Juliusz Woźny, "Choroby i artysta", Przestrzenie zdrowia

Czas w tym wyjątkowym miejscu miał dla Gielniaka znaczenie zupełnie swoiste – wydzielane przez chorobę okresy lepszego samopoczucia artysta starał się zagospodarować możliwie efektywnie. Skrupulatnie wykorzystywał szansę daną mu przez pobyt – możliwość swobodnej refleksji nad rzeczami zasadniczymi. Pozwalało to na skupienie – poświę- cenie swego czasu w najbardziej możliwy sposób twórczości. Jednocześnie skąpo wydzielane przez chorobę interwały lepszego samopoczucia narzucały mu swoistą dyscyplinę – konieczność starannego gospodarowania czasem. O swojej sytuacji pisał do profesora Dawskiego: „W tym roku jeszcze bardziej ograniczyłem kontakty z ludźmi, to było konieczne z wielu względów. Bardzo potrzebna mi jest samotność, cisza, skupienie, może dlatego, że konflikty wewnętrzne narastają i zaostrzają się? Że byłem zbyt «otwarty» i doznałem wielu przykrości Wpływ choroby artysty na ostateczny Artysta urodził się w 1938 roku w rodzinie Jego dorobek artystyczny stanowi blisko siedemdzie- od ludzi?”; i w innym liście: „zmuszony jestem kształt dzieła to zagadnienie obecne w historii polskich emigrantów we Francji. Jego talent siąt prac, wliczając w to piętnaście ekslibrisów, które bronić się przed ludzką życzliwością, bronię się sztuki od dawna. Czasem kalectwo ma wymiar szybko znalazł uznanie – już w 1947 roku otrzymał powstały w okresie szesnastu lat zmagań z chorobą. najczęściej milczeniem – to jest dla mnie przykre, symboliczny, jest swoistym znamieniem, czymś, nagrodę Union Française des Oeuvres Laïques Mimo tak niewielkiego pod względem ilościowym ale konieczne”. Odwiedziny u Gielniaka, według co dodatkowo wyróżnia geniusza z otoczenia. d’Education Artistique za rysunki i akwarele. Nie dorobku artysta jest uważany za jednego z najwy- osób, które składały mu wizytę, przypominały Dość wspomnieć o ślepocie Homera. Bywało, że przyjął jednak proponowanego przez mera Anzin bitniejszych polskich grafików. Uznanie towarzyszyło prawdziwe pielgrzymowanie do górskiej pustelni. zmagania z własną słabością wyciskały piętno stypendium na studia w Akademii Sztuk Pięknych mu już za życia, co owocowało licznymi nagrodami Artysta stawiał pewne ograniczenia – fatalny stan na dziele artysty i do dziś nie pozostają one bez w Paryżu, w 1950 roku zdecydował się natomiast oraz zainteresowaniem krytyki i mediów. zdrowia sprawiał, że nie przyjmował osób chorych wpływu na interpretację jego twórczości. Tak było na przyjazd do Polski, co umożliwili mu polonijni Jak wspomniano, choroba artysty miała wpływ na grypę lub przeziębionych – kichanie było surowo z Ludwikiem van Beethovenem i Vincentem van działacze, organizując młodemu artyście studia na decyzję o wyborze techniki – linorytu. Osłabiony zabronione. Wśród zaprzyjaźnionych z Gielniakiem Goghiem. Nastawione na sensację najnowsze konsularno-dyplomatyczne w kraju. Niestety, niemal chorobą układ oddechowy Gielniaka nie zniósłby „pielgrzymów” wymienić trzeba profesora Stanisława publikacje chętnie dokonują interpretacji twór- natychmiast trafił do szpitala, we wrześniu 1953 roku kontaktu z farbami olejnymi. Technikę uprawianą Dawskiego, Irenę i Andrzeja Jakimowiczów, Jerzego czości wielu artystów w kontekście prawdziwych jego stan uznano za ciężki i w roku następnym przez profesjonalnych artystów dość rzadko z powodu Stajudę, Jerzego Panka, Ignacego Witza, Stanisła- bądź urojonych chorób. Autor „przełomowego” Gielniak trafił do przeciwgruźliczego sanatorium jej rzekomego ubóstwa w krótkim czasie wzniósł na wa Grochowiaka i Wojciecha Siemiona. opracowania przypisuje na przykład malarzom w Bukowcu koło Kowar w Kotlinie Jeleniogórskiej. wyżyny wirtuozerii. Swoje kompozycje wycinał w lino- Swoją potrzebę kontaktu z ludźmi artysta rea- wady wzroku i z tych przesłanek wywodzi wnioski Ministerstwo Kultury i Sztuki przychyliło się do jego leum niewielkim nożykiem, dowodząc, iż ta pozorna lizował w znacznym stopniu poprzez specyficzną natury artystycznej, a czasem ideowej, mające prośby, umożliwiając mu podjęcie studiów na miej- prostota nie przekłada się na rezultat artystyczny. korespondencję – natychmiast po odbiciu wysyłał wyjaśnić istotę dorobku twórców tej miary co scu w trybie indywidualnym. Edukację artystyczną Pobyt Józefa Gielniaka w sanatorium w sposób każdą swoją nową grafikę kilku przyjaciołom, Monet czy El Greco. W istocie takie interpre- odbywał pod kierunkiem prof. Stanisława Dawskiego oczywisty narzuca analogię do losów bohaterów prowadząc z nimi także za pomocą listów dialog tacje zawężają skomplikowane zagadnienie z Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych powieści Tomasza Manna Czarodziejska Góra. Akcja o sprawach artystycznych i filozoficznych – zdawał twórczości artystycznej do jednego czynnika we Wrocławiu, który odwiedzał studenta, z biegiem arcydzieła dwudziestowiecznej prozy także rozgrywa sobie sprawę, że nie ma czasu na sprawy codzienne, i sposób całkowicie nieuprawniony upraszczają lat coraz bardziej ulegając urokowi jego osobowości się w odizolowanym od świata sanatorium – w Davos. zwykłe, doczesne. W 1962 roku napisał do prof. niezmiernie skomplikowany proces, jakim jest i talentu. Rezultatem owych „lekcji” były nie tylko pra- Również tam czas płynie inaczej niż w świecie „na Dawskiego: „Właściwie robiłem moje linoryty dla powstawanie dzieła sztuki i kształtowanie się ce wysoko cenione przez krytykę, ale także głęboka dole”. To metaforyczne „spojrzenie z góry” pozwala Ciebie, były naszym porozumieniem”. Swoje prace poglądów artystycznych wybitnych twórców. przyjaźń i wspaniała korespondencja świadcząca ludziom dotkniętym chorobą zdobyć swoistą formę często dedykował, wyraźnie zaznaczając adresata A jednak czasem choroba twórcy w sposób o wzajemnej fascynacji intelektualnej. wolności od codziennych problemów. Mannowskie „rozmowy”. W ten sposób twórczość stawała się istotny wpływa na wymowę dzieł, ich formę, pro- Niemal całe swoje dojrzałe życie artystyczne sanatorium to nie tylko miejsce chorób i śmierci, przejmującą opowieścią o życiu w zamkniętym świe- ces twórczy, a nawet wybór techniki artystycznej. Gielniak spędził w sanatorium, dzieląc czas lepszego ale także swoisty azyl, który sprzyja prowadzeniu cie, gdzie czas płynie inaczej i samo życie inaczej Specyfikę tego procesu warto poznać zwłaszcza samopoczucia między spotkania i tworzenie. W zdu- rozmów – tyle że Gielniak, człowiek o nieprzeciętnej wygląda. Podobną formą dialogu z konkretną osobą w przypadku artysty o tak wysokiej samoświado- miewająco krótkim czasie osiągnął pełnię rozwoju inteligencji i erudycji, w najmniejszym stopniu nie są ekslibrisy, dedykowane wybranym przyjaciołom mości jak Józef Gielniak. artystycznego, tworząc niemal wyłącznie linoryty. przypomina naiwnego Hansa Castorpa. i będące nie tylko formą charakterowania adresatów, 28 29

lecz także jednym ze sposobów na prowadzenie przysłania masyw budynku, że ten masyw ożywa Był to swoisty pamiętnik, w którym artysta notował filozoficznej dyskusji. nagle, że wszystko poczyna wchodzić w nie- wydarzenia oraz ich miejsce i okoliczności. Grafika Istnieje zdumiewające, głębokie pokrewieństwo oczekiwane związki. To była naprawdę niezwykła powstawała przez cały rok. Bywało, że wycieńczony między twórczością grafika z Bukowca i prozą Bru- chwila. O tym «Sanatorium» pisano potem, że jest chorobą artysta był w stanie w ciągu dnia wykonać nona Schulza, artysty, który niemal nie wyjeżdżając «halucynacyjne»”. jedynie kilka nacięć na linoleum. z miejsca urodzenia, funkcjonował we własnym Trudno o lepszy komentarz do N.B.O.G z B. Twórczość Gielniaka, będąca osobistą notacją wewnętrznym świecie i w poczuciu ogromnej izo- Sanatorium VII niż fragment Sanatorium pod klepsy- jego walki z przeznaczeniem, jest jednocześnie zdu- lacji. Obaj reprezentują podobny typ wrażliwości drą – Brunona Schulza: „Z walizą w ręku poszedłem miewająco pełnym opisem świata i losu człowieka. artystycznej. Gęstość narracji Schulza znajduje białym wąskim gościńcem, uchodzącym niebawem Analiza owego lirycznego pamiętnika o niezwykle artystyczny odpowiednik w niezwykłym, starannym w ciemny gąszcz parku. Z pewną ciekawością przy- intymnym charakterze wskazuje, że niektóre opracowaniu każdego centymetra powierzchni giel- glądałem się pejzażowi [...] I może pod wpływem z kompozycji powstały pod wpływem obserwacji niakowskich kompozycji, bacznej obserwacji świata tej aury, ciężkiej i bezbarwnej, ciemniała ta wielka krajobrazów widocznych z sanatoryjnego okna, i życia w najmniejszych jego przejawach. Wystarczy misa horyzontu, na której aranżował się rozległy, gdy artysta uwięziony we wnętrzu, nie mógł nawet zestawić fragment jednego z listów Gielniaka z cyta- lesisty krajobraz ułożony kulisowo z pasm i warstw wyjść do otaczającego budynek parku. Artysta ze tem ze Sklepów cynamonowych Schulza: zalesienia, coraz dalszych i bardziej szarych, spły- swoich codziennych doświadczeń stworzył świat „Był tam wielki, zdziczały, stary ogród. Wysokie wających smugami, łagodnymi spadami, to z lewej, przejmujący, groźny i jednocześnie urzekający. grusze, rozłożyste jabłonie rosły z rzadka potężnymi to z prawej strony. Cały ten ciemny krajobraz, pełen Tak zapewne powstały niektóre improwiza- grupami, obsypane srebrnym szelestem, kipiącą powagi, zdawał się ledwie dostrzegalnie płynąć sam cje, które rozgrywają się na niebie, przybierając siatką białawych połysków. Bujna zmieszana, nie w sobie, przesuwać się mimo siebie jak chmurne charakter kosmicznych wizji, jak Improwizacja koszona trawa pokrywała puszystym kożuchem i spiętrzone niebo pełne utajonego ruchu. [...] Była dla Grażynki VI czy Improwizacja dla Grażynki II, falisty teren. Były tam zwykłe, trawiaste źdźbła to czerń dziwnie nasycona, głęboka i dobroczynna, w której złowieszczy kosmiczny znak unosi się nad łąkowe z pierzastymi kitami kłosów; były delikatne jak sen pełen mocy i posilności. I wszystkie szarości Kotliną Jeleniogórską. filigrany dzikich pietruszek i marchwi i szorstkie listki krajobrazu były pochodnymi tej jednej barwy. Taki W pierwszych pracach Gielniaka budynek bluszczyków i ślepych pokrzyw, pachnące miętą; ły- kolor przybiera krajobraz niekiedy u nas w chmur- sanatorium jawi się jako groźny gmach, bywa, że kowate, błyszczące babki nakrapiane rdzą, wystrze- ny zmierzch letni, nasycony długimi deszczami. artysta otacza go murami, potęgując klimat osa- lające kiśćmi grubej, czerwonej kaszy. Wszystko Ta sama głęboka i spokojna abnegacja, to samo czenia i uwięzienia. Z biegiem czasu w kolejnych to, splątane i puszyste, przepojone było łagodnym zdrętwienie zrezygnowane i ostateczne, nie potrze- wersjach Sanatoriów pojawia się coraz więcej powietrzem, podbite błękitnym wiatrem i napuszone bujące już pociech braw. [...] Gdy drzewa się prze- elementów organicznych, formy łagodnieją i coraz niebem. Gdy leżało się w trawie, było się przykry- rzedziły, zadudniły mi pod nogami belki mostu. Na bardziej stapiają się z otaczającym krajobrazem. tym całą błękitną geografią obłoków i płynących drugim jego końcu, wśród czerni drzew majaczyły Improwizacje najwyraźniej powstają dzięki inspira- kontynentów, oddychało się całą rozległą mapą szare wielookienne ściany hotelu, reklamującego cjom krajobrazami obserwowanymi z sanatoryjnych niebios. Od obcowania z powietrzem liście i pędy się jako Sanatorium”. okien lub podczas spacerów po parku, i mimo że pokryły się delikatnymi włoskami, miękkim nalotem Do tematu choroby bezpośrednio nawiązują niekiedy są w nich także nawiązania do chorób, nio- puchu, szorstką szczeciną haczyków, jak gdyby do dwa z jego linorytów – powstałe w latach 1960- są bardziej optymistyczne przesłanie. Odniesienia chwytania i zatrzymywania przepływów tlenu. [...] -1961 Przeciw chorobom i Podróż dookoła karty go- do świata „na zewnątrz” dają zapowiedź wolności. A jedna z tych roślin, żółta i pełna mlecznego soku rączkowej. Sens pierwszej z wymienionych kompo- Podobne antidotum na swoje uwięzienie wynalazł w bladych łodygach, nadęta powietrzem, pędziła zycji wyjaśnia sam artysta: „[...] jako pomysł do tego ciężko chory Stanisław Wyspiański rysujący ge- ze swych pustych pędów już samo powietrze, sam linorytu posłużył mi dawny zwyczaj wykonywania nialne pejzaże z widokiem na Kopiec Kościuszki puch w kształcie pierzastych kul mleczowych rozsy- drzeworytniczych znaków magicznych, tzw. cha- widoczny z okien jego pokoju. pywanych przez powiew i wsiąkających bezgłośnie rakterów, które miały służyć do odpędzania zarazy, w błękitną ciszę”. demonów i wrogów. Jest to «charakter» przeciwko Jak Gielniak opisuje własną pracę – Sanatorium chorobom, a w szczególności przeciwko jednej. V: „Sanatorium V było dla mnie zresztą bardzo Szkoda tylko, że nikt nie wierzy w jego skuteczność ważną pracą. Okoliczności pamiętam dokładnie. [...]”. Podobne znaczenie, zaklinania choroby, ma Długo chorowałem, wreszcie poczułem się lepiej. druga z wymienionych grafik. Tym razem do spo- Mogłem wyjść do parku. Było pogodnie, ułożyłem rządzenia odbitek użyto czerwieni – barwy, którą się w trawie, «słuchałem jak rośnie». I coś nagle pielęgniarki zaznaczają na karcie choroby wykres stało się dziwnego. Stwierdziłem z zaskoczeniem, temperatury – i taki rodzaj wykresu biegnie przez że trawa ogromnieje mi w oczach, staje się groźna, całą długość czterdziestocentymetrowego linorytu. 30 31

Juliusz Woźny, "Choroby i artysta", Przestrzenie zdrowia

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 120

Statistics

Juliusz Woźny, "Choroby i artysta", Przestrzenie zdrowia — Presentation Transcript