Maciej Kowalewski, "Kontrasty w obrębie ulicy", Ulice i place

Socjologowie skłaniają się ku tezie: architektura nie chce uczyć w „getcie”). W konsekwencji mają miejskiej przestrzeni jest odzwierciedleniem różnic mniejsze możliwości znalezienia pracy – pracodawca społecznych. To, co ludzi różni, będzie miało swój mniej chętnie zaufa osobie pochodzącej z „gorszej” wyraz w fizycznym kształcie przestrzeni (np. ulicy). dzielnicy. Segregacja przestrzenna prowadzi często Jest więc przestrzeń miejska pewnym komunikatem: do społecznego wykluczenia i izolacji, powstaje błęd- tu znajduje się dzielnica, dom, mieszkanie osób nie- ne koło, w którym terytorium i problemy socjalne są dostosowanych społecznie, pogardzanych, tu żyją ze sobą nierozerwalnie związane. osoby z warstw wyższych. Pozycja w strukturze Chociaż segregacja przestrzenna istnieje, społecznej jest wzmocniona przez zamieszkiwanie odkąd istnieją miasta, to jednak we współczesnych określonego miejsca. Ale jest też tak, że miejsce, społeczeństwach różnice statusowe stały się bardzo które zamieszkujemy w mieście czy w obrębie danej widoczne. Z jednej strony, jako efekt post-kapitali- ulicy może determinować naszą pozycję społeczną, zmu, zwiększa się dystans ekonomiczny dzielący może już na starcie skazywać na nierówność życio- najbiedniejszych i najbogatszych; z drugiej strony wych szans. Dzieci z zaniedbanych, niszczejących w pewnych obszarach zmniejsza się dystans prze- dzielnic mają gorszą opiekę medyczną i muszą cho- strzenny pomiędzy warstwami biegunowo przeciw- dzić do gorszych szkół (nikt z dobrych nauczycieli nymi. Dominujące w świecie zachodnim państwo 12

maciej kowalewski kontrasty w obrębie ulicy miasto podzielone socjalne próbuje bowiem hamować proces ucieczki najbogatszych poza miasto. Mając do dyspozycji roz- maite uregulowania prawne – mieszkania socjalne, ośrodki dla imigrantów i dodatki mieszkaniowe, planowo steruje procesem osiedlania się. Czym innym jest jednak naturalna tendencja do zamieszkiwania wśród osób o podobnym do na- szego statusie społecznym, a czym innym tworzenie podziałów sztucznych, odgórna ingerencja w delikat- ne mechanizmy miejskiego rozparcelowania przestrzeni. Kreowanie struktur społeczno-przestrzennych stanowi dla zarządzających miastem silną pokusę, łatwo jest bowiem uwierzyć teorii, według której to fizyczne własności miejsca zamieszkania określają całokształt życia społecznego mieszkań- ców. Przekonanie, iż zachowania ludzkie są wytworem przestrzeni zaprojektowanej w odpowiednim kształcie, podzie- la większość architektów (co jest zresztą podstawą klasycznego sporu z socjologami). Mieszkanie w pięknym otoczeniu wyzwala piękne uczucia, rytm świateł ulicznych wyznacza odpowiedni rytm życia (to odpowiedź na problem współczesnego zabiegania), forma zaprojektowana dla potrzeb kul- tu wywoła adekwatne zachowania – oto przykłady poglądów wynikających z takich założeń. Socjolo- gowie chętniej widzą przestrzeń jako produkt, efekt oddziaływań procesów społecznych. Twierdzą oni, że obiekty mogą być postrzegane na wiele różnych sposobów, niezależnie od oczywistych intencji 13

wszystkie fot. w artykule: marek ostrowski Zakładając, że w jednej całości osadniczej twórców, że charakter przestrzeni nie wymusza mieszkają ludzie pod pewnymi względami jej interpretacji: miejsca pomyślane jako sacrum do siebie podobni, różnicować będzie ich mogą być traktowane jako profanum, ludzie wy- nie tylko to, co widać: status materialny, deptują ścieżki w trawie obok projektowanych tras rodzinny, pozycja zawodowa, przynależność przemieszczania się. Nawet prawny stan własności do grupy etnicznej czy wyznaniowej, tryb może być świadomie ignorowany. Można mnożyć życia. „Niewidoczne” składniki statusu, jak przykłady rozbieżności pomiędzy „jedynie słusz- respektowanie norm grupowych, obyczajo- nym” czy „narzucającym się” odbiorem przestrzeni, wość czy tzw. opinia środowiskowa będą a jej rzeczywistą recepcją. Wydaje się, że prawda w pewnych wypadkach pełniły jeszcze waż- leży gdzieś pomiędzy tymi dwoma stanowiskami niejszą rolę w oznaczaniu, kto gdzie miesz- – organizacja przestrzeni i organizacja społeczna ka. Oprócz przestrzennych map mentalnych bezustannie się nawzajem dookreślają. opisywanych przez Kevina Lyncha w „Image • of the City”, ludzie dysponują indywidualnymi Spór architektów i socjologów może pomóc i zbiorowymi mapami społecznymi. Dzięki nim zająć stanowisko wobec problemu kontrastów spo- wiemy, gdzie mieszkają ludzie nam podobni łeczno-przestrzennych, a zwłaszcza wobec prób i ludzie od nas różni. Doświadczenia jednost- rozwiązania tego problemu za pomocą sztucznie na- kowe (otrzymana w jakimś miejscu pomoc, rzucanych danej społeczności form przestrzennych. więzy rodzinne, towarzyskie) i zbiorowe Czy same kontrasty są zjawiskami patologicznymi? (opozycja „my” – „oni”) będą kreśliły te mapy Można powiedzieć, że wraz ze skracaniem dystansu w naszej świadomości. Atawizm plemienny przestrzennego pomiędzy warstwami społecznymi porządkuje świat miejskiej przestrzeni, dzie- mogą się one zacierać i pewne usprawnienia, ląc dzielnice, ulice, domy na „dobre” i „złe” rozwinięta przestrzeń i infrastruktura komercyjna – takie, do których można się zbliżać, i takie, stają się coraz bliższe także ubogim mieszkańcom od których lepiej trzymać się z daleka. miast. Segregacja przestrzenna, jeśli jest procesem żywiołowym, może stać się zaletą miasta. Poprzez 14

fakt istnienia obszarów kulturowo jednorodnych zakładają domofony, montują kraty, by oddzielić ba- i wyrazistych, zwiększa się jego atrakcyjność. wiące się na podwórku dzieci „lepsze” od „gorszych” Jednak narzucone zestawienie dwóch przeciwnych dzieci sąsiadów. Powstaje mur dzielący biednych elementów społecznych w jednej przestrzeni może od bogatych, na wzór gated communities – „osiedli powodować konflikt. za murem”, które pojawiły się w polskich miastach W strukturze jednej ulicy, w obrębie tak małej po 1989 r. W polskiej rzeczywistości (ale nie tylko części miejskiej przestrzeni, społeczna segregacja w niej) trudno sobie wyobrazić realizację idei dobrego jest w mojej ocenie zjawiskiem negatywnym. Mimo przykładu: nie znam przypadku, w którym sąsiedz- komunikacyjnego otwarcia na inne miejskie światy, two osób lepiej uposażonych, zajmujących wyższe ulica jest pewną całością kulturową, universum pozycje, stanowiło dla biedniejszych sąsiadów za- zamkniętym i – w stanie naturalnym – stanowi chętę do społecznego awansu. Bez kompleksowej zbyt mały fragment miejskiej przestrzeni, żeby od- rewitalizacji społecznej rewitalizacja miasta nie może mienności i nierówności społeczne mogły się w jej się powieść. obszarze ujawniać bez negatywnych konsekwencji. • Zarówno źle pojęty architektoniczny kontrapunkt, jak Zwolenników opisanego punktu widzenia moż- i zamieszkiwanie na jednej ulicy grup społecznych na opacznie posądzić o propagowanie statusowej o sprzecznych interesach niszczy harmonię i deli- czystości w obrębie miast. Rzecz jednak nie w pięt- katny ład przestrzeni społecznej. Czy w Ulsterze nowaniu tego, co odmienne, ale w sprzeciwie wobec na ulicy „protestanckiej” dom „katolicki” ma rację jaskrawej, zakłócającej harmonię nierówności. Nie bytu? Czy na starym mieście w Akko dom Izrael- chodzi o uporczywe poszukiwanie jednorodności: czyków „pasuje” do większości domów arabskich? niech ulica posiada w swej strukturze elementy Czy odremontowany w szczecińskim śródmieściu różne, taką wielobarwność powinniśmy wspierać. dom z mieszkaniami o zawrotnych cenach nie razi, Natomiast sąsiedztwo dwóch ładunków kulturowo gdy umieszczony jest obok niszczejącej kamienicy czy społecznie różnych zmienia kontrast w pęknięcie zamieszkałej przez ubogich ludzi z marginesu? i rozdziera mikrokosmos ulicy. Działajmy tam, gdzie Pojawia się dysonans, możemy wzmacniać różnorodność, która jest zaletą, ale jednocześnie bądźmy aktywni w tych obszarach, rozszczepienie tkanki ulicznej, gdzie nierówność prowadzi do społecznej izolacji. rozdarcie przestrzeni fizycznej i społecznej. Im bar- maciej kowalewski – socjolog, zajmuje się struk- dziej przeciwstawne są interesy zamieszkujących turami społeczno-przestrzennymi współczesnych miast obok siebie osób czy grup, tym wyraźniej ujawniać polskich. Obecnie pochyla się uważnie nad zagadnieniem się będzie tendencja do izolacji. W opisywanym budownictwa społecznego. Jest asystentem w Zakładzie tu, szczecińskim przypadku, pojawia się odruch Socjologii Ogólnej Uniwersytetu Szczecińskiego. Razem obronny: ludzie z odremontowanego budynku z fotografikiem Markiem Ostrowskim tworzy grupę Studio zamykają się w obrębie rewitalizowanej kamienicy, Doktora Oktopusa. 15

Maciej Kowalewski, "Kontrasty w obrębie ulicy", Ulice i place

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 22, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 30

Statistics

Maciej Kowalewski, "Kontrasty w obrębie ulicy", Ulice i place — Document Transcript