Levente Polyák, Wyzwalająca rama, Nowoczesności

Levente Polyák wyzwalająca rama nowoczesne przestrzenie pracy i inspiracji K rytycy współczesnej architektury, rząc tym samym wstępny pojęciowy kontekst zastąpiona przez „architekturę oddziałującą mówiąc o jej wpływie na emocje dla badania przestrzeni, który ma służyć wy- na ciało”2. Zanik klasycznego słownika archi- i zachowania użytkowników, czę- zwoleniu nowoczesnych i ponowoczesnych tektonicznego otwiera drogę do „pragnienia sto koncentrują się na kierującej podmiotów. całkowicie otwartej architektury, wolnej od projektantami chęci zdeterminowania konwencji, a jednocześnie mającej bezpo- ruchu i stanów umysłu, czyli pragnieniu architektura i oddziaływanie średni wpływ na realne zmiany”3. ograniczenia wolności ciała i umysłu. Rów- Teorie wpływu architektury na ludzkie zacho- nolegle do propozycji deterministycznych wanie, w dużej mierze zainspirowane Ów zwrot pojęciowy nastąpił wraz z pochło- oferowanych przez architektoniczną nowo- Foucaultiańską biopolityką, pozwalają spoj- nięciem przez pożar szpitala HÔtel-Dieu czesność funkcjonuje drugi, opozycyjny do rzeć na historię architektury z socjopolitycz- w Paryżu w 1772 roku. Wówczas rozpoczęła się nich, nurt teoretyczny. Architekturę trak- nego punktu widzenia. Sven-Olov Wallenstein powszechna debata na temat wymagań sta- tuje się w jego ramach jako czynnik wyzwa- w swojej ostatniej książce Biopolitics and the wianych budynkom użyteczności publicznej: lający energię i kreatywność. Co ciekawe, Emergence of Modern Architecture analizuje „Temat szpitala stał się laboratorium rozwoju różne realizacje tych samych koncepcji historyczny proces, w ramach którego mi- i analizy nowych idei architektonicznych, przestrzennych mogą być postrzegane albo metyczna architektura, funkcjonująca jako niezwykle istotnym dla zrozumienia formy, jako przestrzenie kontroli i nadzoru, albo „reprezentacja porządku” i zdefiniowana umiejscowienia instytucji pomiędzy różny- też jako przestrzenie sprzyjające inspiracji przez słownik historyczny, ustępuje miejsca mi dyskursami i umieszczenia chorego ciała i rozkwitowi współpracy. W niniejszym architekturze nowoczesnej, stając się jedno- w bardziej przystępnej lokalizacji przestrzen- artykule zajmę się przestrzenią pracy jako cześnie „narzędziem porządku”1. W ramach nej”4. Dyskusja na temat odbudowy szpitala wzorcową dla nowoczesności. Identyfikując tego procesu „architektura jako ciało” zostaje zrodziła pojęcie bardziej aktywnej pewne tendencje teoretycznych wpływów kształtujących te przestrzenie, spróbuję 1 S.-O. Wallenstein, Biopolitics and the Emergence of Modern 2 Tamże, s. 25. połączyć z sobą dyskurs architektonicznej Architecture, Princeton 2009, s. 20 (wszystkie cyt. w art. 3 Tamże, s. 34. kontroli z dyskursem kreatywności, two- tłum M. Ch.). 4 Tamże, s. 33.

architektury i zapoczątkowała tworzenie form podmiotów. Jak stwierdza sam Bentham, strzeń roboczą. Na skutek przekształcenia i przestrzeni, które mogłyby zmieniać życie „Panoptikon jest w stanie reformować moral- zachodniego przemysłu automatyzacja części poszczególnych ludzi i całego społeczeństwa. ność, zachowywać zdrowie, ożywiać prze- produkcji doprowadziła do zmniejszenia zna- mysł, rozpowszechniać edukację, redukować czenia koordynacji ciała − w ramach zasad Twórcami tego dyskursu byli przeważnie wydatki publiczne, ratować rozpadającą projektowania większą wagę zaczęto przywią- architekci teoretycy, tacy jak Ledoux, Boullée się ekonomię, zaś w miejsce przecinania zywać do aranżacji sensorycznej równowagi. i Quatremère de Quincy, ale dokładnie gordyjskiego węzła biedy, rozwiązuje go − W konsekwencji, kluczowym aspektem or- w tym samym czasie, w ostatnich dekadach a wszystko to za sprawą prostej idei architek- ganizacji pracy stało się zarządzanie uwagą, XVIII stulecia, Jeremy Bentham zaczął opra- tonicznej”6. nastąpiła przemiana przestrzeni w ramę ma- cowywać sławną koncepcję Panoptikonu. jącą służyć koncentracji: „Analiza zarządza- Przestrzeń panoptykalna, jak przypomina Jest to w rzeczy samej złożona ingerencja: nia ciężkimi ładunkami została zastąpiona Michel Foucault w Nadzorować i karać, jest przestrzeń panoptykalna, poprzez ogranicze- przez organizację koordynacji motorycznej. zorganizowana jak ówczesne dyscyplinarne, nie pewnych możliwości, wzmacnia inne, ko- Studium «jakości» energii zostało zastąpione higieniczne przestrzenie: ordynując w ten sposób fizyczne i psychiczne przez studium «ilości» uwagi”8. zachowanie ludzi. Nie jest więc przypadkiem Przestrzeń dyscyplinarna zmierza do podziału to, że zasady rządzące przestrzenią dyscypli- W ramach tej reorganizacji pracy i dedykowa- na tyle parcel, ile jest ciał czy elementów do narną zostały przeniesione na pole produkcji, nej jej przestrzeni, pojęciem kluczowym stało rozmieszczenia. Należy zlikwidować skutki czyli do królestwa pracy. „W fabrykach, które się „środowisko”. Zaczęło ono obejmować niezdecydowanych repartycji, niekontrolowa- pojawiają się pod koniec XVIII wieku, zasada wszystkie walory zmysłowe, łącznie z tymi, ne ukrywanie się jednostek, ich rozproszoną indywidualizującej parcelacji komplikuje się. których dotychczas raczej nie uznawano za cyrkulację, ich bezużyteczną i groźną koagulację Chodzi zatem o dystrybucję jednostek w prze- elementy architektoniczne: „[…] powietrze, − to taktyka antydezercyjna, antywłóczęgowska, strzeni, gdzie można je izolować od siebie hałas, wibracja, tempo, temperatura, wil- antyaglomeracyjna. Trzeba mieć informacje i łatwo namierzyć, i o związanie tego podziału gotność […]. Środowisko techniczne staje się o obecności i nieobecności, wiedzieć, jak i kiedy z dostępem do narzędzi produkcji, które rzą- wyzwaniem dla inżyniera i jest równie waż- każdego znaleźć, umożliwić kontakty pożyteczne, dzą się swoimi prawami. Trzeba pogodzić re- ne jak przestrzeń dookoła: skupienie się na a przeciąć szkodliwe, móc w każdej chwili nadzo- partycję ciał, przestrzenne zagospodarowanie ciele jako «unerwionej maszynie» wymusza rować zachowanie każdego, ocenić je, zareago- środków produkcji i rozmaite formy aktywno- reorganizację otoczenia i inspiruje narodzi- wać, wyliczyć zalety i zasługi. A zatem procedura ści w ramach dystrybucji «stanowisk»”7. ny psychologii”9. W umysłach projektantów − by poznać, opanować i wykorzystać. Dyscyplina przestrzeni architektonicznych ciało, jego organizuje przestrzeń analityczną5. przestrzenie dla pracy i życia działanie i psychologia, zostało ściśle powią- Niewątpliwie zmiana charakteru pracy, jej zane z otaczającą przestrzenią: „[…] ciało nie Mimo to pożądanym efektem tych dyscy- rola w życiu codziennym i miejsce w społe- może być pomyślane niezależnie od prze- plinarnych wysiłków nie jest po prostu czeństwie nie pozostaje bez wpływu na przestrzeni, w której się znajduje, na którą reagu- stworzenie pasywnych i spacyfikowanych 6 J. Bentham, Panopticon versus New South Wales, [w:] tegoż, 8 G. Vigarello, „Science du travail” et imaginaire du corps, 5 M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Works, Edinburgh 1838-1843, t. IV, s. 39. „Communications” 2007, nr 81, s. 64. Warszawa 1998, s. 138. 7 M. Foucault, dz. cyt., s. 140. 9 Tamże, s. 66. autoportret 1 [30] 2010 | 31

je, która kieruje postrzeganiem jego samego ludzkie zachowanie jest odzwierciedleniem za- i moralnego efektu: „Jasne pokoje, zamknięte i innych miejsc”10. Z tego odkrycia zależności budowanego środowiska, że nowe formy archi- i jasne, oświetlone przez bogate i czyste kolo- ciała od przestrzeni zrodziło się później tektoniczne mogą prowadzić do emancypacji ry, będą oddziaływały moralnie na mieszkań- pragnienie stworzenia przestrzeni neutral- ducha: „Dom, który może być zbudowany dla ców, a środowisko zdominuje ich myśli”14. nej, niezależnej od warunków naturalnych, nowoczesnego człowieka (i dla miasta), wysoce mogącej stanowić ramę dla zrównoważonego zdyscyplinowana maszyna, może przywrócić Architektoniczna myśl rosyjskiego konstruk- działania umysłu i optymalnej produktywno- jednostkową wolność − obecnie odgrodzoną od tywizmu poszła jeszcze dalej w eksploracji ści − przestrzeni klimatyzowanej. życia − wszystkim członkom społeczeństwa”12. środowisk dominujących. Projektowanie, architektura i urbanistyka stały się w Związ- Architektoniczny modernizm pierwszych Mimo emancypacyjnych tendencji w leżących ku Radzieckim nie tyle narzędziami wzmac- dziesięcioleci XX wieku charakteryzował u podstaw myśli modernistycznej, kształto- niania pozycji władzy, ile raczej narzędziami się ciągłymi próbami przewartościowania wanie przyszłego społeczeństwa wydawało się powszechnego przemodelowania jednostek związku pomiędzy przestrzenią i ludzkim polegać przede wszystkim na zastosowaniu ludzkich. W eseju o radzieckiej awangardzie zachowaniem. W tym czasie ustalenie podzia- środków kontroli. Według Gropiusa wyzwanie Tony Wood przedstawia historię Mielnikowa, łu tygodnia na dni robocze i wolne od pracy ustabilizowania społeczeństwa polegało na prominentnego architekta wczesnego okresu spowodowało, że zmianie uległ również stosu- zapewnieniu właściwej koordynacji i trzeźwo- reżimu komunistycznego, który stworzył nek pomiędzy pracą i czasem wolnym, przez ści. „Standardy zaczęto pojmować jako funkcje plany budynku umożliwiającego kontrolę co jeszcze większą wagę zaczęto przypisywać umożliwiające aranżację życia w społeczności: snu15. „Senna sonata” − jak sam Mielnikow rozróżnieniu na przestrzenie przeznaczone do ich rolą było stabilizujące i wychowawcze nazwał ów budynek − była potencjalnym życia i pracy. Bardzo wpływowe edukacyjne działanie na ludzkie umysły. Powtarzalność źródłem doświadczenia idealnego snu, moż- i artystyczne działania Bauhausu, którego standardów miała przynieść ten sam efekt liwego do osiągnięcia za pomocą określonych misję określono jako „kontrolę modernizacji koordynacji i trzeźwości w naszych miastach dźwięków, zapachów, temperatury, wilgotno- poprzez projektowanie”, wyrosły z przyjętej jak monotonia współczesnych strojów miała ści powietrza i ciśnienia. Projekt totalnego przez twórców koncepcji aktywnej, oddzia- wpływ na życie społeczne”13. Z drugiej strony, środowiska był niespotykanym przykładem łującej przestrzeni. Walter Gropius pisał akceptacja i propagowanie koncepcji architek- „fantasmagorii kontroli całego doświadczenia w tamtych latach: „Wiedzieliśmy i uczyliśmy, tonicznego wpływu nie były ograniczone tylko zmysłowego”16. Wood podsumowuje swój esej, że relacje przestrzenne, proporcje i kolory do szkół i teoretyków architektury, pojawiały wyrażając przypuszczenie, że „komunizm regulują funkcje psychologiczne”11. Podobnie się również w ówczesnych ruchach artystycz- w tych czasach nie był po prostu zmianą doktryna architektoniczna Le Corbusiera nych. Niezależnie od konfliktów z Gropiusem, stosunków, ale raczej frontalnym atakiem na oddawała ewolucję koncepcji głoszącej, że Theo van Doesburg, założyciel czasopisma ograniczenia natury ludzkiej”17. „De Stijl”, zgadzał się z nim, wyróżniając rolę przestrzeni w tworzeniu psychologicznego 10 T. Pillon, Le corps et l’air artificiel, „Communications” 14 T. van Doesburg, De Beteekenis der Mechanische Esthetiek voor 2007, nr 81, s. 85. de Architektuur en andere vakken, „Bouwkundig Weekblaad“ 11 W. Gropius, Tradition und Kontinuität in der Architektur, 12 Le Corbusier, La Ville Radieuse, Paris 1935, s. 143. 1921, nr 42, s. 220. Cyt. za: E. van Straaten, Theo van Does- [w:] tegoż, Apollo in der Demokratie, Mainz und Berlin 13 E. Michaud, Fabriques de l’homme nouveau: de Léger à Mon- burg, peintre et architecte, Paris 1993, s. 23. 1967. Cyt. za: Tradition et continuité dans l’architecture, drian, Paris 1997, s. 42. Michaud cytuje pochodzący z 1935 15 T. Wood, Bodies at Rest, „Cabinet Magazine” 2007, nr 24. [w:] tegoż, Apollon dans la démocratie. La nouvelle roku tekst Waltera Gropiusa La nouvelle architecture et le 16 Tamże, s. 21. architecture et le Bauhaus, Bruxelles 1969, s. 110. Bauhaus, [w:] tegoż, Apollon dans la démocratie…, s. 110. 17 Tamże, s. 22. autoportret 1 [30] 2010 | 32

budynek dla wolności bili jego emancypacyjny potencjał, celebru- jącymi się w nich działaniami. Przestrzeń Od lat pięćdziesiątych wzrasta liczba kryty- jąc tym samym potęgę utopii, możliwości jest tylko połowicznie wytworem projektu ków ruchu modernistycznego, coraz mocniej dawane przez technologię i walkę społeczną architektonicznego − jej użytkownicy są potępiających nieludzkie przestrzenie nowych jako środek do osiągnięcia wolnej i postępo- ustrukturyzowani również przez cały zespół miast, destrukcję historycznych dzielnic wej egzystencji” − pisał o sytuacjonistach społecznych umów dostarczonych przez i lokalnych wspólnot oraz piętnujących fakt, Erik Swyngedouw19. Pragnienie zrozumienia firmy i wzorców zachowań generowanych że miejsca zamieszkania stają się pozbawio- wpływu środowiska powraca uporczywie w pi- w trakcie codziennych aktywności. ne ich domowego wymiaru. Znaczące dzieła smach Constanta Nieuwenhuysa: „Programem i manifesty powojennego okresu, takie jak minimum Międzynarodówki Sytuacjonistycz- W wywiadzie z Michelem Foucaultem Paul Non-Plan Cedrica Price’a, Reynera Banhama, nej jest doświadczenie skończonej scenografii, Rabinow zadał filozofowi pytanie o emancy- Paula Barkera i Petera Halla, Learning from która doprowadzi do nadejścia jednorodnego pacyjny potencjał architektury − pragmatycz- Las Vegas Roberta Venturiego, Denise Scott urbanizmu oraz odkrycia nowych zachowań nie nastawiona amerykańska publiczność Brown i Stevena Izenoura albo Four Ecologies wynikających z tej scenerii”20. Innymi słowy: zadawała mu je bardzo często. Odpowiedź of Los Angeles Reynera Banhama, domagały się „Całościowe studium sposobów tworzenia Foucaulta może być konkluzją tego tekstu: odrzucenia „planu” − planowego środowiska, atmosfery i ich psychologicznego wpływu jest planu generalnego. Miejsce przekonania o ar- zadaniem, którego podejmiemy się zbioro- Nie wydaje mi się, aby było możliwe powiedzenie, chitektonicznym determinizmie miała zająć wo”21. Gra jako społeczna i miejska funkcja że coś należy do porządku „wyzwolenia”, a z kolei nowa próba docenienia spontaniczności. jest istotą praktyk sytuacjonistycznych. Archi- coś innego do porządku „opresji”. […] Nie wydaje tektoniczny determinizm propagowany przez mi się również, aby istniało coś, co w swojej Obok innych krytyków to właśnie sytuacjoni- tę grupę służy − paradoksalnie − tworzeniu naturze byłoby wyzwalające. Wolność to praktyka. ści zaproponowali ostateczną odpowiedź na przestrzeni przeznaczonych do niedającej się Może istnieć faktycznie określona liczba projek- modernistyczny funkcjonalizm: „Wzorem, zdeterminować działalności i spontanicznych tów, których celem jest modyfikacja ograniczeń, który należy osiągnąć, jest społeczeństwo zachowań − czyli gier − oraz rozwojowi indy- ich rozluźnienie lub nawet zerwanie, ale żaden «zabawy» − termin ten odnosi się do działań, widualnej i zbiorowej kreatywności. z tych projektów w samej swojej naturze nie spra- które są czystymi wytworami kreatywnej wi, że ludzie zostaną automatycznie wyzwoleni, wyobraźni, ponieważ zostały wyzwolone z ry- Jaka jest rola architektury w emancypacji tego żaden projekt nie może ustanowić. Wolność goru użyteczności i jakiejkolwiek funkcji”18. pracy, w wyzwalaniu kreatywności, w otwie- ludzi nigdy nie jest zapewniona przez instytucje Odrzucenie architektonicznych i urbanistycz- raniu umysłu? Z pewnością fizyczna orga- i prawa, które mają na celu ich gwarantowanie. nych praktyk modernizmu bynajmniej nie nizacja wnętrz i przestrzeni zewnętrznych Dlatego też zawsze możemy te prawa i instytucje oznaczało automatycznego odrzucenia celów strukturyzuje ich użycie, produkcję i pro- obejść. Nie dlatego, że są one dwuznaczne, ale stawianych przed ruchem modernistycznym. mocję oraz umożliwia nadzór nad pojawia- dlatego, że wolność musi być praktykowana22. „Choć [sytuacjoniści] żywili głęboką wrogość i nieufność względem modernizmu, poślu- 19 E. Swyngedouw, The Strange Respectability of the Situationist tłumaczenie z angielskiego: michał choptiany City in the Society of the Spectacle, „International Journal of ilustracje: anna zabdyrska Urban and Regional Research” 2002, vol. 26, nr 1, s. 153-165. 18 C. Nieuwenhuys, La déclaration d’Amsterdam, [w:] Con- 20 C. Nieuwenhuys, dz. cyt., s. 35. 22 Interview of Paul Rabinow with Michel Foucault, stant, New Babylon: art et utopie, textes situationnistes, 21 Tenże, Une autre ville pour une autre vie, [w:] Constant, [w:] Architectural Theory Since 1968, ed. K. M. Hays, ed. J. C. Lambert, Paris 1997, s. 52. New Babylon..., s. 42. Cambridge, Mass. 1998, s. 433. autoportret 1 [30] 2010 | 33

Levente Polyák, Wyzwalająca rama, Nowoczesności

by Małopolski Instytut Kultury on Aug 23, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 14

Statistics

Levente Polyák, Wyzwalająca rama, Nowoczesności — Document Transcript