Janos Gerle, "Organiczność w architekturze węgierskiej", Architektura organiczna

jános gerle kierunek wskazany przez makovecza organiczność w architekturze węgierskiej Imre Makovecz położył fundamenty pod teorię i praktykę współczesnej węgierskiej architektury organicznej, jest twórcą cenionym na całym świecie. Nawet w ogólnej syntezie nie można pominąć jego dokonań, z których najwcześniejsze są datowane na początek lat sześćdziesiątych. Na planszy otwie- rającej jego pierwszą wystawę w 1976 roku Mako- vecz wskazał źródła, z których czerpał wiedzę i inspiracje architektury organicznej: sztuka chłopska, europejska kultura średniowieczna małych miast, architektura Franka Lloyda Wrighta i antropozofia Rudolfa Steinera oraz pierwszy i drugi budynek Goetheanum. Niezwykle trudno jest sformułować podstawo- we wyznaczniki architektury organicznej. Można co prawda wskazać kilka konkretnych cech dla niej charakterystycznych, jednak ciągle zmienia się miejsce tej architektury w kulturze, jej relacja względem innych zawodów, jej punkty ciężkości. Nieustannym przeobrażeniom ulegają zaś rozwiązania formalne, nie tylko przekształcające się z epoki na epokę, lecz także odmienne w zależności od cech właściwych określonym regionom. Łatwiej jest wykluczyć z kręgu architektury organicznej poszczególne przykłady, aniżeli określić jakieś dzieło jako jednoznacznie do niej przynależne. Precyzyjniej jest mówić o ciągłej próbie redefinicji, której istnienie jest ważną cechą charakterystyczną każdej sytuacji społecznej. Wspomniane przez Imre Makovecza pierwo- wzory także wykazują zmienność, jednak wskazanie tego, co jest w nich wspólne, może nam przybliżyć istotę architektury organicznej. Każdy z przywołanych obiektów czy sposobów myślenia składa się na budynek jako reakcję na bezpośrednie lub dalsze otoczenie. W tej zmie- rzającej ku pełni postawie pojawia się on jako żywe środowisko, mające własną historię, „zawartość” społeczną, czasowość oraz metafizykę. Stąd

wszystkie fot. w artykule: archiwum autora w pojęciu architektury organicznej nowe, stworzone rzone otoczenie jest najważniejszym narzędziem, przez człowieka, „metanaturalne” dzieło należy za pomocą którego wspólnota (lub jednostka) wpisać w jedność świata naturalnego oraz w rela- utrzymuje otwartość na kontakt z makrokosmosem. cje historyczne miejsca, i w już zurbanizowanym Nawet wówczas gdy z horyzontu podstawowych – to znaczy na ogół zepsutym – środowisku działać oczekiwań społecznych wymóg takiej otwartości w kierunku przywrócenia harmonii. Harmonia nie znika, architektura, jako jedyna gałąź sztuki, zacho- jest tutaj kategorią estetyczną, lecz przejawem wuje możliwość wywierania bezpośredniego wpływu jakości współdziałania człowieka i, w najszerszym na jakość życia ludzi oraz zdolność przeciwstawiania rozumieniu tego słowa, przyrody. Proces budowania się manipulacjom redukującym życie do wymiaru wyraża wyodrębnienie z przyrody człowieka, który fizycznego. (Możliwość ta zanika, swoboda doboru stara się jednak zadań jest dziś bowiem wypierana z dziedziny architektury, a zadania wymagające aktywności przywrócić utraconą harmonię, umysłu twórczego określa przemysł i handel, czyli życie gospodarcze). nadając architekturze charakter sakralny, a przybliża- Wróćmy jednak do dzieł Imre Makovecza. jąc to zagadnienie poprzez negację: architektura or- Sztuka chłopska jest dla niego wytworem działal- ganiczna odrzuca desakralizację, to znaczy redukcję ności człowieka żyjącego blisko natury, a zarazem czynników twórczego działania do rangi fizycznych zależnego od niej, czy dokładniej mówiąc: dosto- części składowych architektury, czyli do poziomu sowującego do niej swój sposób życia. Jest tradycją niższego niż działanie. Architektura bowiem oddziela przekazywaną z ojca na syna, wyrazem swoistej od natury, ale jednocześnie jej sztucznie wytwo- religii przyrody. Dom chłopski jest bez wątpienia

budowlą w najpełniejszy sposób funkcjonalistyczną, styczną. Takie podejście wzbogaca krąg pojęciowy wszak kształtował się przez wiele pokoleń, w sposób architektury organicznej. płynny odpowiadając wymogom życia codziennego. W stanowiącym spójną całość dziele życia Ma- Pośród tych wymogów była zaś obecna także chęć kovecza obok architektury pojawiają się również takie precyzyjnego dopasowania się do danego miejsca, służebne wobec niej formy działalności, jak szkolenia krajobrazu, czynników geologicznych i kosmicznych, zawodowe, wychowanie społeczne, aktywne uczest- stosunków społecznych oraz relacji transcenden- nictwo w życiu publicznym. Nie można ich pominąć, tnych. skoro zgodnie z jego przekonaniem sama Średniowieczne miasto jest wyrazem stanu granicznego pomiędzy życiem wspólnoty i naturą. architektura jest procesem dramatycznym, Z jednej strony jest powstałym jeszcze w sposób spontaniczny kompleksem budynków, osadzonym którego celem jest uzdrowienie wspólnoty poprzez w przyrodzie i zachowującym do niej szacunek, z dru- uformowanie społeczności budująco-użytkującej, giej zaś przestrzenią życia wspólnoty opierającej się sakralizacja całego procesu sięgającego od projektu na podziale pracy w dzisiejszym rozumieniu, którą budowy aż do użytkowania budynku. W tym drama- scala i reguluje wspólna wiara w świat nadprzyro- cie zarówno sam budynek, jak i jego styl stają się dzony. W obydwu typach architektury – chłopskiej drugorzędne: służba podejmowana podczas budowy i średniowiecznego miasta – silnie odzwierciedla wymaga zawsze konkretnych narzędzi, zmieniają- się przynależność architekta, czyli jego tożsamość cych się w zależności od potrzeb. Istnieją oczywiście określona przez miejsce. motywy stale towarzyszące architekturze, jak uży- Wyznacznikiem współczesnej architektury wanie tradycyjnych materiałów (w tym – pojawianie organicznej jest równowaga między indywidualną się drewna w budynku), decydująca rola konstrukcji, siłą twórczą, budynkiem i przyrodą, na co wskazuje symetria służąca za podstawę kształtowania formy, twórczość Wrighta. Steiner umiejscawia dzieło archi- zastosowanie mających znaczenie, „mówiących” tektoniczne niosące, według niego, aktualny przekaz elementów i znaków. kosmiczny w określonej sytuacji rozwoju ludzkości. Aby ułatwić zrozumienie architektury Imre Każda jego część, detal są temu podporządkowane, Makovecza, chciałbym przytoczyć kilka przykładów a zarazem oddane z niezwykłą wrażliwością arty- prac charakterystycznych dla jego działalności, choć odległych od siebie w czasie i przestrzeni. Pod koniec lat siedemdziesiątych Makovecz przygotował projekt budynków centrum wyciecz- kowego pod Wyszehradem (Visegrád), położonym na północ od Budapesztu, nad przełomem Dunaju. Recepcja kempingu, budynki kuchenne i łazienki, pobliska restauracja, wielofunkcyjny folwark oraz dom kultury prowadzący działalność pomagającą w poznawaniu natury powstały jako konstrukcje drewniane, pokryte deskami, przybierające formy niewielkich pagórków, a układem nawiązujące do sześciokątnych planów Wrighta. Ich istotą było wkomponowanie się w otaczającą zieleń drzew, jakby były elementami wystroju tej wspaniałej katedry, jaką jest las. Plany i kształty przestrzenne malutkich budynków stanowią jednocześnie odbicie architektoniczne motywów znanych z węgierskiej sztuki ludowej i niosą przekaz wyczytanego z tych znaków przez architekta, zapomnianego dziś sposobu ujmowania przestrzeni. Na początku lat osiemdziesiątych oficjalna polityka osadnicza pozbawiła małe wsie instytucji użytku publicznego, zmuszając mieszkańców, by przeprowadzali się do większych miejscowości. Akcja budowy muzeów wsi zapoczątkowana przez 10

Makovecza i jego współpracowników przybrała Całość aranżacji architektonicznej, wraz z poprze- w wielu miejscach formę cichego protestu przeciw- dzającymi ją przekształceniami istniejących budyn- ko tej polityce, tworząc warunki dla nieistniejącej ków, urzeczywistniono, wykorzystując pracę biur od czasów wojny samoorganizacji. W ramach tej projektowych prowadzonych przez jego uczniów. akcji powstały lokalne strzechy budowlane mające Najważniejszą cechą tej budowli, oferującej na celu realizację wielofunkcyjnych budynków słu- możliwość wielorakich interpretacji, jest stworzenie żących wspólnocie, wznoszonych i wykańczanych w jej wnętrzu sytuacji rodem z małego miasteczka najczęściej z własnych środków. z rzędem kamieniczek, która nadaje tło komunikacji W Zalaszentlászló w przestrzeń znajdującą się między salami wykładowymi. W dodatku przestrzeń pomiędzy domami wbudowano duży kryty plac, który tę wzbogacają elementy zapożyczone z przyrody: z przyłączonymi do niego pomieszczeniami stał się wykonane z betonu pnie podtrzymują nad głowami jednocześnie przestrzenią wystawienniczą z zaadap- studentów korony drzew. W ten sposób atmosfera towanym poddaszem, salą gimnastyczną, knajpką, wnętrza odwołuje się do czasów pierwszych uni- domem gościnnym, biblioteką, miejscem dla kółek wersytetów, do średniowiecznego miasta, każe zainteresowań i domem emeryta. Właściwie kom- zastanowić się nad potrzebą odwrotu od zautoma- pleks ten posiada jedynie architekturę wewnętrzną, tyzowanej edukacji i przywrócenia w niej osobistych ale dzięki wybudowaniu go w centrum wsi powstał kontaktów. Widownię i scenę auditorium maximum tam niewielki plac, którego do tej pory brakowało. przykrywają dwie nachylające się ku sobie kopuły. Konstrukcję drewnianą częściowo wykonali gorliwi Ta konstrukcja przestrzenna odnosi się do pierwszej amatorzy z uzyskanego z miejscowych lasów drew- realizacji Goetheanum Steinera i stanowi symbolicz- na, tworząc takie dzieło, które nie tylko odpowiada ną interpretację tego dzieła, a także zwraca uwagę ich potrzebom, ale z całą swoją historią pozostanie na niepewną harmonię w zbiorowej pamięci jako ich własna realizacja. Po tym, jak na początku lat dziewięćdziesiątych pomiędzy dzisiejszą nauką radzieccy żołnierze opuścili Węgry, wiele budynków a codziennymi problemami. koszar pozostało pustych. W zabudowaniach w Pi- liscsaba, mieści się obecnie zniesiony po wojnie, Jest znakiem stale przypominającym studentom i ich a teraz reaktywowany uniwersytet katolicki. Częścio- profesorom o współczesnych zagrożeniach, o tym, wo przebudowano nadające się jeszcze do użytku że świadomi odpowiedzialności, która ciąży na nich budynki, wybudowano także nowe; powstawały one mocniej niż w innych epokach, sami muszą stworzyć stopniowo, w zależności od możliwości finansowych. harmonię podtrzymującą cały świat i ich samych. Centralny budynek Stephaneum z salami wykłado- wymi wzniesiono według projektu Imre Makovecza. tłum.: joanna nowostawska-gyalókay 11

Janos Gerle, "Organiczność w architekturze węgierskiej", Architektura organiczna

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 67

Statistics

Janos Gerle, "Organiczność w architekturze węgierskiej", Architektura organiczna — Document Transcript