Jakub Puchalski, Narodowość muzyki?

Jakub Puchalski narodowość muzyki?„M uzykę ludową zawsze nie skosztowała owoców z Drzewa Wiado- Przytoczona zwarta synteza uwarunkowań, waloryzowano pozy- mości Dobrego i Złego i nie uległa zepsuciu w których u progu romantyzmu pojawiło się tywnie. Z pewnym właściwemu wyrafinowanej kulturze – myślenie o muzycznej tożsamości narodo- zastrzeżeniem: mu- pochodzi ze schyłku XVIII w. […] W więk- wej, może jednak zacierać stan podstawowy.siała to być «prawdziwa» muzyka ludowa, szości krajów europejskich ułożono w tych Sztuka – jakakolwiek – bynajmniej nie jestanonimowa, wyrażająca ducha wspólnoty, czasach zbiory poezji ludowej, dawnych oczywistą przestrzenią manifestowaniaa nie indywiduum – musiała być ekspresją legend i baśni – w celu zamanifestowania przynależności narodowej. Muzyka nieswego terytorium. Autentyczna muzyka patriotycznego, romantycznego nacjo- jest tu wyjątkiem. Wystarczy przypomniećludowa komponowana jest wyłącznie przez nalizmu, będącego protestem przeciwko unifikującą rolę chorału gregoriańskiegochłopów i pasterzy – to jedyny gwarant autorytarnym formom klasycystycznego albo międzynarodowy charakter muzykijej mitycznej kondycji, jej korzystnego akademizmu. Francuzi i Irlandczycy mieli kompozytorów franko-flamandzkich XV-XVIodróżniania się od uczonej muzyki miej- nadzieję oprzeć się na swojej legendarnej stulecia. Muzyka ludowa, o której wspo-skiej. […] Kompozytor sięgający po materiał przeszłości celtyckiej, Niemcy i Anglicy minał Rosen, często pojawia się wówczasludowy jest jak malarz pejzażysta, malujący starali się podsycić swoje średniowieczne w twórczości artystycznej w sposób nieroz-w plenerze: obaj odrzucają sztuczność na (i wcześniejsze) dziedzictwo nordyckie – poznawalny słuchem, stopniowo dopierorzecz naturalności i czerpią natchnienie aby odróżnić się od panującej nowoczesnej wchodząc w rolę ciekawostki, atrakcyjnegonie z tego, co zostało wymyślone, ale z rze- kultury francuskiej i od zużytych modeli przez swą egzotykę pomysłu rytmicznegoczywistości. akademickich sztuki i literatury grecko- bądź melodycznego, wreszcie kolorytu -rzymskiej. Sztuka ludowa była nie tylko lokalnego o funkcji ilustracyjnej. DopieroMelodie ludowe używane były w muzyce malowniczym faktem, lecz wyzwoleniem od tego momentu, który można umiejsco-artystycznej przynajmniej od XV w., jednak moralnym i politycznym”1. wić raczej w drugiej połowie XVIII wieku,podstawowy status muzyki ludowej, jako można mówić o świadomym kojarzeniuzasadniczo odmiennej od muzyki uczonej 1 Ch. Rosen, Romantic Generation. Chopin, Schumann, Liszt, muzyki z narodowością. Jeszcze dla Jana wg wyd. włoskiego: La generazione romantica, ed. tegoż,– sztuki prostej i niewinnej, która jeszcze Sebastiana Bacha gigue czy bourrée były Mediolan 2005, s. 457-458 [tłum. J. P.]. autoportret 3 [32] 2010 | 40

Béla Bartók i Zoltán Kodályraczej standardowymi składnikami suityniż muzyką francuską, a polonez – przedewszystkim atrakcyjnie brzmiącym tańcem.Granica przebiegała w stylistyce muzykiartystycznej: słynna Querelle des Bouffons wy-nikła z konfrontacji deklamacyjności operyfrancuskiej z melodyjnością opery włoskiej,prowadząc w toku gorącej polemiki dostwierdzenia Rousseau (w Liście o muzyce fran-cuskiej, 1753), że „Francuzi muzyki nie mająi mieć nie mogą, jeżeli zaś ją kiedykolwiekbędą mieli – tym gorzej dla nich”. Odrębnieteż była postrzegana muzyka kręgu prote-stanckiego, jednak i w tym wypadku wartopamiętać, że niewątpliwie panujący tu Bach(i nie tylko on) potrafił równie doskonaleposługiwać się także stylem włoskim (kon-certy instrumentalne). Włoskim kompozy-torem pozostawał też na przykład Händel– Niemiec tworzący w Anglii.Trwałe skojarzenie muzyki o określonym bártok archívumcharakterze z etnosem pojawia się dopierow klasycyzmie – przykładowo w różnegorodzaju „muzyce tureckiej” Mozarta. Oczywi-ście nie jest tu istotne rzeczywiste naśladow-nictwo janczarskiej kapeli (którego brak),chodzi natomiast o zapisanie się w świado- Romantyzm w muzyce nie skończył się charakter muzyki. Artystycznym osią-mości połączenia pewnego brzmienia z na- w połowie stulecia. Wartości, które z sobą gnięciem wieku XIX był tu sukces Chopinarodowością. Do tej pory podobny związek przyniósł, dla muzyki okazały się wyjątko- – asymilacja idiomu oryginalnej muzykipojawiał się incydentalnie i na zasadzie ilu- wo płodne: rozwijały się przez cały wiek, ludowej (bez sięgania po bezpośrednie cy-stracyjności – od tej chwili miał być stałym doprowadzając do skrajności język tonalny, taty!) i podniesienie go do wartości muzykielementem muzyki i jej recepcji. Stąd już co w końcu zaowocowało przekroczeniem artystycznej. Tak pojęte zadanie okazało siękrok tylko do sentymentalnych kompozycji granic i jego odrzuceniem – czego dokonali jednak niewykonalne dla innych kompo-Irlandczyka Fielda czy do mazurków Marii twórcy w drugiej dekadzie XX wieku. Ten zytorów. Typowym przykładem recepcji –Szymanowskiej, a za nimi do sięgnięcia po długi romantyzm przetrwała jednak inna i tworzenia „muzyki narodowej” – stały sięrzeczywisty folklor przez Chopina. wartość: ugruntowana wiara w narodowy raczej Rapsodie węgierskie Liszta. Jak potwier- autoportret 3 [32] 2010 | 41

Béla Bartók nagrywający muzykę ludową w rozmowach rodzinnych języka niemieckiego, lecz nawet chodził po Budapeszcie w narodowym stroju – mimo że czuł się w tym odosobniony. Młodzieńcem tym był student konserwatorium, Béla Bartók. Już wówczas sławny jako pianista i autor utwo- rów pozostających pod wpływem Ryszarda Straussa (czyli zdecydowanie awangardowych), choć korzystających ze znanego „stylu węgierskiego” sięgającego Rapsodii Liszta i uznanego powszechnie stylu tradycyjnych pieśni verbunkos (związanych z zaciągiem żołnierza). W 1905 roku młody Bartók usłyszał jednak piosenkę, która zaskoczyłabártok archívum go charakterem odmiennym od tego, co znał jako muzykę ludową. Zaintrygowany zdecydował się na wyprawę na węgierską wieś, w celu zbierania nieznanych sobie dza Rosen, „regularnie oceniane negatyw- najwyższą świętość i który był szczęśliwy, melodii. W tym samym czasie poznał nie, jako że posługiwały się melodiami gdy jedna z jego pieśni trafiła rzeczywiście Zoltána Kodálya, nieco młodszego kolegę cygańskimi, nie wiejskimi”. „pod strzechy” (czyli, jak sądził, doskonale z konserwatorium, który również – me- odzwierciedliła geniusz ludu niemieckiego) todycznie, uzbrojony już w pewną wiedzę Ocena stosunku Liszta do muzyki ludowej – ukoronował go obszernym zbiorem tańców. oraz w edisonowski fonograf – rozpoczy- nie była od początku tak oczywista. Przez Sytuacja wymagała nowej pracy badawczej, nał taką samą pracę etnomuzykologiczną. cały wiek XIX cieszył się on autorytetem (nie świadomego sięgnięcia do zasobów wiej- Na rezultaty ich połączonego wysiłku nie zachwiało go nawet tłumaczenie się z książki skich, nowego impulsu. trzeba było długo czekać – w tym samym O muzyce cygańskiej – Des Bohémiens…, którą za roku mieli już pewność, że muzyka do tej zgodą kompozytora jego imieniem podpi- nowa perspektywa pory identyfikowana z węgierskością nie sała księżna Karolina Sayn-Wittgenstein), Na przełomie wieków XIX i XX Węgry wciąż ma z nią wiele wspólnego. Odkryli archa- ugruntowywało się więc pojmowanie muzyki usiłowały się uwolnić z zależności od dworu iczne skale modalne, systemy rytmiczne, węgierskiej przez zatwierdzony przez Liszta cesarskiego w Wiedniu. Tendencje niepod- deklamatywność muzyki ludowej, która pryzmat muzyki Cyganów. Ten styl podej- ległościowe były tym silniejsze, im bardziej tylko czasami była wykorzystywana w pie- mował już zresztą wcześniej Beethoven (wy- przez unię zacierał się narodowy charakter śniach typu verbunkos, będących najbardziej łącznie jako atrakcję brzmieniową), Berlioz kultury kraju – łącznie z językiem, wypie- autentycznym materiałem dla opracowań uchwycił go doskonale w aranżacji Marsza ranym przez niemiecki. Pewien młody pa- cygańskich. Pracując na wielokulturowym Rakoczego w swym Potępieniu Fausta, a Brahms triota przejęty nacjonalistycznym duchem obszarze ówczesnych Węgier (czyli w Tran- – ten sam, dla którego „ludowość” oznaczała nie tylko strofował swą matkę za używanie sylwanii, Wojwodinie, na Słowacji i na autoportret 3 [32] 2010 | 42

Podkarpaciu), poznawali muzykę Rumu- nów i Słowaków. Jeszcze w roku 1934 pisał awangardowych – w momencie, w którymnów i Słowaków, stwierdzając wzajemne w liście: „80 lub nawet 90 procent dostoj- postwagnerowski język Ryszarda Straus-wpływy z muzyką węgierską. Jednak ich nej węgierskiej publiczności jeszcze teraz sa (od którego zaczynał) został w końcuakademickie prace nie zdobyły sobie szer- uważa mnie – i moich towarzyszy – niemal powszechnie przyswojony, Węgier znajdowałszego uznania (poza garstką specjalistów). za zdrajcę ojczyzny, dlatego że studiuję się już zupełnie gdzie indziej, poszukującRecepcja badań etnomuzykologicznych i propaguję muzykę wsi (zamiast czynić to nowych jakości brzmieniowych i znowu po-Bartóka w ojczyźnie znaczona jest zależno- z popularną muzyką artystyczną nazywaną zostając niezrozumiałym. Łatwa i efektownaścią od sytuacji politycznej i jej doraźnie «węgierskimi melodiami»!)”. Bartókowi muzyka oparta na skali cygańskiej i chwytli-określanych potrzeb – bynajmniej nie chę- przyświecała jednak nie tylko pasja badaw- wych rytmach czardasza, na dodatek oswo-cią stwierdzenia rzeczywistej tożsamości cza, lecz i jasna idea stworzenia muzyki jona od stulecia, mogła się wydawać bardziejnarodowej w muzyce. Powierzchowny, lecz narodowej. Dał jej wyraz już w 1905 roku, atrakcyjną bazą dla budowania szerokiej,popularny, plakat z cygańskimi skrzypcami bezpośrednio po odkryciu autentycznego powszechnej autoidentyfikacji niż poszuku-i cymbałami okazał się bardziej przeko- folkloru: „[…] muszę stwierdzić, że Bach, jące fortepianowe Bagatele czy Improwizacje nanujący niż udokumentowana ogromnym Beethoven, Schubert, Wagner napisali tyle węgierskie tematy ludowe. Publiczność odstra-zbiorem i naukowym wysiłkiem, artystycz- i tak bardzo indywidualnej w charakte- szała jednak przede wszystkim muzykanie uargumentowana powstającymi właśnie rze muzyki […]! Liszt stoi najbliżej tych orkiestrowa: ponura opera Zamek Sinobrodego,dziełami genialnego kompozytora, muzy- czterech Wielkich, ale rzadko pisał w stylu a zwłaszcza brutalny balet Cudowny Manda-ka autentyczna. Okazało się, że muzyka węgierskim. Mój Marsz żałobny mógłby, dla ryn, swobodnie konkurujący z osławionym,cygańska, Rapsodie Liszta i Ungarische Tänze przykładu, pod tym czy innym względemBrahmsa zaspokajają potrzebę związku stanąć do konkurencji, ale naród nie możenarodu z muzyką. Pierwszy w zamierzeniu wyjść na arenę z utworkiem na 4 strony.zeszyt – a ostatecznie jedyny – zebranych […] Krótko: jesteśmy jeszcze dalecy od tego,przez Bartóka i Kodálya węgierskich pieśni by być gotowi do startu. Pracować, uczyćludowych (1906) nie sprzedał się przez trzy się. […] Gdy porównamy bowiem węgierskądziesięciolecia. Węgry zdążyły się utożsa- muzykę ludową z muzyką innych narodów,mić z muzyką kawiarnianego ogródka. dojdziemy do rewelacyjnie korzystnych dla nas sądów. […] Nasza stoi pod względemJednocześnie samo zajmowanie się mu- siły wyrazu i bogactwa znacznie wyżej.zyką rumuńską czy słowacką – zwłaszcza Gdyby wieśniak, który skomponował takąw kontekście ruchów secesyjnych obu tych melodię […], wyszedłszy w dzieciństwienarodów – było chętnie interpretowane z chłopskiej chaty, uczył się, na pewno two-jako niemal zdrada narodowa. Opinie rzyłby rzeczy znakomite i wartościowe”.takie pojawiały się, gdy Bartók naukowiecudostępniał wyniki swych badań etnogra- Można jednak zrozumieć trudność, jakąfom rumuńskim czy słowackim, publikując miała publiczność węgierska z identyfikowa-w ich czasopismach (a także w Niemczech) niem się z muzyką swego kompozytora i et-artykuły o muzyce węgierskich Rumu- nomuzykologa. Bartók należał do twórców bártok archívum Béla Bartók w Transylwanii, 1907

Karol Szymanowski w swojej pracowni w willi Atma, Zakopane, 1935 – przechodząc mimo przykładu Chopinaarchiwum kompozytorów polskich, biblioteka uniwersytecka w warszawie (czy też raczej bardzo powierzchownie się nim inspirując) – długo musieli czekać na podobne olśnienie. Zanim Karol Szyma- nowski spotkał się z muzyką Podhala (a nie było to podczas jego pierwszych wizyt w Zakopanem), zdążył przejść przez kolejne etapy rozwoju swej twórczości – po latach zależności od Ryszarda Straussa (w czasach studenckich i okresie działal- ności grupy kompozytorów Młodej Polski), osiągając wreszcie pierwszą dojrzałość indywidualnego stylu, łączącego skłonność do ekstatycznych uniesień z jakby sece- syjną zawiłością melodyki i specjalnym wyrafinowaniem harmonicznym, na bazie inspiracji symbolizmem, egzotyką antyku i mistyką Bliskiego Wschodu. Sztandaro- programowym „barbarzyństwem” Święta tradycyjny, potrafiący jednak z ludowego wym dziełem tego okresu będzie opera Król wiosny Strawińskiego. Fakt, że dziś te utwory materiału czynić muzykę koncertową, mo- Roger (lecz liczą się tu także arcydzieła: są uznawane za arcydzieła, nie powinien gącą efektownością konkurować z Rapsodiami I Koncert skrzypcowy, III Symfonia, wiele przysłaniać zaskoczenia czy wręcz szoku, Liszta. Suity Tańce z Galanty albo Háry János pieśni). Folklor podhalański odkrywa Szy- z jakim musiała odbierać je publiczność okazały się chwytliwą i popularną wizytów- manowski w roku 1921 – i jest to odkrycie, nienadążająca (bo i w jaki sposób?) za ką węgierskiej muzyki narodowej. „Gdybym dzięki któremu odzywa się w nim ambicja nowatorskim twórcą. Wcześniejszy, fanta- miał wskazać kompozytora, którego dzieła specjalna, łącząca go (dość niespodzie- styczno-bajkowy balet Drewniany książę cieszył najlepiej wyrażają węgierskiego ducha, wanie) z węgierskimi kolegami: ambicja się wszakże powodzeniem. Bartók nie był wskazałbym Kodálya” – tak muzykę kolegi stworzenia nowoczesnej „muzyki polskiej”. jednak twórcą kompromisowym, a korzysta- charakteryzował sam Bartók. Do ostateczne- Wprawdzie już w swym okresie straussow- nie z muzyki ludowej, której idiom przyswo- go powojennego sukcesu autentyzmu w mu- skim odpierał ataki krytyki, twierdząc, że ił sobie w sposób doskonały (umiejętnie też zyce węgierskiej przyczyniła się wreszcie „jako Polak komponuje muzykę polską”, dawkując go w swych utworach, prowadząc długa i niezwykle skuteczna działalność dy- jednak najwyraźniej, mimo całej samo- równolegle linię twórczości „folklorystycz- daktyczna Kodálya oraz powszechne uznanie świadomości, nie mógł pozostać obojętny nej”, z silnym akcentem na muzykę dydak- dla arcydzieł Bartóka. na etniczny kurs, jaki powszechnie obrała tyczną, i linię twórczości artystycznej), tylko kultura muzyczna jego pokolenia, ulegając częściowo ułatwiało mu kontakt z publicz- Jeżeli Bartóka już w młodości zainspi- też może narodowej euforii pierwszych nością. W lepszej sytuacji znajdował się tutaj rowało odkrycie rzeczywistej muzyki lat niepodległości. Droga była wytyczona: Kodály, jako kompozytor znacznie bardziej ludowej Węgrów, polscy kompozytorzy śladów ludowości rosyjskiej z jednej strony autoportret 3 [32] 2010 | 44

poszukiwał w swej wczesnej twórczości A jednak niewielu twórców – jak de Falla Concertino (niedokończony rękopis spłonąłrewolucjonista Strawiński, a z drugiej stro- – pozostało wiernych muzyce etnicznej. w czasie bombardowania Warszawy w 1939ny − podziwiany późny romantyk Rach- Bartók podkreślał, by nie mieszać jego roku), zapowiadał, że „już nie będziemaninow; Hiszpanie mogli odnajdywać się dwóch rodzajów twórczości (potrafił jed- żadnych oberków” (jak w porywającymw muzyce Manuela de Falli, Węgrzy czy nak osiągnąć poziom genialnej syntezy), finale IV Symfonii) – „dosyć mam folkloru”.Rumuni – nie tylko u Bartóka i Kodálya, z elementami folkloru prędko pożegnał Być może, rozczarowany niepowodzeniamiale i u Weinera czy Enescu; swe żydow- się Strawiński (choć żadne inne jego w kraju, stracił miraż „muzyki narodo-skie korzenie pielęgnował przez jakiś czas późniejsze dokonanie nie może się rów- wej” – być może też jako artysta wyrósłSzwajcar Ernest Bloch, a w poszukiwanie nać z wczesnymi pod względem wpływu z wzorzystych kierpców.narodowej identyfikacji w muzyce można i popularności). Bloch oscylował międzywłączyć nawet świadome nawiązania do żydowskością, wyszukanym ekspresjoni- Nie tylko on jeden – dla niemal wszystkichfrancuskiego baroku u Debussy’ego i Ravela zmem a rzemieślniczym neoklasycyzmem. dwudziestowiecznych twórców materiał(jako do stylu francuskiego), jak również Fascynacja prostą muzyką góralską, sku- ludowy okazał się niewystarczający. Jeżeliniesamowite eksperymenty nieznanego ni- pienie uwagi na pieśniach kurpiowskich mimo to pozostawał pewnym punktemkomu outsidera Charles’a Ives’a, odwołują- – dla Szymanowskiego także były jedynie odniesienia przez całe stulecie, to trzebace się do melodii amerykańskich hymnów przystankami. Istotnymi, lecz tylko przez pamiętać o dyktujących warunki zdecydo-i marszów. Wstecz nurt ten sięga do Chopi- przypadek – przedwczesną śmierć w 1937 wanie pozamuzycznych czynnikach. My-na, poprzez morawskie kapele odzywające roku – ostatecznymi. Już w 1932 roku kom- ślenie o spoczywającym na kompozytorachsię w modernistycznych symfoniach Mah- pozytor rozpaczał, że po Rogerze nigdy nie obowiązku tworzenia tożsamości narodowejlera (zm. 1911), norweskie melodie u ro- napisał równie dobrej muzyki (z Harnasia- okazało się trwalsze niż ich płodny mariażmantycznego Griega (zm. 1907), rdzenną mi na czele), a komponując przed śmiercią z ludowością.rosyjskość Musorgskiego (zm. 1881).Szymanowski – choć w jego dotychczasowejmuzyce nic na to nie wskazywało – włączyłsię w ten prąd z oddaniem i przekonaniem.A także ze znakomitymi rezultatami: dośćwspomnieć efektowny balet Harnasie, byćmoże aż nazbyt jaskrawo prezentującyźródła inspiracji. Zaliczyć tu trzeba teżjednak dzieła, w których folklor na sposób archiwum kompozytorów polskich, biblioteka uniwersytecka w warszawiechopinowski jest sublimowany do formyartystycznej: nowocześnie w TuwimowskichSłopiewniach, przejmująco i oszczędnie w Sta-bat Mater, błyskotliwie w IV Symfonii koncertu-jącej (z fortepianem) i II Koncercie skrzypcowym,bardziej hermetycznie w Mazurkach op. 50.Stanisława Szymanowska, Zbigniew Uniłowski,Karol Szymanowski, Rafał Malczewski przed Atmą,Zakopane, 1935

Jakub Puchalski, Narodowość muzyki?

by Małopolski Instytut Kultury on May 17, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 135

Statistics

Jakub Puchalski, Narodowość muzyki? — Document Transcript

http://autoportret.pl	126
http://www.slideshare.net	9