. konsekrowany w 1238 r. Pierwotne zabudo- i klasztor W 1228 r. wojewoda krakowski Klemens Gryfita wania klasztorne spłonęły prawie całkowicie Klimontowic wraz ze swymi braćmi ufundował w kilku pożarach w XVI i XVII w. Obecne po- i uposażył hojnie tutejszy klasztor Benedyk- wstały w wyniku rozbudowy dokonanej stara- ss. Benedyktynek tynek. Pozostawał on pod szczególną opieką niem ksieni Anny Cecylii Trzcińskiej w latach panujących; przywileje nadawali mu Bolesław 40. XVII w. Barokowy w formie klasztor ma Wstydliwy, Władysław Łokietek, Stefan Batory plan czworoboku, ze sklepionymi krzyżowo i Jan Kazimierz. krużgankami, obiegającymi na parterze prosto- kościół pw. Najświętszej Marii Panny i św. kątny wirydarz. przez stulecia istnienia klasztor zgromadził Wojciecha wzniesiono przed 1238 r. Był on jednonawową, ceglaną świątynią, którą w swoich murach wiele cennych dzieł. Do naj- jeszcze przed końcem XIII w. przebudowano starszych należą dwie gotyckie figury Madonn na trójnawową halę. Wąskie nawy boczne zo- na tronach (XIV w.) oraz późnogotycka rzeźba stały oddzielone filarami, na których wsparto Chrystusa Frasobliwego. Przechowywane są tu- nowe sklepienie. Kościół zachował się w tej taj liczne zbiory rzemiosła artystycznego i sztu- postaci, z niewielkimi zmianami, do czasów ki sakralnej, a także niezwykle bogata bibliote- obecnych. W okresie baroku dokonano kilka. W kaplicy przy południowej nawie kościoła ku przekształceń, z których najważniejszym umieszczony jest otaczany szczególną czcią wi- było wyposażenie wnętrza w późnobaroko- zerunek Matki Bożej Bolesnej. Jest to malowany we sprzęty oraz pokrycie ścian polichromią. na lipowej desce obraz Matki Bożej ukazującej Ta ostatnia została wykonana przez Andrzeja serce, w które godzi siedem mieczy. Otaczający Radwańskiego w 1760 r. i stanowiła wiano ją czterej aniołowie trzymają narzędzia Męki jego córki Martyny wstępującej do staniąt- Pańskiej. Benedictine Church and Abbey in StaNIątkI Not far from Niepołomice lies the village of rendered by Andrzej Radwański in 1760 as a Staniątki, where – according to legend – St dowry for his daughter Martyna upon her en- Adalbert stopped in 996 on his way to the court tering the abbey. In the late 19th century, the of Bolesław Chrobry. Staniątki, which belonged outside walls were covered with red plaster, to the Gryfita clan, developed throughout the which imitates brickwork. adjoining the church is the abbey, also founded 12th and 13th centuries. In 1228, the Voivode of Kraków, Klemens Gryfita Klimontowic, and in 1228 and consecrated in 1238. The original his brothers founded and generously endowed buildings were almost completely destroyed in the Benedictine abbey in Staniątki. The abbey the course of several fires throughout the 16th remained under special protection of the kings, and 17th centuries. During the 1640s restora- enjoying privileges granted by Bolesław Wsty- tion carried out by the abbess Anna Cecylia dliwy, ladislaus the Elbow-High (Władysław Trzcińska, a rectangular abbey building around Łokietek), Stephen Báthory (Stefan Batory) and the cross-ribbed vaulted cloister – standing John Casimir (Jan Kazimierz). there to this day – was constructed. the Church of the Holiest Virgin and of St Adal- For centuries, the Abbey in Staniątki accu- bert was constructed before 1238. It was a one- mulated many valuable works of art. Among aisle, brick church, turned into a three-aisle hall the most ancient are two Gothic Madonnas by the end of the 13th century. Narrow side seated on their thrones (14th c.) and a late- aisles were separated from the nave with pil- -Gothic statue of the Sorrowful Christ. The ab- lars, upon which the new vaulted ceiling was bey boasts an extensive collection of religious placed. In this form, with only minor changes, art and other objects, including liturgical vest- the church has survived to this day. Important ments and utensils, statues and paintings, as changes introduced in the Baroque era included well as a highly impressive library. In the chapel fitting late-Baroque furnishings and covering south of the nave, a particularly revered image the walls with polychromy. The murals were of Our lady of Sorrows can be seen. 170 | X MDDK X X MDDK | 171 X

Stary Sącz, klasztor klarysek w Starym Sączu został ufundowany ok. 1280 r. przez księżną Kingę, żonę Bolesława Wstydliwego. W tym samym cza- tradycja sie założyła ona klasztor franciszkanów, który jednak nie odrodził się po kasacie w 1782 r. św. Kingi Pierwsze mniszki przybyły do starosądeckiego klasztoru ze zgromadzenia w podkrakowskiej Skale. Klasztor klarysek ulokowano na stromej skarpie nad dawnym korytem Popradu. Wraz z fundacją klasztoru św. Kinga nadała mu prawo własności do ziemi sądeckiej. pierwsze budynki klasztorne oraz kościół pw. świętej Trójcy i św. Klary powstawały od ok. 1285 r. Kościół konsekrowano w 1332 r. Pomi- mo licznych pożarów nawiedzających klasztor i kościół zawsze je odbudowywano. W 1605 r. zadanie wzniesienia murowanych budynków klasztornych powierzono krakowskiemu mu- ratorowi Janowi di Simoni. Powstał klasztor złożony z czterech skrzydeł, którego krużganki obiegają wokół wirydarz. Na klasztornym dzie- dzińcu rośnie zabytkowa lipa, którą – według legendy – zasadziła św. Kinga. Fasadę furty klasztornej wieńczy trójkątny szczyt z wnęka- mi, w którym znajdują się sgraffitowe postacie Chrystusa Salwatora, bł. Salomei, św. Klary, św. Kingi i św. Franciszka. Wnętrze gotyckiego kościoła ma barokowy wy- strój. Pokrywająca ściany polichromia, malowana przez Feliksa Derysarza, przedstawia sceny z życia św. Kingi; podobna jest tematyka XVII- -wiecznych malowideł zachowanych na drzwiach zakrystii. Na stallach z 1779 r. znajduje się przedstawienie św. Kingi sprowadzającej wodę do miasta. W bocznej kaplicy poświęconej fun- datorce klasztoru, oddzielonej od nawy kutą kratą (z ok. 1470 r.), znajduje się gotycka figur- ka św. Kingi stojącej na odwróconej koronie, co jest symbolem porzucenia władzy książęcej na rzecz życia zakonnego. Pod figurką została umieszczona srebrna trumna z prochami świę- Tradition of St Kinga in Stary Sącz tej. W starosądeckim konwencie spoczywa także siostrzenica św. Kingi, królowa Jadwiga, żona Władysława Łokietka. W klasztorze przechowywane są cenne rękopisy, m.in. Żywot bło- the convent of Poor Clares in Stary Sącz was gosławionej Kingi pióra Jana Długosza oraz tzw. moni was commissioned to erect new, brick symbolises her abandonment of royal power Graduał Sądecki z 2. poł. XIII w. founded around 1280 by Princess Kinga, the buildings: this is when the cloister was built, in order to follow the monastic life of contem- św. Kinga, córka króla Węgier Beli IV, przybyła wife of Boleslaus the Modest (Bolesław Wsty- surrounded with four wings of the convent. plation. Below the figure, a silver coffin holds do Polski, by poślubić Bolesława Wstydliwego. dliwy). At the same time she also endowed a Growing in the convent’s courtyard is an an- the ashes of the Saint. The Stary Sącz convent Oddał jej on we władanie całą ziemię sądecką. Franciscan monastery, but this was abolished cient linden tree – according to legend, it was is also the resting place of St Kinga’s niece, Po śmierci męża św. Kinga wstąpiła do zako- in 1782, and never reinstated. The first nuns planted by St Kinga herself. The façade of the Queen Jadwiga, the wife of King ladislaus the nu franciszkańskiego. Zmarła w Starym Sączu arrived at the Stary Sącz convent from the convent’s gate-keep is topped with a triangu- Elbow-High (Władysław Łokietek). The convent w 1292 r. Została beatyfikowana w 1690 r., Skała commune near Kraków. The convent lar attic with niches, hiding sgrafitto figures of treasures some valuable manuscripts, includ- a w 1999 r. kanonizował ją papież Jan Paweł II. of Poor Clares was placed on a steep slope Christ the Saviour, Blessed Salomea, St Clare, ing ‘The life of Blessed Kinga’ by chronicler over the old Poprad riverbed, now dried out. St Kinga, and St Francis. Jan Długosz and the so-called ‘Sącz Graduale’ the Gothic body of the church reveals a Ba- In addition to founding the nunnery, St Kinga with chants, dating to the second half of the endowed it with the rights to the lands of roque interior. The murals, the work of Feliks 13th century. St Kinga, daughter of the Hungarian king Bela Sądeczczyzna. Derysarz, depict scenes from the life of St Kin- the construction of the first buildings for the ga; so do 17th-century paintings preserved on IV, came to Poland in order to marry Bolesław convent, as well as the Church of the Holy the sacristy door. On the 1779 stalls, St Kinga Wstydliwy. Her husband endowed Kinga with Trinity and St Clare, commenced around 1285. is portrayed bringing water to the city. In the the Sącz lands. When the king died, the wid- The church was consecrated in 1332. In spite side chapel devoted to the church’s founder, owed queen entered the Franciscan convent. of numerous fires, which blighted the nunnery separated from the nave by an elaborate iron She died in Stary Sącz in 1292. She was be- and the church, each time they managed to grating (of around 1470), the Gothic figure of atified in 1690, and in 1999 Pope John Paul II recover. In 1605, the Kraków mason Jan di Si- St Kinga stands on an inverted crown, which proclaimed her a saint. 172 | X MDDK X X MDDK | 173 X

SzaLoWa, W Beskidzie Niskim, u podnóża Góry Maślanej rozwiązanie architektoniczne było charakte- Church of the tiny village of Szalowa lies in the Beskid położona jest niewielka wieś Szalowa. loko- rystyczne dla barokowych kościołów murowa- flanked by two low towers and enclosed with a wano ją prawdopodobnie w XIII w. na prawie nych, których naśladownictwem jest szalowska Niski mountains, at the foot of Góra Maślana. triangular attic bearing a statue of St Michael the kościół niemieckim. W XV i XVI w. należała do rodziny świątynia. The village was presumably founded in the Archangel battling against Satan. The layout is St Michael Niezwykle bogate i interesujące jest wyposaże- Szalowskich herbu Strzemię, którzy byli ariana- 13th century, by the German law. In the 15th characteristic of Baroque stone churches, which pw. św. Michała mi i przy swym dworze w Szalowej przypusz- nie wnętrza kościoła, pochodzące w większości and 16th centuries it belonged to the Szal- provided inspiration for the Szalów church. the Archangel the mostly 18th-century interior is opulent and czalnie wznieśli zbór. Jako innowiercy musieli z XVIII w. Barokowy i rokokowy wystrój utrzy- owski family of the Strzemię coat-of-arms, who w XVII w. opuścić swój majątek. Szalowa sta- many jest konsekwentnie w biało-błękitno- were members of the Arian (Anti-Trinitarian) attractive. Baroque and rococo elements all fol- Archanioła ła się wówczas własnością rodziny Jordanów, -złotej tonacji. Pokrywająca ściany, sklepienie religious minority and probably built a prayer low a consistent colour pattern: white, blue, and in SzaLoWa później Gładyszów, a pod koniec XIX w. należa- prezbiterium i strop nawy rokokowa polichro- house next to their manor in Szalowa. As her- gold. The walls, the vaults of the chancel and ła do Salomei Nowakowej. mia została wykonana ok. poł. XVIII w. i uzu- etics, they were forced to leave in the 17th the nave are covered with a rococo polychromy parafia w Szalowej powstała przed 1375 r. Bu- pełniona w 1808 r. Głównym jej motywem są century. Szalowa then became the property of painted in the 18th century and supplemented dowę obecnego kościoła pw. Michała Archa- kwiaty pokrywające ściany i strop; na sklepie- the Jordan family, and then the Gładysz family, in 1808. The main motif of flowers spills onto nioła rozpoczęto w 1736 lub 1739 r., a ukoń- niu prezbiterium widnieje malowana dekoracja and towards the end of the 19th century, it was the walls and the vaults, while the chancel is czono w 1756 r. Powstanie tejże świątyni po- architektoniczna. Kulminacją iluzjonistycznego owned by Salomea Nowakowa. filled with painted architectural ornaments. This the parish was established in Szalowa before przedziło wykonanie jej modelu, który obecnie malarstwa jest ściana tęczowa z rzeźbioną Gru- illusionist painting climaxes in the rainbow wall, jest przechowywany w Muzeum Narodowym pą Ukrzyżowania, której malowane tło stanowi 1375. The construction of the present church with a wood-carved Crucifixion group against w Krakowie. widok Jerozolimy. Malowana postać żołnierza of St Michael the Archangel commenced in the background of Jerusalem. The painted kościół wzniesiono dzięki ówczesnemu właś- na koniu, przebijającego włócznią bok Ukrzyżo- 1736 or 1739 and concluded in 1756. Before horseman who pierces Christ’s side received a cicielowi wsi, Krzysztofowi Jordanowi, oraz wanego, wyposażona została w rzeźbioną rękę the Szalowa church was built a model of it was ‘real’ sculpted hand holding the spear. the wooden, ornate, late-Baroque altars were miejscowemu proboszczowi, ks. Wojciechowi z włócznią. constructed, now kept in the National Museum Drewniane, bogato rzeźbione, późnobarokowe Stefanowskiemu, który ufundował część wypo- in Kraków. covered with rococo decorations in mid-18th the church owes its construction to Krzysztof sażenia. ołtarze mają dekorację rokokową z poł. XVIII w. century. In the main altar, adorned with mir- Drewniany kościół, zbudowany w konstrukcji W ołtarzu głównym, ozdobionym lustrami, Jordan, the owner of the village at the time, and rors, 18th-century canvases of the Holy Trinity zrębowej, jest trójnawową bazyliką o fasadzie mieszczą się XVIII-wieczne obrazy Trójcy świę- the local vicar, Wojciech Stefanowski, who con- and St Michael the Archangel were placed. Me- flankowanej dwiema niskimi wieżami i za- tej i św. Michała Archanioła. Równie bogato są tributed many of the furnishings. ticulously executed rococo confessionals, stalls, the church, built in a wooden frame construc- mkniętej trójkątnym szczytem z rzeźbą Micha- dekorowane rokokowe konfesjonały, stalle oraz and pews, dating to the second half of the 18th ła Archanioła walczącego z szatanem. Takie ławki z 2. poł. XVIII w. tion, is a three-aisle basilica with the façade century, are also beautifully decorated. 174 | X MDDK X X MDDK | 175 X

Szczyrzyc, kościół i klasztor oo. Cystersów położony w górzystej kotlinie Beskidu Wyspo- a klasztor dwa lata później. W czasie zaborów malowany przez nieznanego z imienia ar- wego zespół opactwa cysterskiego w Szczy- majątek cystersów skonfiskowano, lecz klasz- tystę w XVI w., a koronowany w 1983 r. Po rzycu jest jednym z najstarszych klasztorów tor przetrwał, choć zdegradowany do rangi południowej stronie kościoła mieszczą się w Polsce. Jego fundacji dokonał w 1234 r. przeoratu. Godność opactwa przywrócił klasz- zabudowania klasztorne zgrupowane wokół wojewoda krakowski Teodor z Gryfitów, prze- torowi w 1918 r. papież Benedykt XV, a opaci kwadratowego wirydarza. obok klasztoru znajduje się klasztorne muze- kazując na rzecz zakonu swoje dobra w ludź- odkupili część utraconych dóbr. Po II wojnie mierzu, Szczyrzycu i Mogilanach. Sprowa- światowej cystersom znów odebrano majątek, um, mieszczące się od 1984 r. w zabytkowym dzonych z Jędrzejowa zakonników osadzono jednak w ostatnich latach odzyskali oni ziemię spichlerzu, który wcześniej służył jako rezyden- w ludźmierzu, jednak wkrótce część z nich i budynki gospodarcze. cja opata. Muzeum powstało w 1954 r., kiedy klasztory cysterskie budowano według określo- przeniosła się do Szczyrzyca, który miał ła- ówczesny opat, dr Stanisław Kiełtyka, zorga- godniejszy klimat. Wzniesiono tutaj kościół, nych zasad, w miejscach oddalonych od ludz- nizował je ze zbiorów klasztoru, wzbogacając klasztor i zabudowania gospodarcze. Po na- kich siedzib, a sposób życia mnichów opierał z czasem o kolejne okazy. Ciekawostką pośród jazdach i pożarach, jakie nawiedziły opactwo się na regule „Ora et labora”, czyli „módl się klasztornych skarbów jest mapa świata wy- w XVII stuleciu, znajdowało się ono w bardzo i pracuj”. drukowana w 1905 r. według XIII-wiecznego Szczyrzycki kościół pw. NMP Wniebowziętej złym stanie. pierwowzoru. Zbiory obejmują sztukę sakralną, kiedy w 1620 r. opatem został Stanisław Dro- i św. Stanisława wzniesiono na planie krzy- militaria, bogaty księgozbiór, eksponaty etno- hojowski, podjął się budowy nowego klasztoru ża łacińskiego, z prezbiterium i nawą równej graficzne oraz dokumenty, wśród których znaj- oraz przebudowy kościoła. Prace te kontynuo- długości. W świątyni znajduje się cudowny dują się XIII-wieczne akty darowizny i nadania wali kolejni opaci. Kościół ukończono w 1642 r., wizerunek Matki Boskiej Szczyrzyckiej, na- ziemi cystersom. Located in a valley of the Beskid Wyspowy cistercian monasteries were built to strict rules, mountain range, the Cistercian compound in away from human dwellings, and the lifestyle Szczyrzyc is one of the oldest monasteries in of the monks inhabiting them follows the ora & the whole of Poland. It was chartered in 1234 labora, that is ‘pray and work’ principle. the church in Szczyrzyc devoted to the Assump- by the Kraków Voivode Teodor of the Gryfita ‘clan’, who endowed the Cistercian order with tion of the Blessed Virgin Mary and St Stanis- his lands in ludźmierz, Szczyrzyc and Mogilany. laus was built on the plan of a latin cross, with The monks, brought over from Jędrzejów, first a chancel and nave of equal length. The church settled in ludźmierz, but soon some of them houses a miraculous image of the Szczyrzyc moved to Szczyrzyc, which had the advantage Madonna, painted by an unknown artist in the of having a milder climate. Soon a church was 16th century, and crowned in 1983. Adjoining built, along with the abbey and its ancillary the southern part of the church is the abbey buildings. The buildings fell into disrepair after with a cloister. Next to the abbey is a museum, since 1984 oc- the raids and fires of the 17th century. When Stanisław Drohojowski became abbot in cupying a historic granary, the former abbot’s 1620, he undertook the construction of a new residence. The museum was established in abbey and the remodelling of the church. The 1954, when Dr Stanisław Kiełtyka, the abbot at work was continued by his successors. The the time, arranged the collection from among church was completed in 1642, and the abbey the objects held in the abbey, making new Cistercian two years later. During the Partitions of Poland, additions every now and then. Found among Cistercian property was confiscated, but the ab- many treasures is a curious world map printed Church and bey – degraded to a priory – had survived. It in 1905 according to a 13th-century original. was reinstated to abbey status in 1918 by Pope The collection includes religious art, weapon, Benedict XV, and the abbots bought back some books and manuscripts, ethnographical objects Abbey in of the lands they had lost. After the second and documents, featuring 13th-century Cister- world war, Cistercian friars were again deprived cian endowment acts. Szczyrzyc of their property, but in recent years they have repossessed some land and farm buildings. 176 | X MDDK X X MDDK | 177 X

Cathedral Dogodne położenie Tarnowa na szlaku handlo- the advantageous situation of Tarnów along an wym sprawiło, że wyrósł on na znaczący ośro- important trade route turned it into a signifi- dek gospodarczo-administracyjny i artystyczny. cant economic, administrative and cultural cen- Basilica of the Przez wieki był miastem prywatnym, należącym tre. For centuries it was a private town owned do leliwitów. W 1330 r. wojewoda krakowski by the leliwa ‘clan’. In 1330, a Kraków Voivode, Nativity of Spicymir leliwa uzyskał od króla Władysława Spicymir leliwa, received a foundation act from Łokietka akt lokacyjny, pozwalający przekształ- King ladislaus the Elbow-High (Władysław cić istniejącą osadę w miasto na prawie mag- Łokietek). The act allowed the village to be the Blessed deburskim. Ostatnim właścicielem Tarnowa był turned into a town under the Magdeburg law. książę Eustachy Sanguszko, który w 1787 r. The last owner of Tarnów, Prince Eustachy San- Virgin Mary zrzekł się władzy nad miastem. guszko, renounced his authority over the town Na północny zachód od Rynku znajduje się pro- in 1787. in tarNóW the cathedral church with a tower overlooking stokątny plac Katedralny, przy którym stoi katedra, górująca wieżą nad miastem. Tę gotycką the town is situated in the north-western part budowlę wzniesiono ok. 1400 r., a w kolejnych of the market square, within the rectangular wiekach rozbudowywano i upiększano. Kościół Cathedral Square. The Gothic building was con- ma formę bazyliki, z węższym niż nawa, wie- structed around 1400, and it was remodelled lobocznie zakończonym prezbiterium i kwadra- and enhanced in the next centuries. The church tową, pięciokondygnacyjną wieżą przy ścianie is built in the form of a basilica with a five-sto- zachodniej. rey tower in the west. The chancel is narrower katedra ma w sobie wiele artystycznych śla- than the nave and its far end is polygonal. the cathedral is a mixture of styles accumu- dów minionych epok. Najlepiej widać je w kolejno dobudowywanych kaplicach i kruchtach, lated over the centuries. This variety is best które z czasem utworzyły nawy boczne świą- exemplified in the later additions of chapels tyni. Zachwycają zwłaszcza gotyckie, misterne and porches, which eventually became the sklepienia gwiaździste w kaplicach Rozesłania side-aisles of the church. The fine Gothic star i św. Anny oraz w kruchcie południowej. vaults in the Sending of the Apostles chapel, Nagrobki w tarnowskiej katedrze wyróżniają St Anne’s chapel, and in the southern porch, się wysokim poziomem artystycznym, często are particularly enchanting. the tombstones of Tarnów’s cathedral provide wykonywali je najsłynniejsi mistrzowie pra- cujący dla dworu królewskiego. Prezentowa- another example of excellent craftsmanship. ne są tu style od gotyku po wiek XX. Jednym Many were made by renowned masters, em- ze starszych jest nagrobek Barbary z Rożnowa ployed at the royal court. Their styles vary from z początku XVI w., przedstawiający leżącą po- Gothic to 20th-century art. The tombstone of stać kobiecą w architektonicznym obramieniu. Barbara of Rożnów, constructed in the begin- Łączy on w sobie gotycką jeszcze formę z re- ning of the 16th century, is one of the oldest nesansową treścią. W pełni renesansowy jest in the church. The Renaissance subject of the nagrobek Barbary z Tęczyńskich Tarnowskiej tombstone – the reclining woman in the ar- (ok. 1527-1530), uważany za jedno z piękniej- chitectural frame – was presented in Gothic szych przedstawień kobiety w sztuce polskiej. form. The tombstone of Barbara Tarnowska Jego autorem jest prawdopodobnie Bartłomiej née Tęczyńska (approx. 1527-1530) is a typical Berecci, a obramienie wykonał Jan Maria Pa- example of Renaissance sepulchral art and one dovano. Dziełem Padovana jest także piętrowy of the most beautiful female representations nagrobek hetmana Jana Tarnowskiego (zm. throughout Polish art. The memorial is attribut- 1561) i jego syna Jana Krzysztofa (zm. 1567). ed to Bartolomeo Berecci, while the pedestal is Przykładem dzieła manierystycznego może być the work of Giovanni Maria Padovano. Another nagrobek Ostrogskich, wykonany z wielobar- work of the Italian artist is the altar-like Renais- wnych marmurów i alabastru, z klęczącymi po- sance tomb of the Commander of the Crown, staciami zmarłych. Powstał on w latach 1612- Jan Tarnowski (d. 1561), and his son Krzysztof -1620, prawdopodobnie w pracowni Wilhelma (d. 1567), The Ostrogski family mausoleum, van den Blocke’a. Warto jeszcze obejrzeć mar- made of multi-coloured marbles and alabaster, murowy nagrobek Eustachego Sanguszki (zm. with the kneeling figures of the departed, is an 1903), wykonany przez znakomitego rzeźbiarza example of the mannerist style. It was created Antoniego Madeyskiego. between 1612 and 1620, probably in Wilhelm van den Blocke’s atelier. The tombstone of Eustachy Sanguszko (d. 1903) by the famous tarNóW, katedra sculptor Antoni Madeyski is also worth seeing. pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny 178 | X MDDK X X MDDK | 17 X

tropie, miejscowość na wschodnim brzegu Du- tropie, a village situated on the eastern bank damaged in the 16th century by the Arians, and najca, związana jest z początkami chrześcijań- of Dunajec River, is closely related to the roots re-consecrated in 1611. The church was lately stwa w Polsce. To tutaj znajdowała się pustel- of Christianity in Poland. The hermitage of St renovated and covered with a new roof, as the nia, w której zamieszkiwał przez kilkadziesiąt świerad-Andrzej, who lived there for a few doz- old one perished during a storm. the interior of the sanctuary holds plenty of his- lat św. świerad-Andrzej. Urodził się on w oko- en years, was situated in this place. St świerad licach Zakliczyna nad Dunajcem. Pod koniec was born in the neighbourhood of Zakliczyn torical objects. The most precious ones include X w. zamieszkał w pustelni niedaleko Czchowa. on the Dunajec River. At the end of the 10th the remains of Romanesque polychromic paint- Dwadzieścia lat później, wraz ze swoim uczniem century, he moved to the hermitage situated ing in the northern rood arch, which depicts a Benedyktem udał się do klasztoru benedykty- in the vicinity of Czchów. Twenty years later he saint wearing a crown and holding a sceptre; nów na górze Zobor, nieopodal Nitry (na terenie travelled together with his disciple, Benedict, to the saint is presumably St Stephen, king of Górnych Węgier). Tam przyjął imię zakonne An- the Benedictine monastery on Zobor Mountain, Hungary. The vaults of the nave are covered drzej i powrócił do życia pustelniczego. Zmarł close to Nitra. In the monastery he adopted with rococo paintings, showing the Descent of ok. 1031 r. w grocie koło Trenczyna, nad rzeką the name of Andrzej and continued to live the the Holy Spirit. The figures of the church’s pa- Wag. Pochowano go w katedrze św. Emmerama life of a hermit. He died about 1031 in a cave trons are exhibited in the main altar. The saints w Nitrze, wraz z Benedyktem, który w 1034 r. near TrenČin, on Wag River. He was buried in kneel below the scene of the coronation of the poniósł śmierć męczeńską. St Emmeram’s cathedral in Nitra together with Virgin Mary by the Holy Trinity. Another inter- Wznoszący się na kilkunastometrowej, stromej Benedict, who died a martyr’s death three years esting object is the built-in Baroque baptismal skale kościół zbudowano w XII i XIII w., a prze- after his master. font, made of stone and covered with a wooden the construction of the church, erected upon a budowano w XIV i XVI w.; ok. 1634 r. dodano case featuring baptism-related paintings. In the vicinity of the church there are traces of kruchtę i kaplicę. Z pierwotnej budowli zacho- steep rock of a dozen metres or so, continued wały się mury prezbiterium, wtórnie podwyż- throughout the 12th and 13th centuries. The St świerad’s presence in the region. The cave Church of szone, wzniesione z ciosów piaskowca. Przy- church was remodelled in the 14th and 16th where he used to live and the nearby 13th-cen- legająca do prezbiterium od północy zakrystia centuries, while the porch and the chapel were tury stone chapel are well preserved. A trunk St świerad and pochodzi z XIII w. Niewielka, jednonawowa added in 1634. The walls of the chancel made remains of the old oak tree – according to leg- świątynia z węższym, zamkniętym prostą ścia- of the hewn sandstone are the only remains of end, the saint’s retreat – and the spring, be- ną prezbiterium została zdewastowana w XVI w. the original sanctuary; at a later date they were lieved to have miraculous properties, still sur- St Benedict przez arian i powtórnie konsekrowana w 1611 r. extended upwards. The vestry adjoining the vives. świerad Andrzej is the first Polish saint, W ostatnich latach świątynię odnowiono, przy- chancel’s northern wall was built in the 13th as he was canonised together with his disciple in tropIe kryto ją również nowym dachem, ponieważ po- century. The small, single-nave church with a Benedict in 1083, following the endeavours of przedni został zniszczony przez silną wichurę. narrower chancel ending in a straight wall was Hungarian king ladislaus (lászló) I the Holy. Najcenniejszym zabytkiem we wnętrzu koś- cioła są zachowane fragmenty romańskiej polichromii na północnym łuku tęczy, przedsta- wiające świętego (być może św. Stefana, króla Węgier) w koronie i z berłem w dłoni. Strop nawy pokryty jest rokokowym malowidłem ukazującym Zesłanie Ducha świętego. Posta- cie patronów kościoła są widoczne w ołtarzu głównym: święci klęczą poniżej sceny koronacji Matki Bożej przez Trójcę świętą. Interesująca jest również barokowa, kamienna chrzcielnica, wbudowana w ścianę i zamykana drewnianą, rokokową obudową z malowidłami dotyczący- mi chrztu. W okolicy kościółka znajduje się wiele śladów związanych ze św. świeradem. Nieopodal za- chowała się grota, w której mieszkał, a obok niej XVIII-wieczna, murowana kapliczka. Są tutaj także resztki pnia starego dębu, w którym według legendy chronił się święty. Jest on pierwszym polskim świętym, kanonizowa- nym wraz ze swym uczniem św. Benedyktem w 1083 r., dzięki staraniom króla węgierskiego Władysława I świętego. tropIe, kościół pw. św. św. świerada i Benedykta 180 | X MDDK X X MDDK | 181 X

tuchóW, tuchów jest położony na wzgórzu nad Białą, tuchów is situated on the hill over Biała river, cezjalni, a w 1893 r. przejęli go redemptoryści. na trasie z Tarnowa do Nowego Sącza. W XI w. Rozbudowali oni sanktuarium, wznosząc m.in. by the Tarnów – Nowy Sącz road. In the 11th żona Władysława Hermana, Judyta, ofiarowała wieżę o wysokości czterdziestu ośmiu metrów. century Judyta, the wife of the Polish prince sanktuarium Barokowy kościół jest jednonawowy, z boczny- go jako wieś królewską benedyktynom tynie- ladislaus (Władysław) Herman, granted it as ckim. W ich posiadaniu pozostawał Tuchów mi kaplicami. Po jego południowej stronie roz- a royal village to the Benedictine monks from Matki Bożej aż do początku XIX w. Prawa miejskie uzyskał ciągają się zabudowania klasztoru, nad którymi Tyniec. They remained the owners of Tuchów aktem króla Kazimierza Wielkiego w 1340 r. góruje wieża mieszcząca w przyziemiu bramę. until early 19th century. The village was granted Do początku XVII w., m.in. dzięki odkryciu tu- Barokowe i późnobarokowe wyposażenie świą- town rights by King Kazimierz Wielki (Casimir Tuchowskiej taj w XIV w. pokładów soli, miasto rozwijało się tyni pochodzi głównie z XVIII w. Ołtarz główny, the Great) in 1340. The town’s prosperity lasted pomyślnie. Jego upadek w XVII w. spowodowały zwieńczony promienistą glorią wykonał kra- till the beginning of the 17th century, partially najazdy obcych wojsk oraz pożary i epidemie. kowski artysta Antoni Frączkiewicz (1741). Przy- due to the discovery of salt deposits in the 14th Miasto rozwinęło się ponownie po II wojnie puszczalnie z jego warsztatu pochodzi również century. Its decline in the 17th century was światowej i dzisiaj liczy ok. 7000 mieszkańców. nieco późniejsza ambona. W ołtarzu głównym caused by the invasions of hostile armies, fires Na północnym skraju miasta wznosi się mo- znajduje się cudowny wizerunek Matki Bożej and epidemics. The second development of the numentalny kompleks tuchowskiego sanktu- Tuchowskiej, podarowany przypuszczalnie tu- town started after the second world war and arium. Pierwszy kościół powstały w miejscu tejszemu kościołowi przez jednego z tynieckich today it has approximately 7000 inhabitants. the monumental compound of the Tuchowice obecnego sanktuarium został wybudowany pod opatów. Powstał on na przełomie 1. i 2. ćwier- koniec XI w. przez benedyktynów tynieckich. ci XVI w., jest namalowany temperą na lipowej shrine is located in the northern suburbs of the W latach 80. XVII w., w związku z rosnącym ru- desce. Obraz przedstawia Maryję z Dzieciątkiem town. The first church in this place was built in chem pielgrzymkowym, wzniesiono nowy koś- na lewej ręce, trzymającą w prawej dłoni różę. the end of the 11th century by the Benedictines pierwsze wzmianki o wyproszonych tutaj ła- ciół, pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny of Tyniec. In the 1680s, following the increased i św. Stanisława, który konsekrowano 8 wrześ- skach pochodzą z 1597 r. Napływ pielgrzymów, interest in pilgrimages, the new church dedi- nia 1687 r. Wówczas powstał także murowany nawet spoza Polski, spowodował powołanie cated to the Annunciation of the Holy Virgin kompleks klasztorny. Po kasacie zakonu be- komisji, która w 1641 r. formalnie potwierdzi- and to St Stanisław (Stanislaus) was built. Its nedyktynów przez władze austriackie (1816) ła cudowność obrazu. Jego koronacji dokonano consecration took place on 8 September 1687. w kościele pracowali jezuici, potem księża die- w 1904 r. The brick monastery complex is dated to the same time. After the cancellation of the Bene- dictine Order by the Austrian authorities (1816) the church was taken over by the Jesuits, and in 1893, it was inherited by the Redemptorists. The latter expanded the shrine, and added a 48-metre tower. South of the Baroque one-nave church with side chapels is located the monastic compound, crowned with a tower gate. Most of the Baroque and late Baroque interiors date back to the 17th century. The main altar and the pulpit were designed by the Kraków artist Antoni Frączkiewicz in 1741. The four-column main altar crowned with a radiating glory contains the miraculous image of the Holy Virgin of Tuchów. It was probably presented to the church by one of the Tyniec monastery’s abbots. The representation, painted in the middle of the 16th century in the workshop of the so-called Altar Master of Bodzentyn, depicts Virgin Mary holding the Child in her left hand, and a rose in the right one. It was painted with tempera on a limewood board. the first records of the miraculous influence of the painting date back to the year 1597. The numerous arrivals of pilgrims, both from Po- land and abroad, led to the appointment of a special committee, which formally confirmed the miraculous interventions of the image in Sanctuary of the Holy Virgin 1641. It was crowned in 1904. in tuchóW 182 | X MDDK X X MDDK | 183 X

Na kamiennym, wysokim brzegu Wisły, nieopodal Krakowa zamieszkują już od prawie tysią- ca lat benedyktyńscy mnisi. żyją oni według reguły ułożonej przez św. Benedykta z Nursji, od którego imienia wywodzi się nazwa zakonu. Klasztor ten, ufundowany w połowie XI w., jest pierwszym opactwem benedyktynów na ziemiach polskich. Do tynieckiego klasztoru wiedzie droga, pro- wadząca wzdłuż muru, przez bramę i zabudowania dawnej rezydencji opata, na dziedziniec przed kościołem. Stąd otwiera się piękny widok na Wisłę i otaczające Tyniec pagórki. Po południowej stronie kościoła rozciągają się zabudowania klasztorne; za nimi położony jest ogród będący jednym z pierwszych renesansowych założeń tego typu na ziemiach polskich. układ tynieckiego opactwa nie uległ znaczą- cym przekształceniom; nie istnieją dzisiaj jedynie budynki zamykające dziedziniec od strony Wisły. Najstarszy zbudowany tutaj kościół romański został „wchłonięty” przez mury późniejszych rozbudów. Zachowała się z niego ściana pomię- dzy kościołem a krużgankiem, w której znajduje się, również romański portal. Istnieją także fundamenty pozostałych ścian odkryte w latach 60. XX w. Niezwykle ciekawym miejscem jest klasztorny kapitularz (XIV i XV w.), którego ściany zdobią malowidła z różnych okresów oraz gotyckie krużganki obiegające wirydarz: na sklepieniu skrzydła zachodniego zachowała się renesansowa polichromia, w skrzydle pół- nocnym zobaczyć zaś można kamienną tablicę z barokową inskrypcją przekazującą tradycję o założeniu klasztoru w 1044 r. Mury i rozplanowanie klasztornego kościoła pw. Benedictine monks have lived on top of a high Renaissance polychrome murals preserved on świętych Apostołów Piotra i Pawła pochodzą limestone river cliff overlooking the Vistula, the ceiling of the western wing, and a stone z gotyckiej przebudowy w połowie XV w. Ko- near Kraków for nearly a thousand years. They table with a Baroque inscription quoting the lejne zmiany w architekturze świątyni nastąpiły follow the order set up by Saint Benedict of tradition of the founding of the abbey in 1044 na początku XVII w., za sprawą opata Stanisła- Nursia, whose gave the order his name. Tyniec in the northern wing. the walls and layout of the Abbey’s Church of wa Łubieńskiego. Wystrój wnętrza kościoła jest Abbey, founded in the mid-11th century, was barokowy, z XVII i XVIII w. Ołtarz główny jest the first Benedictine abbey in Poland. the Apostles Saint Peter and Saint Paul origi- the road leading to the Abbey goes along its fundacją opata Stanisława Benedykta Barto- nated during the Gothic refurbishment in the szewskiego: późnobarokowy, wykonany z czar- wall, through a gate and past the Abbot’s Quar- mid-15th century. later changes were intro- nego marmuru, na tle którego odcinają się zło- ters into the courtyard in front of the church, duced in the church’s architecture early in the cone figury świętych. Jego projekt i wykonanie which commands a beautiful view of the Vis- 17th century, under Abbot Stanisław Łubieński. łączone jest ze szkołą Franciszka Placidiego. tula and the hills flanking it. The monastic com- The furnishing of the church interior is Baroque Obraz w środkowej części ołtarza, autorstwa pound is situated to the south of the church, from the 17th and 18th centuries, with a late- Andrzeja Radwańskiego, przedstawia patronów and the garden behind it is one of the earliest Baroque high altar of black marble provid- kościoła adorujących Trójcę świętą. W nawie Renaissance designs of this type in Poland. ing a strongly contrasting background to the the layout of Tyniec Abbey has undergone no warto obejrzeć niezwykle ekspresyjną, czar- gilded figures of the saints, founded by Abbot no-złotą, późnobarokową ambonę w kształcie significant changes: only the disappearance of Stanisław Benedykt Bartoszewski, and said to łodzi, a w prezbiterium XVII-wieczne stalle zdo- the building that used to enclose the courtyard be designed in the workshop of Francesco Pla- bione przedstawieniami z życia św. Benedykta on the Vistula side. cidi. The central painting by Andrzej Radwański the original, Romanesque church built here was i benedyktyńskich świętych. portrays the patron saints of the church ador- ‘absorbed’ by the walls of the later extensions. ing the Holy Trinity. Worth seeing in the nave One of its walls stands between the church and is the highly expressive, black and golden, tyNIec, Benedictine the cloister, and includes a Romanesque portal. late-Baroque pulpit in the shape of a boat, and The extant foundations of the remaining walls the 17th-century stalls decorated with scenes opactwo were discovered in the 1960s. Places of great from the life of St Benedict and the Benedictine Abbey in interest are the Abbey’s chapter house dating Saints in the chancel. to the 14th and 15th centuries whose walls are oo. Benedyktynów tyNIec decorated with murals from various periods, and Gothic cloisters surrounding a garth with 184 | X MDDK X X MDDK | 185 X

Church and Wieliczka features in written documents as ear- the Church of the Stigmata of Saint Francis the ly as in 1123-1127, and it was chartered for the Patriarch is the first stone church of the Reformed first time in 1290. In 1368 it received city rights Franciscans in Małopolska. Today, the entrance Monastery of on the law of Magdeburg from king Kazimierz to the church is surrounded by a court surround- Wieliczka wspominana jest w dokumentach szybko odbudowano. W czasie ostatniej dużej Jana Bukowskiego. Na ścianie pomiędzy nawą Wielki (Casimir the Great) and was surrounded ed by a stone wall with gates and 14 Stations of the Reformed już w latach 1123-1127, a jej pierwsza lokacja rozbudowy wzniesiono nowicjat (1928), nadbu- a prezbiterium widnieje malowany wizerunek with defence walls. The city prospered mainly the Way of the Cross. At the top of the western miała miejsce w 1290 r. Prawa magdeburskie dowano trzy skrzydła oraz zbudowano nowe, św. Franciszka otrzymującego stygmaty na gó- thanks to the salt mines. In the 17th century façade, there are three bas-reliefs figures: Stig- nadał miastu Kazimierz Wielki w 1368 r. i wte- zachodnie skrzydło klasztoru. Prace wykonano rze Alverno. the town suffered numerous disasters – it was matisation of St Francis, St Anthony of Padova, Franciscans in ołtarze wykonane z drewna dębowego po- dy otoczono je murami obronnymi. Wieliczka według projektu Michała Guzikowskiego. plagued by pandemics, fires and even an earth- and St Peter of Alcantra. The single-nave church kościół pw. Stygmatów św. Franciszka Patriar- rozwijała się pomyślnie, głównie dzięki kopalni chodzą z 1. poł. XVIII w. W ołtarzu głównym, quake. with altar niches is covered with groin vault. The WIeLIczka at the same time, in 1623, the first monks soli. W XVII w. dotknął ją szereg klęsk – epide- chy jest pierwszą murowaną świątynią mało- ufundowanym przez rodzinę Grabowskich interior walls are covered with floral and sym- mie, pożary, a nawet trzęsienie ziemi. polskiej prowincji reformatów. Wejście do koś- z Wieliczki, znajduje się XVIII-wieczny, drew- of the Order of Reformed Franciscans ar- bolical murals designed by Jan Bukowski in 1928. W tym właśnie czasie, w 1623 r., przybyli cioła poprzedza obecnie dziedziniec, ogrodzony niany krzyż, a po obu jego stronach figu- rived in Wieliczka. In the autumn of that year The painting on the wall between the nave and do Wieliczki franciszkanie reformaci. Jesienią murem z bramkami i czternastoma stacjami ry św. ludwika, króla Francji, i św. Elżbiety they built a chapel and a small priory, situ- the chancel shows St Francis receiving the stig- tegoż roku wybudowali na uboczu miasta, Męki Pańskiej. W szczycie fasady zachodniej Węgierskiej. Warto jeszcze zajrzeć do nowo ated on the lands in the suburbs of the town, mata on top of Alverno. the oaken altars date back to the first half of na terenie ofiarowanym przez mieszczan wie- znajdują się trzy płaskorzeźby: Stygmatyzacja wybudowanej kaplicy po lewej stronie nawy, granted to them by the citizens of Wieliczka. lickich kaplicę i niewielki dom klasztorny. Rok św. Franciszka, św. Antoni Padewski i św. Piotr gdzie znajduje się XVII-wieczny obraz Matki In 1624 the Order started the construction of the 18th century. In the centre of the main altar, później rozpoczęli budowę kamienno-cegla- z Alkantary. Kościół jest jednonawowy, z wnę- Bożej z Dzieciątkiem, malowany w technice a stone and brick church, and in 1650-1655 founded by the Grabowski family of Wielicz- nego kościoła, a w latach 1650-1655 wznie- kami na ołtarze, nakryty sklepieniem kolebko- tzw. tempery tłustej na płycie kamiennej. they erected a brick monastery in form of a ka, stands an 18th-century wooden cross with śli murowany klasztor na planie czworoboku, wym z lunetami. Wnętrze świątyni pokrywa po- Obraz ten przeniesiono do kościoła z kaplicy square with an internal cloister. The fire of statues of St louis, King of France and St Elisa- z wewnętrznym wirydarzem. Pożar w 1718 r. lichromia o motywach roślinnych i symbolicz- przydrożnej, stojącej w miejscu, gdzie później 1718 ruined the building but shortly after, the beth of Hungary on its sides. Worth visiting is poczynił znaczne szkody, lecz zespół klasztorny nych, namalowana w 1928 r. według projektu zbudowano klasztor. compound was renovated. The last major ex- the newly-constructed chapel on the left of the tension took place in 1928 and included the nave houses a 17th-century painting of the Vir- construction of the novitiate building, build- gin Mary with the Child, painted in oil-tempera ing new floors over three wings and construc- on a stone slab. The painting was transferred WIeLIczka, kościół i klasztor oo. Reformatów tion of a new western wing of the monastery; into the church from a roadside chapel that had all the works were based on the design by stood in the place where the monastery was Michał Guzikowski. later built. 186 | X MDDK X X MDDK | 187 X

zakopaNe, W Dolinie Bystrej, między Kuźnicami a Kala- i kaplicy. W 1901 r. wzniesiona została mała tówkami, mieści się kompleks klasztorno-mu- pustelnia, w której zamieszkał brat Albert. Rok zealny prowadzony przez siostry albertynki. później bracia wybudowali na pobliskiej śpią- zespół albertyński Wyżej, na zboczach Krokwi, znajduje się pu- cej Górce drewniany klasztor, a ten przy drodze stelnia braci albertynów. Oba miejsca są zwią- na Kalatówki oddali ss. albertynkom. na Kalatówkach klasztor sióstr albertynek został wzniesiony zane z postacią św. Alberta Chmielowskiego. Adam Hilary Chmielowski (1845-1916), znany na wysokiej, kamiennej podmurówce z drew- pod imieniem św. brata Alberta, był nie tylko nianych bali i nakryty półszczytowymi, gon- społecznikiem, ale i malarzem. Został beatyfi- towymi dachami. Do klasztoru przylega kapli- kowany w 1983 r., a sześć lat później kanoni- ca pw. świętego Krzyża, o planie zbliżonym zowany przez papieża Jana Pawła II. do kwadratu. Jej wnętrze podzielono na dwie założone przez św. brata Alberta Zgromadzenie części: w jednej mieści się prezbiterium od- Braci III Zakonu św. Franciszka z Asyżu Posłu- dzielone od nawy balustradą, a w drugiej chór gujących Ubogim zwane jest popularnie al- zakonny, otwarty trzema oknami do wnętrza bertynami. Jako zgromadzenie laickie, zostało kaplicy. W przyklasztornym, górskim ogrodzie znajduje zatwierdzone przez arcybiskupa krakowskiego w 1928 r. się niewielka pustelnia z 1901 r. Zamieszkiwał kiedy pod koniec XIX w. brat Albert przyjechał w niej św. brat Albert, a obecnie stworzono tu- po raz pierwszy do Zakopanego, by odwiedzić taj niewielkie muzeum poświęcone jego osobie swego przyjaciela Stanisława Witkiewicza, za- i działalności. zbudowana w 1902 r. przez braci albertynów chwycony pięknem tatrzańskich krajobrazów postanowił wybudować tutaj pustelnię z kapli- kaplica i niewielki klasztor były drewniane. cą. Pomysł ten stał się realny, gdy grunt na ten W 1977 r. pustelnia wraz z kaplicą doszczęt- cel ofiarował Władysław hr. Zamoyski. Wybra- nie spłonęły. Zostały odbudowane w tym sa- no miejsce przy ścieżce na Polanę Kalatówki. mym miejscu: wzniesione z kamienia klasztor Budowę rozpoczęto w 1898 r. według projektu i kaplica, przekryte półszczytowymi dachami Stanisława Witkiewicza i jeszcze w tym sa- krytymi gontem, nawiązują do tradycji stylu mym roku dokonano poświęcenia klasztoru zakopiańskiego. Albertine the museum and cloister of Albertine (St Al- home of Brother Albert – was built in 1901. bert’s Order) nuns is located in the Bystra Val- A year later the monks built another wooden ley, between Kuźnice and Kalatówki. The her- monastery on the nearby śpiąca Górka, and Compound mitage of their brother order is located higher gave away the old one by Kalatówki road to up, on the slope of Krokiew. Both places are the Congregation of Albertine Sisters. in Kalatówki, the cloister of the so-called Grey Sisters was associated with St Albert Chmielowski. Adam Hilary Chmielowski (1845-1916), known by made of wood logs on a high stone underpin- the name of (now Saint) Brother Albert, not ning and covered with half-hipped shingled zakopaNe only carried out social work, but was also a roof. The cloister is adjoined by the rectan- painter. He was beatified in 1983 and canon- gular chapel of Holy Cross. The interior of the ised in 1989 by Pope John Paul II. latter is divided into two parts: one is a chan- the congregation called Brothers of the Third cel separated with a balustrade from a nave, Order of St Francis, Servants of the Poor, the other is the chancel, with three windows known as the Albertines, founded by Adam opening to the chapel’s interior. the hermitage of St Albert, built in 1901, is Chmielowski was approved as a lay congregation in 1928 by the Archbishop of Kraków. situated in the cloister’s gardens. It has been Brother Albert, who first came to Zakopane converted into a small museum dedicated to at the end of 19th century to visit his friend the life and memory of the saint. the chapel and cloister built in 1902 by Al- Stanisław Witkiewicz, was delighted with the beauty of the Tatra Mountains and decided bertines were made of wood. In 1977, the to build a hermitage with a chapel here. The hermitage and the chapel burnt down. They idea became reality when count Władysław were reconstructed in the very same location Zamojski granted some land for the purpose, according to the design of two Zakopane ar- situated by the road to the Kalatówki glade. chitects – Danuta Kopkiewicz and Zbigniew The construction works, according to the de- śliwiński. The new cloister and the chapel sign by Stanisław Witkiewicz, started in 1898 are made of stone, covered with half-hipped and the monastery and chapel were conse- shingled roof. They were built in Zakopane crated the same year. The little hermitage – a style in 1984. 188 | X MDDK X X MDDK | 18 X

zaBuDoWa HISTORIC SETTlEMENTS

zaBuDoWa HISTORIC SETTlEMENTS • MIECHóW • SZCZUCIN BartNe, WIEś ŁEMKOWSKA 194 • IMBRAMOWICE BIecz, ZESPóŁ MIEJSKI 196 • SłaWkóW cIęŻkoWIce, ZABUDOWA MIASTECZKA 198 • OlKUSZ FryDMaN, WIEś NA SPISZU 200 • BEJSCE • PIESKOWA SKAŁA gołkoWIce, ZABUDOWA WSI 202 JurgóW, SZAŁASy NA POlANIE PODKólNA 204 • GRODZISKO krakóW, SZPITAl IM. J. BABIńSKIEGO 206 • PŁAWOWICE • TRZEBINIA LaNckoroNa, ZABUDOWA MIASTECZKA 208 • HEBDóW • KOśCIElNIKI • MŁOSZOWA • KORZKIEW LIpNIca MuroWaNa, ZABUDOWA MIEJSKA 210 • IGOŁOMIA • CZERNA • DOŁęGA NIepołoMIce, ZABUDOWA 212 • BRANICE • TOMASZOWICE • KRZESZOWICE • MODlNICA NoWy Sącz, STARA KOlONIA 214 • NIepołoMIce • krakóW SłaWkóW, ZABUDOWA MIASTA 216 • lIPOWIEC/WyGIEŁZóW • TARNóW • BRZESKO • STANIąTKI • TyNIEC • BOCHNIA Stary Sącz, ZABUDOWA MIASTA • AlWERNIA 218 • ŁAPCZyCA • WIElICZKA • DęBNO • GRODKOWICE • OśWIęCIM • HARMężE • NOWy WIśNICZ • ZATOR • SPyTKOWICE • OSIEK • PASZKóWKA • TUCHóW • LIpNIca MuroWaNa • CZCHóW • KAlWARIA ZEBRZyDOWSKA • LaNckoroNa • GORZEń GóRNy • TROPIE • STRySZóW • cIęŻkoWIce • KąśNA DOlNA • SZCZyRZyC • BIecz • ŁUżNA • SUCHA BESKIDZKA • BOBOWA • lASKOWA • SZAlOWA • lACHOWICE • JEżóW • SZyMBARK • STRóżE • NoWy Sącz • GRyBóW • PORęBA WIElKA • PTASZKOWA • WySOKA • SęKOWA • Stary Sącz • OWCZARy • NAWOJOWA • gołkoWIce • ZUBRZyCA • BartNe • ORAWKA • KWIATOń • ŁOPUSZNA • GRyWAŁD • FryDMaN • SZCZAWNICA • NIEDZICA • KRyNICA • JurgóW • ZAKOPANE X X MDDK | 13

łemkowszczyzna to obszar obejmujący po polskiej stronie tereny Beskidu Sądeckiego, Ni- skiego oraz zachodni skrawek Bieszczadów. O pochodzenie etniczne Łemków toczone są spory: uważa się ich za potomków osad- ników wołoskich z XIV-XVI w. lub za pierwszych osadników ruskich w Karpatach. Najtra- giczniejszym momentem w ich dziejach była przeprowadzona w 1947 r. tzw. akcja Wisła, kiedy to przesiedlono na zachodnie i północ- ne ziemie Polski kilkadziesiąt tysięcy Łem- ków, a dwa razy więcej zmuszono do wyjazdu do ówczesnego ZSRR. Po 1956 r. część miesz- kańców powróciła. Podstawową dziedziną gospodarki Łemków było rolnictwo i hodowla, czasem produkcja mazi i dziegciu, wikliniar- stwo lub obróbka kamienia. Bartne to niewielka wieś w zachodniej części Beskidu Niskiego, położona u podnóża Kornu- tów i zamieszkała w większości przez Łemków. Osada powstała prawdopodobnie w XVI w., a jej założycielami – jak podają miejscowe prze- kazy – byli kamieniarze z Jasionki. W 1650 r. otrzymała lokację na prawie wołoskim. Jako wieś królewską starostwa bieckiego zakupił ją w 1789 r. starosta Wilhelm Siemieński. głównym zajęciem mieszkańców Bartnego było pasterstwo, jednak najbardziej zasłynęli oni z kamieniarstwa. O mieszkańcach wsi ma- wiano, że „każdy tutejszy Łemko jest kamienia- rzem”. Wzmianki o tym rzemiośle pojawiają się w XVII w., a na przełomie XIX i XX w. Bartne sta- ło się największym ośrodkiem kamieniarskim BartNe In Poland, lemkovyna (Polish: Łemkowszczyzna) na Łemkowszczyźnie. Z tutejszych warszta- inhabitants of the village gave rise to the saying tów pochodziła większość rzeźb przydrożnych comprises the area defined by the mountain that ‘every lemko is a stone cutter’. The craft of i cmentarnych – głównie krzyży – znajdujących ranges of the Beskid Sądecki, Beskid Niski and stone working was first mentioned in the 17th lemko Village się w okolicznych wioskach. Oprócz rzeźb the western part of Bieszczady. Academics con- century, and Bartne became the hub of lemkovy- wyrabiano osełki, żarna i kamienie młyńskie. tinue to dispute over the ethnic roots of the na stonemasonry at the turn of the 19th century. Piaskowiec na rzeźby wydobywano z Kornut, lemko people: they are considered to have The vast majority of figures and crosses found a na wyroby użytkowe – z Magurycza. descended either from Wallachian migrants of along the roads, as well as around the neigh- W Bartnem znajdują się dwie cerkwie, obie the 14th-16th centuries, or from the first Ru- bouring villages and cemeteries, were carved pod wezwaniem świętych Kosmy i Damiana. thenian settlers in the Carpathians (Carpatho- here. The most famous stone-cutting workshop Drewnianą świątynię greckokatolicką o ścia- Rusyns). The most tragic moment in the history was run at the turn of the 19th and 20th cen- nach i dachu pokrytych gontem zbudowano of the lemko people was the so-called opera- turies by Wasyl Gracoń, Matej Cyrkot, and Iwan w 1842 r. W trójdzielnym wnętrzu dominuje tion “Wisła” in 1947, when tens of thousands Dutkanycz. In addition to sculpture, they also XVIII-wieczny ikonostas. Część ikon pochodzi of the lemkos were resettled to the west and made whetstones, quern-stones and millstones. z okolicznych cerkwi, z czego aż dziewiętnaście northernmost parts of Poland. Twice as many The sandstone from which the sculptures were z sąsiednich Bodaków. Obecnie cerkiew jest were forced to migrate to the Soviet Union, made had been excavated in Kornuty, and the filią Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu. whence some returned after 1956. The main material for household objects, in Magurycz. Bartne boasts two churches, both named after Obok niej, na wzniesieniu, znajduje się cmen- occupations of the lemko people were land tarz z kamiennymi krzyżami, będącymi dziełem cultivation and stock breeding, sometimes also St Cosmas and St Damian. The wooden Uniate rąk łemkowskich kamieniarzy. Druga cerkiew, production of grease and birch tar, pleating church with shingle walls and roof was built in prawosławna, pochodzi z lat 1928-1930 i jest baskets, and stone cutting. 1842. The dominant element of the three-part Bartne is a small village in the western part of jedną z dwóch (obok tej w Bodakach), które interior is the 18th-century iconostasis. Some of zbudowano po schizmie tylawskiej, a które oca- the Beskid Niski mountains, at the foot of Kor- the icons came from other churches in the area, lały i wciąż są użytkowane. nuty, and it is mainly inhabited by lemkos. Ac- and as many as 19 from the neighbouring vil- cording to the local tradition, the hamlet was lage of Bodaki. Today the District Museum in founded most probably in the 16th century by Nowy Sącz has custody over the church. On the BartNe, stone cutters from Jasionka. In 1650 it received a hill right next to it is a cemetery with numerous document authorising its establishment accord- stone crosses, works of lemko artisans. The sec- ing to Wallachian law. In 1789 it was purchased ond, Orthodox church, was built in 1928-1930, wieś by starost Wilhelm Siemieński and it became a and it is one of the two churches built after Biecz Starosty village within the royal domain. the Tylawa Schism (the other one is in Bodaki), łemkowska Most dwellers of Bartne were shepherds, but the which survived and are in use to this day. village became famous for its stone cutters. The 14 | X MDDK X X MDDK | 15 X

Historic Architecture of BIecz BIecz, położony na wzgórzu nad rzeką Ropą Biecz wy- dziełem Jeremiasza Kwajera. Sgraffitową deko- wodzi swą nazwę – jak głosi legenda – od zbója rację wykonał Sebastian Wcisło. Na wschodniej Becza. Pod koniec XII w. istniał tu zapewne gród ścianie wieży ratusza zachowała się tarcza XVI- zespół Situated by the Ropa river, Biecz was named the early 16th-century municipal church of kasztelański, a od 1243 r. w dokumentach wy- -wiecznego zegara z 24-godzinnym podziałem. lar central square boasting one of the most mieniani są bieccy kasztelanowie. Na początku Część ratusza, którą rozebrano w XIX w., została after the robber Becz, or so the legend goes. valuable town halls across Małopolska. The Corpus Christi on the west side of the town is miejski XIV w. miasto należało do biskupa Jana Muska- zaznaczona obrysem na nawierzchni rynku. A castellan township probably existed here al- town hall with a tower was built in the lat- a magnificent late-Gothic church. Inside, a gos- Wąskie uliczki Biecza są zabudowane malow- ty; później wchodziło w skład dóbr królewskich ready at the end of the 12th century, and since ter half of the 15th century in Gothic style. samer net vault can be admired in the nave, i do czasu rozbiorów było siedzibą starostwa niczymi piętrowymi i parterowymi domami. 1243, written documents mention the castel- After the tower collapsed in 1569, a new one supported by a double row of stone pillars, and grodowego. Wśród nich warto odwiedzić dom, w którym lans of Biecz. At the beginning of the 14th cen- was added, and the opportunity was taken a crystal vault covers the chancel. Among the przez Biecz przebiegał szlak handlowy łączący urodził się biskup i kronikarz Marcin Kromer tury, the town belonged to Bishop Jan Muskata, to remodel the town hall at the same time. abundance of furnishings, the late-Renaissance Polskę z Węgrami, a w XV-XVII w. miasto było (obecnie Muzeum Ziemi Bieckiej) oraz Dom but soon afterwards the castle of Biecz was The magnificent, town hall tower (renovated polychromed stalls and 16th-century main altar znanym ośrodkiem handlu i rzemiosła. Widok z basztą (drugi z obiektów Muzeum). taken by the Hungarians. later it was included 1999-2000) was built before 1580 by Jeremi- should be noted. znajdujący się w zachodniej części miastecz- the church and monastery of the Reformed Biecza został umieszczony w słynnym dziele in the royal domain, and until the Partitions of asz Kwajer. The sgrafitto decorations are the J. Brauna i F. Hogenberga przedstawiającym ka kościół farny pw. Bożego Ciała z początku Poland, the town of Biecz was a seat of local work of Sebastian Wcisło. Preserved on the Franciscans occupy the top of the hill lying najważniejsze i najpiękniejsze miasta ówczes- XVI w. jest wspaniałą, późnogotycką świątynią. government. eastern wall of the town hall is also the dial east of the market square of Biecz. They set- Biecz stood on a commercial trail connecting nej Europy (1617), co świadczy o randze, jaką Wewnątrz można podziwiać misternie wykona- of a 16th-century clock with 24 hour-marks. tled in Biecz in 1624; the St Anne’s Church wówczas posiadał. ne sklepienie sieciowe w nawie oraz sklepienie Poland and Hungary, and between the 15th The part of the town hall which was taken and monastery they built specially, though Ba- Biecz był obwarowany murami, z których prze- kryształowe w prezbiterium, a także późnore- and 17th centuries the town was a well-known down in the 19th century is marked on the roque in style, follow simple forms with mod- trwał do dzisiaj fragment z dzwonnicą obronną nesansowe, polichromowane stalle i XVI-wiecz- centre of crafts and trade. A view of Biecz town surface of the market square. est decoration. the narrow streets of Biecz are developed z XVI w. Miasto zachowało także dawny układ ny ołtarz główny. was included in the famous work by J. Braun Na sąsiadującym od wschodu z bieckim ryn- urbanistyczny z prostokątnym rynkiem, na któ- and F. Hogenberg on the most important and with picturesque one- and two-storey houses. rym stoi ratusz – jeden z najcenniejszych w Ma- kiem wzgórzu wznosi się kościół i klasztor beautiful cities of Europe at the time (1617), Worth visiting is the one where the bishop łopolsce. Ratusz z wieżą zbudowano prawdo- Franciszkanów, zwanych dawniej reformatami. confirming its significance in those days. and chronicler Marcin Kromer was born (cur- Biecz used to be a walled town, but today podobnie w XV w., jako gotycki. Po zawaleniu Osiedlili się oni w Bieczu w 1624 r. Zbudowany rently the Museum of the land of Biecz) and się wieży w 1569 r. wzniesiono nową i przy tej przez nich kościół pw. św. Anny oraz klasztor only a fragment of the walls remains, includ- the Dom z Basztą (literally: the house with the okazji przebudowano ratusz. Istniejąca do dzi- mają barokowe, lecz proste formy, o skromnej ing a defensive belfry. The town retained round tower) which houses the other part of siaj wieża, odnowiona w latach 1999-2000, jest dekoracji. its original spatial design, with a rectangu- the Museum. 16 | X MDDK X X MDDK | 17 X

cIęŻkoWIce, ciężkowice to niewielkie miasto położone w do- życzką z zegarem. Pochodzący z początku XIX w. linie rzeki Białej. Najstarsze wzmianki o nim po- budynek mieści w piwnicach kolebkowo sklepio- chodzą z końca XI w., kiedy to Judyta, żona Wła- ne sale, zapewne pozostałości po wcześniejszej zabudowa dysława Hermana, nadała osadę benedyktynom siedzibie władz. rynek otaczają podcieniowe domy wzniesio- z Tyńca. Jednak Kazimierz Wielki odebrał zakon- miasteczka nikom te ziemie i w 1348 r. wystawił przywilej ne pod koniec XVIII i na początku XIX w. Mimo lokacyjny dla miasta. Ciężkowice leżały na zbiegu że niektóre zostały częściowo przebudowa- dwóch szlaków handlowych z Węgier, organizo- ne po pożarze miasta w 1830 r. oraz w latach wano więc tutaj cotygodniowe targi i jarmark. 50. XX w., w większości zachowały swój tradycyj- Mieszczanie utrzymywali się z rzemiosła, głów- ny, małomiasteczkowy charakter. Są one drewnie tkactwa i sukiennictwa. W XVI w. istniały już niane lub częściowo murowane, parterowe, zwró- w mieście kanały i wodociągi. Po okresie upadku cone szczytem do rynku, z głębokimi podcieniami w XVII stuleciu miasto na powrót zaczęło rozkwi- wspartymi na ozdobnych, drewnianych słupach. tać. Pod koniec XVIII w. rozwijało się już prężnie, Pod niektórymi domami znajdują się piwnice a w XIX w. wzniesiono nowy, murowany budynek o kamiennych, kolebkowych sklepieniach. Po- ratusza (1836) i wybudowano drewniany most dobne domy, ale o płytszych podcieniach, można drogowy na rzece Białej. Uruchomienie linii ko- zobaczyć również przy ul. Grunwaldzkiej. W pobliżu rynku znajduje się neogotycki, cegla- lejowej Tarnów – Nowy Sącz (1876) dodatkowo wzmocniło pozycję miasta. W 1934 r. Ciężkowice ny kościół z wieżą, noszący wezwanie św. An- straciły prawa miejskie, jednak w 1998 r., w 650. drzeja. Zbudowany w 1902 r. według projektu rocznicę ich otrzymania, znów stały się miastem. Jana Sasa-Zubrzyckiego z zewnątrz został ozdo- Najważniejszym punktem miasteczka jest czwo- biony pięknie wykutą kamieniarką. We wnętrzu roboczny rynek, położony na grzbiecie wzgórza świątyni warto obejrzeć neogotycki ołtarz głów- opadającego w trzech kierunkach. Pośrodku plany (1904) z wczesnobarokowym, namalowanym cu stoi murowany, piętrowy ratusz z niewielkim na drewnie wizerunkiem Chrystusa Miłosierne- dziedzińcem wewnętrznym, zwieńczony wie- go – Ecce Homo. Historic ciężkowice is a small town in the valley of the three directions. In the middle of the square Biała River. The earliest documents mention- stands a two-storey town hall with a small inner ing its name date to the end of the 11th cen- courtyard, topped with a clock tower. Although Architecture tury, when Judyta, the wife of king ladislaus it was built at the beginning of the 19th cen- (Władysław) Herman, granted the settlement tury, barrel vaults in the cellars are remnants of of cIęŻkoWIce to the Benedictine friars of Tyniec. However an earlier seat of government. the square is surrounded with colonnaded King Casimir the Great (Kazimierz Wielki) took the land away from the monks and in 1348 he houses built at the end of 18th and the be- granted the town a charter. Ciężkowice stood ginning of 19th centuries. Although some at the crossroads of two trade routes leading were partially remodelled after a fire in 1830, out of Hungary, and every week a market and and again in the1950s, their small-town char- a fair were held here. The locals made their liv- acter is mostly preserved. The houses are ing on a variety of crafts, mostly weaving and wooden or partly brick, their gables facing cloth-making. In the 16th century, the town al- the square, and deep porches are supported ready possessed a water pumping and drainage on decorated wooden poles. Some have cel- system. After a period of decline, in the 17th lars with stone, barrel vaults. Similar houses, century the town started to develop again. At with more shallow porches, can also be seen the end of the 18th century it prospered, and in in Grunwaldzka Street. Near the square stands the neo-Gothic St An- the 19th century a new, brick town hall was built (1836), a wooden bridge constructed over the drew’s Church with a tower. Built in 1902, and river Biała, and a railway line between Tarnów designed by a renowned architect Jan Sas-Zu- and Nowy Sącz inaugurated (1876), to the ad- brzycki, it was decorated with beautifully carved vantage of Ciężkowice. In 1934, Ciężkowice lost stone detail on the outside. It is worth stepping its municipal status, but in 1998, on the 650th inside to see the neo-Gothic main altar (1904) anniversary of the original town charter, the with an early Baroque Merciful Christ – Ecce status was restored. Homo – painted on wood. the key feature of the town is a quadrangular market square lying on a hill and sloping in 18 | X MDDK X X MDDK | 1 X

FryDMaN Village in Spisz the village of Frydman in the Spiskie Zamagórze most probably dates back to the 13th century. Founded again in 1308 by Fryderyk of Hun- cowce, it is listed in documents dated 1320 as “Fridmanvagasa”, which means “Frydman’s clearing”. Perhaps Frydman was nominated to be the settler and it is after him that the village takes its name. In 1589 Olbracht Łaski sold the village of Frydman to Gyorgy Horvath de Palocsa. Not only is Frydman one of the oldest villages in Spisz but also its original arrangement is among the best preserved. The layout of the buildings, roads and fields goes back to the 14th-century foundation plans. The traditional structure of the farmyards was preserved, with living quarters on the inside and ancillary buildings on the outside. A characteristic line of barns is preserved with the “barn lane” at the outskirts of the village, surrounding the residential area. In the past, there were also rare two-family wooden houses in the village. the Parish Church of Saint Stanislaus was most probably built at the end of the 13th or beginning of the 14th century. In 1683 it was generously endowed by King Jan III Sobieski returning from the battle of Vienna. It is a solid building, with a polygonal chancel to the east and a slender tower topped with a late Renais- sance parapet wall to the west. The oldest elements of the church include a narrow, Roman- esque window in the sacristy wall and an early Gothic, lancet portal with a colonnade. The interior mostly dates from the second half of the 18th century, and is a joint creation of artists from Kraków, lubica and Proszów. Adjoining the presbytery to the north is the Chapel of the FryDMaN, wieś na Spiszu Virgin of Carmel, funded and arranged by the priest Michał lorencs. Next to the church, a Renaissance keep with two halls and two corner bays is the other no- Wieś Frydman na Spiskim Zamagórzu sięga się również charakterystyczny pas stodół z „uli- do prezbiterium kaplica Matki Boskiej Karme- table building in the village. Until the begin- swymi początkami zapewne jeszcze XIII w. cą stodolną” na obrzeżu wsi, otaczający zespół litańskiej, ufundowana i zaaranżowana przez ning of the last century it was covered with a lokowana ponownie w 1308 r. przez Fryde- zabudowy mieszkalnej. Niegdyś we wsi istniały ks. Michała lorencsa. concave roof and decorated with a magnificent Drugą obok kościoła, reprezentacyjną budowlą ryka z Huncowiec, w dokumentach z 1320 r. nietypowe, drewniane, dwurodzinne domy. Renaissance parapet wall. Erected around 1600, kościół parafialny pw. św. Stanisława biskupa występuje jako „Fridmanvagasa”, czyli „porę- Frydmana jest renesansowy, obronny kasztel until 1857 it was the Horwath residence, then ba Frydmana”. Być może był to zasadźca wsi powstał zapewne pod koniec XIII lub na począt- z dwoma alkierzami i dwoma narożnymi wyku- briefly the Salomons’, being finally bought by i od niego wzięła ona swą nazwę. W 1589 r. ku XIV w. Hojnie uposażył go w 1683 r. wraca- szami. Do początku zeszłego stulecia nakrywał the Noworolski family in 1910. These last own- Frydman został sprzedany przez Olbrachta Ła- jący z wyprawy wiedeńskiej król Jan III Sobieski. go dach pogrążony i zdobiła wspaniała, rene- ers had the keep refurbished, and that is when skiego Jerzemu Horwathowi z Paloczy. świątynia jest orientowana, murowana, z wie- sansowa attyka. Wzniesiony ok. 1600 r. był it lost its decorative parapet wall. Its ancillary Frydman jest jedną z najstarszych wsi na te- lobocznie zamkniętym prezbiterium i wieżą rezydencją Horwathów aż do 1857 r., później buildings include the famous two-level wine renie Spisza, a jego układ przestrzenny nale- o charakterze obronnym, zwieńczoną późno- na krótko trafił w ręce Salomonów, a w 1910 r. cellars from the beginning of the 19th century, ży do najlepiej zachowanych na tym terenie. renesansową attyką. Do najstarszych elemen- kupili go Noworolscy. Wtedy kasztel został prze- graphically described by Seweryn Goszczyński. Rozplanowanie zabudowy, dróg i rozłogów tów kościoła należy romańskie, wąskie okienko budowany i utracił dekoracyjną attykę. Do to- pól ma genezę sięgającą XIV-wiecznej lokacji. w ścianie zakrystii oraz wczesnogotycki, ostro- warzyszących mu zabudowań gospodarczych Pomimo postępującej przebudowy przetrwała łukowy portal z kolumienkami. Wystrój wnętrza należały również słynne dwupoziomowe, skle- tradycyjna struktura zagród, z domami miesz- świątyni pochodzi w znacznej części z 2. poł. pione piwnice na wino, pochodzące z początku kalnymi w części środkowej działki i budynka- XVIII w., a wykonali go artyści z Krakowa, lu- XIX w., malowniczo opisywane przez Seweryna mi gospodarczymi na jej obrzeżach. Zachował bicy i Proszowa. Od strony północnej przylega Goszczyńskiego. 200 | X MDDK X X MDDK | 201 X

gołkowice village is not far from Stary Sącz. Farmhouses line both sides of the road, their gables facing the street, all connected by a wall incorporating arched driveways and entrances. Some houses are freshly painted white, others picturesquely overgrown with climbing plants. Here is a village unlike any other. Soon after the partition of Polish lands, the Aus- trian government began to colonise the newly annexed territory, including the Sącz region. The planned colonisation was aimed at the promotion of cultural and economic achievements of the Empire. At first, during the reign of Maria Theresa, the colonisation concerned only towns, but it was subsequently intensified and in the age of Joseph II it extended to farmland as well. By a decree of 1781, the emperor defined the principles of colonisation. The colonists were to settle on farming lands – estates formerly belonging to monasteries, the king and the local nobility, and they were to assist in the development of those lands. The campaign was brisk and agitated; the imperial administration was not able to handle the number of applicants. Restrictions were introduced, and in 1785, the colonisation was suspended. Villages built as a result of the campaign still exhibit characteristic traits and layout. Settled mostly by German speaking colonists, they were meant to serve as an example and to provide a counterbalance to neighbouring Polish villages. However, the colonists have blended in with the locals, and emulated their language and custom. What remained was the curious, “different”, layout. gołkowice, not unlike several other new villages in the Sącz area (Barcice, Biegonice-laufendorf, Dąbrówka Niemiecka and Stadła) were built gołkoWIce, gołkowice to wieś nieopodal Starego Sącza. Go- Wioski, które powstały w wyniku tejże akcji, mia- along a road, on its both sides, with identical situ- spodarstwa ciągną się po obu stronach drogi, ły charakterystyczne rozplanowanie i zabudowę. ation of the farmsteads built nearly to a uniform domy zwrócone są do ulicy ścianami szczytowy- Zasiedlone głównie przez niemieckojęzycznych blueprint. Their gables were facing the street, zabudowa wsi mi i połączone murem, w którym mieszczą się kolonistów miały być wzorem i przeciwwagą dla and they were usually one-storey high, made of sklepione łukiem bramy wjazdowe i bramki dla sąsiednich, polskich wiosek. Jednak koloniści zasy- brick, or brick combined with wood in a frame- pieszych. Niektóre świeżo pobielono, inne ma- milowali się z miejscową ludnością, przyjmując jej work construction (the fachwerk, or German lowniczo porastają pnączami. Wieś niepodobna język i zwyczaje. Pozostała oryginalna zabudowa. half-timber). They were covered with double- Nowe osady na Sądecczyźnie, takie jak Gołkowi- do innych. pitched, gable roofs, thatched or shingled. Ad- Niedługo po pierwszym rozbiorze ziem polskich, ce, Barcice, Biegonice-laufendorf, Dąbrówka Nie- joining houses were connected with a wall and a władze austriackie rozpoczęły akcję koloniza- miecka czy Stadła, były budowane wzdłuż traktu, common driveway and pedestrian entrance, and cyjną nowo zagarniętych terenów, w tym Są- po obu jego stronach. Poszczególne zagrody mia- each house was equipped with a granary, often decczyzny. Planowa kolonizacja miała na celu ły niemal identyczny plan i usytuowanie, a bu- two-storeys high. Inside, overlooking the street propagowanie osiągnięć cywilizacyjnych i go- dynki wznoszono według podobnego schematu. there was a kitchen with a stove, a chamber, and spodarczych monarchii. Najpierw, za panowania Domy zwrócone szczytem do ulicy były na ogół a pantry, and overlooking the yard a stable or a Marii Teresy, dotyczyła ona głównie miast, ale parterowe, murowane, a niekiedy murowano- storage room. Both the houses and the granaries z czasem przybrała na sile i w czasie rządów ce- -drewniane (tzw. pruski mur). Nakryte były dwu- had barrel-vaulted cellars. In some houses, the sarza Józefa II objęła tereny rolnicze. Dekretem spadowymi dachami o poszyciu słomianym lub wooden beams of the ceilings are preserved, and z 1781 r. cesarz określił zasady kolonizacji. Pole- gontowym. Sąsiadujące domy łączył ze sobą mur here and there in a granary window one can still gała ona na osadzaniu kolonistów na terenach z bramą wjazdową na podwórze i furtką; przy see an old grating with a crescent opening. rolniczych – dawnych ziemiach klasztornych, domu znajdował się również spichlerz, często Historic Rural królewskich, folwarkach starostw i wójtostwach, piętrowy. Wewnątrz dom mieścił od strony uli- oraz na udzielaniu pomocy w zagospodarowa- cy kuchnię z piecem, izbę i komorę, a od strony niu roli. Akcja kolonizacyjna przebiegła gwał- podwórza – stajnię lub komórkę. Pod domami Architecture townie i szybko; urzędy cesarskie nie radziły i spichlerzami znajdowały się sklepione kolebko- sobie z nadmiarem chętnych. Wprowadzono wo piwnice. W niektórych domach zachowały się of gołkoWIce więc ograniczenia, a w 1785 r. wstrzymano ko- jeszcze belkowe stropy, a w okienkach spichlerzy lonizację. – stare kraty z sierpowymi odchyleniami. 202 | X MDDK X X MDDK | 203 X

JurgóW, Shacks in Polana Podkólne szałasy in JurgóW na Polanie Podkólna Jurgów lies in the south-western corner of the Polish Spisz, by the river Białka, and belongs to Jurgów jest położony na południowo-zachod- the Bukowina Tatrzańska district. According to nim krańcu polskiego Spisza, nad rzeką Białką local tradition, this settlement established by i należy do gminy Bukowina Tatrzańska. Jak Wallachian shepherds was named after a vil- podaje tradycja, nazwa wsi założonej w 1546 r. lage headman by the name of Jurko. The exist- przez pasterzy wołoskich wywodzi się od imie- ence of Jurgów was documented in 1589, when nia sołtysa Jurko. Udokumentowana wzmianka Olbracht Łaski sold the lands in the Dunajec o Jurgowie pochodzi z 1589 r., kiedy Olbracht domain to Gyorgy Horvath de Palocsa. In 1769, Łaski sprzedał Jerzemu Horwathowi z Paloczy the Polish part of the Spisz was included in the dobra klucza dunajeckiego. W 1769 r. polska Austro-Hungarian empire, and in 1920, 14 vil- część Spisza została włączona do monarchii lages of south Zamagórze – including Jurgów austriackiej, a w 1920 r. czternaście wsi Za- – were restored to Poland by the Conference magórza Południowego – w tym Jurgów – zo- of Ambassadors. During the second world war, stało przyznanych Polsce przez konferencję Spisz fell within Slovakian borders, and in 1945 Rady Ambasadorów. W okresie II wojny świa- the aforementioned 14 villages returned to Po- towej Spisz znalazł się w granicach Słowacji; land again. a group of huts and shacks in Polana Podkólne w 1945 r. wspomniane czternaście wsi powró- ciło w granice Polski. in Jurgów exemplifies the unique pastoral ar- znajdujący się w Jurgowie zespół szałasów chitecture, which developed in the Tatras and i szop na Polanie Podokólne jest przykładem its foothills. The shacks constitute a so-called unikatowej zabudowy pasterskiej, jaka wy- summer village, also called the poor men’s stępowała na terenie Tatr i Podtatrza. Szała- hamlet. Standing in Polana Podkólne meadow sy tworzą tzw. wieś letnią, nazywaną inaczej are over 50 buildings arranged in four rows, osadą biedniacką. Jest ona największą z zacho- north to south. To the west, the area is bor- wanych tego typu osad. Na Polanie Podkólne dered by farmlands, separating the pastures znajduje się ponad pięćdziesiąt obiektów. Usy- from the woodlands and wild meadows. While tuowane są one w czterech rzędach, rozciąga- today the shacks are hardly ever used for their jących się z północy na południe. Od strony za- original purpose, they remains a unique tourist chodniej polanę otaczają tereny rolne, oddzie- attraction. Shepherds from Jurgów were using the Pod- lając miejsca wypasu od lasu i łąk. Szałasy są bardzo rzadko wykorzystywane przez pasterzy kólne meadow from around 1880. Before that, zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem, lecz their sheep grazed in the Jaworzyna Spiska stanowią niezwykłą atrakcję turystyczną. area. However, in 1879 Prince of Prussia, Chis- pasterze jurgowscy użytkowali Polanę Podkól- tian Hohenlohe, bought the Jaworzyna as part ne od ok. 1880 r. Wcześniej wypasali owce na of his land accumulation project, intending to terenach Jaworzyny Spiskiej. Jednak w 1879 r. establish his hunting domain in this pictur- pruski książę Chrystian Hohenlohe wykupił ob- esque area. Highlanders from Jurgów, Rzepiska, szar Jaworzyny z zamiarem komasacji gruntów and Czarna Góra lost the right to graze their i urządzenia tam nowoczesnych obszarów ło- sheep there, but instead they received the pas- wieckich. Górale z Jurgowa, Rzepisk i Czarnej tures in Polana Podokólne. It was then that the Góry utracili prawo wypasu owiec na tych tere- cottages and huts were transferred here from nach, ale w zamian przyznano im pastwiska na approximately 90 meadows of Jaworzyna. New Polanie Podokólne. Wtedy przeniesiono tu z ok. buildings were added in time, but the majority dziewięćdziesięciu polan jaworzyńskich budynki of these did not survive. to see a typical Jurgów hut, visit shack number mieszkalno-gospodarcze i gospodarcze. Na Pola- nie z czasem powstawały również nowe budyn- 215, which houses the Spisz Folk Culture Muse- ki, jednak większość pasterskiej zabudowy już um, a branch of the Tatra Museum in Zakopane. nie istnieje. Inside the cottage, built in 1861, an exhibition aby obejrzeć jurgowską zagrodę warto zajrzeć has been arranged to show “A typical Spisz do domu nr 215, gdzie mieści się Muzeum Kultu- homestead at the turn of the 19th century”. ry ludowej Spisza – filia Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem. W wybudowanej w 1861 r. cha- łupie prezentowana jest ekspozycja „Gospodar- stwo spiskie z przełomu XIX i XX w.”. 204 | X MDDK X X MDDK | 205 X

krakóW, szpital im. J. Babińskiego krakowski kompleks szpitala neuropsychia- trycznego zajmuje spory obszar w południowo- zachodniej części miasta. Budynki szpitalne oraz pawilony pomocnicze usytuowane w parku tworzą unikatowy zespół urbanistyczno-architektoniczny. Powstał on na wzór Kulparko- wa pod lwowem, który był w XIX w. jedynym dużym zakładem w Galicji zajmującym się cho- rymi psychicznie. Na początku XX w. okazał się on zbyt mały i przestarzały, by przyjmować kolejnych pacjentów i wprowadzać nowe metody leczenia. W takiej sytuacji Sejm Krajowy zade- cydował w 1907 r. o budowie nowego szpitala w Kobierzynie pod Krakowem. Na obszarze ok. pięćdziesięciu dwóch hekta- rów wzniesiono w latach 1908-1914 kilkanaście pawilonów dla chorych oraz ok. czterdzieści budynków administracyjnych i gospodarczych. Założenie zostało zaprojektowane głównie przez: Władysława Klimczaka, Tadeusza Zieliń- skiego, Zygmunta Jarlanę i Andrzeja Dodkow- skiego. Nawiązywało ono do idei miasta-ogrodu i zakładało stworzenie samowystarczalnego szpitala z zapleczem gospodarczym: uprawami rolnymi i ogrodami, własną ciepłownią, piekar- nią, pralnią, apteką itp. Przy rondzie, będącym głównym punktem założenia, wzniesiono teatr, willę dyrektora i domy dla pielęgniarek, a wśród alejek rozmieszczono warsztaty techniczne, Józef Babiński the Kraków Neuro-Psychiatric Clinic occupies boisko i altanki. Założono również cmentarz plaza at the centre of the compound compris- i zbudowano kaplicę według projektu Antonie- a fairly large area in the south-western part of es a theatre, the Director’s villa, and houses go Witkowskiego, z wyposażeniem autorstwa the city. The hospital wards and auxiliary build- for nurses, while the alleyways lead to activ- Hospital Clinic in Jana Bukowskiego. Budynki parterowe i piętro- ings scattered around the park are unique in ity workshops, a sports field, and gazebos. we, nakryte łamanymi dachami ceramicznymi, their architectural style and overall, unified A cemetery was also established, next to a krakóW wzbogacone portykami i ryzalitami, nawiązy- planning. It was modelled upon the Kulparków chapel built according to a design by Antoni wały do wzorów niemieckiego modernizmu. Institution near lemberg (today’s lviv), the Witkowski and with Jan Bukowski interiors. Szpital otwarto w 1917 r. only clinic throughout 19th-century Galicia to The buildings, some single, some two-storey W czasie II wojny światowej żołnierze nie- deal with mental disorders. At the beginning of covered with tiled mansard roofs and embel- mieccy wywieźli do obozu koncentracyjnego the 20th century, Kulparków was already too lished with porches and projections, were w Oświęcimiu ok. 500 pacjentów, a pozosta- small to admit new patients and too out-dated model examples of German modernism. The łych rozstrzelali na terenie szpitala. Po wojnie to introduce new methods of treatment. There- hospital was inaugurated in 1917. During the second world war, the Nazis incar- szpital wznowił działalność i dzisiaj dysponuje fore in 1907, the National Assembly elected ok. 850 miejscami w dwudziestu oddziałach to establish a new hospital at Kobierzyn near cerated some 500 patients in the Auschwitz całodobowych. leczenie odbywa się także Kraków. concentration camp, and shot the others on the a dozen or so detached houses for patients na sześciu oddziałach dziennych. Oprócz spot- spot. After the war, the clinic was re-opened, kań grupowych i indywidualnych z terapeuta- and about 40 administrative and auxiliary and today provides approximately 850 beds in mi, leczenie w znacznej mierze bazuje na te- buildings were built between 1908 and 1914 20 full-time wards. Treatment is also provided rapii zajęciowej, rozwijającej zainteresowania in an area of about 52 hectares. The compound in 6 outpatient wards. In addition to group and pacjentów (malarstwo, grafika, rzeźba, terapia was mainly planned and designed by the ar- individual therapy, treatment is mainly based poprzez taniec, teatr czy muzykę). Prowadzony chitect Władysław Klimczak, aided by Tadeusz on occupational workshops, nurturing patients’ jest tutaj program dla osób przewlekle chorych Zieliński, Zygmunt Jarlan and Andrzej Dod- talents and interests (therapy through painting, psychicznie, a także program pomocy i reha- kowski. Their design principles drew on the drawing, sculpture, dance, theatre, and music). bilitacji społecznej oraz zawodowej dla ludzi idea of the garden city, while they aimed to Programmes are provided for persons with po kryzysach psychicznych. create a self-sufficient clinic with an independ- chronic mental disorders, while social aid and ent base of supplies: a farm and gardens to rehabilitation programmes assist those who be cultivated, its own heating plant, a bakery, have come through mental health crises. a laundry, a pharmacy, and so on. The round 206 | X MDDK X X MDDK | 207 X

Townscape of LaNckoroNa Lanckorona is situated among the picturesque rolling hills of the Podbeskidzie, close to Kalwaria Zebrzydowska. The town development has spread across the southern slopes of Góra lanckorońska, known also as Zamkowa because of the castle that used to stand there. The first watchtower was perched on the top of the hill as early as the 13th century, and was later replaced by the one of the castles built by King Casimir the Great (Ka- zimierz Wielki). The king also granted the town its German law charter in 1366. In 1410, the Star- osty of lanckorona was assumed by Zbigniew of Brzezie, and his heirs managed it until the 16th century, using the name of lanckorońskis. later the domain went into the hands of the Wolskis, Zebrzydowskis, Czartoryskis, Myszkowskis, Wielo- polskis, and others. the town, prosperous thanks to trade and crafts, became impoverished after the Swedish Deluge, fires and other calamities that disturbed its life in the 17th and 18th centuries. At the time of the Confederation of Bar, the castle and the area im- mediately surrounding the town were the setting of many battles under Maurycy Beniowski and Ka- zimierz Pułaski. Towards the end of the 18th century, the castle was turned into Austrian military camp and prison. Abandoned in the mid-19th century, the castle fell into ruin. Ravaged by the fire of 1869, the town rose from the ashes. Between the two world wars, despite the loss of its status as a town (1934), lanckorona developed into a holiday destination, which brought about construction of LaNckoroNa, Lanckorona jest położona w malowniczym, scowość letniskowa – powstało wówczas wiele numerous holiday resorts and villas. the sloping market square is the most impor- podbeskidzkim krajobrazie, nieopodal Kalwarii pensjonatów i willi. Najważniejszym miejscem lanckorony jest ry- Zebrzydowskiej. Zabudowania miasteczka zaj- tant place in lanckorona. The Parish church of zabudowa mują południowy stok Góry Zamkowej, zwanej nek, położony na znacznej pochyłości. Ponad the Birth of St John the Baptist, founded by King również lanckorońską. Już w XIII w. na tej górze jego górną, północną pierzeją wznosi się muro- Casimir the Great, towers over its upper, north- miasteczka istniała strażnica, później zaś zamek wzniesiony wany kościół parafialny pw. Narodzenia św. Jana ern side. The woods above the church hide the przez Kazimierza Wielkiego. Także ten król do- Chrzciciela, ufundowany przez Kazimierza Wiel- ruins of the king’s castle. The northern side of konał w 1366 r. lokacji miasta na prawie mag- kiego. Powyżej kościoła, wśród drzew ukryte są the market square is home to the municipal of- deburskim. W 1410 r. starostwo w lanckoronie ruiny zamku. W północnej pierzei znajduje się fice – a single-storey, solid house from the 19th objął Zbigniew z Brzezia, a jego potomkowie dawna siedziba magistratu, parterowy, muro- century. The area shaded by the trees in the up- zarządzali nim do XVI w., używając nazwiska wany dom z XIX w. Z górnej części ocienionego per part of the market square commands a great lanckorońscy. Później dobrami lanckorońskimi drzewami rynku rozciągają się wspaniałe wido- view of Babia Góra Mountain and lanckorona władali m.in. Wolscy, Zebrzydowscy, Czartory- ki na Babią Górę i okolice lanckorony. W niżej surroundings. One of the few wooden, shingled scy, Myszkowscy i Wielopolscy. położonej, południowej pierzei, w narożnym houses to escape the fire of 1869, situated on Miasto dobrze prosperujące dzięki handlowi domu mieści się Izba Muzealna. Jest to jeden the southern, lower side of the market, houses i rzemiośle znacznie podupadło po najeździe z nielicznych drewnianych domów krytych gon- the local museum. the wooden houses surrounding the market Szwedów, pożarach i innych nawiedzających je tem, który ocalał z pożaru w 1869 r. Drewniane domy dokoła lanckorońskiego rynku klęskach w XVII i XVIII w. W czasie konfedera- square of lanckorona have preserved their tra- cji barskiej na zamku i w okolicach miasteczka zachowały tradycyjny, unikalny już, charakter. ditional character that has become unique. They walczył Maurycy Beniowski i Kazimierz Puła- Są posadowione na kamiennych podmurów- feature stone foundations, often hiding vaulted ski. Pod koniec XVIII w. na zamku znajdowały kach, często kryjących sklepione piwnice, zwró- cellars, their gabled ends face onto the square, się koszary wojska austriackiego i więzienie. cone szczytami w stronę rynku, często oddzie- and they are frequently separated by narrow Opuszczony w połowie XIX w. zamek popadł lone od siebie miedzuchami (wąskie przejście passages between houses (miedzuchy). Besides w ruinę. Miasto zniszczone pożarem w 1869 r., pomiędzy domami), zachowały w wielu miej- these, many of them retained arcades, which odrodziło się i odbudowało. W okresie mię- scach malownicze podcienia. Szerokie bramy, are attractive in appearance. The wide gates that dzywojennym, pomimo utraty praw miejskich przez które niegdyś wjeżdżały wozy, kryją za used to allow wagon access often hide spacious (1934), lanckorona rozwinęła się jako miej- sobą często rozległe i piękne ogrody. and beautiful gardens. 208 | X MDDK X X MDDK | 20 X

LIpNIca MuroWaNa, zabudowa miejska Lipnica Murowana, leżąca na Pogórzu Wiśni- rowany, być może XVII-wieczny, dom nazywa- Najstarsze, datowane na koniec XV w. dekora- ckim, rozwinęła się w okresie średniowiecza ny starościńskim. cje patronowe zachowały się na stropie prez- tutejszą parafię odnotowano w źródłach dzięki położeniu przy węgierskim szlaku han- biterium. W XVI stuleciu wykonano polichro- dlowym. lokacji miasta na prawie średzkim w latach 1325-1327, murowaną świątynię pa- mię stropu w nawie, a jej ściany ozdobiono dokonał w 1326 r. król Władysław Łokietek; rafialną pw. św. Andrzeja Apostoła ufundował scenami Męki Pańskiej na początku XVIII w. w 1379 r. przeniesiono je na prawo magde- zaś w 1363 r. Kazimierz Wielki. Jest to orien- Ołtarze tryptykowe są kopiami gotyckich, burskie. Pod koniec XIV w. lipnicę otoczono towany, jednonawowy kościół z wielobocznie przechowywanych obecnie w Muzeum Die- murem z dwiema bramami. Miasto podupad- zamkniętym prezbiterium i wieżą od zachodu cezjalnym w Tarnowie. Kościół św. leonarda ło w XVI i XVII w. po kilku pożarach oraz oraz trzema bocznymi kaplicami. Do najstar- w 2003 r. został wpisany na listę światowego w związku z potopem szwedzkim. Próba odro- szego wyposażenia świątyni należy figura Dziedzictwa Kultury UNESCO. Najsłynniejszą postacią związaną z lipnicą dzenia lipnicy w latach 20. XIX w. poprzez lo- Matki Bożej z ok. 1370 r. oraz dwa gotyckie, kację w tzw. Nowego Miasta nie powiodła się, kamienne portale. jest św. Szymon (1438-1482), bernardyński cmentarny kościół pw. św. leonarda powstał a w 1934 r. lipnica utraciła prawa miejskie. zakonnik, kaznodzieja i filozof beatyfikowany zachowany i czytelny pozostał średniowiecz- prawdopodobnie pod koniec XV w. Jest on w 1685 r., a kanonizowany w 2007. Z lipnicy ny układ miasta, z czworobocznym rynkiem drewniany, o konstrukcji zrębowej, z nawą wywodziły się również siostry ledóchowskie: i wybiegającymi z jego naroży ulicami. Pie- szerszą niż prezbiterium, lecz nakrytą wspól- św. Urszula i bł. Maria Teresa, których rodzinny rzeje rynku zabudowane są w większości nym z nim gontowym dachem. Otaczające dom – piętrowy, klasycystyczny dworek z po- drewnianymi domami podcieniowymi z XVIII kościół soboty powstały w XVII w. Wnętrze czątku XIX w. – położony jest na wzniesieniu, i XIX w.; w zachodniej pierzei wznosi się mu- świątyni pokrywają wielobarwne polichromie. w części lipnicy zwanej Nowym Miastem. Lipnica Murowana in Pogórze Wiśnickie devel- nave end with chapels. Two Gothic stone por- Historic oped in the Middle Ages thanks to its location tals and the statue of Virgin Mary from c. 1370 by the Hungarian trade route. It was chartered are the oldest elements of the interior. Architecture the cemetery church of St leonard was con- as a town under the law of środa in 1326 by King ladislaus the Elbow-High (Władysław structed probably at the end of the 15th cen- of LIpNIca Łokietek), and re-founded in 1379 under Magde- tury. The wooden building with a wider nave, burg law. In the end of the 14th century, lipnica which shares its shingle roof with a narrower was surrounded by a wall with two gates. The chancel, is surrounded by an arcaded gallery MuroWaNa town continued to decline after the fires of the from the 17th century. The interior is decorated 16th century, and due to the general crisis fol- with colourful polychrome murals. The remains lowing the Swedish Deluge in the latter half of of the oldest ornamental template paintings, 17th century. Attempts to revive lipnica in the dating to the late 15th century, are present in 1820s, including the chartering of the so-called the vault above the nave. The murals on the New Town, failed, and eventually its municipal chancel’s ceiling were painted in the 16th cen- status was lost. tury, and its walls were decorated with scenes the medieval layout of the town, with a rec- from the Passion of Christ early in the 18th tangular marketplace and the streets stretching century. The triptych altars are copies of the out from its corners, remained well preserved original Gothic ones on display in the Diocesan and clearly visible. The marketplace develop- Museum of Tarnów. In 2003, the church was ment consists mainly of wooden arcaded hous- listed as a UNESCO World Heritage Site. the most famous person to be connected to es of the 18th and 19th centuries. On the western face stands the solid, possibly 17th-century, lipnica is St Simon (1438-1482), a Bernardine building known as ‘the Starost’s House’. monk, preacher, and philosopher beatified the first mention of lipnica as the seat of a in 1685 and canonised in 2007. Other lip- parish comes from 1325-1327. Soon – in 1364 nica saints include the ledóchowski sisters: – it had the brick Parish Church of St Andrew St Urszula and the Blessed Maria Teresa, the Apostle founded by King Kazimierz Wielki whose family home: a two-storey, classicist (Casimir the Great). It is composed of a single- manor from the early-19th century, is situated aisle sanctuary with a polygonal chancel to the on a hill in the part of lipnica known as Nowe east, and a rectangular nave is covered with Miasto. flat ceilings. The chancel is adjoined by a vestry, while the northern and southern ends of the 210 | X MDDK X X MDDK | 211 X

NIepołoMIce, położone niedaleko Krakowa, na skraju Pusz- Najważniejszymi i najbardziej charakterystycz- In recent years, the town of Niepołomice velop in the area. The town became the base such as the quarters of the Sokół Association czy Niepołomickiej, miasto Niepołomice za- nymi punktami miasta, które jednocześnie or- in the vicinity of Kraków, on the edge of the for offices and branches of state authorities as and the Municipal Fund, but these do not stand słynęło w ostatnich latach sukcesami w sferze ganizują jego przestrzeń, są: centralnie położo- Niepołomice Forest, has become famous for its well as the troops of the Austrian army. In the out from typical town development. zabudowa the housing development of Niepołomice con- inwestycji i gospodarności oraz ze względu ny rynek, monumentalna bryła renesansowego investment and economic success coupled with middle of the 18th century, Niepołomice was na dbałość, jaką otoczono miejscowe obiekty zamku oraz gotycki kościół parafialny. Ważną the attention given by the local authorities to granted town rights. Between the two world sists mainly of modestly decorated one- or two- zabytkowe. rolę w krajobrazie miasta pełni neogotycki ra- the protection of the local historic monuments. wars, the Austrian army barracks was used as a storey buildings (the latter are more recent). osada Niepołomice powstała w XIV w., równo- Niepołomice was founded in the 14th century tusz powstały ok. 1903 r. według projektu zna- base for armoured trains, and after the second These archetypal vernacular houses surround cześnie z królewskimi fundacjami Kazimierza nego architekta Jana Sas-Zubrzyckiego. Na ze- as part of King Casimir the Great’s (Kazimierz world war, they became quarters for parachute the market square. The houses to be typically Wielkiego – kościołem i zamkiem. Pełniła ona wnątrz zdobią go schodkowe szczyty i narożna Wielki) plans, which included also a church troops. found on the streets of Niepołomice are one- the most important and characteristic elements funkcje służebne dla zamku i przebywającego wieża, a wnętrza – malowane przedstawienia and a castle. The village served as an ancillary storey wooden buildings with arcades or very w nim dworu. Król nadawał tutejsze grunty fundatorów niepołomickiej fary. Sas-Zubrzycki colony meant to provide services to the castle, of the town, which determine its layout, include picturesque porches decorated with cut, “jig- dworzanom i urzędnikom, co spowodowało, zaprojektował także tutejszą kaplicę cmentar- its inhabitants and visitors whose number in- the central square with the castle at one end, saw” style decorations, typical of spa resorts. że Niepołomice uzyskały wkrótce charakter ną, zbudowaną w tym samym czasie co ratusz. cluded the king and his court. The king granted and the church at the other, as well as the town Also noteworthy are the remnants of the win- niewielkiego miasteczka. Po połowie XVII w., W Niepołomicach wzniesiono wówczas także local lands to his courtiers and officers. This re- hall. The medieval parish church, the Renais- ter haven in the former bend of the Vistula, kiedy stolicę przeniesiono z Krakowa do War- nieodzowne w funkcjonowaniu galicyjskiego sulted in the rapid development of Niepołomice sance castle and the neo-Gothic town hall are separated from the main riverbed by a new szawy, Niepołomice podupadły, a dzieła znisz- miasta budynki użyteczności publicznej: siedzi- which soon grew into a small town. In the sec- indeed the key elements of the townscape. The embankment. czenia dopełniła armia szwedzka. bę „Sokoła” oraz Miejskiej Kasy. ond half of the 17th century, when the capital city hall was built around 1903 according to po rozbiorach Niepołomice znalazły się tuż przy zabudowa otaczająca niepołomicki rynek to of Poland was relocated from Kraków to War- the design of Jan Sas-Zubrzycki, with character- granicy zaborów. Powstały wówczas austriackie w większości parterowe lub piętrowe domy saw, Niepołomice declined in importance, and istic crow-step gables and a corner tower. Its posterunki celne i graniczne, rozwinęła się sieć o skromnych dekoracjach. Przy ulicach miasta after it was devastated by the Swedish army, interiors are decorated with the portraits of the komunikacyjna i handlowa. Zaczęto tutaj loko- można zobaczyć parterowe, drewniane domy the town deteriorated. founders of the local parish church. Sas-Zubrzy- after the partition of Poland, Niepołomice was wać urzędy i placówki administracji państwo- z podcieniami lub z niezwykle malowniczymi cki also designed the cemetery chapel built at wej, osadzono znaczną liczbę wojska. W poło- ganeczkami zdobionymi wycinaną, „laubzego- situated close to the new border. Austrian cus- the same time as the town hall. Niepołomice, wie XVIII w. Niepołomicom nadano prawa miej- wą” dekoracją, nawiązującą do wzorów archi- toms offices were stationed here, and a com- just like all the other towns of the historical re- skie. W okresie międzywojennym austriackie tektury uzdrowiskowej. Ciekawostką są relikty munication and trade network started to de- gion of Galicia, housed typical public buildings budynki wojskowe wykorzystano na bazę po- wiślanego portu zimowego w dawnym zakolu Historic Architecture of NIepołoMIce ciągów pancernych, a po II wojnie umieszczono rzeki, odcięte dziś od jej głównego koryta no- tu jednostkę powietrzno-desantową. wymi wałami. 212 | X MDDK X X MDDK | 213 X

Wiek XIX, a zwłaszcza jego druga połowa to the 19th century, and especially its latter half, czas szybkiego rozwoju miast. Na ten proces was a time of rapid urban development. There wpływ miało kilka czynników, przede wszyst- were a number of factors that influenced kim uprzemysłowienie produkcji oraz rozwój this process, first and foremost the industri- transportu, głównie kolei. W Galicji, znajdują- alisation of production and development of cej się pod panowaniem austriackim, znaczącą transport, and especially of railways. Of ma- rolę odegrało również nadanie przywilejów au- jor importance in Galicia, being for decades tonomicznych. Od lat 70. XIX w. teren Galicji sy- under Austrian rule, was the granting of au- stematycznie pokrywała sieć dróg kolejowych. tonomy and all its associated privileges. From Także w Nowym Sączu w latach 1874-1876 po- the 1870s, Galicja was systematically covered wstała linia kolei żelaznej, a nieco później to- with a crisscross of railway lines of increasing warzyszące jej Warsztaty Kolejowe. Budowa density. Soon after one of them reached Nowy dworca spowodowała, że miasto rozwijało się Sącz in the years 1874-1876, the local Railway w jego kierunku, zajmując nowe tereny, które Stock Works developed. The construction of włączano w granice Nowego Sącza. the train station made the city’s development Na takim miejscu, w pobliżu dworca, z inicja- focus in this area, and caused the expansion tywy pracowników Warsztatów Kolejowych of Nowy Sącz in this direction. It was therefore close to the train station that, powstało pod koniec XIX w. osiedle nazywane Kolonią Kolejową. Decyzja o jego budowie zo- towards the end of the 19th century, a settle- stał podjęta w 1890 r., a rok później w Wiedniu ment known as Kolonia Kolejowa [literally: rail- opracowano plany kolonii. Przewidywały one way colony] was developed at the request of budowę ok. stu domów dwu-, cztero- i wie- workers employed in the Railway Stock Works. lorodzinnych. Każdy z budynków usytuowany The decision to build it was made in 1890, and był na wydłużonej działce mieszczącej ogród a year later the master plan for the colony was i niewielkie zabudowania gospodarcze w głębi. developed in Vienna. It assumed the construc- Działki zgrupowane w większe bloki, były roz- tion of a hundred houses, with two, four or dzielone regularną siatką ulic przecinających more families in each. Each of them was situ- się pod kątem prostym. ated on an elongated plot with a garden and Już w 1892 r. oddano do użytku pierwszych some ancillary outbuildings and utility rooms at trzydzieści siedem domów, a kolejne powsta- the rear. The plots gathered into larger blocks wały sukcesywnie aż do I wojny światowej: were separated by a regular network of streets w 1911 r. wzniesiono trzydzieści pięć domów, intersecting at right angles. the first 37 houses were already delivered a w 1917 – siedem. Przeważały wśród nich parterowe domy bliźniacze, dwurodzinne; pię- by 1892, and further houses continued to be trowych domów czterorodzinnych zbudowano built until the first world war: the year 1911 osiem i tylko dwa piętrowe domy wielorodzin- saw the completion of another 35 houses, and ne. Rozplanowanie domów było identyczne, 1917 – seven. Most of these were single-storey podobne były również zdobiące je skromne, houses for two families; only eight two-storey historyzujące detale architektoniczne. houses, for four families each, and two two- W pobliżu Kolonii wzniesiono także budyn- storey houses for multiple families were built. ki użyteczności publicznej. W latach 1896- The layout of the houses was identical, and so -1897 zbudowano szkołę im. Władysława Ja- were their modest architectural decorations. Some public facilities were built close to Kolo- giełły. Prawie w tym samym czasie (1897-1898) powstał kościół pw. św. Elżbiety, zaprojektowa- nia. Among their number were the King ladi- ny przez Teodora Talowskiego (1894-1895). slaus (Władysław) Jagiełło school built in the Oba usytuowane blisko siebie budynki zbudo- years 1896-1897 and the Church of St Elizabeth wane były z cegły, a zdobiące je detale wyko- (1897-1898) designed by Teodor Talowskiego nane z jasnego tynku i kamienia. Ok. 1907 r. in the years 1894-1895. Standing close to each wzniesiono piętrowy Dom Robotniczy, według other, the two buildings were built of brick, and projektu Jana Stobieckiego ze lwowa. Działa- had decorations made of light-coloured plaster ła w nim czytelnia, teatr amatorski, była także and stone. Around 1907, a two-storey Dom Ro- NoWy Sącz, sala przeznaczona dla chóru i orkiestry. botniczy, or working men’s club, was built to Dom Robotniczy został przebudowany w latach the design of Jan Stobiecki. A reading room and 20., a kościół w latach 30. przez Szczepana Sła- an amateur theatre were run from this club, Kolonia Kolejowa wińskiego. W 1972 r. powstał pomysł wyburze- and there was also a hall for choir and orches- Kolonia Kolejowa nia kolonii, jednak sprzeciw ówczesnego kon- tra recitals. the working men’s club was rebuilt in the serwatora zabytków dr Hanny Pieńkowskiej udaremnił ten zamiar. 1920s and the church in the 1930s by Szc- Settlements in zepan Sławiński. In 1972, an idea to demolish Kolonia won much support, yet the objection NoWy Sącz of the contemporary Heritage Preservation Officer, Hanna Pieńkowska, Ph.D. successfully thwarted the plan. 214 | X MDDK X X MDDK | 215 X

SłaWkóW, Historic Sławków, miasto położone nad Białą Przem- szą, na granicy ziemi krakowskiej i śląska, było w średniowieczu ważnym punktem na szlaku Architecture of zabudowa handlowym z Wrocławia do Krakowa. Pierw- sza pisana wiadomość o nim datowana jest SłaWkóW miasta na 1220 r., kiedy ufundowano tutaj szpital dla górników. Sławków uzyskał prawa miejskie pomiędzy 1279 (wymieniany jako wieś bisku- pia) a 1286 r. (wtedy pisano już o nim: miasto). the town of Sławków on the Biała Przemsza Od XIII w. do 1790 r. stanowił własność bisku- pów krakowskich. lies also on the border between the land of pod koniec XIII w., z inicjatywy biskupa krakow- Kraków and Silesia. It was an important station skiego Jana Muskaty, Sławków został opasany along a trade route leading from Wrocław to murem i przekształcony w twierdzę. W XIV w. Kraków in the Middle Ages. Its earliest mention był ośrodkiem klucza sławkowskiego należące- in written sources comes from 1220, when a go do biskupów oraz siedzibą dekanatu, prze- hospital for miners was founded here. Sławków niesionego później do Bytomia. Upadek miasta received city rights between 1279 (when it was nastąpił wraz z wyczerpaniem się tutejszych listed as a bishop’s village) and 1286 (when it złóż kruszców oraz w wyniku licznych najaz- was already referred to as civitas – a city). From dów i pożarów. Sławków znajdował się pod the 13th century to 1790, Sławków belonged to zaborem pruskim, potem austriackim, w latach the bishops of Kraków. towards the end of the 13th century, at the or- 1807-1815 pozostawał w granicach Księstwa Warszawskiego, a później – pod zaborem ro- der of bishop of Kraków, Jan Muskata, Sławków syjskim. Prawa miejskie utracił dwukrotnie: was surrounded with a wall and turned into a po powstaniu styczniowym (na niemal sto lat, fortress. In the 14th century, the city was the do 1958 r.) oraz w 1977 r., kiedy to przyłączono centre of the Sławków Estate that belonged to go Dąbrowy Górniczej. Obecnie, od 1984 r., jest the bishops and the seat of the Dean, who later znów miastem. moved to Bytom. The city’s fall occurred when Sławków zachował średniowieczny układ prze- the local precious mining resources had run strzenny, z centralnie położonym kwadratowym out, partially as the result of numerous raids rynkiem i wychodzącymi z jego naroży ulicami. and fires. During the Partitions, Sławków first Obwarowania miejskie zostały zniesione, ale fell within the Prussian and later Austrian do- ich zarys jest czytelny. Do najstarszych obiek- main; from 1807 to 1815, it found itself within tów w mieście należy kościół parafialny oraz the borders of the Duchy of Warsaw, and then pozostałe po wieloletnich rządach biskupów – within the Russian sector. It lost its status of relikty XIII-wiecznego, murowanego zamku, a city twice: first, for nearly 100 years after the znajdującego się w południowo-wschodniej January Rising (until 1958) and in 1977, when it części miasta. was incorporated into Dąbrowa Górnicza. Since zachowaną zabudowę miejską z XVIII-XIX w. 1984, Sławków has been returned the status charakteryzują podcienia o murowanych ko- of a city. Sławków has retained its mediaeval layout, with lumnach oraz łamane dachy polskie. Najwięcej tego typu domów zachowało się przy rynku. the central square and streets radiating from Należy do nich parterowy, murowany budynek its four corners. The city walls were dismantled z przełomu XVIII i XIX w., posadowiony na mu- but their traces are still recognisable. The oldest rowanych piwnicach i nakryty dwuspadowym structures in the city include the parish church, dachem; obecnie mieści się w nim Muzeum and the relics of a 13th-century brick castle in Regionalne. Pod numerem 22 znajduje się zbu- the south-eastern part of town – a remnant of dowany w 1857 r., drewniany dom o konstruk- long-time rule of bishops in Sławków. Charac- cji zrębowej, potynkowany, nakryty dwuspado- teristic town buildings preserved from the 18th wym dachem wspartym na czterech murowa- and 19th centuries feature porches with solid nych kolumnach. Także przy rynku znajduje się columns and broken-form roofs typical for Po- XVIII-wieczna drewniana karczma, nakryta ła- land. Most of the surviving historical houses manym dachem gontowym. Jej szeroki podcień are grouped around the square. One of these, wspiera się na sześciu okrągłych kolumnach, a single-storey brick building dating from the a na podwórko prowadzą dwie bramy: wjaz- turn of the 18th century, raised on stone cellars dowa i wyjazdowa. Dzisiaj, jak przed wiekami, and covered with a two-pitch roof, houses the gości w swych progach podróżnych. Regional Museum. Another noteworthy building in the market square is the 18th-century inn under a broken-form roof of wooden shingle. Its broad porch is supported with six round columns, and two gates – entrance and the exit – open onto its inner yard. Today, just like in the old days, the inn welcomes travellers. 216 | X MDDK X X MDDK | 217 X

Historic the oldest town of the Sądecczyzna region is located on a hill between the rivers Dunajec and Poprad, where the former road to Hungary Architecture and the Nowy Sącz – Nowy Targ route used to cross. Sącz was first founded between 1268 and of Stary Sącz 1272. At first it developed rapidly, but soon its position was threatened by Nowy Sącz, established nearby by the Czech king Wenceslas II. yet the town survived, and it received new founding rights in 1358 from the hands of King Casimir the Great (Kazimierz Wielki). Since the beginning of its existence, Stary Sącz was closely linked to the Convent of Poor Clares. The convent provided protection, and nurtured the economic and cultural growth of the town. What makes Stary Sącz special is the historic layout of the city, and its traditional-scale of architecture, remaining virtually unchanged from the old. Key points of the mediaeval city included the market square, and three churches: St Clare’s, the Franciscan Church, and the Par- ish Church. At the heart of the city is the square with eight streets leading out from its corners. Until 1795, a magnificent town hall had stood in the middle of the square, but it fell victim to a fire. the dwellings around the main square are mostly single-storey, sometimes two-storey, buildings dating from the 19th and early 20th centuries. Some follow older patterns of colonnaded houses (on the north and south sides of the square). The so-called Dom na Dołkach (House over the Hollows) is a typical late-Ba- roque burgher dwelling with a mansard shingle roof. Since 1956 it has housed the Regional Museum. Dating from the late 17th century, the house was reconstructed after the fire of 1795. Circulation in the interior is divided into two, while original barrel vaults and a 17th-century floor made of rounded river stones have survived. The picturesque quality of the square is enhanced with carefully preserved details which have been added to where necessary: Stary Sącz, zabudowa miasta the cobblestones, the lighting, the fences, and the wide-spreading linden trees, planted in 1877. Najstarsze miasto Sądecczyzny jest położone South of the square stands the Gothic church się na rynku i trzech kościołach: klarysek, fran- Malowniczy wygląd rynku podkreślają rozło- na wzgórzu pomiędzy Dunajcem a Popradem, ciszkanów i parafialnym. Ośrodkiem miasta jest żyste lipy, zasadzone tutaj w 1877 r., oraz za- of Saint Elisabeth, remodelled in mid-17th w miejscu skrzyżowania dawnej drogi węgier- zbliżony do kwadratu rynek, z ośmioma ulicami chowane i pieczołowicie uzupełniane detale: century. Upon the eastern slope of a steep hill skiej i traktu Nowy Sącz – Nowy Targ. Sącz lo- wybiegającymi z jego naroży. Do 1795 r. po- bruki, oświetlenie i ogrodzenia. overlooking the town lies the Convent of Poor Na południe od rynku wznosi się gotycka fara kowany po raz pierwszy między 1268 a 1272 r. środku rynku stał wspaniały ratusz, który spło- Clares founded at the end of the 13th century zaczął się szybko rozwijać, lecz niedługo potem nął w pożarze miasta. pw. św. Elżbiety, przebudowana w połowie by Saint Kinga, who also established a Francis- otaczająca rynek zabudowa to głównie parte- jego istnieniu zagroził Nowy Sącz, założony XVII w. Po wschodniej stronie wzniesienia gó- can monastery at the same time. The latter was nieopodal przez króla czeskiego Wacława II. rowe, a rzadziej piętrowe domy z XIX i początku ruje nad miastem inkastelowany zespół klasz- closed in 1782. Today the Church and Convent Jednak miasto przetrwało, a kolejny przywilej XX w. Niektóre z nich powtarzają starsze wzorce torny Klarysek, ufundowany wraz z klasztorem of Poor Clares are among the most precious lokacyjny nadał mu w 1358 r. Kazimierz Wielki. podcieniowych domostw (pierzeja południowa Franciszkanów przez św. Kingę pod koniec monastic establishments in Poland. Over the Stary Sącz od początku swego istnienia był ści- i północna). Przykładem mieszczańskiego, póź- XIII w. Klasztor Franciszkanów uległ kasacie years, the Convent of the St Clare, constructed śle związany z klasztorem Klarysek. Konwent nobarokowego domu o łamanym, gontowym w 1782 r.; kościół i klasztor Klarysek jest obec- in the first half of the 14th century, accumu- zapewniał mu opiekę, rozwój gospodarczy dachu jest przyrynkowy budynek nazywany nie jednym z najcenniejszych założeń klasztor- lated a wealth of historic paintings, sculptures, i kulturalny. Domem na Dołkach. Od 1956 r. ma w nim sie- nych w Polsce. Zabudowania tegoż klasztoru and other objects. o niezwykłej wartości Starego Sącza decydu- dzibę Muzeum Regionalne. Pochodzący z końca powstały w 1. poł. XIV w.; rozbudowane na je zachowany w niezmienionej postaci, histo- XVII w. dom został przebudowany po pożarze początku XVII w. mieszczą w swych wnętrzach ryczny układ przestrzenny wraz z zabudową w 1795 r. W dwutraktowym wnętrzu zachowały prawdziwe skarby malarstwa, rzeźby i rzemio- utrzymaną w tradycyjnej skali. Wykształcony się kolebkowe sklepienia oraz sień z oryginalną, sła artystycznego minionych wieków. w średniowieczu układ urbanistyczny opierał XVII-wieczną posadzką z rzecznych otoczaków. 218 | X MDDK X X MDDK | 21 X

Muzea I SkaNSeNy MUSEUMS

Muzea I SkaNSeNy MUSEUMS • MIECHóW • SzczucIN aLWerNIa, MUZEUM POżARNICTWA 224 • IMBRAMOWICE BochNIa, MUZEUM IM. STANISŁAWA FISCHERA 226 • SŁAWKóW BochNIa, KOPAlNIA SOlI 228 • OlKUSZ gryBóW, MUZEUM PARAFIAlNE 230 • BEJSCE • PIESKOWA SKAŁA harMęŻe, WySTAWA „KlISZE PAMIęCI” 232 NoWy Sącz, SąDECKI PARK ETNOGRAFICZNy 234 • GRODZISKO StróŻe, MUZEUM PSZCZElARSTWA „SąDECKI BARTNIK” 236 • PŁAWOWICE • TRZEBINIA SzczaWNIca, MUZEUM PIENIńSKIE IM. JóZEFA SZAlAyA 238 • HEBDóW • KOśCIElNIKI • MŁOSZOWA • KORZKIEW SzczucIN, MUZEUM DROGOWNICTWA 240 • IGOŁOMIA • CZERNA • DOŁęGA tarNóW, MUZEUM DIECEZJAlNE 242 • BRANICE • TOMASZOWICE • KRZESZOWICE • MODlNICA tarNóW, MUZEUM ETNOGRAFICZNE 244 • NIEPOŁOMICE tarNóW, „PANORAMA SIEDMIOGRODZKA” W MO • KRAKóW 246 • LIpoWIec/WygIełzóW • tarNóW • BRZESKO • STANIąTKI • TyNIEC • BochNIa • aLWerNIa NoWy WIśNIcz, MUZEUM PAMIąTEK PO JANIE MATEJCE • ŁAPCZyCA • WIElICZKA – „KORyZNóWKA” 248 • GRODKOWICE • OśWIęCIM WygIełzóW, NADWIślAńSKI PARK ETNOGRAFICZNy 250 • harMęŻe • NoWy WIśNIcz • ZATOR • SPyTKOWICE zakopaNe, MUZEUM JANA KASPROWICZA NA HARENDZIE 252 • OSIEK • PASZKóWKA zuBrzyca, ORAWSKI PARK ETNOGRAFICZNy 254 • TUCHóW • lIPNICA MUROWANA • CZCHóW • KAlWARIA ZEBRZyDOWSKA • lANCKORONA • GORZEń GóRNy • TROPIE • STRySZóW • CIężKOWICE • KąśNA DOlNA • SZCZyRZyC • BIECZ • ŁUżNA • SUCHA BESKIDZKA • BOBOWA • lASKOWA • SZAlOWA • lACHOWICE • JEżóW • SZyMBARK • StróŻe • NoWy Sącz • gryBóW • PORęBA WIElKA • PTASZKOWA • WySOKA • SęKOWA • STARy SąCZ • OWCZARy • NAWOJOWA • GOŁKOWICE • BARTNE • zuBrzyca • ORAWKA • KWIATOń • ŁOPUSZNA • GRyWAŁD • FRyDMAN • SzczaWNIca • NIEDZICA • KRyNICA • JURGóW • zakopaNe X X MDDK | 223

otoczona dwoma Parkami Krajobrazowymi – Tenczyńskim i Rudniańskim – Alwernia jest położona w południowo-wschodniej części powiatu chrzanowskiego, w odległości trzydziestu kilometrów na zachód od Krakowa. Powstała zapewne jako osada obsługująca tutejszy klasztor Bernardynów i przybywających doń pielgrzymów, lecz data jej lokacji nie jest znana. Pierwsze pisemne wzmianki pochodzą z 1778 r., kiedy to król Stanisław August nadał Alwerni przywilej odbywania dwunastu targów w roku. Prawa miejskie Alwernia otrzymała dopiero w 1903 r. i choć utraciła je po trzydziestu latach, w 1993 r. znów stała się miastem. W tym niewielkim miasteczku, między klasztorem a pięknym, ocienionym dębami rynkiem, znajduje się niezwykłe miejsce. Jest to Muze- um Pożarnictwa. Założył je w 1953 r. później- szy jego długoletni kustosz, Zbigniew Gęsi- kowski. Od pół wieku prowadzą je i utrzymują społecznie pracujący członkowie Ochotniczej Straży Pożarnej. Zgromadzono w nim prawie 25 000 eksponatów archiwalnych i ponad 300 technicznych, sięgających XIX w. Zbiory te powstały przy współpracy wielu ochotniczych straży pożarnych z terenu Małopolski: z Chrza- nowa, Trzebini, Grójca, Rudni, Zalesia, Muszyny, Jordanowa, Tarnowa, a nawet z odległego Po- znania i lwowa. Muzeum Pożarnictwa w Alwerni jest najstarszym tego typu muzeum w Polsce. Powstało, istnieje i rozwija się dzięki grupie pasjonatów, którzy gromadzą i konserwują unikalne zabytki związane z pożarnictwem. Prezentowana jest w nim ponadstuletnia historia straży pożar- enveloped in two landscape Parks – Tenczyński nych, głównie z terenu Małopolski i Podkarpa- fire-fighting heritage who gather and preserve cia. Zbiory są wyeksponowane w dużej wiacie and Rudniański – Alwernia is situated in the unique objects and artefacts related to firefight- oraz kilku pomieszczeniach remizy strażackiej. south-western part of the Chrzanów district, ing. It presents over a century of history of fire Można tutaj zobaczyć austriackie i pruskie wozy 30 km west of Kraków. Although it almost cer- brigades mostly from the Małopolska and Pod- konne z sikawkami z początku XX w., angiel- tainly originated as a settlement serving the karpacie regions. The collection is exhibited in a skie motopompy, samochody strażackie z lat Franciscan Bernardine monastery and the arriv- large open hall and in several rooms of the fire 40. i 50. XX w. Ozdobą kolekcji jest mercedes ing pilgrims, the exact date of its location is un- station. It features Austrian and Prussian horse- z 1912 r. oraz fiat z 1936 r., a za konserwację known. First written information about Alwernia drawn carriages with fire hoses from the begin- strażackiego mercedesa z 1926 r. strażacy zo- dates back to 1778, when king Stanisław August ning of the 20th century, English motor pumps, stali odznaczeni w 1999 r. „Sybillą” – nagrodą granted it the privilege of holding twelve fairs per and vehicles dating from 1940s and 50s. High- Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. year. Alwernia did not receive town rights until lights of the collection include a 1912 Mercedes oprócz kolekcji wozów konnych i samochodów 1903, and although it lost them 30 years later, in and a 1936 Fiat, while the restoration of a 1926 pożarniczych w Muzeum można obejrzeć zbiór 1993 it was again officially reinstated as a city. Mercedes fire truck has earned the firemen the Between the charming, oak-shaded square and medali i odznaczeń, pamiątkowych plakie- Sybilla Prize of the Polish Minister of Culture tek i fotografii, a także związane tematycznie the monastery, this little town is hiding a sur- and National Heritage in 1999. In addition to fire trucks and horse carriages, z działalnością straży pożarnej zbiory filumeni- prise: the Fire-Fighting Museum. It was found- styczne i filatelistyczne oraz liczne dokumenty ed in 1953 by its future custodian, Zbigniew the Museum exhibits a collection of medals i publikacje. Zgromadzono też gaśnice, toporki Gęsikowski. For half a century already, it has and distinctions, memorial plaques and photo- i hełmy oraz sztandary z przełomu XIX i XX w. been run by volunteer fire fighters. The collec- graphs, coins and stamps related to the subject, tion boasts nearly 25 000 items and over 300 as well as numerous documents and publica- technical exhibits dating back to the 19th cen- tions. Also shown are fire extinguishers, axes tury. They were collected with the help of vol- and helmets, as well as banners from the turn unteer fire fighters across Małopolska, including of the 19th and 20th centuries. Fire-Fighting aLWerNIa, Chrzanów, Trzebinia, Grójec, Rudnia, Zalesie, Muszyna, Jordanów, and Tarnów, as well as dis- tant Poznań and lviv. Museum in Muzeum the Fire-Fighting Museum in Alwernia is Po- land’s earliest museum of this type. It was aLWerNIa Pożarnictwa established and now continues its existence thanks to a group of aficionados – lovers of 224 | X MDDK X X MDDK | 225 X

BochNIa, Muzeum zostało założone w 1959 r. przez Są tu m.in. prace Jędrzeja Wowro z Gorzenia Stanisława Fischera (1879-1967), badacza Dolnego, Józefa Janosa z Dębna Podhalań- przeszłości Bochni i regionu, wybitnego kolek- skiego, a także słynnego Nikifora Krynickiego. Muzeum im. cjonera, fundatora i pierwszego kustosza Mu- Obrazy malowane na płótnie, desce, papierze zeum, a od 1975 r. jego patrona. Przy głównym i szkle pochodzą z terenu Małopolski, Podha- Stanisława wejściu do Muzeum znajduje się rzeźba zało- la, Spisza i śląska. Najcenniejsze obiekty były życiela, ufundowana w 1997 r. przez samorząd prezentowane na wystawach polskiej sztuki miasta Bochni. ludowej w kraju i za granicą. Fischera W galerii malarstwa artystów polskich XIX i XX Wielkim zaskoczeniem dla zwiedzających może w. trudno nie odnaleźć któregoś ze znanych ar- być bogaty zbiór sztuki kultur pozaeuropejskich tystów tego czasu. Obok dzieł Olgi Boznańskiej, (Afryka, Azja, Ameryka Południowa, Polinezja): Bocheńskie Muzeum mieści się w dwuskrzydło- Józefa Pankiewicza, leona Wyczółkowskiego rzeźby wykonane z drewna oliwnego i sanda- wym, późnobarokowym gmachu. Jest to dawny czy Włodzimierza Tetmajera można tu zobaczyć łowego, hebanu i rogu krowy, murzyńska broń, the Bochnia Museum is situated in a two-wing, klasztor Dominikanów i jeden z najcenniejszych płótna Tadeusza Makowskiego, Jacka Malczew- malarstwo na jedwabiu, piękne hafty, rzeźby obiektów zabytkowych Bochni. Dominikanie skiego i Wojciecha Weissa. Bogato reprezen- z laki i kości słoniowej. late-baroque building, formerly Dominican mon- Dopełnieniem bogatych zbiorów Muzeum są zamieszkiwali tutaj do czasu pożaru w 1751 r., towana jest twórczość miejscowych, bocheń- astery, and one of the most noteworthy histori- z którego już klasztor się nie podźwignął. Zo- skich artystów, m.in. Feliksa Hanusza, ludwika judaika, pozostałe po licznie zamieszkującej cal monuments in Bochnia. Dominican friars had stał zlikwidowany w 1777 r., a obiekt przeję- Stasiaka, ludwika Nemetza, Klementyny Mien, kiedyś Bochnię i jej okolice społeczności ży- lived here until the fire in 1751, from which the ła austriacka administracja salinarna. Później, Stanisława Fischera. dowskiej, a także zbiory historyczne: archiwa- monastery never really recovered. The monastery Niezwykle barwna kolekcja dawnej rzeźby i ma- po gruntownej modernizacji, budynek stał się lia, mapy i plany, fotografie i pamiątki histo- was officially liquidated in 1777, and the building siedzibą starosty austriackiego (1783). Funkcje larstwa ludowego (XVIII-XX) jest reprezentowa- ryczne odnoszące się w większości do dziejów taken over by the Austrian salt mine administra- administracyjne pełnił aż do 1959 r. na głównie przez twórców z Polski południowej. bocheńskiej kopalni soli. tion. Afterwards, following a thorough restoration, the building served as a seat of the Austrian governor, or starost (1783), and it performed various administrative functions until 1959. the museum was established in 1959 by Stanisław Fischer (1879-1967), a researcher of history of Bochnia and its region, cultural activist, outstanding collector, the founder and first custodian of the museum, and – since 1975 – its patron. His statue, funded in 1997 by Bochnia’s local authorities, stands by the main entrance to the Museum. Inside, the gallery of 19th and 20th-century Polish painting features most renowned artists of the period, including Olga Boznańska, Józef Pankiewicz, leon Wyczółkowski, Włodzimierz Tetmajer, Tadeusz Makowski, Jacek Malczewski and Wojciech Weiss. Well represented are also local artists from Bochnia including Feliks Ha- nusz, ludwik Stasiak, ludwik Nemetz, Klemen- tyna Mien, and Stanisław Fischer. a highly colourful collection of folk sculpture and painting (from 18th-20th centuries) contains mostly works by artists from Southern Poland. These include works by Jędrzej Wowro from Gorzeń Dolny, Józef Janos from Dębno Podhalańskie, and the famous Nikifor Krynicki (Epifaniusz Drowniak). Paintings on canvas, wood, paper, and glass come from Małopolska, Podhale, Spisz and śląsk (Silesia). Many valuable objects have featured in Polish folk art exhibitions in Poland and abroad. It may come as a surprise to find here also a remarkable collection of art of non-European cultures of Africa, Asia, South America and Poly- Stanisław nesia: sculptures in olive and sandalwood, in ebony and horn, paintings on silk, beautiful em- Fischer’s broidery, as well as lacquer and ivory objects. a complementation of the museum collection are the Judaica, memento to the numerous Jew- Museum ish community that once lived in Bochnia and its vicinity, as well as historical archives: maps and in BochNIa plans, photographs and other objects, many of which tell the tale of Bochnia Salt Mine. 226 | X MDDK X X MDDK | 227 X

BochNIa, Bochnia od początku swego istnienia była związana z solą. Pierwsza historyczna wzmianka, pochodząca z 1198 r., dotyczy uposażenia kopalnia soli klasztoru bożogrobców w Miechowie w sól bo- cheńską. Przywilej lokacyjny nadający Bochni prawo magdeburskie został wydany przez księ- cia Bolesława Wstydliwego w 1253 r. złoża bocheńskiej soli pochodzą sprzed ok. dwudziestu milionów lat. Zalegają one na głę- bokości od pięćdziesięciu do pięciuset metrów, a rozciągają się na długość ok. czterech kilo- metrów. Najstarsze szyby zostały zlokalizowane prawdopodobnie w dolinie potoku Babica, gdzie pokłady soli zalegały płytko. Nie były one jednak zbyt obfite, więc drążono kolejne, głęb- sze szyby. Tak powstała najstarsza, wschodnia część kopalni z szybami Sutoris (Szewczy) i Ga- zaris (Wieżny lub Wodny). Kopalnia rozwijała się w kierunku pionowym i na zachód. Część zachodnią nazywano Nowymi Górami, a two- rzyły ją trzy szyby: Regis, Bochneris i Campi. W latach 80. XX w. kopalnia osiągnęła maksy- malne rozmiary: cztery i pół kilometra długości i 468 metrów głębokości. główny szyb kopalni to Campi (Polny), wydrążo- ny w latach 1556-1566. Największą głębokość (408 m) osiągnął w 1898 r. Jest on połączony z Sutoris – najstarszym istniejącym szybem kopalni, trzykilometrową Podłużnią August, której pierwszy odcinek powstał w latach 1723-1743. Wydrążony już w połowie XIII w. szyb Sutoris stał się w XIV i XV w. jednym z głównych szy- bów wydobywczych. BochNIa W bocheńskiej kopalni znajduje się wiele ka- Since the very beginning of its existence, Boch- section of which was dug in 1723-1743. Drilled plic. Największą z nich jest powstała po 1747 r. nia had been associated with salt. The first as early as mid-the 13th century, in the 14th kaplica św. Kingi, gdzie w prezbiterium znaj- historical document dating from 1198 confirms and 15th centuries the Sutoris became one of Salt Mine dują się wykute w soli ołtarze św. Kingi i św. this, mentioning the provision of Bochnian the main excavation shafts. the Bochnia mine contains many chapels. In Barbary, ambona i figury świętych: Kingi, Jana salt to the Friars of the Holy Sepulchre. The Nepomucena, Wojciecha i Tomasza z Akwinu. population of the settlement must have been the chancel of the largest chapel of Saint Kinga, Według legendy, król Węgier Bela IV podarował fairly large as Bochnia lay along a trade route carved after 1747, we find salt-sculpted altars córce Kindze jako wiano kopalnię soli w Sied- connecting the East and the West of Europe. of Saint Kinga and Saint Barbara, the pulpit, and miogrodzie. Odbierając ją, zgodnie z ówczes- A charter bestowing Bochnia with the Magde- salty statues of saints: St Kinga, St John Nepo- nym zwyczajem, wrzuciła do niej pierścień. burg law was granted by Prince Bolesław Wsty- mucene, St Adalbert, and St Thomas Aquinas. according to a legend, the Hungarian King Bela Po przybyciu do Polski odwiedziła Bochnię, dliwy (Boleslaus the Modest) in 1253. the salt deposits under Bochnia were formed a tutaj w pierwszej wydobytej bryle soli górni- IV gave his daughter a salt mine in Transylva- cy znaleźli pierścień Kingi, wrzucony do kopalni approximately 20 million years ago. They are nia. When Kinga succeeded to possession of w Siedmiogrodzie. located between 50 and 500 meters under- the mine, she threw her ring down the shaft ac- kopalnia w Bochni jest najstarszym ośrodkiem ground, and are approximately 4 km long. The cording to the mediaeval fashion. later, when wydobywczym soli w Polsce. Działa bez przerwy oldest shafts were probably located in the valley she came to Poland with her husband prince od średniowiecza, już prawie 750 lat. W ostat- of the Babica Stream, where the deposits were Bolesław, she visited Bochnia. In the first lump nich latach, z powodu znacznego wyczerpania relatively shallow and therefore easily accessi- of salt that was excavated, the miners found się zasobów, wstrzymano eksploatację złóż ble. As these ran out, new, deeper shafts were Kinga’s ring, the same ring that she had cast soli. Część wyrobisk udostępniono do zwie- dug, giving rise to the oldest, eastern part of the into her Transylvanian mine. the Bochnia Mine is the oldest salt mining site dzania jako trasę turystyczną, a w największej mine with the Sutoris and Gazaris shafts. The z zachowanych komór urządzono sanatorium. mine then developed further down and to the in Poland. It has been active continually since Panujący tu mikroklimat ma właściwości lecz- west. The western part, called the New Moun- the Middle Ages, i.e. for nearly 750 years. Re- nicze, szczególnie dla cierpiących na schorzenia tains (Nowe Góry), was composed of three cently, due to the exhaustion of the deposits, alergiczne dróg oddechowych i skóry. shafts: Regis, Bochneris and Campi. In 1980s, salt mining was suspended. Part of the mine the mine reached its maximum dimensions: was opened to visitors, a sightseeing route 4.5 km in length and 468 meters in depth. was organised, and a health resort was fitted the Campi shaft, bored in 1556-1566, is the out in the largest of the underground cham- main shaft of the mine. In 1898 it reached its bers. The microclimate of the mine has heal- maximum depth of 408 meters. It is connected ing properties, and is particularly beneficial for to Sutoris by the oldest existing corridor in the persons suffering from respiratory tract and mine, the 3-kilometer August Passage, the first skin allergies. 228 | X MDDK X X MDDK | 22 X

gryBóW, the Town of Grybów is situated half-way between Nowy Sącz and Biecz, on the Biała River. It was chartered in 1340 by King Casimir the Muzeum Great (Kazimierz Wielki) on the site of earlier villages. The parish was established in Grybów Parafialne in mid-14th century together with the Church of St Catherine, founded by King Casimir. Destroyed in the latter half of the 17th century by fires and plundered by the Swedish, Miasteczko Grybów jest położne w połowie dro- it was subsequently rebuilt. yet, due to its gi między Nowym Sączem a Bieczem, nad rzeką poor condition, it was disassembled in 1908 Białą. lokował je w 1340 r. Kazimierz Wielki na and replaced by a new, neo-Gothic church de- terenie istniejących już tutaj wsi. Około połowy signed by Józef Dziekoński and completed by XIV w. powstała parafia grybowska wraz z koś- Zdzisław Mączyński. Besides the parish church, there were other ciołem pw. św. Katarzyny, ufundowanym przez Kazimierza Wielkiego. Zniszczony w 2. poł. churches on the outskirts of the town: St Ber- XVII w. przez pożary i złupiony przez Szwedów, nardine’s, St Anne’s and Holy Cross. After one został odbudowany. Jednak ze względu na zły of the fires ravaged the Grybów rectory to- stan rozebrano go w 1908 r., a na jego miejscu wards the end of the 17th century, the rector wzniesiono nową, neogotycką świątynię pro- decided to build a new one, further away from jektu Józefa Dziekońskiego, dokończoną przez the town, by the Church of St Bernardine. as the date on a ceiling beam suggests, the Zdzisława Mączyńskiego. oprócz parafialnej świątyni na obrzeżach rectory was erected in 1699. It is a single-sto- miasta istniały kościoły św. Bernardyna, św. rey structure, built of interlocking logs. It is de- Anny i św. Krzyża. Po kolejnym z pożarów, któ- signed on a rectangular plan, with two suites ry zniszczył plebanię grybowską pod koniec of rooms inside. The entrance to the building XVII w., ówczesny proboszcz postanowił zbu- is through a porch with solid, 19th-century col- dować nową z dala od miasta, przy kościele św. umns. An eastern wing was added to the rec- Bernardyna. tory in 1926. Wzniesiono ją, jak wskazuje data na belce the large hall in the western section of the rec- stropowej, w 1699 r. Plebania jest parterowa, tory houses the collections of the Grybów Par- zbudowana z drewna, w konstrukcji zrębowej. ish Museum. Most of the objects gathered here Założona jest na planie prostokąta, o dwu- come from the churches of St Catherine and traktowym układzie pomieszczeń. Wejście do St Bernardine. Also presented here are objects środka prowadzi przez ganek z murowanymi from nearby Orthodox and Uniate churches and kolumnami (XIX w.). Plebanię rozbudowano chapels and from the Grybów synagogue. The o skrzydło wschodnie w 1926 r. museum owes its existence to Jan Solak, rector W zachodniej części plebanii, w dużej sali miesz- from 1921-1961, who established it in 1946. one of the most precious objects by far is the czą się zbiory grybowskiego Muzeum Parafial- nego. Pochodzą one głównie ze wspomnianych Gothic (ca. 1450) portrait of St Sophia with kościołów św. Katarzyny i św. Bernardyna. Pre- three daughters, painted on a wooden board zentowane są tutaj także obiekty z okolicznych by an artisan from Małopolska. The three trian- cerkwi i kapliczek oraz z grybowskiej synagogi. gular altarpieces depicting the prophets Daniel Muzeum swe istnienie zawdzięcza tutejszemu and Zechariah originated at a similar time, that proboszczowi (1921-1961) Janowi Solakowi, is around the middle of the 15th century. Be- który założył je w 1946 r. sides these, the museum hall contains various Do najcenniejszych obiektów należy z pewnoś- other interesting objects, including a late-Goth- cią gotyckie (ok. 1450 r.), malowane na desce ic painting of the Holy Family and an 18th-cen- przedstawienie św. Zofii z trzema córkami, tury figure of St John Nepomucene, paintings wykonane przez warsztat z Małopolski. Tak- of the Apostles and Christ Pantocrator from a że w połowie XV w. powstały dwa trójkątne church iconostasis, and candlesticks and Torah zwieńczenia ołtarza z wizerunkami proroków scrolls that were left behind by Grybów’s Jews. Daniela i Zachariasza. W izbie muzealnej obej- Also of interest are two tiles from stoves that rzeć można jeszcze wiele ciekawych ekspona- used to warm the rectory. Mounted on the wall tów, m.in. późnogotycki obraz świętej Rodziny of the hallway, they are decorated with the ini- i XVIII-wieczną rzeźbę św. Jana Nepomucena, tials and the coat-of-arms of its founder, Rever- malowane przedstawienia Apostołów i Chry- end Andrzej Ziebrowski. stusa Pantokratora z cerkiewnego ikonostasu The Parish czy też świeczniki i zwoje Starego Testamentu pozostałe po żydowskich mieszkańcach Grybo- wa. Interesujące są także dwa kafle z pieców, Museum in które niegdyś stały na plebanii. Wmurowane w ścianę sieni, zdobione są inicjałami i herbem gryBóW fundatora plebanii ks. Andrzeja Ziebrowskiego. 230 | X MDDK X X MDDK | 231 X

harMęŻe, wystawa „Klisze pamięci” “Images from harmęże, situated in the Oświęcim Valley, is graduated from the Kraków Academy of Fine worth a visit as it is the home to the Church Arts. He was also prisoner number 432 of the of the Immaculate Virgin, and a Franciscan Auschwitz concentration camp. He was brought Memory” monastery, the latter running the Saint Maxi- there, a teenage boy, with the first “batch” of milian Centre. prisoners. He lived in the camp throughout its Exhibition the church’s crypt holds an exhibition which infamous existence, from day one, until the prompted priest Józef Tischner to say: “My im- end. The Nazis held a lengthy trial against him, in harMęŻe pression is this: It is here that the real Ausch- concluding with a death sentence, for tracing witz Concentration Camp is found. This is all I the plans of the camp for the Allied Forces. The am able to say”. execution never took place. Marian Kołodziej Indeed it is not easy to speak of something took on the name of a dead prisoner, and he harmęże są położone w Kotlinie Oświęcimskiej. Labirynt obrazów wywołanych z pamięci i od- przez pięćdziesiąt lat milczał na temat swojej which sticks to one’s memory as the “plate” in never admitted his true identity. For 50 years he remained silent on the subject Można odwiedzić tutaj kościół pw. Matki Bo- tworzony w kościelnych podziemiach wciąż się obozowej przeszłości. Wskutek ciężkiej choro- the title, a film of images, and a testimony – in żej Niepokalanej i klasztor oo. Franciszkanów powiększa. Rysowane ołówkiem prace, rzadko by w połowie lat 90. rozpoczął rysowanie. Stało the words of Zbigniew Herbert, which accom- of his past in the concentration camp. When oraz prowadzone przez nich Centrum święte- wzbogacone kolorem, zapełniają ściany, a to- się ono dla niego walką o życie. A potem obo- pany the exhibition – a terrible testimony of he fell seriously ill in mid-1990s, he started to go Maksymiliana. Niedaleko stąd znajduje się warzyszą im rekwizyty obozowej codzienności. wiązkiem i spełnieniem przyrzeczenia danego how evil and how virtuous a human being can draw – and drawing helped him fight to remain obóz Auschwitz. Drobne detale – kamienie i potłuczone szyby kolegom w obozie. „To list starego człowieka be. In the words of the author of the display: alive. later it became his duty, and the fulfil- W podziemiach kościoła od kilku lat mieści się – tworzą niezwykle sugestywną atmosferę. Po- do samego siebie sprzed 55 lat. Również hołd “[…] this is not an exhibition – this is not art, ment of an oath given to his camp compan- wystawa, po której obejrzeniu ks. Józef Tischner głębia ją panująca tutaj cisza. tym wszystkim, którzy spopieleni – odeszli”. not pictures but words embedded in drawing. ions. “This is a letter of an old man to himself Marian Kołodziej, autor wystawy, jest sceno- „śpię i widzę ten zmasowany atak wielogło- napisał: „Moja reakcja jest taka: prawdziwy […] Art is useless in the face of what one man of 55 years ago. And a homage to all those who Oświęcim jest tutaj. I to właściwie wszystko, grafem, absolwentem krakowskiej Akademii wej Bestii, koni, smoków, gadów […]. Jest jak has brought upon another”. departed – burnt to ashes.” the labyrinth of images lifted from the memory “I am asleep and see the charge of the many- co mogę powiedzieć”. Sztuk Pięknych, profesorem. Był także więź- w Biblii. Czterech jeźdźców, Wszetecznica, plagi czy można pisać o czymś, co jest tkwiącym niem nr 432 Kl Auschwitz. Trafił tam jako kil- z nieba. Wszystko posłuszne wersetom Apoka- and recreated in the church’s dungeons con- headed Beast, the horses, the dragons, the od lat w pamięci obrazem, tytułową kliszą, kunastoletni chłopiec z pierwszym transportem lipsy św. Jana, choć zostało wtłoczone w obóz, tinues to grow. Drawings in pencil, with hardly reptiles […]. It is like in a Bible. The Four Horse- a zarazem – świadectwem, według towarzyszą- więźniów. żył w obozie od pierwszego dnia jego w realia obozu. Sami tę Apokalipsę stworzyli- any colour, fill the walls, and they are accom- men, the Whore, plagues from the Heavens. cych tej wystawie słów Zbigniewa Herberta? istnienia do końca. Niemcy prowadzili przeciw śmy w sobie, dla siebie. I dzisiaj śnię tak samo panied with the props of everyday life in the All in accordance with St John’s Apocalypse, Przerażającym i zatrważającym świadectwem niemu długie śledztwo poprzedzające wyrok i to samo...” (M. Kołodziej) concentration camp. Details such as stones and but embedded in the camp and its reality. We tego, jak zły i jak wspaniały może być człowiek. śmierci za przerysowywanie planów obozu dla broken glass are very powerful, and the sombre have created this Apocalypse ourselves, within Autor wystawy napisał: „[...] to nie wystawa – aliantów. Nie zdążyli wykonać wyroku. Marian mood is enhanced by the absolute silence that ourselves, for ourselves. And today I dream nie sztuka, nie obrazy, a słowa zamknięte w ry- Kołodziej przejął swoje nazwisko po zmarłym envelops the place. the very same dream, again and again...” Marian Kołodziej, the author of the exhibi- sunku. […] Sztuka jest bezradna wobec tego, więźniu. Nigdy nie ujawnił swej prawdziwej (M. Kołodziej) co człowiek zgotował człowiekowi”. tożsamości. tion and a professor, is a stage designer who 232 | X MDDK X X MDDK | 233 X

NoWy Sącz, Sądecki Park Etnograficzny znajduje się na te- Nieopodal dworu stanął rzymskokatolicki koś- renie dawnej wsi Falkowa, obecnie włączonej ciół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła, w obszar Nowego Sącza. Początki skansenu przeniesiony z Łososiny Dolnej. Budynek od- Sądecki Park sięgają 1965 r., kiedy to jego organizację za- tworzono pod koniec 2003 r. według stanu inicjowała dr Hanna Pieńkowska, pełniąca pierwotnego (niewielkie uzupełnienia elemen- Etnograficzny wówczas funkcję konserwatora wojewódz- tów konstrukcyjnych, nowe oszalowanie ścian kiego. Gromadzenie obiektów na terenie ok. i gontowe pokrycie dachu), a we wrześniu dwudziestu hektarów rozpoczęto w 1968 r., 2004 r. przywrócono go uroczyście do kultu. kościół wzniesiono w 1739 r. staraniem ów- a otwarcie pierwszej części skansenu nastąpiło w 1975 r. Park jest oddziałem Muzeum Okręgo- czesnego proboszcza, ks. Piotra Przedborskie- wego w Nowym Sączu. Prezentuje zabytki kul- go, w miejscowości Jakóbkowice, włączonej tury ludowej głównych grup etnograficznych w połowie XX w. do sąsiedniej Łososiny Dolnej. Sądecczyzny: lachów Sądeckich, Pogórzan, Gó- Jest to drewniana, jednonawowa świątynia, rali Sądeckich, Łemków i Cyganów Karpackich. z prostokątnym prezbiterium oraz kwadratową ozdobą sądeckiej ekspozycji jest stojący w jej wieżą od strony zachodniej, dobudowaną w 2. centralnym punkcie, drewniany dwór z Rdzawy. poł. XVIII w. Prezbiterium i nawę otaczają sobo- Ten XVII-wieczny budynek zawiera w swoich ty. Wnętrze kościoła zdobi polichromia figural- wnętrzach polichromie o tematyce sakralnej. no-ornamentalna z 1966 r., projektu Marii Rit- Dwór należał do Stanisława Baranowskiego, ter. Na parapecie chóru widoczne są malowane który udostępnił go kanonikom regularnym sceny alegoryczne z 2. poł. XVIII w. Późnobaro- z Trzciany. Zakonnicy przebudowali go we- kowy ołtarz główny z grupą Ukrzyżowania oraz dług własnych potrzeb i pozostawili po sobie ołtarze boczne pochodzą z poł. XVIII w. W parku znajduje się także XVIII-wieczna, łem- wspomniane malowidła. Zatynkowane w póź- niejszym czasie, zostały odkryte w 1969 r., kowska cerkiew greckokatolicka pod wezwa- kiedy dwór rozbierano, by przetransportować niem św. Dymitra Męczennika. Przeniesiona go do skansenu. Jest on jednym z nielicznych ze wsi Czarne, od lipca 2004 r. ponownie funk- drewnianych dworów, w których zachowały się cjonuje jako miejsce kultu. polichromie z 2. poł. XVII w. Regional Ethnographic Park in NoWy Sącz the Regional Ethnographic Park in Nowy Sącz plaster, the paintings were discovered again in with part-figurative, part-ornamental colourful (Sądecki Park Etnograficzny) covers the area of 1969 when the building was carefully disman- mural from 1966, designed by Maria Ritter. In the former Falkowa village, today part of Nowy tled before it was transferred to the open-air the parapet of the choir, allegorical scenes can Sącz. The idea for this open-air museum arose museum. It is one of the few manors in which be seen, dating to the second half of the 18th in 1965 when Doctor Hanna Pieńkowska, then colourful murals dating to the second half of century. The late Baroque main altar with the Regional Heritage Preservation Officer, pushed the 17th century were preserved. Crucifixion group, as well as side altars, date to Situated near the manor is the Roman Catho- for its establishment. Work commenced in the mid-18th century. the park features the 18th-century lemko 1968 and covered an area of about 20 hectares lic Church of St Peter and St Paul the Apostles, with the first section of the Park being inaugu- brought here from Łososina Dolna. The build- Uniate Church of Saint Dimitri the Martyr, rated in 1975. The park is a department of the ing was recreated in its original condition at brought from Czarne near Gorlice, it has been in District Museum in Nowy Sącz and presents the end of 2003 (only minor replacements were use by the local congregation since July 2004. the folk art heritage of the key ethnic groups necessary, also the planks lining the outer walls in the Sącz region (Sądecczyzna): lachowie of and the shingles were replaced), and in Sep- the Sącz Region, Pogórzanie, highlanders of the tember 2004 it was officially re-inaugurated as Sącz Region, lemkos, and Carpathian Roma. a working church. the pride of the collection, a wooden manor the church was erected in 1739, by the ef- house from Rdzawa, stands in the centre of the forts of Father Piotr Przedborski, parish priest park. The interiors of this 17th-century building in Jakóbkowice village, incorporated into the conceal colourful murals upon religious themes. neighbouring Łososina Dolna in mid-20th cen- The manor belonged to Stanisław Baranowski, tury. It is a timber, one-aisle church with a rec- who presented it to the canons regular of tangular presbytery and a square tower to the Trzciana. The monks adapted the house to suit west, added in the second half of the 18th cen- their needs, and they left behind the above- tury. Soboty – a sheltered gallery surrounds the mentioned polychromes. later covered with chancel and the nave. The interior is decorated 234 | X MDDK X X MDDK | 235 X

Sądecki Bartnik Apiculture Museum in StróŻe Stróże lies half way between Gorlice and Nowy Sącz. Approximately 2 km north of its establishment, to the right on the Bobowa road, Sądecki Bartnik apiculture centre is located. Stretching among rolling hills covered with woodland and orchards, it contains an Apiculture Museum with an impressive collection of beehives as well as an active honey-producing apiary. Sądecki Bartnik was established in 1991, but its custodian, Janusz Kasztelewicz, has been keep- ing bees since 1973. The apiary consists of some 1000 honey-producing bee families. It also buys locally produced honey, royal jelly, and other bee products, which are subsequently exported abroad. Sądecki Bartnik has published several books on apiculture and been granted awards at congresses of the Apimondia International Federation of Beekeepers’ Associations. Since 2000, a unique collection of over 100 historical beehives can be admired here, most of these put together by a collector from Kraków, Bogdan Szymusik, and described by the staff of the Kraków Ethnographic Museum. Historic beehives, picturesquely scattered among the trees in the orchard, have been brought here from all over Poland, and some even from abroad. Some of the oldest beehives are featured – parts of tree trunks, vertical or horizontal, housing one or more families of bees. There is a group of extremely inventive beehive stat- StróŻe, Muzeum Pszczelarstwa „Sądecki Bartnik” ues: shaped like a monk from the Tyniec monastery, or a devil, or St Ambrose. More simple and modern frame beehives astonish the visitor with a variety of forms and decorations: you Miejscowość Stróże jest położona w połowie od 2000 r. można tutaj oglądać unikalny zbiór kolekcji uli towarzyszy zgromadzony w chatach may find architectural beehives fashioned like drogi między Gorlicami a Nowym Sączem. W od- ponad stu uli, zgromadzony w większości przez wystawowych zbiór narzędzi pracy pszczela- mountain chalets and churches, or thatched ległości ok. dwóch kilometrów od centrum Stróż krakowskiego kolekcjonera Bogdana Szymu- rza: ubrań, ramek, podkurzaczy pasiecznych, beehives adorned with funny scenes and max- w kierunku północnym, po prawej stronie drogi sika, a opisany przez pracowników Muzeum zabytkowych wirówek do odzyskiwania mio- ims. The collection is enhanced with wooden do Bobowej, znajduje się „Sądecki Bartnik”. Roz- Etnograficznego w Krakowie. Zabytkowe ule, du z plastrów. Znajduje się tutaj nawet au- plaques, hand-made by Szymusik, bearing in- łożony jest wśród łagodnych wzgórz porośnię- malowniczo rozmieszczone pośród owocowych tentyczne leziwo, czyli uprząż z lin i pasów teresting quotations and facts about honey. the collection of beehives is supplemented by tych lasem i sadami. Jest tutaj nie tylko Muzeum drzew pochodzą z terenu całej Polski oraz z za- używana przez bartników do wspinania się Pszczelarstwa z bogatą kolekcją uli, ale i Gospo- granicy. Są tu jedne z najstarszych uli – kłody na wysokie drzewa. beekeeper’s tools and clothes, frames, bellows Na terenie skansenu i gospodarstwa rozmiesz- darstwo Pasieczne produkujące miód. z pnia drzewa, leżące lub stojące, mieszczące and antique devices for extracting honey from „Sądecki Bartnik” powstał w 1991 r., ale jego jedną lub kilka rodzin. Osobną grupę stanowią czonych jest wiele rzeźb, najczęściej zwią- the honeycomb, displayed around the cottages. gospodarz, Janusz Kasztelewicz, zajmuje się niezwykle pomysłowe ule rzeźbiarskie: ul-mnich zanych z pszczelarstwem, np. św. Ambroży The collection features an authentic leziwo, a działalnością pszczelarską od 1973 r. Gospo- z tynieckiego klasztoru, ul-diabeł czy ul-święty – patron pszczelarzy. Dzięki zgromadzonym harness consisting of lines and leather belts, darstwo Pasieczne posiada około 1000 rodzin Ambroży. Proste w formie i nowocześniejsze ule w skansenie eksponatom można prześledzić which beekeepers used when climbing tall pszczelich dostarczających miodu, a oprócz ramowe zadziwiają bogactwem form i zdobień: długą i bogatą historię słodkiego przysmaku. trees. Throughout the compound are numer- tego skupuje miód, pozyskuje mleczko oraz ule architektoniczne w kształcie góralskich cha- ous statues, most of them connected with the inne pszczele produkty i eksportuje je za grani- tek i kościółków, ule zadaszone strzechą i zdo- apiculture theme, such as St Ambrose – patron cę. „Sądecki Bartnik” wydał także kilka książek bione zabawnymi scenkami oraz sentencjami. saint of beekeepers. the open-air museum presents the long and in- o tematyce pszczelarskiej i od kilku lat zdoby- Zbiór uli wzbogacają wykonane przez Szymusi- wa nagrody na kongresach Międzynarodowej ka, drewniane tabliczki z cytatami i informacja- teresting story of this sweet delicacy illustrated Organizacji Pszczelarskiej „Apimondia”. mi na temat miodu. by historical objects. 236 | X MDDK X X MDDK | 237 X

SzczaWNIca, znana ze swych uzdrowiskowych walorów, le- żąca u stóp Pienin Szczawnica zawdzięcza częś- ciowo swoją sławę węgierskiemu rodowi Sza- Muzeum Pienińskie layów. Kiedy w 1828 r. miasteczko znalazło się w ich rękach, Józef Szalay, wykorzystując miej- im. Józefa Szalaya scowe źródła, urządził tutaj kurort w „szwaj- carskim stylu”. W swoim testamencie przeka- zał Szczawnicę Akademii Umiejętności, która w 1909 r. sprzedała ją hrabiemu Stadnickiemu z Nawojowej. Szczawnica stała się modnym ku- rortem w latach międzywojennych i po II wojnie światowej, kiedy bywali tu m.in. prof. Juliusz Kleiner, Ada Sari czy Sława Przybylska. przybyły w 1919 r. do szczawnickiego uzdrowiska malarz i etnograf Konstanty Kietlicz-Rayski, podobnie jak wielu bywających tutaj artystów, widział konieczność ratowania ginącej już wów- czas kultury górali pienińskich. Jako pierwszy podjął próbę zorganizowania przeznaczonego na ten cel muzeum. Do współpracy włączył się pisarz Jan Wiktor. Jednak pomimo wielu starań do lat 50. XX w. nie udało się utworzyć muzeum pienińskiego. Dopiero w 1957 r., po pierwszym zebraniu Pie- nińskiego Oddziału Towarzystwa Miłośników Kultury i Sztuki Góralskiej, grupa zainteresowa- nych tych pomysłem górali szczawnickich zaczę- ła gromadzić eksponaty do przyszłego muzeum. Dwa lata później dyrekcja Uzdrowiska Szczaw- nica przekazała na zbiory trzy sale w XIX-wiecznym Dworcu Gościnnym. Uroczystego otwarcia Muzeum dokonano w maju 1959 r. trzy lata później modrzewiowy budynek Dwor- ca spłonął, a uratowane zbiory umieszczono w willi „Pałac”. W lipcu 1972 r. nastąpiło po- nowne otwarcie Muzeum Pienińskiego. Dzie- sięć lat później Muzeum nadano imię Józefa Józef Szalay celebrated for its spa qualities, located in the Szalaya i włączono je do Muzeum Okręgowego Hospitality Inn for the exhibition. The opening w Nowym Sączu. foothills of Pieniny, Szczawnica partly owes its of the museum was celebrated in May 1959. Muzeum Pienińskie mieści się w zachodniej three years later, the larch-wood building fame to the Hungarian Szalay clan. When in Museum of pierzei placu J. Dietla i zajmuje pierwsze pię- 1828 they acquired the town, Józef Szalay falling of the inn burnt down, and the salvaged col- tro XIX-wiecznej willi „Pałac”, która do 1939 r. upon local mineral springs organised a ‘Swiss- lection was placed in the ‘Palace’ villa. In July the Pieniny funkcjonowała jako hotel. W dziale etnogra- style’ spa resort. In his will, he bequeathed 1972, the Pieniny Museum reopened. Ten years ficznym prezentowana jest regionalna archi- Szczawnica to the Academy of Sciences, which later it assumed the name of Józef Szalay and tektura i wyposażenie wnętrz dawnych domów sold it in 1909 to count Stadnicki of Nawojowa. was incorporated into the District Museum in Mountains góralskich. Pokazane są tutaj także stroje gó- Szczawnica became a fashionable resort be- Nowy Sącz. Muzeum Pienińskie is located at the western rali szczawnickich. Pośród różnych eksponatów tween the wars as well as after the second in SzczaWNIca w części dotyczącej sztuki ludowej najbardziej world war, and was frequented by Professor end of Józef Dietl Square, and occupies the interesujące są malowane godła domów, któ- Juliusz Kleiner and the actresses Ada Sari and first floor of the 19th-century ‘Palace’ villa, re niegdyś wisiały na nich zamiast numerów. Sława Przybylska, among numerous others. which served as a hotel until 1939. The ethno- Like many other artists who visited Szczaw- W dziale historycznym prezentowane są dzie- graphic section presents regional architecture je Szczawnicy oraz sylwetki związanych z nią nica, the painter and ethnographer Konstanty and interiors of old highlanders’ dwellings, as osób, m.in. pokój poświęcony Janowi Wikto- Kietlicz-Rayski, who arrived here in 1919, well as their traditional costumes. Among the rowi, pisarzowi, publicyście i malarzowi, który thought it essential to preserve the culture of folk art collection, note the painted emblems, wytrwale dążył do utworzenia muzeum. Pieniny highlanders, which seemed threatened which in the old days were placed on the with extinction. He was the first to attempt to houses instead of numbers. In the historical organise a museum for the purpose, later aided section, the annals of Szczawnica and profiles by the writer Jan Wiktor. In spite of their efforts, of its key inhabitants were presented, includ- the museum was not opened until 1950s. ing Jan Wiktor, a writer, journalist, and painter, It was only in 1957, after the first meeting of who relentlessly campaigned for the estab- the Pieniny Section of the Highlander Art and lishment of the Museum. Culture Society, that a group of locals started collecting objects for the future museum. Two years later, the management of Szczawnica Spa designated three rooms in the 19th-century 238 | X MDDK X X MDDK | 23 X

SzczucIN, Muzeum Drogownictwa Szczucin istniał jako wieś rycerska już na po- czątku XIV w. Między XIV a XVI w. należał on do Pacanowskich herbu Jelita, później do Stra- domskich (XVI-XVIII w.), a w XIX w. do Hussa- rzewskich i lubomirskich. Na początku XVIII w. wykształcił się w centrum osady układ urbanistyczny z rynkiem. Szczucin prawdopodobnie miał wówczas prawa miejskie i był znany jako ośrodek rzemieślniczy oraz handlowy. Po rozbiorach znalazł się on tuż przy granicy zaborów, odcięty od terenów na lewym brzegu Wisły, co spowodowało jego powolny upadek. Szczucin rozwinął się po II wojnie światowej, kiedy ulokowano tutaj zakłady przemysłowe oraz ośrodki wypoczynkowe nad przepływają- cą opodal Wisłą. Najbardziej atrakcyjnym i niezwykłym miejscem w Szczucinie jest Muzeum Drogownictwa. Pomysł jego utworzenia narodził się w 1982 r. Początkowo Muzeum mieściło się w budynku obwodu drogowego w Szczucinie, przy Rejo- nie Dróg Publicznych w Tarnowie. W ostatnich kilku latach, na otoczonej lasem parceli o powierzchni dwóch hektarów, wzniesiono intere- sujące architektonicznie budynki Muzeum oraz urządzono ekspozycję. główna bryła Muzeum przypomina swoim kształtem konstrukcję mostu: to dwie wieże Museum Szczucin is known to have already existed as the main body of the museum resembles a bridge: połączone łukowym przęsłem. Obok budynku, na niewielkim wzniesieniu, znajduje się skan- a knights’ village in the early 14th century. it consists of two towers connected by an arched sen maszyn drogowych. Jego oś stanowi od- Between the 14th and 16th centuries it be- span. Next to the building an open-air exhibition of Road cinek ok. kilometra, wykonany z nawierzchni longed to the Pacanowski family of the Jelita of road construction machines was placed on a brukowej i wyposażony w oryginalne elementy coat-of-arms, later (between the 16th and 18th small mound. The one-kilometre-long axis of the Construction dróg: znaki, krawężniki, przepusty, kratki ście- centuries) to the Stradomskis, and in the 19th exhibition is a paved road with original, real-life kowe, pachołki, słupki kilometrowe. Wzdłuż century, to the Hussarzewski and lubomirski elements of road signs, kerbs, culvert openings, tego ciągu drogowego wykonane zostały frag- families. At the beginning of the 18th century, manhole covers, cones and mileage posts. Along in SzczucIN menty różnych rodzajów nawierzchni stosowa- in the centre of the settlement, the outline of the road we find fragments of surfaces used nych w drogownictwie, na których ustawiono a town with a square was laid out. Szczucin in road engineering, with roadwork machines maszyny drogowe: walce konne, parowe i spa- most probably had already had its town rights placed upon them: horse-drawn rollers, steam- linowe, ciągniki, kruszarki, spycharki itp. granted by then, and it was a well-known cen- rollers and internal-combustion rollers, tractors, W salach ekspozycyjnych zgromadzono wiele tre of crafts and commerce. After the partitions, crushers, bulldozers, and so forth. exhibition rooms feature numerous photo- fotografii i dokumentów oraz narzędzi służą- it found itself near the border, cut off from the cych do robót drogowych i mostowych (kilofy, lands on the left bank of the Vistula (Vistula) graphs and documents as well as tools used in oskardy, łopaty, taranki itp.). Znajdują się tutaj river, which prompted its decline. The town bridge and road construction (pickaxes, shovels, również przyrządy pomiarowe, np. busola z koń- developed again after the second world war, spades, rams, and the like). you will also find ca XVIII w., niwelatory, teodolity, taśmy, piony, when production factories were located there, measuring instruments, for instance a late 18th- komplet lamp do oświetlania robót drogowych while a holiday resort grew up on the banks of century compass, Abney levels, theodolites, oraz modele mostów i wiaduktów, projekty, the nearby Vistula. measuring tapes, plumb-lines, sets of lights the most attractive and remarkable sight in rysunki i mapy. Aby pokazać sposób użycia for illuminating road works as well as models tych przyrządów, włączono je w zaaranżowane Szczucin is the Museum of Roads. The idea was of bridges and viaducts, designs, drawings, and scenki rozgrywające się na tle czarno-białych, first conceived in 1982. Originally, the museum maps. In order to explain their use more effec- powiększonych fotografii. Można tutaj również was accommodated in the quarters of the Szczu- tively, they were incorporated into scenes set obejrzeć wyposażenie dróżnika i umundurowa- cin Road Administration. Over the last few against the background of enlarged black-and- nie pracownika służby drogowej. years, on a plot of over 2 hectares surrounded white photographs. A railway trackman’s outfit by woodland, interesting new buildings were and the uniform of a road guard complete the designed, and an exhibition was prepared. display. 240 | X MDDK X X MDDK | 241 X

having been a private city for centuries, Tarnów The triptych of ‘lamenting the Christ’, dating to Diocesan was turned into an administrative centre by approx. 1470, is one of the most precious show- Austrian authorities after Duke Eustachy San- pieces. The original central painting was later Museum guszko in 1787 abdicated his authority over connected to (c. 1500) side panels that also the city. It also became the seat of a bishopric, originated around Stary Sącz and presenting appointed to manage the part of the Kraków St Kinga and St Clare dressed in monastic vest- in tarNóW tarNóW, Muzeum Diecezjalne diocese that fell within the borders of the Aus- ments. It is the oldest known panel painting (i.e. tro-Hungarian Empire after the First Partition of on wooden board) representation of St Kinga. Poland (1772). The Diocese of Tarnów was cre- Equally precious are the famous Descent from ated in 1786. the Cross from Chomranice, and the painting tarnów przez stulecia był miastem prywatnym, the Diocesan Museum, established in 1888 -wieczne kamieniczki: dawną Akademiolę, Dom ranic oraz obraz Matki Bożej z goździkiem, of Virgin Mary with a carnation, brought here jednak w 1787 r. książę Eustachy Sangusz- Mikołajowski z 1524 r. oraz Dom Mansjonarzy przeniesiony tu z kościoła na Górze św. Mar- – the oldest museum of this kind in Poland – is from the Church of St Marcin on the Mountain ko zrzekł się władzy nad miastem. Wówczas i Scholasterię. cina pod Tarnowem. located next to Tarnów’s cathedral church. Its near Tarnów. Najcenniejszym zbiorem Muzeum są dzieła Drugim ważnym działem Muzeum jest zbiór another important collection of the museum władze zaborcze uczyniły Tarnów ośrodkiem establishment was promoted by the Seminary administracji. Umieszczono tu m.in. siedzibę gotyckiej rzeźby i malarstwa z terenu Mało- tkanin kościelnych od czasów średniowiecza Vice-chancellor at the time, Reverend Józef Baba. contains liturgical robes from the Middle Ages biskupstwa, powołanego do administrowania polski. Eksponaty te pochodzą w większości aż po XIX w. Znaleźć tu można niezwykłe boga- Originally, the museum was accommodated in to the 19th century. It boasts a wealth of fine tą częścią diecezji krakowskiej, która po pierw- z kościołów i wsi diecezji tarnowskiej. Dzięki ctwo ornatów, stuł, kap, obrusów i palek, które the seminary building. Between the world wars, decorated chasubles, stoles, copes, altar cloths szym rozbiorze znalazła się w granicach mo- temu, że trafiły do Muzeum uniknęły znisz- zadziwiają precyzją wykonania. the museum collection was transferred to the and palls. zbiory Muzeum Diecezjalnego zostały w XX w. In the 20th century the Diocesan Museum narchii austro-węgierskiej. Diecezja tarnowska czenia lub kradzieży. Jednym z cenniejszych town hall, and today it is displayed in historical powstała w 1786 r. obiektów jest pochodzący ze Starego Sącza wzbogacone o dwie nowe kolekcje. W 1957 r. 16th-century tenement houses: the Akademiola acquired two new collections. In 1957, Nor- W bliskim sąsiedztwie tarnowskiej katedry obraz Opłakiwanie Chrystusa z ok. 1470 r., po- Norbert lippóczy, Węgier z pochodzenia, po- (the first school building in Tarnów), ‘Mikołaj’s bert lippoczy, who was of Hungarian descent, mieści się założone w 1888 r. Muzeum Die- łączony z późniejszymi (ok. 1500) skrzydłami, darował Muzeum zbiór sztuki ludowej, głów- House’ of 1524, the Missionaries’ House and presented his collection of European folk art. cezjalne w Tarnowie, najstarsza tego typu in- również wywodzącymi się ze Starego Sącza, nie europejskiej. Z okazji jubileuszu 100-lecia the Scholasteria. In 1988, on the 100th anniversary of its existence, gothic sculptures and art from the Małopolska stytucja w Polsce. Powstało dzięki inicjatywie a przedstawiającymi św. Kingę i św. Klarę Muzeum, w 1988 r., trafiły tu natomiast dzieła the museum received a collection of early 20th- ówczesnego rektora Seminarium Duchownego, w habitach. Jest to najstarszy przykład ma- sztuki z ok. 1900 r.: płótna wybitnych mala- region are the most precious pieces in the -century art, mostly paintings by famous art- ks. Józefa Baby, i mieściło się w budynku se- larstwa tablicowego (malowanego na desce) rzy (m.in. Jacka Malczewskiego i Vlastimila collection. Most of the exhibits come from ists (Jacek Malczewski, Vlastimil Hofman and minarium. W okresie międzywojennym zbiory z przedstawieniem św. Kingi. Równie intere- Hofmana), a także zbiór porcelany i zegarów. the churches and villages of the Tarnów dio- others). The museum also gained fine porcelain muzealne znajdowały się w ratuszu miejskim, sujące są skrzydła tryptyku z Kasiny Wielkiej, Przekazała je Muzeum tarnowska kolekcjoner- cese. In many cases, their transfer to the mu- showpieces and clocks. The latter were donated a obecnie Muzeum zajmuje zabytkowe, XVI- słynne Zdjęcie z Krzyża pochodzące z Chom- ka, Olga Majewska. seum saved them from devastation or robbery. by Olga Majewska, a Tarnów art collector. 242 | X MDDK X X MDDK | 243 X

tarNóW, Muzeum Etnograficzne zostało utworzone jako eksponaty, niezwykle ekspresyjne i bar- osobny oddział Muzeum Okręgowego w 1984 r., wne, ukazywały ludowe zwyczaje związa- chociaż zbiór etnograficzny wyodrębniono z jego ne z okresem przedwielkanocnym. Muzeum W muzeum odbywają się też imprezy cy- zasobów już w 1976 r. Jest jednym z sześciu od- działów Muzeum Okręgowego. Mieści się w par- kliczne, prezentowane na dziedzińcu przed Etnograficzne terowym budynku dawnego zajazdu podmiej- budynkiem. Pod nazwą „Rytmy roku” kryją skiego, pochodzącym z 2. poł. XVIII w. się etnograficzne rejestracje obyczajów lu- Muzeum ma w swoich zbiorach kolekcję rze- dowych, styczniowy „Tarnowski karnawał” miosła, sztuki ludowej, strojów regionalnych, przypomina tradycje kolędnicze, wiosenne a także przedmiotów codziennego użytku. Re- „Malowane kamienice” promują ludowe gion, z którego pochodzą eksponaty, obejmuje malarstwo z okolic Zalipia, we wrześniu kilka grup etnograficznych. Należą tu Krako- prezentowane są obyczaje żniwne i do- wiacy Wschodni, grupa Pogórzan z zachodniej żynkowe, a cykl zamykają „Adwentowe część Pogórza Ciężkowickiego, ludność podgór- posiady” w grudniu, nawiązujące do zapo- ska z Pogórza Wielicko-Bocheńskiego i grupa mnianych obyczajów adwentowych. Muzeum Etnograficzne w Tarnowie posia- lachów Sądeckich. Wśród zorganizowanych przez muzeum da ponadto jedyny w Polsce zbiór cygano- w ostatnich latach wystaw warto wymienić logiczny. Gromadząca dokumentację hi- prezentowane w 2001 r. „Tradycyjne rzemiosła storii i kultury Cyganów kolekcja powstała regionu”. Pokazane zostały wówczas warszta- w 1979 r. Oprócz stałej wystawy poświę- ty rzemieślnicze wraz z pełnym wyposażeniem conej tradycji i historii Romów, w maju, używanych w nich narzędzi, a także produko- sierpniu i październiku organizowane są wane przez nie wyroby. Można było zobaczyć imprezy cykliczne związane z obyczajami wnętrze kuźni, warsztat garncarski, kołodziej- cygańskimi. Jest to „Cygańskie lato” z og- ski, rymarski, stolarski, tkacki, koszykarski, niskiem, kilkudniowa wędrówka wozami powroźniczy. Niezwykle ciekawa była również taborowymi z Tarnowa do Szczurowej wiosenna wystawa z 2004 r., pod nazwą „lu- („Tabor Pamięci”) oraz kończąca sezon dowe przeżywanie Pasji”. Zgromadzone na niej „Cygańska Jesień”. Ethnographic the Ethnographic Museum was established as of the Passion”. Expressive and colourful ex- a separate division of the District Museum in hibits told the story of folk traditions for lent, 1984, even though the ethnographic collection leading up to Easter. Museum the museum puts on a cyclical programme of was already set apart in 1976. It is one of six divisions of the District Museum, located in a outdoor events presented in the courtyard. in tarNóW single-storey building of a former suburban inn These include “The rhythms of the year”, reg- dating to the second half of the 18th century. istering ethnic customs of the region, “The the Museum boasts a collection of folk crafts Tarnów Carnival” in January, reconstructing the and artworks, regional costumes and everyday culture of carolling, the “Painted houses” in objects. The region from which they originate the spring, promoting the folk art of the Zali- belongs to several ethnic groups, including East- pie region, September harvest home rites and ern Krakowianie, Pogórzanie from the western – last but not least – the “Advent socials” in part of the Pogórze Ciężkowickie as well as the December, recalling the forgotten pre-Christ- people of the Pogórze Wielicko-Bocheńskie and mas traditions. the Ethnographic Museum in Tarnów boasts lachowie from the Sącz Region. among the exhibitions the museum has pre- the only Roma, or Gypsy-theme collection in pared in the recent years, the 2001 exhibition Poland, started in 1979. Besides the permanent on the “Traditional crafts of the region” was display on the customs and history of the Roma particularly successful. Craft workshops were people, every May, August, and October, events shown with the full array of furnishings and are organised presenting the customs and tra- tools, accompanied by the objects they pro- ditions of the Roma people. “The Roma Sum- duced. The displays included the interior of a mer” features a bonfire party and a several-day smithy, as well as the workshops of a potter, wandering in typical Romany-camp carriages a wheelwright, a saddler, a carpenter, a weaver, from Tarnów to Szczurowa (“The Romany Cara- a basket-maker, and a rope-maker. In Spring van of Memory”), and the season concludes 2004, another very interesting exhibition was with “The Roma Autumn.” organised, presenting the “Popular experience 244 | X MDDK X X MDDK | 245 X

tarNóW, „Panorama siedmiogrodzka” w Muzeum Okręgowym Muzeum Okręgowe w Tarnowie, wcześniej nazywane Miejskim, działa od 1927 r. Gromadzi dzieła sztuki i rzemiosła artystycznego, a także dokumenty związane z historią miasta i regionu. Zbiory Muzeum Okręgowego mieszczą się w jego siedzibie w ratuszu, a także w dwóch przyrynkowych, podcieniowych kamieniczkach. Pośród wielu cennych i ciekawych zabytków znajduje się w jego zbiorach także dziesięć frag- mentów Panoramy siedmiogrodzkiej. kiedy w 1896 r. w Budapeszcie wystawiono Pa- noramę racławicką namalowaną przez Wojcie- cha Kossaka, Jana Stykę i kilku innych malarzy, tak spodobała się ona Węgrom, iż postanowili mieć podobny obraz. Jego namalowanie powie- rzyli Janowi Styce. Panorama miała w zamierze- niu przedstawiać któreś z wydarzeń powstania węgierskiego 1848-1849 i uświetnić pięćdzie- siątą rocznicę jego wybuchu. Styka wybrał jed- “Transylvanian the Tarnów District Museum, previously the ną z ważniejszych bitew powstania – zdobycie The work was commenced in lviv in April 1897, Sybinu w Siedmiogrodzie, w której uczestniczył Municipal Museum, has existed since 1927. and five months later the 15-metre-tall and 120- gen. Józef Bem. Do zespołu mającego namalo- It has been accumulating works of art and local -metre-long panorama was completed. Panorama” in the Initially the canvas was known as “Bem and wać obraz zaprosił Tadeusza Popiela, Zygmun- crafts as well historical documents connected ta Rozwadowskiego i Michała Wywiórskiego, with the city and the region. The collection is Petöfi” – as General Bem and his aide-de-camp, District Museum trzech artystów węgierskich: Tihamera Margi- displayed in the Museum’s quarters in the Town the poet and revolutionary Sandor Petöfi were taya, Pala Vago i Belę Spanyi, oraz Niemca, leo- Hall and in two tenement houses in the mar- the main protagonists – or as “the Battle of polda Schonchen. Prace rozpoczęto we lwowie ket square. Among many valuable and curious Sibiu”. In the end, though, the name of “Tran- in tarNóW w kwietniu 1897 r. Po pięciu miesiącach pano- objects in the collection, ten fragments of the sylvanian Panorama” prevailed. The finished rama mierząca piętnaście metrów wysokości “Transylvanian Panorama” can be admired here. piece was displayed in lviv, and towards the When in 1896 the “Racławice Panorama” i sto dwadzieścia długości była gotowa. end of 1897 it was transferred to Budapest, obraz nazywano początkowo Bem i Petöfi, gdyż painted by Wojciech Kossak, Jan Styka and sev- where it was placed in a special pavilion in the głównymi postaciami są gen. Bem i jego adiutant, eral other artists was shown in Budapest, the park of Városliget. The Hungarian public came poeta i rewolucjonista Sandor Petöfi, lub też Bitwa Hungarians liked it so much that they decided in droves, and praised the painting, however pod Sybinem. Jednak przyjęła się nazwa Panorama to commission a similar canvas. The task was art critics differed in their judgement. We do siedmiogrodzka. Po namalowaniu płótno pokaza- entrusted to Jan Styka. The panorama was sup- not know why, but the painting soon returned no we lwowie, a pod koniec 1897 r. przewieziono posed to depict one of the important events of to Poland, and from 1907 it was exhibited in a do Budapesztu. Tam umieszczono je w pawilonie the Hungarian Uprising of 1848-1849, and to pavilion on Karowa Street in Warsaw. Later the panorama was divided into smaller parku Varosliget. Publiczność węgierska niezwy- honour the 50th anniversary of its outbreak. kle tłumnie odwiedzała pawilon i chwaliła obraz, Styka chose one of the most important battles scenes, which were subsequently sold. Each part jednak krytycy mieli odmienne zdanie. Nie wia- of the uprising – the capture of Sibiu in Tran- was signed personally by Styka. The first recov- domo dlaczego, obraz niedługo potem powrócił sylvania, aided by the Polish general Józef Bem. ered section of the “Transylvanian Panorama” do Polski i od 1907 r. był wystawiany w pawilonie He invited Tadeusz Popiel, Zygmunt Rozwadowski turned up in 1977 in a Kraków antique store. przy ul. Karowej w Warszawie. and Michał Wywiórski, three Hungarian artists Since then, the District Museum has been search- później obraz podzielono na mniejsze sce- – Tihamer Margitay, Pal Vago and Bela Spanyi ing for the other missing pieces. They managed ny i sprzedano. Każdą część płótna Jan Styka – as well as a German, leopold Schönchen, to to trace 24 fragments, ten of which are now in sygnował własnym podpisem. Pierwsza z od- collaborate with him in this ambitious project. the possession of the Tarnów museum. nalezionych części Panoramy siedmiogrodzkiej pojawiła się w 1977 r. w jednym z krakowskich antykwariatów. Od tego czasu Muzeum Okrę- gowe rozpoczęło poszukiwania kolejnych czę- ści. W sumie udało się odnaleźć dwadzieścia cztery fragmenty, z których dziesięć znajduje się w posiadaniu tarnowskiego Muzeum. 246 | X MDDK X X MDDK | 247 X

Koryznówka Wiśnicz, istniejący już w XIII w., zawdzięcza Wiśnicz owes its existence, that began al- In the 1950s, the Serafińskis began to allow swój rozkwit rodzinie lubomirskich. Wojewoda ready in the 13th century, to the lubomirski visitors to Koryznówka. A thorough remodelling krakowski Stanisław lubomirski uzyskał prawa family. The Voivode, or governor, of Kraków, of the manor house took place in 1975-1980, Biographic miejskie dla Nowego Wiśnicza (1616) i ufundo- Stanisław lubomirski acquired municipal and in 1981 it was opened as the Biographic wał ważne miejskie budowle: kościół, klasztor rights for Nowy Wiśnicz in 1616 and founded Museum of Jan Matejko, under the patronage Museum of Karmelitów bosych oraz ratusz. Drewniana za- the most important institutions in the town: of the Regional Museum in Tarnów. the manor house in Koryznówka is a single- budowa wiśnickiego rynku spłonęła w pożarze the church, the monastery of the Discalced w 1863 r., lecz jej widoki zachowały się na ry- Carmelites, and the town hall. The wooden storey, wooden structure built of interconnect- Jan Matejko in sunkach Jana Matejki. buildings standing around the market square ing logs, with boarded walls. It is covered by W jednym z domów przy rynku, nazywanym burnt down in the fire of 1863, yet its skyline a tall roof of wooden shingle. The entrance NoWy WIśNIcz pańskim, w połowie XIX w. zamieszkiwała is preserved in the drawings by Jan Matejko, porch is opened with its triangular gabled roof rodzina Serafińskich: leonard, prawnik i za- the famous Polish painter. supported on wooden columns. The interior is one of the houses in the Market Square of rządca dóbr wiśnickich, z żoną Joanną z Gie- divided into two suites, with the front one de- bułtowskich. Bywał u nich jako uczeń Szkoły Wiśnicz, known as ‘the lord’s house’, was signed for visitors, and the garden suite being Sztuk Pięknych Jan Matejko, który przyjaźnił inhabited in the mid-19th century by the used by the owners. the entrance opens directly onto a drawing się z mieszkającymi w Krakowie braćmi Stani- Serafiński family: leonard, a lawyer and the sławem i Stefanem Giebułtowskimi. Najmłod- Steward of the Wiśnicz Estate, and his wife room furnished with 19th-century furniture szą z Giebułtowskich była Teodora, późniejsza Joanna née Giebułtowska. When still a stu- including the Viennese grand piano that Mate- żona artysty. Po pożarze Wiśnicza Serafińscy dent at the Kraków Academy of Fine Arts, jko used to play. The walls are decorated with przeprowadzili się do Bochni, a w Wiśniczu Jan Matejko used to visit them as he was a portraits and drawings by the artist and family zakupili grunty leżące pomiędzy zamkiem friend of the brothers Stanisław and Stefan photographs. On the other side of the hallway a dawnym klasztorem karmelickim. Zbudowa- Giebułtowski living in Kraków. The youngest is the study of Stanisława Serafińska, the auli tutaj ok. 1864 r. niewielki, drewniany dom of the Giebułtowski family was Teodora, later thor of a memoir on the painter. Stanisława z ganeczkiem, nazywany Koryznówką. Przez the wife of the artist. After the fire of Wiśnicz, was a daughter of Joanna and leonard, and kolejne lata spędzali tutaj wakacje Serafińscy the Serafiński family moved their home to – when still a little girl and later as an ado- i Matejkowie. Bochnia, and – in Wiśnicz – purchased lands lescent – was frequently painted by uncle W latach 50. XX w. rodzina Serafińskich zaczę- between the castle and the former Carmelite Matejko. She was well read, interested in art, ła udostępniać dom zwiedzającym. Gruntow- monastery. Here, they built (ca. 1864) a small and travelled much. The best testimony to her ny remont dworku przeprowadzono w latach wooden house with a porch, known as Ko- interests is her library on display in the study, 1975-1980, a w 1981 r. nastąpiło otwarcie ryznówka, which became the holiday home of where she put down her memories towards dworku jako biograficznego Muzeum Pamią- both the Serafińskis and the Matejkos. the end of her life. tek po Janie Matejce, pod patronatem Muzeum Okręgowego w Tarnowie. Dworek na Koryznówce jest drewnianym, parterowym budynkiem wzniesionym w konstrukcji zrębowej, o ścianach szalowanych deskami. Przykrywa go czterospadowy, gontowy dach. Wejście akcentuje otwarty ganeczek, wsparty na drewnianych słupach z trójkątnym szczytem. Układ wnętrz jest dwutraktowy: frontowy trakt mieści pokoje przeznaczone do zwiedza- nia, część od strony ogrodu pełni rolę prywat- nego mieszkania gospodarzy. Na prawo od wejścia mieści się salonik, urzą- dzony meblami z połowy XIX w. Jest tutaj wie- deński fortepian, na którym grywał Matejko; na ścianach wiszą portrety i rysunki artysty oraz zdjęcia rodziny. Po drugiej stronie sieni znajduje się gabinet Stanisławy Serafińskiej, autorki wspomnień o malarzu. Stanisława była córką Joanny i leonarda; jako małą dziewczyn- kę, a później dorastającą pannę, często malo- wał ją wuj Matejko. Była osobą oczytaną, inte- resowała się sztuką, wiele podróżowała. O jej zamiłowaniach świadczy choćby biblioteczka, którą możemy zobaczyć w gabinecie, gdzie pod NoWy WIśNIcz, koniec życia spisywała swe wspomnienia. Muzeum Pamiątek po Janie Matejce – „Koryznówka” 248 | X MDDK X X MDDK | 24 X

Skansen w Wygiełzowie prezentuje kulturę ludo- Budownictwo sakralne reprezentowane jest the open-air museum in Wygiełzów Park rowany jest na budownictwie dworskim. wą z terenów położonych na zachód od Krakowa, przez XVIII-wieczny kościół pw. Podwyższenia Przykładem tego ostatniego jest dwór presents the folk culture of the regions situ- aż po historyczną granicę ze śląskiem na rzece Krzyża, przeniesiony tutaj z Ryczowa. Pełni on z Drogini: drewniany, parterowy budynek ated west of Kraków, bordered by the old Si- Przemszy. Na powierzchni ok. czterech hekta- wciąż funkcję liturgiczną, powodzeniem cieszą powstał ok. 1730 r., a okazały, kamien- lesian frontier on Przemsza River. The area of rów rozmieszczono ponad dwadzieścia obiektów się w nim zwłaszcza ceremonie ślubne. ny portyk dobudowano w 2. poł. XIX w. approximately 4 hectares was filled with over W sektorze wiejskim kryte strzechą chałupy budownictwa drewnianego oraz towarzyszącej Dwór zrekonstruowany w latach 2002- 20 wooden buildings accompanied by exhibits im małej architektury: kapliczek, studni, pasiek tworzą jedno- i wielobudynkowe zagrody. W ich -2005 zlokalizowano na skraju skansenu, of lesser objects such as chapels, wells, bee- itp. Zostały one zgrupowane w kilka sektorów: wnętrzach odtworzono warsztaty rękodzielni- u stóp zamku lipowiec. hives and so forth. The exhibits were grouped małomiasteczkowy, sakralny i wiejski. ków i rzemieślników wiejskich, a także kuźnię in three sections: town, religious and rural. Małomiasteczkową zabudowę zgromadzono the town was planned around a square mar- i olejarnię. Najstarszy typ zagrody prezento- wokół czworobocznego placu ze studnią po- wany jest przez chałupę półkurną pochodzącą ketplace with a central well. The exhibition środku. Znajdują się tutaj domy mieszczań- z Rozkochowa (1813). Interesująca jest także shows typical burgher houses with shingled skie kryte gontem, karczma i spichlerz. W po- chałupa Płazy z końca XIX w., złożona z sionki roofs, a tavern and a granary. The museum’s of- chodzącym z 1825 r. domu z Alwerni, z pod- i małej izdebki z klepiskiem, będąca przykła- fice is situated in the Alvern house of 1825 with cieniami wspartymi na rzeźbionych słupach, dem budynku zamieszkiwanego przez biedotę beautiful arcades supported by carved pillars. umieszczono biura skansenu. Interesujący jest wiejską. Jej przeciwieństwem jest dom sołtysa The suburban house of 1804 originally built in również podmiejski dom z Chrzanowa z 1804 r., z Przegini Duchownej, Mikołaja Marchewki, któ- Chrzanów is also very interesting. Nowadays it w którym znajduje się warsztat garncarski wraz ry nie tylko pisał i czytał, lecz wspomagał fun- houses a typical potter’s workshop and an ex- z ekspozycją pokazującą warunki życia i pracy dacjami kościoły, a nawet zamówił swój portret hibition showing the life and work of the potter rzemieślnika na początku XIX w. u Juliana Fałata. Zbudowany w 1862 r., wzo- at the beginning of the 19th century. religious architecture is represented by the Elevation of the Holy Cross church, which dates WygIełzóW, Nadwiślański Park Etnograficzny back to the 18th century and was relocated to the park from Ryczów. The church and the free- standing 18th-century belfry are surrounded by a wooden fence. The church has remained operational: it is very popular to hold wedding ceremonies here. the rural sector comprises single- and multi- housed farms. The interiors of the buildings house the reconstructed workshops of village craftsmen, the blacksmith’s and the oil mill. The cottage with smoke openings instead of a chimney, built in 1813 in Rozkochów, is the oldest farmhouse in the museum. Of interest too is the cottage of the Płazas dating back to the end of the 19th century, containing a small hall, a tiny chamber with a mud floor, a typical example of the dwelling place of the village’s poor. It stands in contrast to the cottage of Mikołaj Marchewka, Headman of Przeginia Duchowna, who not only could read and write, but also supported the local churches and monasteries with financial donations, and even commissioned his portrait from a famous artist, Julian Fałat. His cottage, constructed in 1862, was modelled on the architecture of manor houses. A good example of such a manor house is the Man- sion from Droginia: the wooden single-storey building was erected around 1730, and had an imposing stone portico added in the latter half of the 19th century. The Manor, reconstructed in the years 2002-2005, is situated at the edge of the open-air museum, almost at the foot of lipowiec castle. Nadwiślański Etnographic Park in WygIełzóW 250 | X MDDK X X MDDK | 251 X

Jan Kasprowicz Na początku XX w. Zakopane było bardzo modnym miejscem. Wśród bywających tu artystów, naukowców, lekarzy, a nawet działaczy poli- Museum at tycznych był Jan Kasprowicz (1869-1926). Jest on znany przede wszystkim jako młodopolski Harenda in poeta (autor takich zbiorów wierszy, jak Krzak dzikiej róży czy Księga ubogich), a także jako tłumacz literatury angielskiej, francuskiej i nie- zakopaNe mieckiej; dramatopisarz i recenzent teatralny. Kasprowicz był jednak nie tylko znanym poetą i szanowanym profesorem Uniwersytetu lwow- at the beginning of the last century, Zakopane skiego, ale i wesołym towarzyszem wieczorów w zakopiańskich kawiarniach, w których bywał was the place to be. Among the many artists, ze Stefanem żeromskim, leopoldem Staffem scientists, physicians, and politicians who fre- czy Witkacym. quented this fashionable resort was Jan Kaspro- kasprowicz bywał w Zakopanem wielokrot- wicz (1869-1926). He is mostly renowned for his nie, a kiedy w 1923 r. kupił willę na Harendzie poetry (collections such as “Wild Rosebush” – osiadł tutaj na stałe. Zamieszkał w niej wraz Krzak dzikiej róży or “Book of the Poor” – Księga ze swoją żoną, Marią z domu Bunin (Rosjanką, ubogich), but he is also famous as a translator którą poznał we Włoszech). Jego willa na Ha- from English, French, and German, a playwright, rendzie – a od 1950 r. muzeum jemu poświęco- and a theatre critic. Kasprowicz was not only a ne, znajduje się w połowie drogi między Zako- renowned poet and an esteemed professor of panem a Poroninem. Willę zbudowano na stro- lviv University, but also a cheerful member of mym zboczu, u stóp którego przepływa potok Zakopane café society, frequenting many par- Zakopianka. Wejście do niej prowadzi przez ties along with his artist and writer friends: Ste- werandę, z której roztacza się wspaniały widok fan żeromski, leopold Staff and Witkacy. kasprowicz had visited Zakopane many times, na pobliskie góry. Dom na Harendzie wybudo- wał w 1920 r. góral Jan Kluś Fudala z przezna- and when he bought the villa at Harenda in czeniem na pensjonat. Niedługo potem sprze- 1923, he settled there for good. He lived there dał go angielskiej malarce Winifred Cooper, with his wife Maria née Bunin (a Russian lady a od niej dom odkupił Kasprowicz. Założenie whom he met in Italy). His villa – since 1950 the willi opiera się na wzorach typowej chałupy gó- museum devoted to Jan Kasprowicz and created ralskiej z sienią (pokój stołowy) na osi wejścia, by his widow – is located half way between Za- „izbą czarną” (salonik) po lewej i „izbą białą” kopane and Poronin. It is perched upon a steep (sypialnia) po prawej stronie. slope looking over the Zakopianka brook. The W pokojach muzeum utworzonego przez Ma- entrance leads to a veranda with spectacular rię Kasprowiczową eksponowane są pamiątki mountain vistas. The house at Harenda was po poecie i jego rodzinie: rękopisy, fotografie, built in 1920 by a local highlander, Jan Kluś Fu- obrazy, książki, meble. Wnętrza mieszkalne za- dala and was originally intended as an inn. Soon chowano w takim stanie, w jakim pozostawi- afterwards the latter sold it to an English paint- ła je zmarła w 1968 r. żona poety. W salonie er, Winifred Cooper, from whom Kasprowicz zwracają uwagę portrety Kasprowiczów ma- purchased it. The layout of the villa is based on lowane pastelami przez Stanisława Ignacego a typical highlander cottage with the hall (or din- Witkiewicza oraz maska pośmiertna poety au- ing room) as the main axis behind the entrance, torstwa Stanisława Gąsienicy-Sobczaka Johy- “the black chamber” (or parlour) on the left, and ma. Na ścianach pokoi można podziwiać dzieła “the white chamber” (bedroom) on the right. exhibited around the villa turned by Maria Kas- znanych artystów z przełomu wieków, m.in. leona Wyczółkowskiego, Kazimierza Sichulskiego prowiczowa into a museum are memorabilia i Tymona Niesiołowskiego. W dawnej bibliotece that once belonged to the poet and his family: poety umieszczono galerię obrazów Władysła- manuscripts, photographs, paintings, books, fur- wa Jarockiego, malarza i profesora ASP w Kra- niture. The interiors remain as they had been left kowie, zięcia Kasprowicza. by the poet’s wife, who passed away in 1968. obok willi, pośród drzew, znajduje się granito- In the parlour we find pastel portraits of the we Mauzoleum, gdzie spoczywają Maria i Jan Kasprowicz couple by Stanisław Ignacy Witkie- Kasprowiczowie. wicz and the poet’s death mask by Stanisław Gąsienica-Sobczak Johym. There are numerous paintings by renowned turn-of-the-century artists such as leon Wyczółkowski, Kazimierz Si- zakopaNe, Muzeum chulski and Tymon Niesiołowski. The former library is now a gallery of paintings by Władysław Jarocki, a professor of Kraków’s Academy of Jana Kasprowicza Fine Arts, and Kasprowicz’s son-in-law. Next to the villa, among the trees, is the granite na Harendzie mausoleum where Maria and Jan Kasprowicz were buried. 252 | X MDDK X X MDDK | 253 X

teren polskiej Orawy, graniczącej od południa ze Słowacją, obejmuje swym zasięgiem część Kotliny Orawsko-Nowotarskiej oraz południo- we stoki Beskidu Wysokiego: Pasmo Babiogór- skie i część Działów Orawskich. początkiem powstania Orawskiego Parku Etno- graficznego w Zubrzycy Górnej była darowizna dworu Moniaków dokonana w 1937 r. W wyniku starań ówczesnego konserwatora zabyt- ków, Bohdana Tretera, ostatni spadkobiercy rodziny Moniaków, Joanna Wilczkowa i Sandor lattyak, przekazali na rzecz Skarbu Państwa dwór z budynkami gospodarczymi. Dwór ten należał wcześniej do Mateusza Moniaka, soł- tysa z Zubrzycy Górnej, który wraz z tutejszymi mieszkańcami stawał zbrojnie przeciwko pro- testanckim panom orawskim, chcącym narzu- cić swoją wiarę katolickim chłopom. Dwór został odnowiony w 1951 r., a cztery lata później w jego pobliżu otwarto Orawski Park Etnograficzny. Był on pierwszym muzeum typu skansenowego powstałym w powojennej Pol- sce. Pośród wspaniałych, starych drzew rozmieszczono tutaj budynki mieszkalne, zabudowania gospodarcze, piwnice, lamusy, karczmy oraz tartak, folusz, kuźnię i olejarnię. Najcenniejszym obiektem skansenu jest dwór Moniaków pochodzący po części z XVII w., a częściowo z 1784 r. Wywodzi się on z lokal- nego budownictwa, czyli z tzw. chałupy z wyż- ką. Jest większy od typowej chałupy, posiada galeryjkę na półpiętrze, a nakrywa go dach gontowy. W połaci dachu znajdują się dymni- ki do wyprowadzania dymu na zewnątrz, gdyż dwór jest kurny. Budynki gospodarcze usytuowane od strony północnej tworzą nieregularny czworobok. Przedstawiono w nich różne działy Orawa the region of the Polish Orawa, bordering gospodarki orawskiej. W pobliżu zabudowań back to the 17th century, with some additions dworskich znajduje się pasieka złożona z trzy- with Slovakia to the south, covers a part of from 1784. It was designed in the local archi- nastu uli. the Orawa-Nowy Targ Valley and the southern tectural tradition, following the model of a cot- Ethnographic oprócz dworu w skansenie zobaczyć można slopes of Beskid Wysoki: the Babia Góra range tage with a granary in the attic. The building is domy zamożnych chłopów: chałupę Franciszka and part of Działy Orawskie. higher than a typical cottage and has a gallery Park in the donation of the Moniak family manor Kota z Zubrzycy Górnej, zbudowaną w 1869 r., at mezzanine level and a shingled roof. It does oraz budynek mieszkalny z 1839 r., kryty słomą house in 1937 was a starting point for the es- not have a chimney, therefore the roof is fitted i gontem, pochodzący z Jabłonki (teren Kotli- tablishment of the Orawa Ethnographic Park in with smoke holes. The farmyard is situated in zuBrzyca ny Orawsko-Nowotarskiej). Domy orawskich Zubrzyca Górna. The Monument Conservator at the northern part in the form of an irregular chłopów wyposażone były w sprzęty własnego the time – Bohdan Treter – persuaded the last quadrangle. The buildings house an exhibition wyrobu. Obok bogatych domostw znajduje się Moniak family heirs – Joanna Wilczek and San- showing different aspects of Oravian farm life. tu także chałupa biednego chłopa, która łączy dor lattayak – to donate the house and the farm An apiary with 13 beehives is located close to pod jednym dachem część mieszkalną, złożoną to the State. The house used to be the property the manor buildings. the museum also features cottages of richer z sionki, czarnej izby kurnej i świetnicy (małej of Mateusz Moniak, the village administrator of izdebki opalanej z kuchni) z częścią gospodar- Zubrzyca Górna, and a famous rebel. Together peasants: the house of Franciszek Kot of Zu- czą. Do skansenu należy również drewniana with the local people he fought the Oravian brzyca Górna, built in 1869, and an 1839 szkoła z przełomu XIX i XX w., przeniesiona lords who tried to convert the Catholic inhabit- thatched and shingled cottage from Jabłonka z lipnicy Wielkiej wraz z częścią autentyczne- ants of the region to the Protestant faith. (in the Orawa–Nowy Targ Valley). The houses of the building was renovated in 1951, and four go wyposażenia. Oravian peasants were fitted with hand-made years later an open-air museum – Orawa Eth- furniture. The exhibition shows both wealthy nographic Park – opened in its vicinity. It was and poor cottages, the latter with a common zuBrzyca, the first of this type to be opened in post-war utility and residential space consisting of a Poland. Buildings scattered amongst the old small hall, a chimney-less black chamber, and trees include residential houses, cottages, pan- a small room heated from the kitchen. The Orawski Park tries, granaries, taverns, a sawmill, a fullery, wooden school building from lipnica Wielka, a smithy and an oil mill. constructed at the turn of the 19th century, Etnograficzny the most precious building in the collection is complete with its original equipment, is anoth- the Moniak family manor house, which dates er important showpiece of the museum. 254 | X MDDK X X MDDK | 255 X

INNe typy oBIektóW MISCEllANEOUS

INNe typy oBIektóW MISCEllANEOUS • MIECHóW • SZCZUCIN BrzeSko, BROWAR GOETZ-OKOCIMSKICH 260 • IMBRAMOWICE krakóW, ARCHIWUM PAńSTWOWE 262 • SŁAWKóW krakóW, BUDyNEK DAWNEGO CK STAROSTWA 264 • OlKUSZ krakóW – NoWa huta, CENTRUM ADMINISTRACyJNE MITTAl • BEJSCE • PIESKOWA SKAŁA STEEl POlAND O. W KRAKOWIE 266 krakóW, COllEGIUM NOVUM UJ 268 • GRODZISKO krakóW, FORT śW. BENEDyKT (NR 31) 270 • PŁAWOWICE • TRZEBINIA krakóW, INSTyTUT JANA PAWŁA II 272 • HEBDóW • KOśCIElNIKI • MŁOSZOWA • KORZKIEW krakóW, KOMPlEKS WODOCIąGóW NA BIElANACH 274 • IGOŁOMIA • CZERNA • DOŁęGA krakóW, OGRODy ZGROMADZENIA KSIęży MISJONARZy 276 • BRANICE • TOMASZOWICE • KRZESZOWICE • MODlNICA krakóW, SAlA JóZEFA MEHOFFERA W DOMU POD GlOBUSEM 278 • krakóW • NIEPOŁOMICE krakóW, WIEżA RATUSZOWA 280 • lIPOWIEC/WyGIEŁZóW • TARNóW • BrzeSko • STANIąTKI • TyNIEC • BOCHNIA krakóW, ZESPóŁ PAŁACU ARCyBISKUPIEGO • AlWERNIA 282 • ŁAPCZyCA • WIElICZKA • DęBNO kryNIca, STARy DOM ZDROJOWy 284 • GRODKOWICE • ośWIęcIM łuŻNa, CMENTARZ NA WZGóRZU PUSTKI 286 • HARMężE • NOWy WIśNICZ • ZATOR • SPyTKOWICE NoWy Sącz, RATUSZ 288 • OSIEK • PASZKóWKA ośWIęcIM, ZAKŁAD SAlEZJAńSKI 290 • TUCHóW • lIPNICA MUROWANA zakopaNe, CMENTARZ I KOśCIóŁEK NA PęKSOWyM BRZyZKU 292 • CZCHóW • KAlWARIA ZEBRZyDOWSKA • lANCKORONA • GORZEń GóRNy • TROPIE • STRySZóW • CIężKOWICE • KąśNA DOlNA • SZCZyRZyC • BIECZ • łuŻNa • SUCHA BESKIDZKA • BOBOWA • lASKOWA • SZAlOWA • lACHOWICE • JEżóW • SZyMBARK • STRóżE • NoWy Sącz • PTASZKOWA • GRyBóW • PORęBA WIElKA • WySOKA • SęKOWA • STARy SąCZ • OWCZARy • NAWOJOWA • GOŁKOWICE • BARTNE • ZUBRZyCA • ORAWKA • KWIATOń • ŁOPUSZNA • GRyWAŁD • FRyDMAN • SZCZAWNICA • NIEDZICA • kryNIca • JURGóW • zakopaNe X X MDDK | 25

BrzeSko, przybyły ze Szwabii w 1845 r. piwowar Jan Najwspanialszą budowlą zespołu jest poło- a settler from Swabia, the brewer John Evange- the most magnificent building in the whole Ewangelista Goetz założył w Brzesku niewielki żony w parku angielskim pałac, wzniesiony list Goetz, opened a small brewery in Brzesko in compound is the mansion located in an Eng- browar. Z czasem stał się on potężnym przed- w latach 1898-1900 przez Jana Albina Goetza 1845. With time, it grew into a large and strong lish-style park. It was constructed in 1898- browar Goetz- siębiorstwem, a jego właściciel znanym prze- i jego żonę Zofię z hrabiów Sumińskich, za- company, and its owner became a well-known -1900 for John Albin Goetz and his wife Zofia mysłowcem, właścicielem ziemskim i działa- projektowany przez znaną wiedeńską firmę businessman, landowner, and charitable ben- of the Count Sumiński family. The design was -Okocimskich czem charytatywnym. Dzięki niemu powstała Fellner&Helmer. Powstał budynek o podłużnej efactor. Thanks to his endowment, the Health commissioned from the well-known Viennese w Brzesku Kasa Chorych, szpital, szkoła ludo- i nieregularnej formie, którego zewnętrzny „ko- Fund in Brzesko was established, as well as the partnership, Fellner & Helmer. The building is wa i neogotycki kościół pw. świętej Trójcy. Syn stium” jest mieszaniną stylów od baroku po se- hospital, the village school, and the neo-Gothic elongated and irregular in shape, and its outer Jana, Jan Albin Goetz-Okocimski, doprowadził cesję. We wnętrzach zachowały się wspaniałe Church of the Holy Trinity. John’s son, John Al- “shell” constitutes a mixture of styles, from browar okocimski do największego rozkwitu. stiuki, drewniane okładziny i parkiety, schody bin Goetz-Okocimski, led Okocim brewery to its Baroque to Art Nouveau. The interiors con- Wybudował on niedaleko browaru pałac oraz oraz meble i obrazy. Istnieje również pałacowa greatest prosperity ever. In the vicinity of the ceal magnificent stuccoes, wooden panels and osiedle dla robotników i urzędników. Ostat- kaplica o posadzce i ścianach wyłożonych mar- brewery he built his mansion and living quar- floors, staircases, as well as grand pieces of furni ze spadkobierców, Antoni Jan, syn Jana murem. Pomiędzy rokiem 1908 a 1911 pałac ters for workers and clerks. When the war start- niture and paintings. The palace’s chapel is all Albina, po rozpoczęciu działań wojennych rozbudował o część wschodnią architekt leo- ed, the last of the heirs, Anthony John, the son laid out in marble. Between 1908 and 1911 the w 1939 r. uciekł za granicę w obawie przed re- pold Simony. of John Albin, feared German prosecutions due architect leopold Simony extended the man- W pobliżu starego pałacu rozciąga się kom- presjami Niemców za przynależność do narodu to his Polish nationality; in 1939 he fled abroad, sion, adding the eastern section. Stretching next to the “old palace” are the old polskiego i nigdy już nie powrócił do kraju. pleks warzelni starej i nowej, w której za- never to return. zespół obejmuje pałac z parkiem i budynki the compound includes the mansion with its chowały się kotły warzelne i zacierowe. Jest and new brewery buildings, with mash and folwarku oraz przemysłowe zabudowania bro- tutaj także, obecnie już nieczynna, tzw. sta- surrounding park, some auxiliary buildings, and brew gyles (vessels) preserved. There is also Goetz- waru. Najstarszym zachowanym obiektem jest ra słodownia (1875), gdzie przerabiano nie- the brewery’s production facilities. The oldest the old malt room (1875), where barley was budynek administracyjny zwany starym pała- gdyś jęczmień na słód. Warto zajrzeć jeszcze surviving building is the administrative build- processed into malt but which is no longer -Okocimski cem, w którym początkowo mieścił się browar do nowej słodowni i butelkowni oraz do ku- ing, the so-called “old palace”, which initially used for malting. The new malt room, the bot- i rezydencja Goetzów. Zbudowano go w latach fiarni, służącej do wyrobu beczek leżakowych housed both the brewery and the Goetz living tle hall, and the coffer room are also worth a 1845-1850 i rozbudowano w 1905 r. Bogato de- zwanych kufami. Wokół browaru rozloko- quarters. It was built in 1845-1850 and extend- look, the latter used for making “coffer” barrels Brewery in korowany z zewnątrz, stary pałac zachował też wane są także murowane i drewniane domy ed in 1905. Abundant in external decoration, for settling beer. located around the brewery dawny wystrój wnętrz. Obecnie mieszczą się oraz wille powstałe głównie w 2. poł. XIX w., the “old palace” also retained a rich interior. To- are brick and wooden houses and villas built BrzeSko tu biura oraz Izba Tradycji Browaru z pamiątka- przeznaczone dla urzędników i pracowników day it holds offices and the brewery’s Tradition for the clerks, workers and servants, mostly in mi rodziny Goetzów. browaru. Chamber with Goetz family mementoes. the latter half of the 19th century. 260 | X MDDK X X MDDK | 261 X

krakóW, archiwum, noszące obecnie nazwę Archiwum Bogatą historię ma budynek przy ul. Siennej 16, Państwowego w Krakowie, rozpoczęło działal- który pełni dziś rolę głównej siedziby Archiwum ność 2 września 1878 r. jako Krajowe Archi- Państwowego w Krakowie. Został on wzniesiony Archiwum wum Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie. w latach 1761-1763 dzięki fundacji archiprezbi- Po 1918 r. przyjęło nazwę Archiwum Ziemskie, tera kościoła Mariackiego Jacka Łopackiego, jako Państwowe a w 1936 r. Archiwum Państwowe. W 1952 r. szpital ubogich parafii mariackiej pw. św. Rocha. włączono do niego powstałe w czerwcu 1887 r. W czasie konfederacji barskiej (1768) budynek archiwum miejskie Krakowa (Archiwum Aktów zajęli Rosjanie na szpital wojskowy; również Dawnych Miasta Krakowa). w 1790 r. władze Krakowa urządziły w nim szpi- Dzięki połączeniu zasobów tych dwóch archi- tal. W okresie autonomii był użytkowany przez wów zbiór Archiwum Państwowego stał się Kasę Oszczędności Miasta Krakowa. Po przenie- niezwykle bogaty. Znajdują się tu m.in. naj- sieniu Kasy do nowego gmachu przekazano go starsze plany i widoki Krakowa, grafiki, kar- w 1887 r. archiwum miejskiemu. Narożną kamienicę przy zbiegu ulic Siennej i św. ty pocztowe i prasa konspiracyjna z okresu II wojny światowej. Do najważniejszych zespo- Krzyża zaprojektował architekt Franciszek Placi- łów należą akta miasta Krakowa (od 1257 r.), di. Jest ona piętrowym budynkiem o skromnej staropolskie księgi sądowe grodzkie i ziemskie i płaskiej dekoracji ścian, nakrytym mansardo- oraz historyczne archiwa rodów magnackich: wym dachem z ozdobnymi lukarnami (okien- Potockich, lubomirskich, Tarnowskich i innych. kami oświetlającymi poddasze). Stojąca na na- Archiwum ma charakter otwarty i wciąż gro- rożniku budynku figura św. Rocha przypomina madzi materiały, przede wszystkim dotyczące o pierwotnym przeznaczeniu kamienicy i funda- historii miasta i regionu, a także dawnych ziem cji archiprezbitera Jacka Łopackiego. Do wnętrza wschodnich Rzeczypospolitej. Pod względem budynku prowadzi wejście obramione prostym, wielkości zasobu i wartości zgromadzonych kamiennym portalem. W środku warto obejrzeć źródeł, archiwum krakowskie należy obecnie wewnętrzny dziedziniec ze studnią, pochodzącą do najważniejszych archiwów państwowych prawdopodobnie z czasów budowy kamienicy, w Polsce. oraz fontannę z lat 30. XX w. State Archives today’s State Archives in Kraków (Archiwum the building at 16 Sienna St, today the main Państwowe w Krakowie) originated on 2nd quarters of the Archives, has a history of its September 1878 as Krajowe Archiwum Aktów own. It was erected in 1761-1763 from the in krakóW Grodzkich i Ziemskich w Krakowie (the National endowment of the head priest of Kraków’s St Archives of Municipal and land Registry). Af- Mary’s church, Jacek Łopacki, to house the Saint ter 1918 it was renamed the Archiwum Ziem- Roch (or Roque) Pauper’s Hospital of St Mary’s skie (land Archives), and in 1936 it became the Parish. During the confederation of Bar (1768), State Archives. In 1952, another collection was the building was annexed by the Russians for added: that of the municipal archive of Kraków their military hospital; also in 1790 the city set town (Archiwum Aktów Dawnych Miasta Kra- up a hospital here. During the autonomous kowa), established in June 1887. period, the building was used by the Kraków thanks to the merging of the collections, the City Savings Society (Kasa Oszczędności Miasta State Archives today abound with a wealth of Krakowa). When the Society moved to its new material. Featured here are the earliest plans quarters in 1887, the building was given to the and views of Kraków city, etchings, postcards, municipal archives. the house at the corner of Sienna and św. and underground publications from the second world war. The most important subsets of the Krzyża streets was designed by architect Franc- collection include Kraków city records (from esco Placidi. It is a one-storey building with 1257), old municipal court files and land regis- a simple, flat wall decoration, covered with a ters as well as annals kept by aristocratic fami- mansard roof with dormer windows, letting lies: Potocki, lubomirski, Tarnowski and others. daylight into the attic. St Roque’s statue in the The archives are still open, and they continue to corner stands witness to the original purpose collect new materials, mostly on the history of of the building, and to priest Jacek Łopacki’s the city and the region, as well as on the former endowment. The entrance is a simple, stone eastern borderlands of the pre-war Polish Re- portal. The inner courtyard is worth a visit, if public. Both in quantity and quality of material only to see the well which most probably re- gathered here, Kraków’s archives are among members the days of the building’s construc- the most remarkable State archives through- tion, and a 1930s fountain. out Poland. 262 | X MDDK X X MDDK | 263 X

krakóW, Nieopodal Barbakanu, na rogu ulic Basztowej Szkolna Okręgowa, lekarz powiatowy, poczta i Zacisze jest usytuowany okazały budynek, bę- i telegraf. Piętro skrzydła frontowego zajmowało dący obecnie siedzibą Marszałka i Wojewody reprezentacyjne mieszkanie starosty składające budynek Małopolskiego. Gmach ten powstał na początku się z dwunastu pokoi. Po odzyskaniu niepodle- XX w. dla pomieszczenia urzędów Starostwa Kra- głości przez Polskę, od 1921 r. był tu Urząd Woje- dawnego CK kowskiego i nazywany był czasem pałacem de- wództwa Krakowskiego. Po 1950 r. urzędujące tu legackim, gdyż oficjalna nazwa starosty brzmia- władze nazywano Wojewódzką Radą Narodową. ła: Cesarsko-Królewski Delegat Namiestnictwa. W 1973 r. przywrócono wojewodę jako organ ad- Starostwa Plany budynku Starostwa zostały sporządzone ministracji, wkrótce jednak, w 1975 r., utworzono w Namiestnictwie lwowskim przez inżyniera niewielkie Województwo Miejskie Krakowskie, Alfreda Broniewskiego. Prace budowlane prowa- skutkiem czego przestał istnieć Urząd Woje- dziła przypuszczalnie od 1900 r. firma Sebastiana wódzki, a jego funkcje przejął Urząd Miasta. Po Jaworzyńskiego, a nadzorował je radca budowla- kolejnej reformie w 1990 r. urzędował tutaj Wo- ny Starostwa Józef Sare. Dwa lata później gmach jewoda Krakowski, a od 1999 r. – Małopolski. reprezentacyjną siedzibę Starostwa wznie- został wyposażony w piece z kaflarni Mauryce- go Barucha, a roboty malarskie wykonał Antoni siono na planie zbliżonym do litery U. Wystrój Tuch. W czerwcu 1903 r. do nowego budynku zewnętrzny utrzymany jest w duchu późnego przewieziono meble i pozostałe wyposażenie historyzmu, z boniowanymi ścianami parteru, z dotychczas zajmowanych przez Starostwo po- a powyżej ceglanymi oraz ozdobnymi obramie- mieszczeń w Rynku Głównym. W 1930 r. nadbu- niami okien. Główne wejście do budynku oraz dowano trzecie piętro, oddzielone od niższych narożniki podkreślono wysuniętymi ryzalitami. gzymsem, a w 1960 r. dobudowano czwarte Osią gmachu jest hol wejściowy z reprezenta- skrzydło od ul. Worcella, zamykając w ten spo- cyjnymi schodami. Do dzisiaj zachował się jego sób dziedziniec jako wewnętrzny. wystrój: kamienne schody i tralkowa balustra- W czasie funkcjonowania Starostwa w budyn- da, architektoniczna dekoracja ścian i plafon ku mieściły się m.in. Urząd Podatkowy, Rada z narożnymi kartuszami na sklepieniu. Building of Near the Barbican, on the corner of Basztowa telegraph service. The first floor of the front wing and Zacisze streets, stands an imposing build- consisted of the Starost’s representational quar- ing: currently the seat of the Marshal and ters composed of 12 rooms. Three years after Po- Former Imperial Voivode of the Małopolska Region. It was built land regained independence in 1918, the building early in the 20th century to house the offices began to serve the Office of the Kraków Voivode- and Royal of the Starosty of Kraków, and was at times re- ship. In 1950, the authorities residing here were ferred to as the “delegates’ palace”, since the renamed the National Council of the Voivodeship. Starosty in official title of the starost at that time was The In 1973, the office of the Voivode was re-estab- Imperial and Royal Delegate of the Governor- lished for regional administration. However, very ship. The building was designed in the Gover- soon, with the arrival of the diminished Kraków krakóW norship of lemberg (today’s lviv) by Alfred Bro- Municipal Voivodeship in 1975, the Office of the niewski. The construction work was conducted Voivode yielded its functions to the Municipal Of- probably from 1900 by Sebastian Jaworzyński’s fice of Kraków. After the successive reform in 1990, company, and was supervised by the building it became the seat of the Voivode of Kraków, and assessor of the Starosty, Józef Sare. Two years since 1999 – of Małopolska. the representational seat of the Starosty was later, the building was furnished with stoves from the tile producer Maurycy Baruch, and the originally U-shaped. The external decoration paintings were executed by Antoni Tuch. In June was in line with the spirit of late historicism, 1903, the furniture and the remaining equip- with rusticated walls on the ground floor and ment were brought to the new building from decorative brick framing around the upper floor the previous seat of the Starosty in the Main windows. The main entrance to the building Market Square. In 1930, the third floor – sepa- and its corners are emphasised by projections. rated by a cornice – was added, and thirty years The axis of the building is emphasised by the later, the fourth wing was added in ul. Worcella, entrance hall with its representational staircase. which closed the interior courtyard. It has preserved its original furnishings: stone at the time when the Starost held his post, the stairs and balustrade with banisters, architec- building housed the Tax Office, District Council tonic wall decorations, and a ceiling with pla- for Schools, the county doctor, post office and fond and matching corner decorations. 264 | X MDDK X X MDDK | 265 X

Mittal Steel W latach 1949-1950 na wschód od Krakowa nawiązujący do włoskiej architektury projekt się naprzeciw siebie w ścianach bocznych, ulo- zostało wytyczone nowe, niezależne miasto Janusza Ballenstedta oraz Marty i Janusza In- kowano loggie. Oba gmachy wieńczą wspania- przemysłowe nazwane Nową Hutą. 23 czerw- gardenów. łe attyki, nawiązujące do polskiej architektury Poland powstałe według zwycięskiego projektu Cen- ca 1949 r. na polach mogilskich rozpoczęto renesansowej. ściany budynków zostały wy- budowę pierwszego bloku. Będąca zaple- trum Administracyjne to dwa identyczne bu- kończone szlachetnymi tynkami, a większość Administrative czem wielkiego kombinatu Nowa Huta zosta- dynki, symetrycznie rozmieszczone po obu detali wykonano z piaskowca. Wyposażenie części wnętrz Centrum Admini- ła w 1951 r. włączona do Krakowa, jako jego stronach głównego wejścia na teren kombinatu dzielnica. Głównym projektantem Nowej Huty i połączone podziemnym przejściem. W bu- stracyjnego zaprojektował profesor krakow- Centre in był Tadeusz Ptaszycki, a do jego zespołu nale- dynku Z (zarządu) mieści się siedziba zarządu skiej ASP, Marian Sigmund. W latach 1951- żeli m.in. Stanisław Juchnowicz, Janusz Ingar- kombinatu i biuro przepustek, a w budynku S -1956 zrealizował – nadzorując osobiście wy- krakóW – den, Bolesław Skrzybalski i Tadeusz Rembiesa. – biblioteka techniczna. konanie – wystrój biur, gabinetów, kilku sal pierwszy projekt Centrum Administracyjnego oba gmachy wzniesiono na rzucie zbliżonym posiedzeń, dużej sali konferencyjnej, jadalni NoWa huta Huty – wówczas im. lenina – został dostarczo- do kwadratu; wewnątrz mają one obszerne oraz wielkiej sali teatralno-zjazdowej. We wnę- ny przez przedsiębiorstwo Gipromez z Moskwy, dziedzińce, w narożach których znajdują się trzach dominują okładziny kamienne (często lecz jego klasycystyczna architektura nie odpo- wieże z klatkami schodowymi. Umocnione ba- marmurowe), zachowały się także oryginalne, wiadała założeniom architektonicznym Nowej stionami naroża budynków oraz umieszczone ręcznie kute elementy ślusarki oraz wykonane In 1949-1950, the new, independent industrial Huty. Rozpisano więc zamknięty, ogólnopolski na nich wieżyczki sprawiają wrażenie obronno- ze szlachetnych gatunków drewna meble po- konkurs na nowy projekt Centrum. Zwyciężył ści. Nad wejściami do budynków, znajdującymi chodzące z lat 50. city of Nowa Huta was founded east of Kraków. On 23 June 1949, in the farmlands of Mogiła, the construction of the first block of flats commenced. Nowa Huta, the base for giant steel- krakóW works, was incorporated into Kraków in 1951 as one of its districts. The main architect of – NoWa huta, Nowa Huta, Tadeusz Ptaszycki, was aided – among others – by Stanisław Juchnowicz, Janusz Ingarden, Bolesław Skrzybalski, and Ta- Centrum deusz Rembiesa. the first concept plan for the Steelworks Ad- Administracyjne ministrative Centre – then the lenin Steelworks – was delivered by the Gipromez company of Moscow, but the classicist architecture they Mittal Steel proposed did not match the design principles of Nowa Huta as a whole. A limited competition Poland was held in Poland for a new design. The win- ning concept by Janusz Ballenstedt with Marta and Janusz Ingarden carried associations with o. w Krakowie Italian Renaissance architecture. the resulting Administrative Centre consists of two identical buildings, symmetrically placed on either side of the steelworks’ main entrance, and connected with a subterranean passage. The ‘Z’ building houses management offices and the pass centre, and the ‘S’ building the steelworks’ technical library. Both buildings have a rectangular, nearly square plan, and in the middle of each is a spacious courtyard, with towers in the corners, containing staircases. Crenellated quoins and turrets placed thereon reinforce the impression of a fortress. Above the entrances to both buildings – their doors facing each other – loggias were placed. Both edifices are topped with magnificent attics, resembling Polish Renaissance architecture. The walls were finished with quality rendering, and most details were cut in sandstone. Some of the Administrative Centre’s interiors were designed by a professor of the Kraków Fine Arts Academy, Marian Sigmund. From 1951 to 1956, he personally supervised the decoration of offices, studies, several meeting rooms, a large conference room, the dining hall, and a huge convention hall with a stage. Stone, often marble, finish dominates most interiors. Much of the original hand-made metalwork and quality wooden furniture have been preserved since the 1950s. 266 | X MDDK X X MDDK | 267 X

Collegium Novum of the Founded in 1364 by King Casimir the Great (Ka- zimierz Wielki), and restored thanks to Queen Jadwiga and King ladislas (Władysław) Jagiełło, Jagiellonian University Kraków Academy has since 1817 been known as the Jagiellonian University. Its first buildings in krakóW were constructed between today’s Wiślna and Olszewskiego streets on the one hand, and St Anne’s Church on the other, in the so-called University Quarter. It was here that the first dormitories (Jerozolimska and Filozofów) were situated in the mid-15th century and they stood there until the fire of 1841. In their place the building of Collegium Novum – the New College – was built in the latter half of the 19th century. the first design of the Collegium originated in 1869, and construction began three years later. It was to be used not only for teaching and administrative purposes but at the same time it was to provide the University’s authorities with a representational seat. Designed by the architect, Feliks Księżarski, Collegium Novum was officially opened on 14th June 1887. From the moment of its establishment, the Collegium in- spired awe, and with the passage of time was considered the most beautiful neo-Gothic building in Kraków, if not in all of Poland. Situated by the Planty Gardens, this five-storey- -high brick building is decorated with abundant details carved into the stone, including window framing, cornices and decorative finials, as well as the high ground course. The largest number of ornaments decorate the Collegium’s façade, whose character is emphasised by its projection from ground-floor arcades reaching up to the pointed arches and tall towers of the first floor, over which the coats-of-arms of the university krakóW, założona w 1364 r. przez króla Kazimierza dami w przyziemiu i wysokimi oknami piętra, and its benefactors can be seen. the plan of the building is the work of the ar- Wielkiego, a odnowiona dzięki królowej Ja- ponad którymi widoczne są herby Uniwersyte- dwidze i Władysławowi Jagielle Akademia tu i jego dobrodziejów. chitect who designed two quadrangles (internal Collegium plan budynku zakomponował architekt, opie- Krakowska nosi od 1817 r. nazwę Uniwersy- courtyards) separated by a spacious, monu- tet Jagielloński. Najstarsze należące do uczel- rając się na dwóch wewnętrznych dziedziń- mental staircase with balustrades and diamond Novum ni budynki wznoszono pomiędzy dzisiejszymi cach oraz mieszczącej się między nimi prze- vaulting. The Assembly Hall, being the most ulicami Wiślną i Olszewskiego a kościołem stronnej, monumentalnej klatce schodowej representative room in the entire building, was św. Anny, w kwartale zwanym uniwersyte- z maswerkową balustradą oraz kryształowy- designed on the first floor. Its furnishings, in- Uniwersytetu ckim. Mieściły się tutaj m.in. założone w pomi sklepieniami. Na piętrze zlokalizowano cluding the Rector’s pulpit, armchairs for the łowie XV w. bursy Jerozolimska i Filozofów, najbardziej reprezentacyjną salę tego gmachu members of the Senate, chairs for the deans, Jagiellońskiego które spłonęły w pożarze w 1841 r. Na ich – aulę. Jej wyposażenie – katedra rektorska, and also the wooden panelling on the walls miejscu w 2. poł. XIX w. wzniesiono budynek fotele członków senatu, krzesła dziekańskie, was designed by another architect, Tadeusz Collegium Novum. a także boazeria – zostało zaprojektowane Stryjeński. Of interest is also the colourful ceil- pierwsze plany Collegium powstały w 1869 r., przez architekta Tadeusza Stryjeńskiego. In- ing supported by heavy beams. The walls are a trzy lata później rozpoczęto budowę. Miał to teresujący jest także barwny strop belkowy. decorated with paintings whose subject matter być nie tylko budyek dydaktyczny i administra- ściany zdobią obrazy o tematyce łączącej się is related to the history of the University. For over a century, some of the building’s func- cyjny, ale także reprezentacyjna siedziba władz z dziejami Uniwersytetu. przez ponadstuletnie użytkowanie zmieniły Uniwersytetu. Jego projektantem był architekt tions were undergoing changes, and its fur- Feliks Księżarski. Uroczyste otwarcie nastąpiło się niektóre funkcje budynku, a jego wyposa- nishings were partially destroyed or scattered. 14 czerwca 1887 r. Od początku swego po- żenie uległo częściowo zniszczeniu i rozpro- The preservation works conducted since 1994 wstania Collegium wzbudzało podziw, a z cza- szeniu. Prowadzona od 1994 r. konserwacja restored the original appearance of the build- sem uznano je za najpiękniejszy neogotycki przywróciła budynkowi jego pierwotny wy- ing. For example, from an examination of the budynek w Krakowie, a nawet w Polsce. gląd; zrekonstruowano częściowo m.in., dzię- blueprints and photographs that have been pre- usytuowany przy Plantach, pięciokondygnacyj- ki zachowanym projektom i zdjęciom, wypo- served, it is apparent that the furnishings of the ny budynek wzniesiony z cegły zdobi wiele ka- sażenie auli. Obecnie Collegium Novum jest Assembly Hall complemented each other today, Collegium Novum is the seat of the miennych detali, jak obramienia okien, gzym- siedzibą rektora oraz władz uczelni, i w ogra- sy, dekoracja szczytów, a także wysoki cokół. niczonym zakresie pełni funkcje naukowo-dy- Rector and university authorities and serves Szczególnie dekoracyjna jest fasada Collegium daktyczne. educational and scientific purposes only to a podkreślona ryzalitem z ostrołukowymi arka- limited extent. 268 | X MDDK X X MDDK | 26 X

St Benedict’s z racji swego położenia i znaczenia Kraków był umacniany fortyfikacjami już od wczesnego średniowiecza. Kiedy w 1848 r. miasto włączo- Fort (No. 31) in no w granice cesarstwa austro-węgierskiego, znalazło się ono blisko granicy zaboru rosyj- krakóW skiego i pruskiego. Niezbędne stało się wów- czas wybudowanie w Krakowie silnej twierdzy. W ciągu niespełna 120 lat miasto opasano czterema pierścieniami umocnień, tworząc tym Due to its situation and importance, Kraków samym największy zespół obronny na ziemiach polskich i jeden z największych w ówczesnej had already obtained fortifications in the early Europie. Do dziś przetrwały trzydzieści cztery Middle Ages. In 1848 the town was incorporat- forty oraz wiele mniejszych umocnień obron- ed into the Austro-Hungarian Empire, but lay nych, sieć dróg fortecznych, zespoły koszaro- close to the border with the Russian and Prus- we, magazyny, szpitale. sian domains of partitioned Poland. Therefore Fort święty Benedykt, nazwany tak od wezwa- the construction of a stronghold around Kraków nia pobliskiego, średniowiecznego kościółka, became a necessity. In less than 120 years, the powstał w latach 1853-1856 i jest przykładem town was surrounded by four rings of embank- fortu wieżowego (tzw. wieża maksymiliańska), ments to become the biggest fortification sys- stawianego w miejscach trudno dostępnych. tem in Poland and one of the biggest ones in Podobne obiekty obronne występowały w 1. Europe at that time. In all 34 forts and many poł. XIX stulecia w wielu twierdzach europej- other smaller defensive structures survived till skich (linz, lwów). Fort ten, wraz z fortem our times, as well as the network of roads, bar- Krzemionki, z którym łączył go okop z trzema racks, warehouses and hospitals. constructed in 1853-1856, St Benedict’s Fort, płaskimi bastionami rozlokowanymi wzdłuż krawędzi wzgórza, miał za zadanie obronę which takes its name from the diminutive Gothic przeprawy przez Wisłę oraz traktów wiedeń- church standing nearby, is an example of tower skiego i lwowskiego. fortification (based on the so-called Maximilian projekt fortu jest prawdopodobnie dziełem Tower) which tended to be erected in less ac- znanego krakowskiego architekta i inżyniera cessible places. Similar defensive structures are Feliksa Księżarskiego. Fort zbudowano z cegły found in many European fortresses in the first na rzucie regularnego szesnastoboku z okrą- half of the 19th century, for instance in linz głym, wewnętrznym dziedzińcem. Ma kształt and lemberg (today’s lviv). St Benedict’s Fort dwukondygnacyjnej wieży artyleryjskiej, częś- and the Krzemionki Fort, interconnected with ciowo podpiwniczonej. U góry mieścił się ot- a trench with three flat bastions situated along warty taras przeznaczony dla artylerii i pie- the edge of a hill, were built to protect the Vis- choty. Fortu broniło niewielkie przedbramie tula River crossing, and to guard the routes to w formie muru ze strzelnicami oraz fosa, przez Vienna and lemberg. the fort’s designer was probably Feliks którą przerzucony był przesuwny most zwodzony. Parter wieży pełnił funkcję koszar, a na pię- Księżarski – a renowned Kraków architect and trze umieszczone były haubice kazamatowe. engineer. The regular, brick building with six- Skromna – ze względu na militarną funkcję teen angles and a round internal courtyard has obiektu – dekoracja architektoniczna nawiązu- the form of a two-storey artillery tower, partly jąca do gotyku skupia się na ostrołukowej bra- built on cellars. The building was topped with mie wejściowej, ujętej schodkowym portalem. an open terrace for artillery and infantry. The po rozbudowie trzeciego pierścienia twierdzy fort was protected by a small outwork in the w latach 90. XIX w. fort utracił swoją rangę form of a wall with arrow slits, and by a moat i zaczął pełnić funkcję koszar. Po 1918 r. został with a sliding drawbridge. The barracks were lo- zaadaptowany na mieszkania i tak użytkowa- cated in the ground floor of the tower while the ny był do 1984 r. Do dziś przetrwało wiele ele- first floor was occupied by casemate howitzers. mentów z pierwotnego wyposażenia i wystro- Due to the military character of the complex, its ju: stolarka bram i części drzwi wewnętrznych, architectural decoration is rather modest Gothic unikalny przesuwny most zwodzony i kamien- in style, it is found mainly in the pointed-arched ne portale. Fort nr 31 jest jednym z najlepiej entrance gate topped with crow-steps. In 1890s, after the modification of the third ring zachowanych tego typu fortów w Europie. of the fortification system, the fort declined in importance and was turned into a barracks. Af- ter 1918 it was converted into dwellings, and krakóW, fort functioned as such until 1984. Many elements of the original equipment and decorations were preserved to this day – such as wooden frag- św. Benedykt ments of gates and doorways, the unique sliding drawbridge, and stone portals. Fort No. 31, (nr 31) is also one of the best-preserved structures of its kind throughout Europe. 270 | X MDDK X X MDDK | 271 X

krakóW, Wyginająca się łukiem u stóp Wawelu uli- ca Kanonicza to niezwykły zespół kamienic reprezentujący wielką różnorodność Instytut stylową. Jednym z najstarszych obiektów jest budynek po numerem 18. Działka, Jana Pawła II na której jest on usytuowany, została wytyczona ok. 1320 r., w czasie nowego rozplanowywania podwawelskiego Okołu i sięgała wówczas do ul. Grodzkiej. W połowie XIV w. istniały już na niej zabudowania, gdyż król Kazimierz Wielki sprze- dał budynki Florianowi z Mokrska. Ten rozbudował dom, a kiedy został biskupem krakowskim, dokupił sąsiedni dom i przy- łączył do swojego (1379). Po jego śmierci nieruchomość stała się własnością kapi- tuły krakowskiej i od tego czasu była jed- ną z rezydencji krakowskich kanoników. W kamienicy zachowały się fragmenty piwnic, wątki ścian i łuk okienny z połowy XIV w. Po rozbudowie przeprowadzonej przez Floriana z Mokrska pozostały detale oraz kamieniarka zdobiona polichromią o geometrycznych motywach. Jedną z ciekawszych i bardziej znanych postaci zamieszkujących dom przy Ka- noniczej był kardynał Stanisław Hozjusz (1504-1579). To on sprowadził do Polski pierwszych jezuitów w 1564 r. Hozjusz piastował godność biskupa warmińskie- go i chełmińskiego i odgrywał ważną rolę w zwalczaniu reformacji. Wszechstronnie wykształcony, pełnił ważne funkcje w dy- plomacji królewskiej, był nawet poważ- nym kandydatem na papieża. W okresie renesansu kamienica przy Ka- John Paul II the winding Kanonicza street, arching towards noniczej została znacznie przebudowa- and played an important part in counterrefor- na. W przyziemiu umieszczono arkady, the foothill of Wawel, is a unique group of mation. Versatile and thoroughly educated, he na fryzach wypisano łacińskie sentencje, townhouses displaying a variety of styles. The performed important diplomatic functions at Institute a attyka zyskała wówczas kolor różowy. house at number 18 is among the oldest. The the royal court and was seriously considered as Za autora nadproża portalu głównego jest plot where it is standing was traced around a candidate for papacy. in krakóW In the Renaissance, the townhouse under- uważany Jan Michałowicz z Urzędowa. 1320, during a new spatial planning of Okół Zaangażowanie tak wybitnego architekta – the bailey at the foot of the castle hill – and went considerable alterations: arcades were i rzeźbiarza wskazywałoby na wysoką ran- stretched as far as Grodzka street. added on the ground floor, latin inscriptions By mid-14th century the buildings had already gę renesansowej przebudowy. were carved into portals, and the parapet wall zabudowania przejęte w połowie XIX w. been constructed, as there is a record of king was coloured pink. The lintel above the main przez władze austriackie zostały podzie- Casimir the Great (Kazimierz Wielki) selling doorway is considered to be the work of Jan lone w 1870 r. Powstała wówczas obecna them to Florian of Mokrsko. The latter had Michałowicz of Urzędów. Commissioning such kamienica przy ul. Grodzkiej 63. W XX w. the house extended, and when he became an outstanding architect and sculptor for the w kamienicy mieściły się różne instytucje, the bishop of Kraków in 1379, he bought the job means that the refurbishment must have a od 1997 r. w odnowionym budynku zna- neighbouring estate and merged it with his old been a prestigious project indeed. In mid-19th century, Austrian authorities took lazł swoją siedzibę Instytut Jana Pawła II. one. When the bishop died, the estate became Instytucja ta zajmuje się gromadzeniem property of the Kraków Chapter, and as such, it over the estate, and had it divided in 1870, cre- i udostępnianiem materiałów związanych served as a dwelling for the Canons of Kraków. ating the present house at ul. Grodzka 63. In z nauczaniem i osobą Papieża, a także or- The original fragments of cellars and old walls the 20th century, the building served a number ganizacją spotkań na jego temat. Stara się of this city residence have survived together of institutions, and since 1997, after thorough również inspirować refleksję o człowieku, with a mid-14th century window arch. From renovation, the John Paul II Institute found its w której punktem odniesienia byłaby na- the extension carried out by Florian of Mokr- home here. The Institute gathers and provides uka Jana Pawła II. sko, some details and stonework decorated access to resources on the teachings and the with geometrical murals remain. person of the Pope, and organises thematic among the most intriguing and famous ten- meetings. It aspires to promote reflection on ants of the house in Kanonicza was Cardinal men whose touchstone is the teaching of John Stanisław Hozjusz (1504-1579). He was the first Paul II. to bring Jesuits to Poland in 1564. Hozjusz held the office of the Bishop of Warmia and Chełm, 272 | X MDDK X X MDDK | 273 X

Waterworks at Bielany in krakóW the compound of buildings and technical infrastructure of the Bielany Municipal Waterworks is located at the foot of Srebrna Góra, east of the Camadolese Church and Monastery. It occupies a small plot north of Księcia Józefa Road and a vast area along the Vistula river to the south. the north part of the compound, surrounded by a brick wall, houses technical buildings (including a steam machinery hall, a boiler room, and a laboratory), a residential annex with small gardens and the reception building. This is the oldest part of the waterworks, constructed in 1898-1900. across the road in the extensive area by the river, water collection and primary purification takes place. These processes are served by a number of wells, containers, settling ponds and filter beds. In addition to these, there are workshops and rapid filter beds, a pump room, a fuel store, and a tunnel under the Wisła riverbed. the history of the municipal waterworks goes back to the 1860s when the first attempts were made to deliver healthy, fresh water to the citizens. However, it wasn’t until 1894 that the decision was made to drill in the area of Bielany, and to situate the water intake precisely there. The works were directed by the engineer Ro- man Ingarden, who designed the waterworks and became the Head of the Municipal Water- works Company. Construction started in 1898 and the essential infrastructure was ready two years later. The grand opening of the waterworks, named after Emperor Franz Joseph, was celebrated in February 1901. Bielany Waterworks were designed to provide krakóW, kompleks wodociągów na Bielanach Kraków with water for at least 30 years. Soon after its opening, the well of the Camadolese monastery nearby ran dry, and therefore pipes zespół budynków i urządzeń technicznych wo- pownia, magazyn paliw oraz tunel przebiegają- uruchomieniu zabrakło wody w studni pobli- were laid to serve the monks. A further 10 dociągów miejskich „Bielany” usytuowany jest cy pod korytem Wisły. skiego klasztoru oo. kamedułów, więc dopro- wells, as well as the tunnel under the Vistula, historia powstania wodociągów miejskich dla u podnóża Srebrnej Góry, po wschodniej stro- wadzono tam wodociąg. Między 1908 a 1914 r. were built between 1908 and 1914. Between nie klasztoru Kamedułów. Zajmuje on niewiel- Krakowa sięga lat 60. XIX w., kiedy podjęto zbudowano dziesięć kolejnych studni oraz przej- the world wars, the machines in the boiler ką działkę po północnej stronie ulicy Księcia pierwsze próby sprowadzenia zdrowej wody ście tunelowe pod Wisłą na jej lewy brzeg. room were upgraded, the Vistula riverbed regu- Józefa oraz duży, rozciągający się wzdłuż Wisły dla miasta. Dopiero jednak w 1894 r. zdecy- W okresie międzywojennym m.in. wymieniono lated, and new settling and chlorine purifica- teren po stronie południowej. dowano o wykonaniu otworów wiertniczych w kotłowni urządzenia na nowocześniejsze, wy- tion tanks built. W części północnej, ogrodzonej ceglanym mu- In 1950-1955, due to the fast growth of the city na Bielanach i usytuowaniu tam ujęcia wody. regulowano koryto Wisły, a także wybudowano rem, znajdują się obiekty technologiczne (hala Nadzór nad pracami powierzono inż. Romanowi nowy osadnik i stację chlorowania wody. in general and the construction of Nowa Huta W latach 1950-1955 wskutek szybkiego roz- maszyn parowych, kotłownia, laboratorium) Ingardenowi, który wykonał projekt wodociągu in particular, the quality of the water supply oraz budynek mieszkalny z ogródkami przydo- i został kierownikiem Miejskiego Biura Wodo- woju miasta, a przede wszystkim budowy No- deteriorated, and the citizens of Kraków began mowymi i portiernia. Jest to najstarsza część ciągowego. W 1898 r. przystąpiono do budo- wej Huty, pogorszyła się jakość wody i zaczęło suffering from water shortages. The water sup- zespołu, zbudowana w latach 1898-1900. wy i w ciągu dwóch lat wzniesiono niezbędne jej brakować. Rozbudowano więc sieć wodo- ply network was extended, a new water res- po drugiej stronie ulicy, na rozległym tere- obiekty. Uroczyste otwarcie wodociągu, noszą- ciągową, wybudowano nowy zbiornik pod kop- ervoir was built in Zwierzyniec, and facilities nie nad Wisłą, odbywa się pobieranie wody cego wówczas imię cesarza Franciszka Józefa, cem na Zwierzyńcu i zamontowano urządzenia for ozone saturation were installed. Thanks to i wstępne procesy jej oczyszczania. Służy temu nastąpiło w lutym 1901 r. do ozonowania wody. Dzięki temu ponadstu- these improvements, the historic waterworks Wodociąg bielański zaprojektowano tak, aby szereg studzien, zbiorników, osadników i fil- letni i mający walory zabytkowe zakład wodo- at Bielany remain functional and efficient over trów. Oprócz nich zlokalizowane są tutaj bu- pokryć zapotrzebowanie na wodę dla Krakowa ciągów na Bielanach pozostaje wciąż sprawnie one hundred years after their establishment. dynki warsztatów i filtrów pośpiesznych, pom- na co najmniej trzydzieści lat. Wkrótce po jego działającym obiektem. 274 | X MDDK X X MDDK | 275 X

Gardens of the zgromadzenie Księży Misjonarzy założył ście kwater obsadzonych drzewami i strzyżo- św. Wincenty à Paulo w 1625 r. w Paryżu, w celu nymi szpalerami. Ogród zaniedbano w XIX w., prowadzenia misji parafialnych oraz kształce- lecz został odnowiony pod koniec tegoż wieku: Congregation of nia duchowieństwa. W Krakowie Misjonarze utworzono wówczas część parkową i ustawio- pojawili się w 1682 r. za sprawą biskupa Jana no figurę Matki Bożej. Po II wojnie światowej Priests of the Mission Małachowskiego, który powierzył im zarząd ogród zmniejszył się wskutek zabranych przez Seminarium Zamkowego mieszczącego się na władze komunistyczne terenów. Obecny jego Wawelu. Wkrótce potem Misjonarze rozpoczęli wygląd to efekt przeprowadzonych w latach in krakóW poszukiwania miejsca pod własny dom i zaku- 80. XX w. prac rewaloryzacyjnych, nagrodzo- pili kilka działek oraz domów przy obecnej ul. nych w 1988 r. złotym medalem Ministerstwa the Congregation of Priests of the Mission was Stradomskiej. Kultury i Sztuki. późnobarokowy kościół pw. Nawrócenia św. założenie ogrodu głównego ma plan niere- founded in Paris by St Vincent de Paul in 1625 Pawła, zaprojektowany przez architekta Kacpra gularnego trapezu, z aleją widokową, po obu to carry out their mission to the common peo- Bażankę, oraz zabudowania domu Księży Mi- stronach której znajduje się po osiem kwater ple and to educate clergy. The Priests of the krakóW, sjonarzy powstały głównie pod koniec XVII w. obsadzonych drzewami. Ogród jest podzielony Mission arrived in Kraków in 1682 thanks to oraz w 1. poł. XVIII w. Równolegle z ich budową na część parkową, sad i warzywnik oraz część the efforts of Bishop Jan Małachowski, who zakładano ogrody. Najmniejszym z ogrodów o charakterze rekreacyjnym. W części parkowej entrusted them with the management of the ogrody jest wirydarz, mieszczący się wewnątrz zabu- znajduje się drewniana altanka, a wokół rosną Castle Seminary situated in Wawel. Soon, how- dowań klasztornych i otoczony krużgankiem. liczące ponad osiemdziesiąt lat dęby i klony, ever, the ‘Missionaries’ began searching for a Zgromadzenia Na niewielkiej przestrzeni rosną tu drzewka jak również jałowce, cisy, topole i kasztanowce. site for their own house, and purchased a few morelowe, buk i krzewy róż. Sad ma głównie walory użytkowe: rośnie tutaj plots and houses in today’s ul. Stradom. ogród główny, liczący ok. trzy hektary rozcią- the late-Baroque Church of the Conversion of około 500 drzew jabłoni, grusz, śliw, czereśni, Księży ga się po północnej i wschodniej stronie zabu- moreli i brzoskwini, krzewy porzeczek i agrestu, St Paul was designed by the architect Kacper dowań, aż do ul. św. Sebastiana. Założono go uprawiane są także warzywa. Bażanka, while most of the House of the Priests Misjonarzy Do lat 80. XX w. istniał także trzeci ogród, po prawdopodobnie już pod koniec XVII w. w wid- of the Mission complex was built in the 17th łach płynącej tu wówczas Starej Wisły i Ruda- południowej stronie kościoła, nazywany ogro- and the first half of the 18th centuries. Paral- wy, a w 1701 r. otoczono barokowym murem. dem za domem; na jego miejscu wzniesiono lel to their construction, gardens were estab- na Stradomiu Do końca XVIII w. był podzielony na osiemna- budynek biblioteki. lished. The smallest of the gardens is known as the garth, and is surrounded by the cloister; growing in its small enclosed space are apricot trees, beeches, and rose bushes. the main garden, covering nearly 3 hectares (7.5 acres), stretches to the north and east of the Church as far as ul. św. Sebastiana. It was probably delineated already towards the end of the 17th century by the fork between the Old Vistula and the Rudawa that flowed through this area. In 1701, the garden was surrounded by a Baroque wall. To the end of the 18th century, it was divided into eighteen sections lined with trees and topiary. The garden was left untended for most of the 19th century and only restored towards its end. At that time the park section was established and the figure of Our lady was installed. The garden shrank after the second world war due to the decision of communist authorities to annex parts of it. Its current appearance is the result of the restoration work conducted in the 1980s, awarded in 1988 with the Golden Medal of the Ministry of Culture and Art. the main garden is in the shape of an irregular trapezium with a vista alley, with eight sections lined with trees on either side. The garden is divided into the park, orchard, vegetable garden, and recreational space. In the park there is a wooden bower surrounded by 80-year old oaks, maples, junipers, yews, poplars, and horse chest- nuts. The main advantage of the orchard is the crop produced by 500 apple, pear, plum, cherry, apricot, and peach trees, as well as currant and gooseberry bushes and vegetables patches. until the 1980s, there was also a third garden on the southern side of the church. Known as “the garden behind the house” it was replaced by the library building. 276 | X MDDK X X MDDK | 277 X

krakóW, sala Józefa Mehoffera w Domu pod Globusem Dom pod Globusem, jak nazwano krakowską siedzibę Izby Przemysłowo-Handlowej, mie- ści się na rogu ulicy Długiej i Basztowej. Jego charakterystyczną sylwetę z wieżą i globusem najlepiej widać u wylotu ul. Sławkowskiej. Za- projektowany przez dwóch znakomitych ar- chitektów krakowskich budynek jest jednym z najciekawszych obiektów architektury mo- dernistycznej w Polsce. Gmach ten wzniesiono według planów Tadeusza Stryjeńskiego i Fran- ciszka Mączyńskiego w latach 1904-1906. Wy- posażenie wnętrz powierzono Stanisławowi Wyspiańskiemu i Józefowi Mehofferowi. Dekorację najważniejszego pomieszczenia Izby, czyli sali posiedzeń, zlecono Stanisławowi Wy- spiańskiemu. Wykonany przez niego projekt uzyskał pochlebne opinie członków Komitetu Budowy, jednak Wyspiański zrezygnował z prac. Powodem był nie tylko gwałtownie pogarsza- jący się stan zdrowia artysty, ale też niezgoda na umieszczenie w jednolitej koncepcji wystroju sali portretu cesarza Franciszka Józefa. Wobec tego Komitet powierzył prace nad salą Józefowi Mehofferowi. Po przedstawieniu drugiego z wykonanych projektów rozpoczęto prace i pomimo kontrowersji, jakie wzbudził, oraz konieczności wprowadzenia zmian w wyposażeniu, doprowadzono je do końca. ściany sali są pokryte w najniższej partii brzo- zową boazerią, ozdobioną wzorami wachlarzo- wymi i snycerskim ornamentem. Powyżej znaj- Józef Mehoffer’s Hall in Dom pod Globusem dują się dwa pasy geometryczno-kwiatowej, malowanej dekoracji w gamie zieleni, żółci i czerwieni, rozdzielone jednobarwnym pasem. (House under the Globe) in krakóW Strop został podzielony listwami jasnej sztukaterii ozdobionej metalowymi kwiatonami na prostokątne pola. Pokrywające strop, nie- the House under the Globe – as headquar- zwykle barwne malowidło przedstawia wijące a portrait of Emperor Franz Joseph in the room bolises the idea of progress and development się węże pośród pęków pawich piór. Mocnym ters of the Chamber of Commerce and Indus- which would seem incongruous with the rest of that has been the Chamber’s principal mission. akcentem wystroju sali jest obraz Poskromienie try were dubbed – is located at the corner of his design. At that point the Committee asked The interior is made complete by stained glass żywiołów znajdujący się na ścianie za stołem Długa and Basztowa streets. Its characteristic Józef Mehoffer to take over. In spite of the fact filling the semicircular windows, flower-shaped prezydialnym. Płótno przedstawiające ludzki silhouette, with a tower and the globe referred that it caused some controversy, his second copper lamps and brackets, and beautifully geniusz w postaci nagiego młodzieńca poskra- to in its name, can best be viewed standing at design was approved, and although modifica- crafted furniture. the interior which Józef Mehoffer created is the miającego cztery kobiety-żywioły symbolizuje the end of Sławkowska Street. Designed by tions were necessary, the project was carried ideę postępu i rozwoju przyświecającą działal- two outstanding architects, this is one of the through. quintessence of the artistic trends and fashions the lower parts of the walls are covered with ności Izby. Dopełnieniem dekoracji sali są wi- most fascinating modernist buildings in Poland. of his time. To this day it enchants the visitor traże wypełniające półkoliste okna, miedziane The House under the Globe was constructed in birch-wood panelling, adorned with fan pat- with the colourful and harmonious union of lampy i kinkiety o roślinnych formach oraz sny- 1904-1906 according to the plans of Tadeusz terns and carved ornaments. Above, two bands manifold kinds and genres of arts and crafts. cersko opracowane meble. Stworzona przez Jó- Stryjeński and Franciszek Mączyński. Stanisław of geometrical and floral painted decoration in zefa Mehoffera dekoracja sali jest kwintesen- Wyspiański and Józef Mehoffer were entrusted greens, yellows and reds surround the room, cją prądów i mód artystycznych swej epoki. Do with the interior design. divided by a monochromatic strip. Wooden Initially, it was Stanisław Wyspiański who was dzisiaj zachwyca barwnym i spójnym połącze- slats with metal fleurons portion the ceiling niem różnych gatunków rzemiosła i sztuki. commissioned to arrange the most important into rectangular fields. The fantastically colour- hall in the Chamber of Commerce, the Assem- ful plafond shows coiling snakes among pea- bly Room. The Construction Committee liked cock feathers. The canvas above the high table the design he submitted, but Wyspiański sud- – “Taming of the Elements” – is a strong visual denly abandoned the project. The reason be- cue within the room’s decor. The painting, de- hind the withdrawal was not only his deterio- picting human genius portrayed as a naked rating health, but also his reluctance to place young man taming four women-elements, sym- 278 | X MDDK X X MDDK | 27 X

Town Hall krakowski ratusz przez kilka wieków zdobił Rynek Główny po zachodniej stronie Sukien- nic. Był to budynek późnogotycki, ze schod- Tower kowymi szczytami, piętrowy, z wysoką wieżą. Główne wejście do ratusza prowadziło od stro- in krakóW ny wschodniej, po schodach, których strzegły leżące lwy. Ratusz został rozebrany w 1820 r. i z dawnych zabudowań władz miasta pozosta- For many centuries Kraków Town Hall adorned ła tylko wieża. Jej powstanie datowane jest na ostatnią ćwierć the Market Square west of the Sukiennice. It XIV w.; być może ukończona została ok. 1383 r. was a late Gothic building, two storeys high, W XVI w. na wieży znajdowały się trzy dzwo- with crow steps and a tall tower. The main en- ny, a na wysokości okapu obiegał ją drewnia- trance was from the east, through a flight of ny ganek dla straży. W 1524 r. umieszczono stairs guarded by recumbent lions. The Town na wieży zegar z polichromowanymi figurkami Hall was dismantled in 1820, and the tower is sprowadzony z Norymbergi. W czasie pożaru all that remains from the ancient site of munici- w 1680 r. został zniszczony hełm, zegar oraz pal government. the tower was constructed in the last quarter sklepienie sali na I piętrze. Wieżę odbudowano i podwyższono o tę część, gdzie dzisiaj mieści of the 14th century; probably completed around się tarcza zegara. Prace, ukończone w 1686 r. 1383. In the 16th century, it was equipped with prowadził śląski budowniczy Piotr Beber. Jed- three bells, and a wooden watchman’s gallery nak już w 1784 r. musiano nakryć wieżę no- on the outside. In 1524, a clock with painted wym hełmem. Po zburzeniu ratusza, przez figures was added, brought from Nuremberg. cały XIX w. wieża niszczała, chciano ją nawet During the fire of 1680 the spire, the clock, rozebrać. Była odnawiana w latach 1913-1914, and 1st floor ceilings were destroyed. The 1925-1930 oraz 1964-1969 r., kiedy dodano tower was reconstructed and raised, adding wykusze, klatkę schodową z lwami, fontannę, a section in which the present dial is placed. ławy kamienne oraz obramienia okienne w ele- A Silesian builder, Piotr Beber, completed res- wacji północnej. toration works in 1686. However, as soon as Wieża w dolnych kondygnacjach jest zbudowa- 1784 the spire was once again replaced. After na z kamienia ciosowego, wyżej z cegły; ciosy the demolition of the town hall, the tower fell kamienne są tylko w narożach. Z trzech stron into disrepair, and there were plans to disman- pokryta jest okładziną kamienną, którą zdobią tle it as well. It survived, and was renovated in pionowe laskowania, przerywane poziomymi 1913-1914, and 1925-1930; during the restora- pasami rozet w kwadratowych obramieniach. tion phase in 1964-1969 the bays were added, Otwory okienne ujęte są wimpergami, czyli as well as the stairs and the lions, a fountain, trójkątnymi szczytami zdobionymi żabkami some stone benches, and window frames in i sterczynami. ściana północna, dawniej przyle- the northern elevation. two lower floors were built of stone blocks, gająca do ratusza jest gładka, ceglana. Znajdu- ją się w niej otwory, które dawniej komuniko- and the upper part, of brick; with stone blocks wały wieżę z ratuszem. Mury wieży mają gru- placed in the quoins. The tower is covered with bość dwóch metrów, a ściana północna niemal stone lining on three sides, decorated with ver- trzech (2,80), gdyż w jej szerokości mieszczą tical bar tracery, with inset horizontal bands się kamienne schodki prowadzące na wyższe of rosettes in square frames. Windows are kondygnacje. clasped within triangular gablets decorated Wewnątrz, na parterze wieży znajduje się sala with crockets and pinnacles. The northern wall, przekryta gotyckim krzyżowym sklepieniem, which used to adjoin the body of the town hall, gdzie mieścił się dawniej skarbiec. W sali is plain brick, with openings that once connect- na piętrze, pełniącej dawniej funkcję kaplicy, ed the two buildings. The walls of the tower are zrekonstruowano gotyckie sklepienie, a z pier- 2 metres thick, and the northern wall is even wotnego wyposażenia zachowały się wsporniki thicker at 2.8 metres as it incorporates a stone i rzeźbiony fryz o motywie dębowych liści. staircase leading to the upper floors. W czasie każdej odnowy wieży w gałkach wień- Inside, there is a rectangular room on the ground czącego ją hełmu umieszczano pismo o aktual- floor, a former treasury, covered with Gothic nych wydarzeniach i wykonanych pracach oraz cross vaults. Upstairs, in a former chapel with ówczesne monety i medale. baroque ceilings, fragments of buttresses and a carved oak-leaf frieze have been preserved. after each restoration, written accounts of is- krakóW, sues current at the time, as well as coins and medals, were placed inside the orbs at the top of the tower. Today these memorabilia are wieża more than merely municipal collectibles: they speak of the history of the town and its hall. ratuszowa 280 | X MDDK X X MDDK | 281 X

krakowski zespół budynków Pałacu Arcybisku- piego zajmuje teren ograniczony ulicą Francisz- kańską, Plantami i ulicą Wiślną. Od momentu swego powstania był przeznaczony na siedzibę biskupów krakowskich. Istniejący już w latach 80. XIV w. pałac rozbu- dował w kolejnym stuleciu kardynał Zbigniew Oleśnicki. Z tego czasu zachowane są najstarsze elementy – średniowieczne portale i fragmenty murów w piwnicach. W 1462 r. pożar tak znisz- czył budynek, że przez wiele lat stał on pusty. Odrestaurował go w połowie XVI w. biskup An- drzej Zebrzydowski. Prace wykonane za rządów biskupa Piotra Myszkowskiego (1577-1591) nadały mu wygląd renesansowej rezydencji. Po- została po nich trójarkadowa loggia dziedzińca (włączona w mury parteru) oraz portal z herbem biskupa – Jastrzębiec. obecny wygląd pałacu pochodzi głównie z okresu rozbudowy dokonanej przez biskupa Piotra Gębickiego w latach 1643-1647. Nawiązywała ona do architektury Włoch północnych, a po- zostały po niej wspaniałe portale. Zniszczony w czasie najazdu szwedzkiego pałac poddano na polecenie biskupa Jana Małachowskiego pra- com renowacyjnym, zakończonym w 1692 r. Do dzisiaj można podziwiać zachowane marmurowe portale z biskupim herbem Nałęcz oraz dekora- cję sklepienia sieni w skrzydle zachodnim. W XVIII stuleciu pałac podupadł, ale dzięki bi- skupowi Andrzejowi Załuskiemu stał się kultu- ralnym salonem Krakowa. Jednak na początku XIX w. rezydencja popadła w ruinę, z której podźwignął ją biskup Jan Paweł Woronicz. Od 1815 r., we współpracy z architektem Szcze- panem Humbertem i malarzem Michałem Sta- chowiczem, odnowił on skrzydło południowe Palace of krakóW Bishops oraz kaplicę. Wnętrza urządzono rzeźbami i obrazami nawiązującymi do historii Polski. Nie- długo potem, w 1850 r., wielki pożar Krakowa zniszczył budynek. ostatniej odnowy pałacu dokonał po 1879 r. the complex of the Palace of Kraków Arch- struction phase left behind magnificently deco- Potocka (the wife of Adam Potocki). The works biskup Albin Dunajewski, dzięki finansowemu bishops occupies the area between Franciszkań- rated doorways. The palace, destroyed during conducted by the architect Tomasz Pryliński wsparciu Katarzyny Adamowej Potockiej. Prace ska street, the Planty Garden Ring, and Wiślna the Swedish Deluge (1655-1657), underwent included remodelling of the façades, construc- prowadził architekt Tomasz Pryliński; objęły one street. Ever since its construction, it was intend- renovation under Bishop Jan Małachowski, tion of new gables, and furnishing of the inte- elewacje, budowę nowych szczytów oraz wypo- ed to become the home of Kraków bishops. completed in 1692. Preserved to this day are riors and notably of the palace chapel. Despite the palace already existed in 1380s, and in the sażenie wnętrz, a szczególnie kaplicy pałacowej. marble portals with the bishop’s Nałęcz coat- the frequent destructions, the residence of the Pomimo wielu zniszczeń rezydencja biskupów following century it was extended by Cardinal of-arms and decoration of vestibule ceiling in Bishops of Kraków has accumulated plenty of krakowskich zgromadziła w swych wnętrzach Zbigniew Oleśnicki. To that time date back the western wing. valuable architecture and works of art. In the 18th century, the building fell into dis- In recent years, the window overlooking wiele cennych detali architektonicznych i dzieł the oldest surviving elements: mediaeval por- sztuki. tals and fragments of cellar walls. In 1462, the repair but – thanks to bishop Andrzej Załuski Franciszkańska street has gained particular sig- W ostatnich latach szczególnego znaczenia building was so badly destroyed by a fire, that – became the cultural salon of Kraków. In the nificance, as it was here that Pope John Paul II nabrało pałacowe okno wychodzące na ulicę it stood empty for many years. It was reno- early 19th century, the condition of the palace always appeared at night to talk to people dur- Franciszkańską, z którego papież Jan Paweł II vated in mid-16th century by Bishop Andrzej declined until it had to be restored by Bishop ing his pilgrimages to Kraków. prowadził wieczorne spotkania podczas swoich Zebrzydowski. Works carried out under bishop Jan Paweł Woronicz. Since 1815 conservation kolejnych pobytów w Krakowie. Piotr Myszkowski (1577-1591) gave the palace works were conducted in the southern wing its Renaissance form. Surviving from that time and the chapel by the architect Szczepan Hum- are the three-arcade loggia in the courtyard, bert and the painter Michał Stachowicz. The krakóW, later incorporated into the ground floor wall, interiors were filled with statues and paintings and portal with the bishop’s Jastrzębiec coat- making reference to Polish history. Soon after- of-arms. wards, in 1850, the great fire destroyed most zespół Pałacu the palace owes its present appearance mostly of the building. the last restoration of the palace was con- to the period of the extension carried out un- Arcybiskupiego der Bishop Piotr Gębicki (1643-1647). Drawing ducted in 1879 by Bishop Albin Dunajewski, from the architecture of northern Italy, this con- thanks to the financial support of Katarzyna 282 | X MDDK X X MDDK | 283 X

krynica jest jednym z największych i najbardziej znanych polskich uzdrowisk. Rozsławi- ły ją wody lecznicze, a także odbywający się tu Europejski Festiwal im. Jana Kiepury, który przyciąga latem do Krynicy miłośników opery, operetki i baletu. krynica pojawiła się w zapiskach w 1547 r., jako osada Krzenycze. Była wówczas niewielką, podgórską wsią. Już w 1721 r. jezuita Gabriel Rzączyński pisał o właściwościach leczniczych tutejszych wód, które stały się jednak znane dopiero pod koniec XVIII w., kiedy to wzrosło zainteresowanie górami. W 1790 r. profesor Uniwersytetu lwowskiego i znawca Karpat, Baltazar Hacqueta, zbadał tutejsze wody mi- neralne i spopularyzował ich walory. Na początku XIX w. Krynicę uznano urzędo- wo za zdrój kąpielowy i w 1807 r. uruchomio- no pierwsze łazienki kąpielowe. Budowano drewniane pensjonaty, restauracje i kawiar- nie, sklepy, powstał teatr, a w 1889 r. Krynica otrzymała prawa miejskie. W 1876 r. urucho- miono linię kolejową z Tarnowa do Muszyny, a w 1911 r. doprowadzono ją do samej Krynicy. Bywali tu Jan Matejko i Henryk Sienkiewicz oraz Helena Modrzejewska. W latach między- wojennych Krynica była ekskluzywnym kuror- tem, a swoją niezwykłą popularność zyskała po II wojnie światowej. W 1884 r., z inicjatywy hr. Alfreda Potockiego, podjęto decyzję o budowie Dworca Zdrojowe- go, czyli obecnego Starego Domu Zdrojowego. Zarządzająca wówczas Krynicą lwowska Dyrek- cja Domen i lasów rozpisała międzynarodowy konkurs na projekt tegoż domu gościnnego. Pierwszą nagrodę przyznano krakowskiemu architektowi, Janowi Zawiejskiemu (1854-1922). Stary Dom Zdrojowy (nazywany tak po wybu- krynica is one of the oldest and better-known tress Helena Modrzejewska. Between the world dowaniu w 1939 r. Nowego Domu Zdrojowe- Polish spas. It was made famous by the medici- wars it was a chic resort, and after the second go) jest wybitnym dziełem architektury neo- nal properties of its mineral waters, and by the world war, its popularity grew universal. In 1884, Count Alfred Potocki initiated the con- renesansowej. Wzniesiono go jako murowany Jan Kiepura European Festival, which brings i tynkowany, dwupiętrowy budynek z ryzalitem opera, operetta, and ballet lovers to the resort struction of the Spa Hostelry, today’s Old Spa środkowym i dwoma bocznymi. Ryzalit środ- every summer. lodge. The lemberg (lviv) Domains and Forests krynica features in historical records in 1547 kowy, pełniący rolę reprezentacyjną, mieści Administration, which governed Krynica at the klatkę schodową prowadzącą z parteru do sali as the Krzenycze settlement, back then merely time, held an international competition for the balowej na piętrze. We wnętrzach Starego a tiny village near the mountains. As early as design of the hostelry. Kraków architect Jan Za- Domu Zdrojowego znajduje się także restau- 1721, a Jesuit of the name of Gabriel Rzączyński wiejski (1854-1922) was the winner. the Old Spa lodge (as it came to be called after racja, cukiernia, kawiarenka i sklep oraz ponad wrote about the healing properties of the Kryn- 200 pokoi. W elewacji tylnej powstały na par- ica waters, which however became famous only the construction of a new one in 1939) is a re- terze otwarte werandy wsparte na ozdobnych, towards the end of the 18th century, at the time markable building in neo-Renaissance style. The żeliwnych słupach. when mountain trips became fashionable. In two-storey brick edifice is covered with plaster, po dobudowie dwóch skrzydeł w latach 1923- 1790, a professor of lviv University and con- with projections at the centre and the sides. The -1924, budynek zyskał plan litery U; jego mo- noisseur of the Carpathians, Baltazar Hacqueta, central projection contains a grand staircase dernizacji dokonano w latach 1950-1970. Ze- tested and advocated the use of the waters. leading from the ground floor to a ballroom on at the beginning of the 19th century, Krynica wnętrzny wygląd Domu Zdrojowego nie uległ the upper floor. In addition to over 200 rooms, większym przekształceniom, wnętrza zaś za- was officially proclaimed to be a balneotherapy the interiors accommodate a restaurant, a cake chowały wspaniały wystrój architektoniczny resort, and in 1807, the first baths were opened. shop, a café, and a boutique. In the back eleva- z końca XIX w. Wooden inns, restaurants, cafes and shops grew tion, at ground floor level, open verandas are kryNIca, around them, even a theatre was established, raised upon decorative, cast-iron steles. With the addition of two side wings between and in 1889 Krynica received municipal status. In 1876 a railway line was opened between Tarnów 1923-1924, the building received the shape of Stary Dom Old Spa lodge and Muszyna, and it 1911 it was extended all the the letter ”U”; it was renovated and upgraded way to Krynica. Among frequent visitors to the between 1950-1970. The outer appearance rein kryNIca Zdrojowy spa, there were such celebrities as the painter mained largely unchanged, and also the interiors Jan Matejko, writer Henryk Sienkiewicz, and ac- retain their original, grand late 19th century style. 284 | X MDDK X X MDDK | 285 X

łuŻNa, one of the fiercest battles on the eastern front and 56th Wadowice and 100th Cieszyn Infan- in the first world war (1914-1918) was fought try Regiments shattered Russian defences, yet in the land of Gorlice. Thousands of soldiers with huge loss of life and limb. cmentarz na the slopes of Pustki Hill (446m/1460ft asl) are fighting on both sides of the conflict were killed during the so-called Gorlice operation. the final resting place for 1200 soldiers who wzgórzu Pustki Many of them were Poles who, as citizens of died in the battle: Poles, Hungarians, Czechs, the powers partitioning Poland, fought against Austrians, Germans, and Russians. Further- each other in the Russian and Austro-Hungar- more, there are 829 individual and 46 mass ian armies. Eighty military cemeteries remain graves among the beeches growing on the hill. Na ziemi gorlickiej, w czasie I wojny światowej witness of those days. The largest of those in The necropolis was designed in a very beauti- (1914-1918) miała miejsce jedna z najwięk- Western Galicia is No. 123 situated on Pustki ful manner: marked with wooden crosses, the szych bitew na froncie wschodnim. W trakcie Hill, on the edge of the village of Łużna. It is tombs are situated among the trees in regular tzw. operacji gorlickiej zginęło tysiące żołnie- the largest necropolis of Hungarian soldiers rows that form large clusters. By the crown of rzy po obu walczących stronach, w tym wielu outside Hungary. the hill, they have been laid out in the form of In the spring of 1915, an attack on Russian de- Polaków. Jako obywatele państw zaborczych an amphitheatre. The paths winding among the walczyli oni naprzeciw siebie w armii rosyjskiej fences was being prepared near Gorlice. On the trees that turn into stairs where the slope is i austriackiej. Po tych wydarzeniach pozostało eve of the battle, 200,000 Austrian and German steeper bring into mind a garden landscape. The tutaj ponad osiemdziesiąt cmentarzy. Najwięk- soldiers gathered here. The operation com- stone terrace situated halfway up commands a szym na terenie Galicji Zachodniej jest położony menced at dawn on 2nd May 1915. The strong beautiful panorama of the mountains: the Be- na wzgórzu Pustki, na skraju wsi Łużna, cmen- concentration of Russian forces by Pustki Hill skid Sądecki and Tatras. At the top of the entire Cemetery on tarz oznaczony numerem 123. Jest on również were attacked by artillery commanded by Ta- memorial stood a wooden chapel, which burned największą nekropolią żołnierzy węgierskich deusz Rozwadowski. Initially, capturing Russian down in 1985 together with its furnishings. Pustki Hill in the cemetery was laid out in the years 1917- poza granicami Republiki Węgierskiej. positions went well, yet deep in the forest the Wiosną 1915 r. rozpoczęto przygotowania do enemy held positions invisible to the artillery -1918, its layout is the work of a Polish sculp- ataku na pozycje rosyjskie w rejonie Gorlic. and well equipped with machine guns. The sit- tor, Jan Szczepkowski, and the wooden chapel łuŻNa W przededniu bitwy zgromadzono tutaj ponad uation required them to be taken by storm. The was built to the design of a Slovak architect, 200 tysięcy żołnierzy armii austriackiej i nie- bayonets of the 12th Kraków Infantry Division, Dušan Jurkovič. mieckiej. Natarcie nastąpiło rankiem 2 maja 1915 r. Na znaczne siły wojsk rosyjskich skon- centrowane w pobliżu wzgórza Pustki popro- wadziła atak artyleria pod dowództwem Ta- deusza Rozwadowskiego. Zdobywanie pozycji rosyjskich początkowo odbywało się sprawnie. Jednak w głębi lasu znajdowały się niewidocz- ne dla artylerii stanowiska wroga, wyposażone w karabiny maszynowe. Wobec zaistniałej sytuacji zarządzono szturm na bagnety. Oddziały: 12 Krakowska Dywizja Piechoty, 56 Wadowi- cki oraz 100 Cieszyński Pułk Piechoty zdobyły pozycje rosyjskie, ponosząc jednak ogromne straty. Na stoku wzgórza Pustki (446 m n.p.m.) spoczywa 1200 żołnierzy poległych podczas opisa- nej bitwy: Polaków, Węgrów, Czechów, Austria- ków, Niemców i Rosjan. Wśród porastających wzgórze buków znajduje się 829 pojedynczych mogił i 46 grobów zbiorowych. Niezwykle ma- lownicza jest kompozycja tej nekropolii: mogiły oznaczone drewnianymi krzyżami rozmieszczone są pośród drzew, w regularnych rzędach tworzących duże grupy; tuż pod szczytem wzgórza rozlokowano je amfiteatralnie. Wijące się pośród drzew ścieżki, przechodzące w stro- mych miejscach w schody, przywodzą na myśl założenie krajobrazowego ogrodu. W drodze na szczyt umieszczono kamienny taras, z którego widać panoramę Beskidu Sądeckiego i Tatry. Całość założenia wieńczyła drewniana kaplica, która spłonęła wraz z wyposażeniem w 1985 r. cmentarz powstał w latach 1917-1918. Jego założenie przestrzenne jest dziełem polskiego rzeźbiarza Jana Szczepkowskiego, a drewnianą kaplicę zbudowano według koncepcji słowa- ckiego architekta Dusana Jurkovica. 286 | X MDDK X X MDDK | 287 X

NoWy Sącz, ratusz Miasto Nowy Sącz, położone na trakcie handlowym prowadzącym z Węgier do Krakowa, lokowane było w 1292 r. przez króla czeskiego Wacława II. Usytuowane na ziemi biskupów krakowskich, w widłach Kamienicy i Dunajca, miało zastąpić Stary Sącz, którego mieszkań- ców chciano tutaj przenieść. ośrodkiem układu urbanistycznego Nowego Sącza jest prostokątny rynek z wybiegającymi symetrycznie ulicami: po trzy na wschód i za- chód, a po dwie na południe i północ. Najstar- szy nowosądecki ratusz mieścił się nieopodal kościoła św. Małgorzaty, przy ul. świętego Du- cha. Kolejna siedziba władz miasta usytuowana była w północnej części rynku i pochodziła z 2. poł. XV w. lub początku XVI. Ratusz, rozbudowany w 2. poł. XVI w. w stylu renesansowym, do XVII w. był piętrowym budynkiem z wieżą i zegarem. W 1834 r. podwyższono go i dobudowano portyk kolumnowy. Po pożarze w 1893 r. został rozebrany. Inicjatorem budowy nowego ratusza był bur- mistrz lucjan lipiński. Gmach zaprojektowany przez budowniczego miejskiego Jana Perosia wzniesiono w latach 1895-1897. Wykonawcą usytuowanego pośrodku rynku budynku ratusza był znany krakowski architekt, Karol Knaus. Powstała monumentalna, zwarta budowla z wieżą oraz reprezentacyjną salą posiedzeń. Zadbano również o otoczenie siedziby władz miejskich: w 1898 r. wokół ratusza urządzono skwery. z zewnątrz budynek otrzymał wystrój eklek- tyczny, a wnętrza zaprojektowano w stylu neo- NoWy Sącz Town Hall renesansowym i neobarokowym. Umieszczone centralnie wewnątrz budynku, reprezentacyjne schody wiodą na wysoki parter i piętro, a prze- the town of Nowy Sącz, situated on the trail de wszystkim do sali posiedzeń. Nakrywa extended upwards and a colonnaded portico events from the city’s history, such as King Ka- ją neorenesansowy strop kasetonowy, a ściany leading south-to-north from Hungary to was added. However, it was disassembled after zimierz Wielki or the welcomed arrival of Jan zdobią malowidła przedstawiające ważne po- Kraków, was chartered in 1292 by Bohemian the fire of 1893. III Sobieski returning from the battle of Vien- Mayor lucjan lipiński initiated the construc- stacie i wydarzenia z dziejów miasta, m.in. kró- King Wenceslaus II. Situated in the domain of na. The murals were painted in 1911 by Piotr la Kazimierza Wielkiego oraz powitanie Jana III Kraków’s Bishop, in the fork between Kami- tion of a new town hall. Designed by a local Spitzmann-Karwosiecki; they were rounded Sobieskiego wracającego spod Wiednia. Malo- enica and Dunajec rivers, it was intended to builder, Jan Peroś, it was erected between out in 1956. Tiled stoves with the emblem of widła te wykonał w 1911 r. Piotr Spitzmann- replace Stary Sącz, whose inhabitants were to 1895 and 1897. The construction was headed the White Eagle are elaborately decorated. In -Karwosiecki; uzupełniono je w 1956 r. W sali be resettled. by a renowned Kraków architect, Karol Knaus. the mezzanine, surviving from the fire of the the centre of the spatial plan of Nowy Sącz znajdują się również niezwykle dekoracyjne located in the centre of the square, the build- old town hall, an 1892 memorial plaque can be piece kaflowe, ozdobione wizerunkiem Orła is its rectangular market square, with streets ing is monumental and yet compact, featuring seen, commemorating the 600th anniversary of Białego. Na półpiętrze klatki schodowej znaj- symmetrically feeding out from it: three each a tower and a flamboyant council hall. The ar- the town’s charter. When Nowy Sącz Town Hall was being con- duje się ocalała z pożaru starego ratusza tab- to the east and the west, and two each to the chitecture was enhanced by the surroundings: lica, ufundowana w 1892 r. z okazji 600-lecia north and the south. The original Nowy Sącz in 1898, lawns were planted around the town structed in the late-19th century, nearly eve- lokacji miasta. town hall was located in the vicinity of St Mar- hall building. rything about it was criticised: the location, gdy pod koniec XIX w. powstawał nowosą- the building is eclectic on the outside, and garet’s church, in świętego Ducha Street. The the design, and the very purpose of this costly decki ratusz, krytykowano jego usytuowanie subsequent seat of the civic government was the interiors are a mix of neo-Renaissance and endeavour. Today the municipal building in the i architekturę oraz celowość tego kosztownego built in the northern part of the square in the neo-Baroque. Centrally placed inner staircase middle of the square is the pride of the town: przedsięwzięcia. Dzisiaj stojący pośrodku ryn- second half of the 15th or at the beginning of ascends towards a high-ceilinged ground floor one of Nowy Sącz’s landmarks, and the best ku ratusz jest jedną z najbardziej charaktery- the 16th century. Extended after the mid-16th and first floor, and above all, towards the As- vantage point to admire views of the city. stycznych budowli miasta i najlepszym punk- century in Renaissance style, the town hall re- sembly Hall. The latter is covered with a neo- tem widokowym Nowego Sącza. mained a two-storey building with a tower and Renaissance coffer ceiling. The walls are lined a clock until the 17th century. In 1834 it was with murals depicting important figures and 288 | X MDDK X X MDDK | 28 X

Salesian oświęcim existed as a fortified motte already he chose the Salesian Society, named after St in the 12th century, and it received town rights Francis de Sales, established in Turin by Saint around 1272. After 1315, the division of the John Bosco in 1859. As the Salesians’ mission is Institution in Princedom of Cieszyn gave rise to the Prince- to provide vocational education for boys, they dom of Oświęcim, with Prince Władysław as undertook to work with the local youths and ośWIęcIM its ruler. In 1445, the domain was further sub- start a vocational training centre, were selected divided, and Prince Jan (John) IV received the as its new hosts. They took over the compound, Oświęcim lands minus the principalities of Za- and in 1898 they presented the plan of activi- tor and Toszek. He sold his Princedom to King ties for their Salesian Institution. One year later, Kazimierz Jagiellończyk in 1457 and the lands’ the first pupils were admitted. renovation works were carried out by the archi- belonging with the Royal domain were recon- firmed in 1564. After the first partition of Po- tect Sławomir Odrzywolski of Kraków in 1899- land in 1772, Oświęcim fell within the borders -1906 and the church was remodelled accord- of the Austrian realm. ing to the design of Mario Ceradini of Torino Dominican friars settled in Oświęcim in the late (the old Dominican presbytery being turned 13th century. Their Church of the Holy Cross and into the porch of the newly reconstructed the monastery were founded in the first half church). In 1901 Cardinal Jan Puzyna inaugu- of the 14th century by Prince Władysław. The rated the quarters of the Institution, and it was church was built of brick, with some stone de- not until 1907 that the side altars of the church tails. After the Hussites set fire to it, the church itself were consecrated. The colourful murals of was rebuilt, but it never managed to return to the church is the creation of a local painter, Jan its former glory. Damaged again by the Swedish Stankiewicz, also the author of the Virgin Mary army, it was finally abandoned at the end of Help of Christians image. In 1908, Educational Authorities granted the the 18th century, after the monastic community was disbanded. At the beginning of the 19th Salesian Institution in Oświęcim the status century, the monastery buildings were turned of a national educational establishment. The into storage space and they fell into disrepair. Salesians were always famous for their atten- at the end of the 19th century, thanks to Father tion to comprehensive development of their Andrzej Knycz, a collection of funds was start- pupils, without neglecting the patriotic aspect ed in order to restore the former Dominican of education. They keep up their good work to compound. To have his idea carried through, this day. ośWIęcIM, gród Oświęcim istniał już w XII w., a prawa gospodarowania wybrał on zgromadzenie sale- miejskie otrzymał ok. 1272 r. Z podziału księ- zjanów, zakon założony w Turynie przez św. Jana stwa cieszyńskiego dokonanego po 1315 r. po- Bosco w 1859 r., a zajmujący się kształceniem Zakład wstało księstwo oświęcimskie, którym władał chłopców w zawodach rzemieślniczych. Zakon- wówczas książę Władysław. W 1445 r. wydzie- nicy zobowiązali się do prowadzenia pracy wy- Salezjański lono z niego księstwa zatorskie i toszeckie; zie- chowawczej z miejscową młodzieżą i otwarcia mię oświęcimską dostał książę Jan IV. Sprzedał szkoły zawodowej. Przejęli tereny podomini- on swoje księstwo w 1457 r. Kazimierzowi Ja- kańskie i w 1898 r. przedstawili plan działania giellończykowi, a ostatecznie przynależność tej Zakładu Salezjańskiego. Już rok później zakład ziemi do Korony została potwierdzona w 1564 r. przyjął pierwszych wychowanków. prace restauracyjne zespołu prowadził w latach Po pierwszym rozbiorze (1772) Oświęcim zna- lazł się w granicach zaboru austriackiego. 1899-1906 architekt Sławomir Odrzywolski Dominikanie osiedlili się w Oświęcimiu pod ko- z Krakowa, a świątynię odnowiono i przebudo- niec XIII w. Kościół pw. świętego Krzyża oraz wano według projektu Mario Ceradiniego z Tu- klasztor ufundował w 1. poł. XIV w. książę Wła- rynu (zamieniono dawne dominikańskie prezbi- dysław. świątynię wzniesiono w całości z cegły, terium na przedsionek odbudowanej świątyni). z kamiennymi detalami. Podpalona przez hu- W 1901 r. kardynał Jan Puzyna poświęcił gmach sytów, została odbudowana, lecz nie odzyska- zakładu, a w 1907 r. poświęcono ołtarze boczne ła już dawnej świetności. Klasztor ponownie kościoła. Polichromię wnętrza świątyni wykonał zniszczony przez żołnierzy szwedzkich, został oświęcimski malarz Jan Stankiewicz, który nama- ostatecznie opuszczony pod koniec XVIII w., lował także obraz Matki Bożej Wspomożycielki. W 1908 r. władze oświatowe nadały Zakłado- po kasacie zgromadzenia. Na początku XIX w. zabudowania klasztorne zamieniono na maga- wi Salezjańskiemu w Oświęcimiu prawa pań- zyny i popadły one w ruinę. stwowe. Salezjanie zasłynęli z tego, iż dbali pod koniec XIX w., dzięki księdzu Andrzejowi o wszechstronny rozwój młodzieży, nie zanie- Knyczowi, rozpoczęto zbieranie funduszy na od- dbując także patriotycznego wychowania. Czy- nowę podominikańskiego zespołu. Do jego za- nią to do dziś. 20 | X MDDK X X MDDK | 21 X

zakopiański stary cmentarz jest jedną z najbar- Na zakopiańskim starym cmentarzu spo- Drewniany kościółek pw. św. Klemensa wybu- dziej znanych polskich nekropolii. Nazwę swoją czywają ludzie niezwykli i całkiem zwyczaj- dowano w latach 1847-1851, dzięki ówczesnym wywodzi od Jana Pęksy, który w 1848 r. ofiaro- ni, artyści, ratownicy, politycy, sportowcy. właścicielom zakopiańskich dóbr, Klementynie wał na rzecz cmentarza swój grunt, położony Są tu prochy zmarłych z dala od ojczyzny i Edwardowi Homolacsom. Budowę kościółka obecnie w jego wschodniej części. Spoczywa i prochy tych, którzy całe swe życie związali doprowadził do końca cieśla Sebastian Gąsie- tutaj i sam ofiarodawca. Większa część współ- z Zakopanem. Spoczywa tutaj pierwszy pro- nica Sobczak. Pierwszą mszę świętą odprawił czesnego cmentarza mieści się na terenie, który boszcz zakopiański – ks. Józef Stolarczyk, dr w nim ksiądz proboszcz Józef Stolarczyk. zakopiański kościółek jest jednonawowy, z wie- już wcześniej znajdował się w rękach Kościoła Tytus Chałubiński, muzyk Jan Krzeptowski rzymskokatolickiego. Przekazali go Kościołowi Sabała, pisarz Kornel Makuszyński, artyści lobocznie zamkniętym prezbiterium i wieżą. Paweł i Regina Gąsienicowie w 1813 r.; teren rzeźbiarze: Antoni Kenar i Antoni Rząsa. Prze- Wewnątrz znajduje się ołtarz główny z obra- obejmował obszar nazywany wówczas Osied- niesiono tutaj po wielu latach prochy osób zem Matki Bożej Częstochowskiej i dwa ołtarze lem, wraz z domem i kamienną kapliczką. zmarłych z dala od Zakopanego: Stanisława boczne. Wnętrze świątyni wzbogacili zakopiań- odwiedzających cmentarz na Pęksowym Brzyz- Witkiewicza, Władysława Orkana, Karola scy artyści: jest tutaj drewniana krata projektu ku wita umieszczona na drewnianej tablicy Stryjeńskiego, Kazimierza Dłuskiego i Ka- Antoniego Kenara, antepedia do ołtarzy wyko- zdobiącej wejście maksyma: zimierza Tetmajera. Zakopiański cmentarz nane przez Karola Kłosowskiego i Marię Buja- to także niezwykła „galeria”: nagrobki stwo- kową oraz droga krzyżowa autorstwa Eweliny rzone przez Władysława Hasiora, Antoniego Pęksowej. Ze starego wystroju zachowało się Ojczyzna to ziemia i groby. Rząsę, Urszulę Kenar czy Michała Gąsienicę wiele cennych obiektów, m.in. obraz św. Pawła Narody tracąc pamięć, tracą życie. Szostaka są prawdziwymi dziełami sztuki. z przełomu XVIII i XIX w. Zakopane pamięta. zakopaNe, cmentarz i kościółek na Pęksowym Brzyzku the ancient cemetery in Zakopane is one of the The ashes of famous people who died away from most famous Polish graveyards. Its name de- Zakopane: Stanisław Witkiewicz, Władysław Or- rives from Jan Pęksa who granted a part of his kan, Karol Stryjeński, Kazimierz Dłuski and Ka- land (today the eastern part of the cemetery) zimierz Tetmajer, were transferred here as well. to create a graveyard in 1848. The benefactor One can also find symbolic tombs of those who of the cemetery is buried here as well. Most of died away from their homeland or who never the necropolis we know today stretches over had a grave at all. Pęksów Brzyzek is the old- land that was in the possession of the Roman est necropolis in Zakopane and the burial place Catholic church for almost 200 years. They of many famous people. The cemetery is also were donated to the Church by Paweł and Re- a one-of-a-kind gallery: tombstones carved by gina Gąsienica in 1813. The endowment, then Władysław Hasior, Antoni Rząsa, Urszula Kenar called “The Settlement” included a house and or Michał Gąsienica Szostak are all unique mas- a stone chapel. terpieces of art. the visitors to the Cemetery at Pęksów Brzyzek the wooden Church of St Clement was built in are greeted with the following maxim written 1847-1851 thanks to the then owners of the upon a wooden board over the entrance: Zakopane estate: Klementyna and Edward Ho- molacs. The construction works were led by carpenter Sebastian Gąsienica Sobczak. The Home is the land and the graves. first Holy Mass in the newly built church was Nations perish when they lose their memory. celebrated by Reverend Józef Stolarczyk. Zakopane remembers. the single-nave church has a tower and an an- the Zakopane cemetery is the burial place gular chancel. There are three altars, two side of people both famous and ordinary: artists, ones and the main one with an image of Our Cemetery and mountain rescuers, politicians and sportspeo- lady of Częstochowa. The interior was decorat- ple. The graves of people who died away from ed by local artists: the wooden bars designed Church at their homeland adjoin the graves of those who by Antoni Kenar, the altar’s antependium by passed all their lives in Zakopane. The first par- Karol Kłosowski and Maria Bujak, and the Pas- ish priest of Zakopane – Reverend Józef Stolarc- sion scene painted on glass by Ewelina Pęksa Pęksów Brzyzek, zyk, is buried here, as well as physician and are but a few examples. Some older decorations mountaineer Tytus Chałubiński, musician Jan were preserved as well, such as the painted im- zakopaNe Krzeptowski Sabała, writer Kornel Makuszyński age of Saint Paul dating from the turn of 18th and sculptors Antoni Kenar and Antoni Rząsa. century. 22 | X MDDK X X MDDK | 23 X

SpIS treścI CONTENTS

SpIS treścI CONTENTS krakóW, KOśCIóŁ PW. SAlWATORA I GONTyNA śW. MAŁGORZATy 144 kWIatoń, CERKIEW PW. śW. PARASKIEWy 146 LachoWIce, KOśCIóŁ PW. śW. śW. PIOTRA I PAWŁA 148 łapczyca, KOśCIóŁ PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 150 MIechóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR BOżOGROBCóW 152 NIepołoMIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. DZIESIęCIU TySIęCy MęCZENNIKóW 154 NoWy Sącz, CERKIEW PW. śW. DyMITRA W SąDECKIM PARKU ETNOGRAFICZNyM 156 oLkuSz, BAZylIKA PW. śW. ANDRZEJA APOSTOŁA 158 zaMkI CASTlES oraWka, KOśCIóŁ PW. śW. JANA CHRZCICIElA 160 oWczary, CERKIEW PW. OPIEKI BOGURODZICy 162 DęBNo k. tarNoWa, ZAMEK 10 ptaSzkoWa, KOśCIóŁ PW. WSZySTKICH śWIęTyCH 164 JeŻóW, DWóR OBRONNy 12 SękoWa, KOśCIóŁ PW. śW. śW. FIlIPA I JAKUBA APOSTOŁóW 166 korzkIeW, ZAMEK 14 SłaWkóW, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. PODWyżSZENIA KRZyżA śWIęTEGO I śW. MIKOŁAJA 168 LIpoWIec, ZAMEK 16 StaNIątkI, KOśCIóŁ I KlASZTOR SS. BENEDyKTyNEK 170 NIeDzIca, ZAMEK 18 Stary Sącz, TRADyCJA śW. KINGI 172 NIepołoMIce, ZAMEK 20 SzaLoWa, KOśCIóŁ PW. śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA 174 pIeSkoWa Skała, ZAMEK 22 Szczyrzyc, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. CySTERSóW 176 SpytkoWIce, ZAMEK 24 tarNóW, KATEDRA PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 178 Sucha BeSkIDzka, ZAMEK 26 tropIe, KOśCIóŁ PW. śW. śW. śWIERADA I BENEDyKTA 180 SzyMBark, DWóR OBRONNy 28 tuchóW, SANKTUARIUM MATKI BOżEJ TUCHOWSKIEJ 182 WIśNIcz, ZAMEK 30 tyNIec, OPACTWO OO. BENEDyKTyNóW. 184 zator, ZAMEK 32 WIeLIczka, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 186 zakopaNe, ZESPóŁ AlBERTyńSKI NA KAlATóWKACH 188 pałace I DWory PAlACES AND MANORS zaBuDoWa HISTORIC SETTlEMENTS BraNIce, DWóR (TZW. lAMUS) 38 Dołęga, DWóR 40 BartNe, WIEś ŁEMKOWSKA 194 gorzeń górNy, DWóR EMIlA ZEGADŁOWICZA 42 BIecz, ZESPóŁ MIEJSKI 196 groDkoWIce, PAŁAC żElEńSKICH 44 cIęŻkoWIce, ZABUDOWA MIASTECZKA 198 IgołoMIa, PAŁAC 46 FryDMaN, WIEś NA SPISZU 200 kąśNa DoLNa, DWOREK I. J. PADEREWSKIEGO 48 gołkoWIce, ZABUDOWA WSI 202 koścIeLNIkI, PAŁAC 50 JurgóW, SZAŁASy NA POlANIE PODKólNA 204 krakóW, DWOREK JANA MATEJKI W KRZESŁAWICACH 52 krakóW, SZPITAl IM. J. BABIńSKIEGO 206 krakóW, DWOREK WŁODZIMIERZA TETMAJERA 54 LaNckoroNa, ZABUDOWA MIASTECZKA 208 krakóW, PAŁAC BISKUPA ERAZMA CIOŁKA 56 LIpNIca MuroWaNa, ZABUDOWA MIEJSKA 210 krakóW, PAŁAC GóRKóW 58 NIepołoMIce, ZABUDOWA 212 krakóW, PAŁAC I PARK IM. ERAZMA JERZMANOWSKIEGO 60 NoWy Sącz, KOlONIA KOlEJOWA 214 krakóW, PAŁAC W BAlICACH 62 SłaWkóW, ZABUDOWA MIASTA 216 krakóW, PAŁAC WIElOPOlSKICH 64 Stary Sącz, ZABUDOWA MIASTA 218 krakóW, RyDlóWKA 66 krzeSzoWIce, ZESPóŁ PAŁACOWO-PARKOWy POTOCKICH 68 Muzea I SkaNSeNy MUSEUMS LaSkoWa, DWóR 70 łopuSzNa, ZESPóŁ DWORSKI 72 aLWerNIa, MUZEUM POżARNICTWA 224 MłoSzoWa, ZAŁOżENIE PAŁACOWO-PARKOWE 74 BochNIa, MUZEUM IM. STANISŁAWA FISCHERA 226 MoDLNIca, DWóR 76 BochNIa, KOPAlNIA SOlI 228 NaWoJoWa, PAŁAC 78 gryBóW, MUZEUM PARAFIAlNE 230 oLkuSz, DWOREK MACHNICKICH 80 harMęŻe, WySTAWA „KlISZE PAMIęCI” 232 oSIek, PAŁAC 82 NoWy Sącz, SąDECKI PARK ETNOGRAFICZNy 234 paSzkóWka, PAŁAC 84 StróŻe, MUZEUM PSZCZElARSTWA „SąDECKI BARTNIK” 236 płaWoWIce, PAŁAC 86 SzczaWNIca, MUZEUM PIENIńSKIE IM. JóZEFA SZAlAyA 238 poręBa WIeLka, DOM WŁADySŁAWA ORKANA 88 SzczucIN, MUZEUM DROGOWNICTWA 240 StrySzóW, DWóR 90 tarNóW, MUZEUM DIECEZJAlNE 242 toMaSzoWIce, ZESPóŁ DWORSKI 92 tarNóW, MUZEUM ETNOGRAFICZNE 244 trzeBINIa, DWóR ZIElENIEWSKICH 94 tarNóW, „PANORAMA SIEDMIOGRODZKA” W MO 246 WIeLIczka, PAŁAC KONOPKóW 96 NoWy WIśNIcz, MUZEUM PAMIąTEK PO JANIE MATEJCE – „KORyZNóWKA” 248 WygIełzóW, DWóR Z DROGINI W NPE 98 WygIełzóW, NADWIślAńSKI PARK ETNOGRAFICZNy 250 WySoka, DWóR 100 zakopaNe, MUZEUM JANA KASPROWICZA NA HARENDZIE 252 zakopaNe, DOM POD JEDlAMI 102 zuBrzyca, ORAWSKI PARK ETNOGRAFICZNy 254 BuDoWLe SakraLNe SACRED ARCHITECTURE INNe typy oBIektóW MISCEllANEOUS aLWerNIa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. BERNARDyNóW 108 BrzeSko, BROWAR GOETZ--OKOCIMSKICH 260 BeJSce, KAPlICA FIRlEJóW 110 krakóW, ARCHIWUM PAńSTWOWE 262 BIecz, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 112 krakóW, BUDyNEK DAWNEGO CK STAROSTWA 264 BoBoWa, SyNAGOGA 114 krakóW – NoWa huta, CENTRUM ADMINISTRACyJNE MITTAl STEEl POlAND O. W KRAKOWIE 266 czchóW, KOśCIóŁ I ZAMEK 116 krakóW, COllEGIUM NOVUM UJ 268 czerNa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. KARMElITóW BOSyCH 118 krakóW, FORT śW. BENEDyKT (NR 31) 270 DęBNo k. tarNoWa, KOśCIóŁ śW. MAŁGORZATy 120 krakóW, INSTyTUT JANA PAWŁA II 272 groDzISko koło Skały, PUSTElNIA BŁ. SAlOMEI 122 krakóW, KOMPlEKS WODOCIąGóW NA BIElANACH 274 gryWałD, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. MARCINA 124 krakóW, OGRODy ZGROMADZENIA KSIęży MISJONARZy 276 heBDóW, DAWNE OPACTWO NORBERTAńSKIE 126 krakóW, SAlA JóZEFA MEHOFFERA W DOMU POD GlOBUSEM 278 IMBraMoWIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. BENEDyKTA 128 krakóW, WIEżA RATUSZOWA 280 IMBraMoWIce, KlASZTOR SS. NORBERTANEK 130 krakóW, ZESPóŁ PAŁACU ARCyBISKUPIEGO 282 kaLWarIa zeBrzyDoWSka, ZESPóŁ PIElGRZyMKOWy 132 kryNIca, STARy DOM ZDROJOWy 284 krakóW, BAZylIKA JEZUICKA PW. NAJśWIęTSZEGO SERCA PANA JEZUSA 134 łuŻNa, CMENTARZ NA WZGóRZU PUSTKI 286 krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. KARMElITóW TRZEWICZKOWyCH NA PIASKU 136 NoWy Sącz, RATUSZ 288 krakóW – MogIła, OPACTWO OO. CySTERSóW I KOśCIóŁ śW. BARTŁOMIEJA 138 ośWIęcIM, ZAKŁAD SAlEZJAńSKI 290 krakóW, KlASZTOR PAUlINóW Z KOśCIOŁEM śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA I śW. STANISŁAWA BISKUPA 140 zakopaNe, CMENTARZ I KOśCIóŁEK NA PęKSOWyM BRZyZKU 292 krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. PIJARóW 142 26 | X MDDK X X MDDK | 27 X

LISta oBIektóW 10 eDycJI THE lIST OF SITES PARTICIPATING IN All THE 10 FESTIVAlS

LISta oBIektóW 10 eDycJI THE lIST OF SITES PARTICIPATING IN All THE 10 FESTIVAlS I MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – WRZESIEń 1999 III MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – WRZESIEń 2001 aLWerNIa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. BERNARDyNóW 108 aLWerNIa, MUZEUM POżARNICTWA 224 BochNIa, MUZEUM IM. STANISŁAWA FISCHERA 226 BochNIa, KOPAlNIA SOlI 228 JurgóW, SZAŁASy NA POlANIE PODKólNA 204 BrzeSko, BROWAR GOETZ-OKOCIMSKICH 260 krakóW, DWOREK WŁODZIMIERZA TETMAJERA 54 cIęŻkoWIce, ZABUDOWA MIASTECZKA 198 krakóW, RyDlóWKA 66 heBDóW, DAWNE OPACTWO NORBERTAńSKIE 126 krakóW, ZESPóŁ PAŁACU ARCyBISKUPIEGO 282 kaLWarIa zeBrzyDoWSka, ZESPóŁ PIElGRZyMKOWy 132 kWIatoń, CERKIEW PW. śW. PARASKIEWy 146 krakóW, FORT śW. BENEDyKT (NR 31) 270 MłoSzoWa, ZAŁOżENIE PAŁACOWO-PARKOWE 74 krzeSzoWIce, ZESPóŁ PAŁACOWO-PARKOWy POTOCKICH 68 NoWy Sącz, CERKIEW PW. śW. DyMITRA W SąDECKIM PARKU ETNOGRAFICZNyM 156 MIechóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR BOżOGROBCóW 152 oraWka, KOśCIóŁ PW. śW. JANA CHRZCICIElA 160 ośWIęcIM, ZAKŁAD SAlEZJAńSKI 290 pIeSkoWa Skała, ZAMEK 22 SękoWa, KOśCIóŁ PW. śW. śW. FIlIPA I JAKUBA APOSTOŁóW 166 StrySzóW, DWóR 90 SłaWkóW, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. PODWyżSZENIA KRZyżA śWIęTEGO I śW. MIKOŁAJA 168 tarNóW, MUZEUM ETNOGRAFICZNE 244 SłaWkóW, ZABUDOWA MIASTA 216 WIśNIcz, ZAMEK 30 Stary Sącz, ZABUDOWA MIASTA 218 WySoka, DWóR 100 Sucha BeSkIDzka, ZAMEK 26 SzczucIN, MUZEUM DROGOWNICTWA 240 IV MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – WRZESIEń 2002 Szczyrzyc, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. CySTERSóW 176 tarNóW, MUZEUM DIECEZJAlNE 242 DęBNo k. tarNoWa, ZAMEK 10 WIeLIczka, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 186 SzyMBark, DWóR OBRONNy 28 zakopaNe, CMENTARZ I KOśCIóŁEK NA PęKSOWyM BRZyZKU 292 krakóW, PAŁAC WIElOPOlSKICH 64 zuBrzyca, ORAWSKI PARK ETNOGRAFICZNy 254 trzeBINIa, DWóR ZIElENIEWSKICH 94 gorzeń górNy, DWóR EMIlA ZEGADŁOWICZA 42 II MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – WRZESIEń 2000 łopuSzNa, ZESPóŁ DWORSKI 72 krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. KARMElITóW TRZEWICZKOWyCH NA PIASKU 136 BIecz, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 112 łapczyca, KOśCIóŁ PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 150 BIecz, ZESPóŁ MIEJSKI 196 czerNa, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. KARMElITóW BOSyCH 118 BraNIce, DWóR (TZW. lAMUS) 38 Stary Sącz, TRADyCJA śW. KINGI 172 czchóW, KOśCIóŁ I ZAMEK 116 FryDMaN, WIEś NA SPISZU 200 IgołoMIa, PAŁAC 46 tarNóW, „PANORAMA SIEDMIOGRODZKA” W MUZEUM OKRęGOWyM 246 IMBraMoWIce, KlASZTOR SS. NORBERTANEK 130 SzczaWNIca, MUZEUM PIENIńSKIE IM. JóZEFA SZAlAyA 238 krakóW, BAZylIKA JEZUICKA PW. NAJśWIęTSZEGO SERCA PANA JEZUSA 134 krakóW, INSTyTUT JANA PAWŁA II 272 V MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – MAJ/CZERWIEC 2003 kryNIca, STARy DOM ZDROJOWy 284 LIpNIca MuroWaNa, ZABUDOWA MIEJSKA 210 BartNe, WIEś ŁEMKOWSKA 194 LIpoWIec, ZAMEK 16 gołkoWIce, ZABUDOWA WSI 202 NIeDzIca, ZAMEK 18 groDkoWIce, PAŁAC żElEńSKICH 44 NIepołoMIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. DZIESIęCIU TySIęCy MęCZENNIKóW 154 gryWałD, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. MARCINA 124 NIepołoMIce, ZABUDOWA 212 harMęŻe, WySTAWA „KlISZE PAMIęCI” 232 NIepołoMIce, ZAMEK 20 krakóW, PAŁAC W BAlICACH NoWy Sącz, RATUSZ 62 288 oWczary, CERKIEW PW. OPIEKI BOGURODZICy 162 krakóW, SAlA JóZEFA MEHOFFERA W DOMU POD GlOBUSEM 278 SzaLoWa, KOśCIóŁ PW. śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA 174 krakóW, SZPITAl IM. J. BABIńSKIEGO 206 tarNóW, KATEDRA PW. NARODZENIA NAJśWIęTSZEJ MARII PANNy 178 oSIek, PAŁAC 82 WygIełzóW, NADWIślAńSKI PARK ETNOGRAFICZNy 250 poręBa WIeLka, DOM WŁADySŁAWA ORKANA 88 zakopaNe, ZESPóŁ AlBERTyńSKI NA KAlATóWKACH 188 StaNIątkI, KOśCIóŁ I KlASZTOR SS. BENEDyKTyNEK 170 tropIe, KOśCIóŁ PW. śW. śW. śWIERADA I BENEDyKTA 180 300 | X MDDK X X MDDK | 301 X

VI MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – CZERWIEC 2004 IX MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – MAJ 2007 BoBoWa, SyNAGOGA BeJSce, KAPlICA FIRlEJóW 114 110 JeŻóW, DWóR OBRONNy DęBNo k. tarNoWa, KOśCIóŁ śW. MAŁGORZATy 12 120 krakóW, ARCHIWUM PAńSTWOWE heBDóW, DAWNE OPACTWO NORBERTAńSKIE 262 126 krakóW, KOMPlEKS WODOCIąGóW NA BIElANACH IgołoMIa, PAŁAC 274 46 krakóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. PIJARóW kąśNa DoLNa, DWOREK I. J. PADEREWSKIEGO 142 48 LaSkoWa, DWóR koścIeLNIkI, PAŁAC 70 50 MoDLNIca, DWóR krakóW, COllEGIUM NOVUM UJ 76 268 oLkuSz, BAZylIKA PW. śW. ANDRZEJA APOSTOŁA krakóW, PAŁAC BISKUPA ERAZMA CIOŁKA 158 56 paSzkóWka, PAŁAC krakóW, OGRODy ZGROMADZENIA KSIęży MISJONARZy 84 276 StróŻe, MUZEUM PSZCZElARSTWA „SąDECKI BARTNIK” LIpNIca MuroWaNa, ZABUDOWA MIEJSKA 236 210 toMaSzoWIce, ZESPóŁ DWORSKI NoWy WIśNIcz, MUZEUM PAMIąTEK PO JANIE MATEJCE – „KORyZNóWKA” 92 248 WIeLIczka, PAŁAC KONOPKóW płaWoWIce, PAŁAC 96 86 zakopaNe, MUZEUM JANA KASPROWICZA NA HARENDZIE 252 X MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – MAJ 2008 VII MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – CZERWIEC 2005 gryBóW, MUZEUM PARAFIAlNE 230 Dołęga, DWóR krakóW, PAŁAC GóRKóW 40 58 IMBraMoWIce, KOśCIóŁ PARAFIAlNy PW. śW. BENEDyKTA krakóW, PAŁAC I PARK IM. ERAZMA JERZMANOWSKIEGO 128 60 krakóW, DWOREK JANA MATEJKI W KRZESŁAWICACH krakóW, KOśCIóŁ PW. SAlWATORA I GONTyNA śW. MAŁGORZATy 52 144 krakóW, WIEżA RATUSZOWA LachoWIce, KOśCIóŁ PW. śW. śW. PIOTRA I PAWŁA 280 148 krakóW – MogIła, OPACTWO OO. CySTERSóW I KOśCIóŁ śW. BARTŁOMIEJA LaNckoroNa, ZABUDOWA MIASTECZKA 138 208 krakóW – NoWa huta, CENTRUM ADMINISTRACyJNE MITTAl STEEl POlAND O. W KRAKOWIE NoWy Sącz, KOlONIA KOlEJOWA 266 214 NaWoJoWa, PAŁAC NoWy Sącz, RATUSZ 78 288 NoWy Sącz, SąDECKI PARK ETNOGRAFICZNy ptaSzkoWa, KOśCIóŁ PW. WSZySTKICH śWIęTyCH 234 164 SpytkoWIce, ZAMEK StrySzóW, DWóR 24 90 Szczyrzyc, KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. CySTERSóW Sucha BeSkIDzka, ZAMEK 176 26 tuchóW, SANKTUARIUM MATKI BOżEJ TUCHOWSKIEJ 182 zakopaNe, DOM POD JEDlAMI 102 zator, ZAMEK 32 VIII MAŁOPOlSKIE DNI DZIEDZICTWA KUlTUROWEGO – MAJ 2006 BIecz, ZESPóŁ MIEJSKI I KOśCIóŁ I KlASZTOR OO. REFORMATóW 112, 196 groDzISko koło Skały, PUSTElNIA BŁ. SAlOMEI 122 korzkIeW, ZAMEK 14 krakóW, BUDyNEK DAWNEGO CK STAROSTWA 264 krakóW, KlASZTOR PAUlINóW Z KOśCIOŁEM śW. MICHAŁA ARCHANIOŁA I śW. STANISŁAWA BISKUPA 140 LachoWIce, KOśCIóŁ PW. śW. śW. PIOTRA I PAWŁA 148 łuŻNa, CMENTARZ NA WZGóRZU PUSTKI 286 MIechóW, KOśCIóŁ I KlASZTOR BOżOGROBCóW 152 oWczary, CERKIEW PW. OPIEKI BOGURODZICy 162 oLkuSz, DWOREK MACHNICKICH 80 SękoWa, KOśCIóŁ PW. śW. śW. FIlIPA I JAKUBA APOSTOŁóW 166 tyNIec, OPACTWO OO. BENEDyKTyNóW 184 WygIełzóW, DWóR Z DROGINI W NPE 98 302 | X MDDK X X MDDK | 303 X

http://praktycznyprzewodnik.blogspot.com	84
http://www.mik.krakow.pl	60
http://www.slideshare.net	22
http://krakowist.com	21
http://mik.krakow.pl	20
http://austenetterespublica.wordpress.com	8
http://galeriakrakowska.info	5
http://galeriakrakow.tumblr.com	1
http://webcache.googleusercontent.com	1

Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego

by Małopolski Instytut Kultury on May 07, 2009

Accessibility

Categories

Tags

Upload Details

Usage Rights

9 Embeds 222

Statistics

Małopolskie Dni Dziedzictwa Kulturowego — Presentation Transcript