Katarzyna Bazarnik, "Popsuta przestrzeń", Przestrzenie książki

katarzyna bazarnik popsuta przestrzeń o odpowiedzialności wydawcy Gdybyśmy zadali pytanie „czym jest dla Po takich czterech liniach zdążałem przed się nas literatura?”, wielu odpowiedziałoby, że są w mojej pierwszej, drugiej, trzeciej i czwartej księ- to po prostu książki. Mimo dynamicznego rozwoju dze”, objaśnia z przymrużeniem oka meandry swej elektronicznych mediów, książka wciąż pozostaje narracji tytułowy bohater Tristrama Shandy, dodając podstawowym nośnikiem sztuki, którą stosunkowo żartobliwie, że jego ideałem jest (lessingowska?) od niedawna nazywamy literaturą, a która przez linia prosta: wieki (jeśli nie przez tysiąclecia) nosiła miano „poezji” i utożsamiana była z utworami istniejącymi „Jeżeli dalej będę się udoskonalał tak szybko, co nie – i w świadomości autorów, i odbiorców – jako jest niemożliwe – za łaskawym pozwoleniem dia- wytwory języka mówionego. Pismo było zatem błów z Beneventu – osiągnę w końcu doskonałość cieniem mowy, a książka, używając słów Miltona, poruszania się w taki sposób: „przeźroczystą fiolą”, przechowującą krystaliczną esencję ducha. Termin „literatura” – czyli piśmiennictwo czyli po linii, która jest tak prosta jak tylko umiałem ją narysować za pomocą (pożyczonej w tym celu) – użyty zostaje w znanym nam znaczeniu dopiero feruły, i która nie skręca ani w lewo, ani w prawo. w 1800 roku przez Mme de Staël, zaledwie trzydzie- – Linia prosta – to ścieżka, po której winien iść ści pięć lat po Lessingowskim Laokoonie, w którym chrześcijanin! – powiadają teologowie. niemiecki myśliciel, rozważając naturę rozmaitych – To emblemat prawości moralnej! – powiada sztuk, klasyfikuje literaturę (czyli w jego rozumieniu Cycero. „poezję”) jako sztukę rozwijającą się w czasie, – To najlepsza linia – powiada ogrodnik sadząc ka- pokrewną muzyce, przeciwstawiając ją malarstwu pustę. – To najkrótsza linia – powiada Archimedes i rzeźbie jako sztukom przestrzennym. – jaka łączy dwa punkty”. Jednak w tym samym czasie, gdy Lessing dekretuje temporalną i linearną naturę literatury jako (Tristram Shandy, Księga VI, Rozdz. XL) pochodną cech języka, Laurence Sterne publikuje powieść Życie i myśli JW Pana Tristrama Shandy Snując historię swego życia, Shandy nie- (patrz: s. 9 w niniejszym numerze), która otwarcie ustannie eksponuje fakt, iż zawarł ją na kartach podważa wnioski autora Laookona. książki. Jej żywy, gawędziarski ton przeplatany jest graficznymi elementami, których nie sposób „Otóż wypowiedzieć, a które mówiący oddać mógłby raczej odpowiednią miną czy gestem. Marmurko- wa czy zaczerniona strona, zapisane gwiazdkami i pauzami akapity, co rusz wybijają czytelnika z tego swoistego „śnienia na jawie”, w którym zanurzamy się, czytając wciągającą historię. Ów „sen” sprawia, że druk zamazuje się i przestaje istnieć, i zdaje nam się, że widzimy żywe postacie toczące rozmowy, ko- chające się i walczące tuż przed naszymi oczyma. I kiedy śledząc perypetie bohatera, zapominamy już o przedmiocie, który trzymamy w rękach, narrator (wraz z autorem) zwraca nam uwagę, że „bez wątpienia brak tu całego rozdziału,

przez co w książce powstała przez Tristrama, nieistniejącej realnie książce, a nie dziesięciostronicowa luka”. jako tę właśnie książkę, którą trzymamy w rękach. Nawet jeśli ostatecznie jest prawdą, że Shandy nie Istotnie, w księdze czwartej po rozdziale XXIII opowiada nam o swoim życiu, lecz o pisaniu o nim, następuje rozdział XXV, a po stronie 240 – strona to Sterne zaprzęga do tych celów również ów mate- 251 (The World’s Classics, Oxford 1990). Tym rialny przedmiot, dzięki któremu jego opowieść może samym, głos autora wydaje się nakładać na głos w ogóle zaistnieć i ujawnić niuanse, wykreowanej przez niego postaci, anektując ma- terialną przestrzeń książki do fikcyjnego świata. których sam zapis mowy nie mógłby oddać. Poprzez ten zabieg granice fabuły i rzeczywistości zostają niepokojąco zamazane, a dziesięciostro- Co innego bowiem opisywać czy sugerować nicowa „dziura” funkcjonuje jako swoisty łącznik szok, a co innego na szok czytelnika narazić. Gdy- między tymi dwoma – rozłącznymi, wydawałoby byśmy się natknęli w książce na dziurę po wyciętym się – światami. Tak przynajmniej sprawy się mają fragmencie, bylibyśmy autentycznie zaskoczeni. na anglojęzycznym obszarze. Lecz jeśli natrafimy na ramkę informującą nas Niestety, wszyscy dotychczasowi polscy wydaw- po prostu, że: cy i drukarze starannie tę dziurę „łatali”, uważając chyba, jak ów wspomniany przez Tristrama ogrodnik, w tym miejscu w pierwszym wydaniu powieści znajdowało się wycięte w tekście okienko że nieprzerwane następstwo stron w książce jest równie oczywiste i konieczne, co nieprzerwane następstwo rzędu kapuścianych główek. Linia prosta oferuje nam się zaledwie surogat tego wrażenia, – oto ścieżka, po której winien iść chrześcijanin! o które chodziło autorowi. A jednak amerykański – powiadają nasi edytorzy, wiodąc nas grzecznie (na wydawca powieści Albert Angelo, autorstwa bry- przykład) od strony 292 do 2931 czy od 332 do 3332, tyjskiego pisarza B. S. Johnsona (New Directions dając nam wyraźnie do zrozumienia, gdzie kończy się Book, New York 1987) postąpił podobnie, pomijając katar zyna bazarnik fikcja, a zaczyna realność. Ograniczając nieciągłość – pracuje w Instytucie w ogóle istnienie owej dziury w oryginalnym wyda- numeracji li tylko do rozdziałów, polskie wydania Filologii Angielskiej UJ, niu (z 1964 roku), w zamian natomiast dołączając ograniczają Sterne’owskie wieloznaczności, a w kon- zajmuje się twórczością erratę ze stosowną informacją. Na ironiczny para- sekwencji modyfikują treść powieści, sprawiając, Jamesa Joyce’a i libera- doks zakrawa to, że „wycięto” fragment, który miał że odbieramy ten jej fragment jako opowieść o pisanej turą. Zredagowała tomy być właśnie dosłownie wycięty! Wokół Jamesa Joyce’a (1998) i Od Joyce’a do Literatura tak bardzo kojarzy nam się z „opowia- liberatury (2002), a także joyce’owski numer „Litera- daniem historii”, że opracowujący tę książkę zespół 1 Tristram Shandy, Prószyński i S-ka: Warszawa 1995. tury na Świecie” (7−8/2004). redaktorsko-edytorski albo o tym okienku po prostu 2 Tristram Shandy, Czytelnik: Warszawa 2001.

The Oxford Anthology of English Literature, Oxford University Press: New York – London – Toronto 1973, s. 25 zapomniał (?), albo uznał, iż wystarczy powiedzieć czytelnikowi, że ono tam „jest” (było). Być może uznano, że prawdziwa dziura byłaby zbyt kosztowna i ekscentryczna? Lecz użyty przed chwilą cudzy- słów natychmiast ujawnia różnicę, o którą chodziło pisarzowi. Johnson walczył z fikcją równie zaciekle W. Blake, The Complete Illuminated Books, Thames & Hudson: New York 2000, s. 84 co Tadeusz Kantor, który nie wahał się wkroczyć na scenę i przerwać spektakl, aby skorygować aktorów, jeśli wyczuwał fałsz w ich grze służącej rozbijaniu iluzji. W tym samym celu autor Alberta Angelo jest gotów użyć każdego dostępnego mu zabiegu typograficznego. Dziura nie tylko jest integralną częścią Johnsonowskiego utworu – ale wręcz stanowi clou jego refleksji na temat literackich środków wyrazu, o czym pisarz mówi otwarcie w zakończeniu książki. Za jej pomocą Johnson pragnie przekazać ważkie treści. Dając czytelnikowi dosłowny wgląd w tragiczną przy- szłość tytułowego bohatera, z jednej strony kwe- stionuje linearność, z drugiej zaś – poprzez fizyczną pustkę zdaje się mówić o śmierci oraz wymykającej się jednoznacznym definicjom istocie poezji. Temat śmierci i dezintegracji, wyrażonej poprzez fizyczny kształt książki, podejmie Johnson raz jeszcze w swojej najbardziej znanej powieści The Unfortunates, wydanej w formie luźnych składek umieszczonych w pudełku (patrz: s. 56 w niniejszym numerze). I znów, jak w powyższych wypadkach, okneiko eicśket w etęicy w ęis oławodjanz icśeiwop uinadyw myzsw reip w ucsjeim myt w zamierzony efekt uniezwyklenia zostanie oswojony – tym razem przez węgierskiego wydawcę, który zaoferował książkę w formie tradycyjnie zszytego kodeksu. Autor może sobie ostatecznie poironizo- wać we wstępie, namawiając czytelnika do wycięcia spisu treści, pocięcia go na paski, wrzucenia do ka- pelusza i wyznaczania kolejności lektury za pomocą losowania. Jednak, jak podkreśla Johnson, to, co nieuchronnie ominie węgierskiego czytelnika,

to „owo fizyczne odczucie rozpadu i kruchości tej powieści w jej oryginalnym formacie; namacalna metafora przypadkowości, charakteryzującej pracę umysłu”. Na zakończenie tej krótkiej galerii książek popsutych przez zniekształcenie ich fizycznej przestrzeni wypada nam wspomnieć Williama Blake’a, któ- rego wspaniałe, iluminowane poematy dostępne są dla masowego czytelnika głównie w graficznie „neutralnych” wydaniach. Chociaż znawcy jego twórczości wskazują na integralność tych dzieł, na sensy, które wyłonić się mogą tylko z jedności lub opozycji słowa i obrazu czy z charakterystycznej typografii pozornie czysto tekstowych utworów, ich oryginalna i znacząca szata graficzna jest traktowa- na jako swego rodzaju ekstrawagancki naddatek. A jeśli nawet znajduje ona odpowiednie uznanie, uważa się Blake’a za swego rodzaju przypadek ekstremalny i wyjątkowy, sfera typografii bowiem: fizyczny kształt książki i wygląd tekstu, jest uzna- wana za element przygodny – efekt pracy i decyzji nie autora, ale redaktora, wydawcy, składacza i drukarza. Rzeczywiście, w wypadku wielu, zapewne nawet większości pisarzy tak się właśnie dzieje. Oddają oni swoje teksty w ręce wydawców, ufając, że ci dobiorą dla nich najodpowiedniejszą szatę graficzną. Lecz jest również grupa twórców, którym owa szata nie jest obojętna. Co więcej, którzy sami zaprzęgają ją do „produkcji znaczenia”. Traktują język, a raczej jego widzialne wcielenie, czyli pismo, jako namacalny materiał. Nie chcą – by powrócić do miltonowskiej metafory – wlewać ducha swej idei do „przeźroczystej flaszy”, lecz zaklinają go w prze- strzenną bryłę książki. Takich pisarzy należałoby raczej nazywać twórcami liberatury (od łac. liber – książka), czyli takiej literatury i takiej poezji, które nierozdzielnie łączą słowo z jego materialnym podłożem. Jak widać więc, książka książce nierówna. Ba, czasami nawet jeden numer pisma drugiemu. Trzeba zatem patrzeć uważnie, aby nie umknęło nam to, co z takich nierówności wynika.

Katarzyna Bazarnik, "Popsuta przestrzeń", Przestrzenie książki

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 59

Statistics

Katarzyna Bazarnik, "Popsuta przestrzeń", Przestrzenie książki — Document Transcript