Joanna Roszak "Klepsydra w słowie, klepsydra cała jest", Przestrzenie książki

joanna roszak klepsydra w słowie klepsydra cała jest poezja konkretna – wiersz jako parafraza kształtu to w literach róża róża się mieści Klepsydra może wyrażać koncepcję poety- nähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähern i rzeka Nil w słowie Nil cała jest. ckiego wszechświata. Dlatego stała się ważnym nähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähern elementem poezji przestrzennej (Raumdichtung), nähernnähernnähernnähernnähernnähern graficznej, przełamującej tradycyjne kanony nähernnähernnähernnähernn (...) wprowadzić ją w arkana Sztuk, Czasu i techniki budowania. Kosmologiczna klepsydra nähernnähern i tego, co zwie się Przestrzenią. syntetyzuje czas i przestrzeń. „Złodziejka wody” nähern (dosłowne tłumaczenie z greckiego) przybierając nähernnähern Jorge Luis Borges na kartce kształt, nähernnähernnähernnähernn nähernnähernnähernnähernnähernnähern wykrada przestrzeń. nähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähern nähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähernnähern Georg Christoph Lichtenberg mówi: „Poemat o pustce przestrzeni mógłby być [...] czymś nie- Można zestawić ten utwór z Południem Sta- zwykle wysublimowanym”. Poezja konkretna – splot nisława Barańczaka i zastanowić się, jak te dwa przestrzeni ze słowem – szuka swojego punktu alef, wiersze, z których jeden jest konkretny, aranżują zamyka wszystkie możliwe przestrzenie, miejsca przestrzeń, jak będąc tak podobne, jeszcze wyraź- i źródła światła, daje się składać i oglądać na wiele niej się od siebie różnią. W utworze konkretnym sens sposobów. Chce zmieścić świat w słowach, w jed- wyraża się najczęściej przez jedno słowo lub małą nym i jedynym możliwym Borgesowskim alefie. Dla grupę liter, układające się w różne konstelacje. Nie Kwintyliana wiersz to kształt. By pokazać, jak „kształ- jest to, jak chcą niektórzy, koniec poezji, a raczej tna” poezja aranżuje przestrzeń, sięgnę do kilku wydobywanie dzięki przestrzenności jej bezprze- tekstów literackich. Wszystkie one są przestrzenne, strzenności, nieskończoności. Wiersz konkretny nie wszystkie jednak konkretne. to rodzaj konfiguracji używającej słowa w sposób „Konkretna” klepsydra Gerharda Rühma z dzia- podstawowy. łającej w stolicy Austrii Wiener Gruppe (Friedrich Achleitner, Hans Carl Artmann, Konrad Bayer, „Konstelacja jest zaproszeniem” Gerhard Rühm, Oswald Wiener) zbudowana jest jak carmen figuratum: „nähern” znaczy „zbliżać się”, („The constellation is an invitation”) – pisał wiersz stanowi zatem historię przybliżania i odda- w 1954 roku w Od linii do konstelacji Eugen Go- lania się, trakt przemijania, owoc obdarzenia jego mringer. Skoro mowa o strukturze języka, mowa twórców zmysłem analitycznym i syntetycznym. o przestrzennym tworze. Dwa lata później w Poezji 44

konkretnej Gomringer zestawiał tak skonstru- owany tekst z architekturą. Konkretny – nawet w potocznych skojarzeniach – znaczy: abstrahujący od szczegółów, uściślony, istniejący materialnie, dążący do sedna, rzeczowy, nieabstrakcyjny, pewny siebie, indywidualny, prawdziwy, wyraźny, określony czasem i przestrzenią, dokładny, realny, rzeczywisty, istniejący, sprecyzowany, poukładany. Dlatego właśnie tekst konkretny zawiera w sobie wiele języków. Jest jeszcze bardziej obiektem este- tycznym. Konkretyści, inaczej niż Barańczak w wy- smakowanym i precyzyjnym wierszu o przemijaniu zatytułowanym Południe, czują, że to wspaniałe powiedzieć tak wiele jednym słowem. Wyraźne jednak jest, że utwór Barańczaka nie miałby w sobie takiej siły, gdyby został zapisany w tradycyjny sposób: bez wytyczenia szlaków, wierszowych stromizn, paralelnego rymowania w odbijających się wersach, bez zwężonego „i”, ostro znaczącego trakt przechodzenia życia w urojenie. Słodki lek, prawdziwości smak, co skróci za nami przejście, ten stromy szlak, pionową drogę z nagłego krzyku tuż po urodzeniu w dół; jeszcze nieprzytomny bielą kropli z piersi, nagim potopem światła, smak i znak świata; jakim powrotem – wielokrotny, pierwszy twój – jeszcze się przypomni na dnie, po życiu już po urojeniu trzeźwiej bezstronny: smak ponownie trochę słodki, lecz bardziej gorzki, jak to z truciznami Tekst Barańczaka uruchamia drugie znaczenie wyrazu „klepsydra”. To nie tylko zegar wodny czy pia- skowy, lecz także tekst, podobny swym charakterem do nekrologu, ogłoszenie w postaci afisza. Te dwa teksty – Wiedeńczyków i Barańczaka – zestawię z ubranym w podobny kształt wierszem Będzie-było Stanisława Dróżdża, którego środek ciężkości znajduje się w takim samym zwężeniu gardła jak w poprzednich utworach. Najważniejszy 46

animator poezji konkretnej w Polsce układa swoją w różnych rejestrach, na różnych kondygnacjach. klepsydrę (znów wykorzystując podwójne znacze- Inna jest jej dramaturgia. nie tego wyrazu) z trzech słów: pojawiającego się w sześciu górnych wersach coraz mniejszego wyra- Wiersz jawi się bowiem zu BĘDZIE, zogniskowanego na cztery strony świata jako parafraza kształtu, przez rozłożenie liter JEST oraz rozszerzającego się ku dołowi sześciowersu wyrazów BYŁO. plansza do badania wzroku, struktura działająca Autor Pojęciokształtów od poezji konkretnej na kilka zmysłów, adaptacja treści do wrażeń wizual- oczekuje autonomizacji, izolowania słowa z konteks- nych lub dźwiękowych. Czyni kształt równoznaczny tu języka i referencji pozajęzykowych. Mówi: sensowi wydobywającemu się ze słów – stąd międzynarodowość poezji konkretnej, która bada „Poezja konkretna pisze obrazem”. szczelność złączeń, autokomunikuje. Nie można awansem zaliczyć do poezji konkretnej każdego Obraz zaś na nowo angażuje przestrzeń. Początków tekstu, przybierającego określony kształt, taki tekst konkretnych klepsydr można się przecież doszu- winien sam siebie omawiać, a z tego wynika już kiwać i w barokowej poezji przestrzennej, i nawet jego częściowo aintelektualna percepcja. Jarosław znacznie wcześniej (patrz: Skrzydła Erosa greckiego Mikołajewski zauważa, że poeci hermetyzmu, zain- poety z IV w p.n.e. Simiasza z Rodos oraz Skrzydła spirowani osiągnięciami Mallarmégo i Ungarettiego, wielkanocne George’a Herberta, utwór pochodzący „wyzwolili wszystkie możliwości słowa, które, odnie- z 1633 r. z tomu The Temple). sione do konkretu, wyposażone zostały ponadto W tak rozumianej twórczości konkretnej ujaw- w silny ładunek symboliczny”. Pisze o uniesieniu nia się inteligencja skupienia. Ta poezja powstaje obrazu „ponad czaso-przestrzenne ograniczenia”1. podczas poszukiwania straconych przestrzeni. W książce Piotra Rypsona, Piramidy, słońca, labi- Nawet jeśli tekst nie jest trójwymiarowy, lecz rozło- rynty. Poezja wizualna w Polsce od XVI do XVIII żony jako plama na kartce, to istnieje przestrzennie wieku, śledzić można ten trakt tradycji i inspiracji: w sferze umysłu jego twórcy. Johannes Bobrowski francuski letryzm, poezja i sztuka intermedialna, joanna roszak – dok- przestrzegał w jednym z wierszy, by nie wypo- poezja optyczna, sygnalizm, typo-poem, konstela- torantka w Zakładzie wiadać słowa „miłość” tam, gdzie nie ma miłości. cja, tekst ideogramatyczny, wiersz opto-fonetyczny, Poetyki Historycznej IFP UAM, autorka tomu wier- Parafrazując – nie mówmy o konkrecie, gdzie nie poème-affiche, visual poetry, Bild-gedicht, kaligramy szy Tintinnabuli. Publiko- ma zaangażowania przestrzeni. Konkretny tekst Apollinaire’a. Wiersze konkretne są rozproszone, wała m.in. w: „Liparze” otwiera się sam, bo często jest metatematyczny, mobilne i stale składają się w całość. (Serbia), „Pro Femina” jakby nie potrzebował koniecznej obecności czy- (Serbia), „Trag” (Serbia), telnika. Słowo otwiera się na kształt i przestrzeń, „Przeglądzie Polskim” (Nowy Jork), „Literaturze na 1 J. Mikołajewski, Słowo o hermetyzmie, „Literatura na Świecie”, „Res Publice Nowej”, „Nowych Książkach”, samo znajduje do siebie klucz wewnątrz tekstu. Ta Świecie” 1987, nr 11, s. 166. „Odrze”, „Toposie”, „Zeszytach Literackich”. Laureatka poezja chce oddać sprawiedliwość przestrzeni, być Por. P. Rypson, Piramidy, słońca, labirynty. Poezja wi- I nagrody Konkursu im. J. J. Lipskiego. kompletna, zrealizowana i integralna, oddziałująca zualna w Polsce od XVI do XVIII wieku, Warszawa 2002. 47

Joanna Roszak "Klepsydra w słowie, klepsydra cała jest", Przestrzenie książki

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 60

Statistics

Joanna Roszak "Klepsydra w słowie, klepsydra cała jest", Przestrzenie książki — Document Transcript