Jiri Junek, "Czechy, Morawy i Śląsk", Architektura organiczna

W nowoczesnej architekturze czeskiej rzuca zwyczajności, wstydliwości, prostoty ocierającej się się w oczy jej często namiętny etos. Z jednej strony o ascezę, nieokazałości niekiedy wręcz okazałej. wynika to z roli, jaką sztuka odgrywa w życiu naro- Jej fundamentalne kategorie to prawda i moralność. dowym Czech. Status jej był bowiem od początku Bycie architektem w Czechach, na Morawach jiří junek lat czterdziestych do początku lat pięćdziesiątych i na Śląsku nie jest zawodem, lecz służbą – poważną czechy, ubiegłego wieku zdecydowanie anormalny i wszystko i szczerą, mężną i apostolską. wskazuje na to, iż „normalny” był po raz ostatni Najwybitniejszy spośród czeskich historyków w połowie XVIII wieku. Narzędzie, czy wręcz broń architektury współczesnej zdefiniował scharakte- służąca tworzeniu tożsamości narodowej, środek ryzowane wyżej zjawisko jako „ideowy konstrukt morawy i śląsk ratowania narodowego istnienia, wyraz oporu, za- czeskiego rygoru, złożony i pełen sprzeczności fe- kodowany język konspiracji przeciwko reżimowi… nomen, z którego efektów można wyprowadzić dobre Tym wszystkim była architektura. Ponadto jest ona i złe właściwości współczesnej czeskiej architektury”. najważniejszą ze sztuk: buduje model idealnego Na początku była Kotěrowska próba przekazywania społeczeństwa i idealnego świata. Jej służebność Wagnerowskich zdrojów modernizmu czeskiemu nie wydaje się istotna, bo nigdy nie chodzi po prostu środowisku. Święta trójca – cel, materiał i struktura pytanie o architekturę organiczną o budynek; – wymagała wówczas od formy, by mówiła o budynku to, co najbardziej elementarne: w jaki sposób budy- chodzi o porządek świata, nek stoi. Drugie pokolenie czeskiego modernizmu nie wyznaje już nagiej, niezdobionej prawdy obiektu, o wieczność, o koncepcję przyszłości, o nowego wyrażonej w gołej prostopadłości niosącego i nie- człowieka, o zbawienie. Równocześnie istnieją sionego. Młodzi ekspresjoniści, zgromadzeni pod w Czechach mechanizmy tłumiące to, co ekstremal- sztandarem kubizmu, szukają bardziej dynamicz- ne i wyłączające z domeny dobrego gustu gest, wie- nych i uduchowionych środków wyrazu. Za Worrin- lomówność, pompatyczność. Czeska architektura nie gerem wyróżniają addytywny sposób budowania, jest pozbawiona patosu, ale jest to patos skromności, przytakujący materii, a przeciwstawiają mu te epoki 30

w historii czeskiej architektury, które pokonywały strzeni w dynamicznym baroku czeskim może się materię przenikającym ją duchem: szczytowy i póź- kojarzyć z czymś żywym. Ruch jest atrybutem życia ny gotyk, dynamiczny czeski barok oraz barokowy i ewokacja organicznego życia następuje wszędzie gotyk Santiniego. Podstawowe przeciwstawienie tam, gdzie statyczna z natury swojej forma budynku utylitarystycznej fizyki ortogonalnego budowni- wywołuje złudzenie ruchu, a równocześnie formalnie ctwa oraz metafizyki pokonującego materię budow- odchodzi od ortogonalnej abstrakcji. nictwa nieortogonalnego i krzywolinijnego zostało W ewokowaniu życia czai się ryzyko przy- wówczas zarysowane niezwykle ostro. pomnienia o jednym z najgłębszych tajników Kubiści operowali bardzo abstrakcyjnymi po- architektury. W tym miejscu możemy sobie chyba jęciami, a zatem „nieortogonalne” i „krzywolinijne” pozwolić na to, by nazwać rzecz bez ogródek: oczywiście nie oznacza automatycznie: organiczne. po architekturze spodziewamy się stworzenia przy- Jednak od przedstawienia zmagania architektonicz- tulnego, ciepłego, nego ducha z materią jako dramatu, który miał się wypowiadać w krystalicznym ukształtowaniu fasady, wilgotnego łona, do obrazu żywego organizmu droga nie jest tak da- leka. Ostatecznie zawsze można zinterpretować na z którego zostaliśmy niegdyś wypędzeni we wrogi przykład fasadę kamienicy Jozefa Chochola na ulicy świat, a zarazem objawienia wieczności, która wszystkie fot. w artykule: archiwum autora Neklana pod praskim Wyszehradem jako ukształto- wykracza poza naszą organiczną przemijalność. waną przez zasadę wzrostu, poddając się sugestii Ewokacja życia jest zatem równocześnie ewokacją płynącej z narożnego słupa, który ciągnie się przez miękkiej bezbronności, procesu starzenia się i roz- całą elewację budynku od cokołu do gzymsu, kładu. Dlatego bezpośrednie nawiązania do świata a swoim kształtem przypomina drzewo. Na po- organicznego występują w architekturze w fazach dobnej zasadzie abstrakcyjne wsporniki struktury schyłkowych wielkich okresów stylistycznych – wtedy tektonicznej gotyckiego kościoła mogą przypominać właśnie, gdy dany styl chyli się ku upadkowi i ku las, a uduchowiona abstrakcja ekspansywnej prze- śmierci. Zdecydowana abstrakcja tektonicznych 31

elementów − wyraz poznania Prawa Bożego − przechodzi w późnym gotyku w ikoniczne odniesienia do chaotycznej nieprawidłowości i próchniejącej niepewności gałęzi, w uporczywe przypominanie o przemijaniu i niepoznawalności świata. W XIX wieku barok bywał określany jako „styl warkoczo- wy” i przeciwstawiany czystej, duchowej formie gotyku jako przejaw przesadnej cielesności. Świat organiczny ponownie podejmuje się przekształcać architektoniczną abstrakcję w późnym eklektyzmie, rozkładającym ostatnie formuły stylistyczne nauko- wego historyzmu, by za chwilę oczyszczające stara- nia początkującej moderny zaczęły się doszukiwać w organicznej zasadzie nowego porządku. Tego samego porządku, który z kolei druga faza secesji znajdzie w abstrakcyjnej geometrii. Po powstaniu niezależnej Republiki Czecho- słowackiej eksperyment ze słowiańską okrągłością i barwnością oraz osobliwe przekształcenie kubizmu przyniosły nową geometrię. Powstała kolejna sprzeczność: z jednej strony radosna wielość kształtów i materiałów ambitnego, państwowo reprezentacyjnego nowego stylu, z drugiej zaś demokratyczny etos republiki Masaryka. Podzie- lane przez całe społeczeństwo humanitarne ideały łączyły ludność, którą w przeciwnym razie dzieli- 32

łaby majątkowa nierówność. Nic dziwnego zatem, że młode państwo od samego początku przyciągała surowość wagnerowsko-kotěrowskiego modernizmu i że w ostrej, konkurencyjnej walce o nowy styl naro- dowy zwyciężył w końcu na całej linii ponadnarodowy funkcjonalizm. Nie jest w porządku być ostentacyjnie bogatym, jeśli nie starcza dla innych. Architektura jako sztuka publiczna powinna należeć do wszystkich, niezależnie od statusu społecznego. Krzykliwe manifestowanie w niej własnej zamożności jeszcze dzisiaj uchodzi w Czechach za coś kiczowatego i niemoralnego. Kult racjonalnej rzeczowości i ascezy pogłębił opozycję ortogonalne/nieortogonalne, semantycznie odczytywaną jako opozycję racjo- nalne/nieracjonalne. W miarę jak ugruntowywał się wymóg typizacji i standaryzacji na płaszczyźnie budowniczej oraz jego reduktywny odpowiednik na płaszczyźnie społecznej, wzrosło także napięcie między tym, co zbiorowe, a tym, co indywidualne. Kiedy na początku lat trzydziestych pojawiły się zapowiedzi wewnętrznego kryzysu funkcjonalizmu, szły one w parze z zainteresowaniem estetycznymi i psychologicznymi aspektami architektury oraz z odchodzeniem od dogmatu ortogonalności. W swo- ich domach rodzinnych na północnych Morawach i na Śląsku bracia Lubomír i Čestmír Šlapetowie dążyli do stworzenia organicznej architektury scha- rounowskiego typu. Na Barrandovie, tym swoistym Hollywoodzie praskich filmowców, zaczęły się pojawiać zapowiedzi rustykalnego stylu, który po su- rowej diecie białego funkcjonalizmu oferował bardzo ponętne rozwiązania: łuki, mury z surowych cegieł, grube tynki, drewniane detale. Z ortogonalności zrezygnowano także z innych przyczyn. Niektórzy twórcy uciekali się na przykład do organicznych krzywych, gdy mieli do wykonania projekty obiektów o charakterze monumentalnym. Nie brakowało także rozważań teoretycznych. W dziele Karka Honzíka porównuje się naturalne i architektoniczne prawi- 33

dłowości budowania; także rozważania nad relacjami Nazwijmy rzeczy po imieniu: nasze pochodzenie pomiędzy funkcją a formą prowadzą „zekologizo- z jaskini domaga się jaskini; sztuczne otoczenie wane” myślenie funkcjonalistyczne do koncepcji architektury jest dla nas obce, a ortogonalne bu- biotycznego lub też bioplastycznego stylu, w którym downictwo powstało tylko po to, by budować mógł architektura zachowuje się w środowisku jak żywy każdy; architektom nie zależy na użytkownikach bu- organizm. dynków, projektują dla kolegów i krytyków. Centrum Dalszy rozwój architektury zmierzał jednak konferencyjno-społeczne w Štiřínie – przeciwnie. w kierunku odwrotnym do bioplastycznej utopii Obiecuje „przestrzeń, która umożliwi wyzwolenie stylistycznego spełnienia; prowadził do ideoplastyki własnej wyobraźni i myśli, swobodny bieg spojrzeń, socjalistycznego realizmu. Demokratyzm Masaryka a także dokonanie zaskakującego odkrycia, że czło- przeszedł w socjalistyczny egalitaryzm i znalazł wiek, który do tej pory czuł się uwięziony w swoim swój architektoniczny wyraz w zuniformowanej otoczeniu, może nagle przenieść się w świat fantazji bezbarwności. Skulpturalistyczne i brutalistyczne – nie tylko ją odbierać, ale też kreować, dać się jej po- tendencje lat sześćdziesiątych były postrzegane jako nosić, a zarazem podchodzić do niej twórczo. Ludzie opozycyjne i mogły znaleźć zastosowanie w budow- powinni się tutaj oddawać swoim rozważaniom bez nictwie tylko dzięki coraz swobodniejszemu klimatowi potrzeby koncentracji i bez ograniczających korektur społecznemu. Kiedy radzieckie czołgi znowu umocni- ze strony geometrycznego, skategoryzowanego ły neostalinowski monolit społeczny, umocniły i dyktat i zaszufladkowanego świata”. przemysłowej prefabrykacji. W sytuacji, kiedy zarów- Jako źródła inspiracji w odautorskiej informacji no produkcja masowa architektury, jak i pojedyncze, o projekcie wymienieni są Antonio Gaudì i Frieden- megalomańskie budynki użyteczności publicznej sreich Hundertwasser, ale także film Neverending rozstały się z kryteriami architektonicznej jakości, story oraz gra komputerowa Neverhood. Owszem, biegun rygoru znalazł się w opozycji i przybrał postać Gaudì buduje organicznie, jednak w Štiřínie na zwy- neofunkcjonalizmu wspominającego dawne, lepsze kłej konstrukcji powieszona jest jakaś fałszywa de- czasy. Medium języka architektonicznego zużywało koracja, a organiczny porządek zastąpiła plastyczna się dalej, a dla nurtu organicznego jakoś nie było swawola. Na tak uporczywie zamierzony i miejsca – choć w Czechach przyjęto nazywać organiczne cokolwiek, co tylko zawiera linię krzywą konsekwentnie zrealizowany kicz, czy też okrągłość. Nie przypadkiem Vlado Milunić, twórca pra- jakim jest Štiřín, można by machnąć ręką jak na coś, skiego Tańczącego domu – specyficznego pomnika co architektury nie dotyczy. Jednakże budynkowi aksamitnej rewolucji – sięgnął po motywy o charak- zrobiono niemałą reklamę, pisano o nim na łamach terze bio- i antropomorficznym: pęknięty, nabrzmiały prestiżowego czasopisma o architekturze i mówiono strączek fasoli, penis ze ściągniętym napletkiem, w nie mniej prestiżowym programie telewizyjnym nagi trup czechosłowackiej Joanny D’Arc. Z pomni- pt. Dziesięć wieków architektury, poświęconym ka, który miał przypominać wydarzenia aksamitnej najwybitniejszym budynkom w dziejach czeskiej rewolucji, a potem: z projektu realizowanego dla architektury. Co się za tym kryje? Żarłoczne prag- Nationale Nederlanden, we współpracy z Frankiem nienia ascetów? A może to dekadencki schyłek O. Gehrym, został li tylko ogólny wyraz energii i ru- kolejnego okresu stylistycznego? Centralny nurt chu. A jednak tańczący Ginger Rogers i Fred Astaire architektury krajowej znajduje się w coraz wyraźniej- od organicznej zasady zbytnio się nie oddalają. szej opozycji względem „oficjalnego”, spóźnionego Burzliwość reakcji na to wyraziste dzieło architekto- postmodernizmu oraz bezpiecznie umoralnionego niczne ze strony egalitarnego czeskiego środowiska dekonstruktywizmu, a równocześnie, odchodząc udowodniła, jak bardzo stabilny jest w Czechach kult od stopniowo wypalającego się neofunkcjonalizmu, ortogonalności. podąża drogą rygoru w kierunku jeszcze większej Także najbardziej może wyrazista realizacja po- minimalistycznej surowości. dająca się na ojczystym gruncie za architekturę orga- Nie wolno jednak ograniczać problematyki niczną jako temat obrała sobie wolność. Tym razem zmagania się czeskiego środowiska z architek- jest to wolność widza, zwiedzającego, użytkownika. turą organiczną do opozycji między jakościową 34

architekturą „rewolucyjną” a plastikowym kiczem. Na szczęście sytuacja w Czechach, na Morawach i na Śląsku nie jest taka prosta. Zdeněk Fránek uderza w przyzwyczajenia krajowego profesorskiego klanu gwałtownie i od dłuższego już czasu. Osobliwy kształt rodzinnego domu w Hodonínie na południo- wych Morawach odzwierciedla nie tylko genius loci i lokalną tradycję budowniczą, ale przede wszystkim zasady twórczości Jana Błażeja Santiniego. Trzeba przyznać, że gest godzien kościoła jest pewną przesadą w odniesieniu do domu rodzinnego, a po- łączenie organicznej rustykalności z abstrakcyjną duchowością brzmi fałszywie. Jednak długi most w Českich Budějovicach, dzieło Romana Kouckie- go i Tomáša Rottera z 1998 roku żeni high-tech z architekturą organiczną w sposób godny uwagi, atrakcyjny i wiarygodny. Przede wszystkim zaś nie wolno zapomnieć, że bodaj największa osobowość architektury organicznej na świecie, Jan Kaplický, jest architektem czeskim. Czeskie jest doświadcze- nie wizualne, z którego czerpie jego dzisiejsza twór- czość, niestety typowo czeskie jest też to, że Kaplický od czasów swojego wyjazdu na emigrację nic już nie wybudował w Czechach. Podstawowy zarys sytuacji nowoczesnej architektury czeskiej został oto uzupełniony o dal- sze aspekty i jawi się w odpowiedniej rozpiętości: od kiczu do wyżyn najwybitniejszej twórczości architektonicznej, od zamierzonej ekstrawagancji do naturalności zakotwiczonej w tradycji. Jeden wy- miar pozostaje wspólny dla wszystkich omawianych obszarów: w Czechach, na Morawach i na Śląsku architektura organiczna stanowi zawsze wyjątek, rzuca się w oczy, podejmuje polemikę – i w tak surowym otoczeniu jest jakby trochę nie na miejscu. tłum.: emiliano ranocchi 35

Jiri Junek, "Czechy, Morawy i Śląsk", Architektura organiczna

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 5

Statistics

Jiri Junek, "Czechy, Morawy i Śląsk", Architektura organiczna — Document Transcript