Jakub Puchalski, "Na krakowskim rynku". Anna Budzałek, "Sukiennice", Przestrzenie handlu

fotografia archiwalna sukiennic udostępniona dzięki uprzejmości muzeum historycznego miasta krakowa Kwadratowy plac o boku 200 m, królestwo wia- jakub puchalski tru, gołębi i ruchliwego tłumu. Pośrodku zaś majesta- na krakowskim rynku tyczny, długi gmach Sukiennic. Czy krakowski Rynek kiedykolwiek w swojej historii – przed ostatecznymi zmianami w 2. poł. XIX w. – miał taki właśnie układ? Sam kształt placu został wyznaczony przy lokacji miasta na prawie niemieckim w 1257 r., niebawem – o koegzystencji sztuki, handlu i narodowej historii też stanęły pierwsze sukiennice – ta ówczesna eks- kluzywna „galeria handlowa”. Z pewnością jednak prędko otoczyły je inne kramy, jatki – Rynek był 46

anna budzałek sukiennice – przeszłość i przyszłość 5 października 1871 r., w ostatnim dniu W 1555 r. pożar poważnie zniszczył Su- obchodów 50-lecia twórczości Józefa Ignacego kiennice. Gmach odbudował włoski rzeźbiarz Kraszewskiego, Henryk Siemiradzki, wówczas i budowniczy Jan Maria Padovano, który był też już na stałe mieszkający i tworzący w Rzymie, autorem pięknej attyki, ozdobionej następnie przekazał miastu w „służbie narodu” jeden maszkaronami dłuta Santi Gucciego, nadwor- ze swoich najgłośniejszych obrazów: Pochod- nego artysty Zygmunta Augusta. W tej formie nie Nerona. Następnego dnia podobne dary budynek przetrwał do połowy XIX stulecia. złożyło 39 innych polskich artystów, między W trakcie przeprowadzonej w XIX w. akcji innymi Witold Pruszkowski, Juliusz Kossak, wyburzania kramów otaczających Sukiennice Tadeusz Ajdukiewicz – żeby wymienić tylko tych okazało się, że i sam budynek wymaga upo- najsłynniejszych. Dary te stały się podstawą rządkowania. Jego obecny wygląd zawdzię- do powołania Muzeum Narodowego w Krakowie. czamy ówczesnej przebudowie: w latach Tak oto zaczęła się bogata historia gromadzenia 1875-1879 kierujący nią architekt Tomasz dzieł sztuki, które wypełniały sobą stopniowo Pryliński zbudował m.in. arkady po obu stro- kolejne sale średniowiecznego budynku Su- nach głównej nawy. kiennic – tu bowiem przechowywano zbiory Nowe Sukiennice uroczyście otwarto od momentu oficjalnego otwarcia pierwszego 3 października 1879 r., a ulokowanie w nich polskiego Muzeum Narodowego, tzn. od 1883 r. zbiorów Muzeum Narodowego nastąpiło kilka Początkowo gromadzono je tylko w jednej sali, lat później. Muzeum stawiało sobie od początku tzw. Langierówce. W późniejszym okresie muze- wyraźnie patriotyczne i narodowo-społeczne um otrzymało do swej dyspozycji całe pierwsze zadania, dlatego cały budynek nabrał nowego piętro budynku. znaczenia. Już samemu otwarciu muzeum własność: biblioteka jagiellońska, zbiory graficzne Historia samej budowli sięga 1257 r., kiedy 11 września 1883 r. towarzyszyła ekspozycja to król Bolesław Wstydliwy, lokując miasto, pamiątek po królu Janie III Sobieskim, zorga- zobowiązał się do zbudowania tutaj miejsca nizowana z okazji dwusetnej rocznicy bitwy dla targów. Początkowo była nim ulica, po której pod Wiedniem. Każda kolejna prezentacja obu stronach ciągnęły się kramy; stopniowo artystyczna stawała się okazją do zamanife- uformował się z nich budynek Sukiennic. stowania wciąż zagrożonej i represjonowanej W XIV w. Kazimierz Wielki rozbudował i zmo- tożsamości narodowej: trzechsetną rocznicę dernizował gmach, tworząc wielką, trzynawową śmierci Jana Kochanowskiego powiązano budowlę. Z tych czasów zachowały się do dzi- z prezentacją zabytków z XVI w., w stulecie siaj gotyckie szczyty i mury podłużne. uchwalenia Konstytucji 3 maja wystawiono 47

portrety znanych osobistości z okresu Sejmu Czteroletniego itp. W ten sposób muzeum za- częło odgrywać rolę instytucji ogólnonarodowej, jednej z nielicznych reprezentujących wszystkich Polaków ponad podziałami narzuconymi przez zaborców. Nic dziwnego, że Sukiennice stały się celem wycieczek patriotycznych „ku pokrzepieniu serc”, wypływających z potrzeby zademonstrowania swojej narodowej przyna- tej wewnętrznej „uliczki” zamykano na noc żelazną leżności, przywiązania do tradycji i historii. kratą, zabezpieczając złożone tam przez kupców Nic też dziwnego, że sam budynek zaczęto towary. A było co chronić: w miejscu tym sprzedawa- kojarzyć z ideą jedności narodowej oraz zwią- no tkaniny, przez wiele stuleci bodaj najważniejszy zanym z nią kultem narodowej historii i ochroną przedmiot wielkiego handlu. zagrożonego dziedzictwa kulturalnego. Trzeba W dobie, gdy stoły zaopatrywała pobliska wieś, przy tym zaznaczyć, że dużą rolę w rozwoju a człowiekowi starczała znacznie mniejsza niż dziś muzeum odegrało jego historyczne otoczenie liczba przedmiotów (z których większość zresztą (centrum Krakowa, postrzeganego w epoce była wytwarzana w pobliżu miejsca użytkowania), jako symbol dawnej świetności Polski), a także piękne i wysokogatunkowe płótno było najbardziej liberalne warunki polityczne, jakie przyniosła poszukiwanym towarem. Ubierać się musiał każdy, autonomia Galicji w 1867 r. Dzięki tym czyn- powszechna była też chęć wyglądania lepiej, bardziej nikom możliwy stał się rozwój polskiego życia bogato, bardziej kolorowo... Produkcja tkanin two- artystycznego i intelektualnego oraz organizu- rzyła więc fortuny Florencji czy miast flandryjskich, jących je instytucji. dzięki opanowaniu importu ze Wschodu podstawo- Zbiory do kolekcji uzyskiwano głównie wego garbnika – ałunu – powstawały pałace Wenecji dzięki darom arystokratów, ziemian oraz przed- i Genui, a dzięki obrotowi suknem, zwłaszcza tym stawicieli średniego mieszczaństwa. O tym, jak najdroższym, najbardziej luksusowym, powiększały dynamicznie muzeum się wówczas rozwijało, się majątki kupców we wszystkich miastach Europy. fot.: marcin klag najlepiej mówią same liczby: w 1883 r. zgroma- Tworzyła się elita kupiectwa, do swojej dyspozycji dzonych dzieł było kilkadziesiąt, w 1900 r. już mająca najbardziej reprezentacyjne, najlepsze ponad 10 tysięcy. miejsca handlowe: sukiennice. Pierwszym dyrektorem muzeum został Przechodząc dziś przez krakowskie Sukiennice, mianowany Władysław Łuszczkiewicz – znany bowiem prawdziwym rynkiem: nie miejscem wymiany gmach bodaj najbardziej spektakularny z zacho- artysta malarz, profesor Szkoły Sztuk Pięknych, poglądów, jak starożytne forum, lecz miejscem wy- wanych budowli tego typu, widać, że handel nigdy zaś stanowisko kustosza objął Teodor Nieczuj- miany towarów. I to intensywnej. stąd nie zniknął. A jednak przeżywał ciężkie chwile. -Ziemięcki. Nadzór nad całością sprawował Na przełomie XVIII i XIX w. miasto doświadczyło Komitet Muzeum Narodowego, złożony z rad- Dlaczego Sukiennice? najgłębszego w swej historii upadku. Zabory i spro- nych miejskich oraz reprezentantów najważ- wadzenie Krakowa do roli austriackiego garnizonu niejszych ówczesnych instytucji naukowych Rynek to średniowieczny i nowożytny targ. Targ utrwaliło ten stan, utrzymujący się aż do czasu wpro- i artystycznych oraz środowisk twórczych. rządzący się własnymi prawami – przywilejami, sta- wadzenia galicyjskiej autonomii. Wraz z upadkiem To komitet pozyskiwał fundusze na zakup dzieł rannie spisanymi, a często z wysiłkiem uzyskiwanymi handlu odkryto w Sukiennicach nową wartość – polskich artystów oraz na utrzymanie samego od władców. Jest to więc jedyne miejsce w Krakowie, muzeum. gdzie wolno handlować, gdzie przyjezdni kupcy największą salę miasta. W XX w. Muzeum Narodowe wkroczyło mogą składować swoje towary. To tutaj znajdują w nowy etap swego rozwoju: powiększyła się wszystkie urządzenia potrzebne kupcom: wagi Od końca XVIII w. zaczęto więc wykorzystywać się jego przestrzeń wystawiennicza, nadano miejskie, magazyny, wreszcie – sklepy. Wśród nich ją do urządzania bali przy szczególnych uroczystoś- mu drugi statut, a nowym dyrektorem został te szczególne: dwa rzędy kramów, tworzące między ciach, a ponieważ nigdy nie zapomniano w Krakowie Feliks Kopera, który pełnił tę funkcję przez sobą jakby ulicę, stopniowo zamienioną na podłużną, o jego historycznych tradycjach, okazje te miały sklepioną salę ze stoiskami wzdłuż ścian. Przestrzeń często charakter narodowy. Kultywowaniu narodowej 48

dumy nie przeszkadzało nawet wyliczanie gościom Dietl nie dożył stworzenia Muzeum Narodowe- – jak polskim oficerom armii napoleońskiej – że nie go w Sukiennicach, jednak droga ku temu celowi żałowali sobie wina na koszt mieszczan. Jedno- została wytyczona. Sławny gest Siemiradzkiego, cześnie zaczęto porządkować Rynek – najpierw ofiarowującego miastu swój olbrzymi obraz (1879), wprawdzie brutalnie, przez rozbiórkę chylących tylko ułatwił i przyspieszył gromadzenie kolekcji. się ku upadkowi budowli Ratusza i wag miejskich. Dodajmy, że Kraków szedł za ogólnoeuropejskim W toku prac istotnym postulatem stało się nadanie prądem, z tą może różnicą, że tutaj celem było Rynkowi reprezentacyjnego charakteru. W tym zbieranie pamiątek z życia narodu dla tegoż narodu celu wyburzono całą kramarską zabudowę placu pamięci, podczas gdy Zachód raczej gromadził zbio- i odsłonięto górujący nad nim budynek Sukiennic. ry sztuki powszechnej dla podniesienia narodowej fot.: własność: biblioteki jagiellońskiej, zbiory graficzne Odsłonięto jednak i jego opłakany stan – na tyle dumy i edukacji. Rola narodowego sanktuarium żałosny, że pojawiały się nawet głosy żądające została faktycznie przeznaczona Sukiennicom rozbiórki. W tym czasie jednak nie mogły być już w momencie, kiedy zorientowano się, jaka jest traktowane poważnie: wraz z charakterystycznym ich wartość historyczna. Przebudowa Prylińskiego dla XIX w. wzrostem świadomości narodowej rosła z lat 1875-1879 miała te wartości tylko potwierdzić świadomość historycznego znaczenia zabytków i nadać im odpowiedni splendor. i wszelkich pamiątek – prezydent miasta Józef Ten dualizm sytuacji Rynku dziś zresztą okazuje Dietl mógł więc śmiało planować założenie właśnie się problemem – nie wiadomo czy ciężarem, czy w Sukiennicach galerii polskich królów, bohaterów szansą dla tego miejsca. Wystarczy przyjrzeć się i artystów. toczącej się od dwóch lat dyskusji na temat udostęp- Wraca pytanie: dlaczego w Sukiennicach? Od- nienia rynkowych „podziemi” – pozostałości kramów powiedź wydaje się oczywista: to właśnie Sukiennice bogatych i innych obiektów, zachowanych znacznie pozostały poniżej dzisiejszej płyty placu. Przestrzeń tę ostatnio przeznaczono do adaptacji na pomieszczenia muze- żywym symbolem złotego wieku alne, może gastronomiczne i – w mniejszej części – handlowe. Dyskusja ujawniła jednak cały zestaw Krakowa i Rzeczypospolitej. Przypominał o tym sprzecznych poglądów, w których w równym stopniu każdy ich element – monumentalna wystawność wyczuwa się chęć zysku, lęk przed pokalaniem „ko- świadcząca o bogactwie i kulturze dawnych czasów, mercją” „narodowej świętości”, wezwania do ożywie- sama forma – pierwotnie późnogotycka bazylika nia odkrytej przestrzeni i bezkompromisowy strach (czyli model bardzo „krakowski”) przebudowana przed naruszeniem jej zabytkowych struktur. Nie da w stylu renesansowym (właściwie manierystycz- się pogodzić wszystkich żądań i usunąć wszystkich nym), uważanym za tak typowy dla ziem polskich, wątpliwości – niezależnie od sposobu, w jaki postąpi na dodatek zwieńczona najefektowniejszą attyką. się z podziemiami, zawsze pozostaną głosy nieza- A właśnie attykę uznawano za charakterystyczny dowolonych i nieprzekonanych. Konflikt wiąże się polski element architektoniczny – i przekonanie z podwójną tożsamością, jaką uzyskał krakowski to żywe było tak długo, że jeszcze projektanci Rynek – handlowy plac i główny punkt życia miasta, głównej bramy kombinatu w Nowej Hucie, nadając który nabrał cech świątyni narodowej historii. socjalistycznej treści narodową formę, przyozdobili neorenesansowy (a jakże!) budynek – attyką. 49

kolejne pięćdziesięciolecie. Otrzymanie całego piętra Sukiennic pozwoliło udostępnić większą liczbę zbiorów zwiedzającym. Pod koniec lat 30. eksponatów było już ok. 300 tysięcy. Pierwszy, XIX-wieczny statut muzeum mó- wił o tym, że należy przedstawić sztukę polską w „całym jej historycznym i bieżącym rozwoju”. Potrzeba pozyskania m.in. takich dzieł, jak historyczne obrazy Jana Matejki, pejzaże Józefa Chełmońskiego czy patriotyczne w swej wymo- wie dzieła Grottgera i Malczewskiego, wyrastała z romantycznej fascynacji przeszłością oraz ściśle z nią powiązanych niepodległościowych marzeń, intensywnie wówczas oddziałujących na zbiorową świadomość Polaków. Według nowego statutu, należało gromadzić już nie tylko obrazy i rzeźby, ale wszelkie dzieła sztuki stanowiące o rozwoju kultury narodowej. Dzięki temu pojawiły się w muzeum obiekty przemysłu artystycznego – naczynia, przedmioty związane z kultem religijnym, zbroje, tkaniny, instrumenty muzyczne itp. Zbiory muzeum powiększyły się o zabytki przedhistoryczne i dzieła sztuki ludowej. W latach 1902-1903 urządzono projekt nowej aranżacji galerii w sukiennicach: muzeum narodowe w krakowie stałą ekspozycję, której poszczególne działy prezentowały m.in. pamiątki narodowe, sztukę cechową i rzemiosło artystyczne od XV do XIX w., malarstwo i rzeźbę 2. poł. XIX w., rysunki, akwarele, szkice itp. W trzech salach wystawiono obrazy Siemiradzkiego, Matejki i Cheł- mońskiego, a w pozostałych dwóch – zabytki archeologiczne i etnograficzne. Obok dzieł wybieranych według podstawo- wego kryterium ideowego pojawiały się także zakupy dokonywane ze względu na jakość estetyczną obiektów. O świadomości i wraż- liwości artystycznej osób odpowiedzialnych za wybór prac świadczy na przykład kolekcja obrazów Aleksandra Gierymskiego. 50

Remont i modernizacja Galerii Malarstwa Polskiego XIX w. w Sukiennicach Warunki przechowywania i udostępniania zbiorów w Galerii nie są obecnie odpo- wiednie. Niedoinwestowany od lat 60. XX w. budynek Sukiennic wymaga grun- townego remontu, którego celem będzie zarówno ratowanie samego obiektu, jak i stworzenie nowoczesnych, zgodnych ze współczesnymi wymogami warunków udostępniania zbiorów. Na parterze muzeum, w nowo zaadapto- wanych pomieszczeniach ma się mieścić recepcja, punkt informacyjny, kasa i sklep z wydawnictwami muzealnymi. Na potrzeby Galerii zostaną zrekonstruowane przestrzenie pod dachami pulpitowymi kryjącymi trakty sklepów. Część uzyskanej w ten sposób powierzchni zostanie przeznaczona na kawiarnię, natomiast w pomieszczeniach od strony zachodniej będą się mieścić biura i pracownie. Na najniż- szym poziomie południowo-zachodniego aneksu Galerii znajdzie się sala multime- dialna, w której będą się odbywać pokazy filmów o sztuce polskiej i europejskiej XIX w. oraz prezentacje multimedialne organizowanych w Sukiennicach wystaw tematycznych. W XIX-wieczną klatkę schodową zostanie wbudowana trans- parentna winda umożliwiająca dostęp do Galerii osobom niepełnosprawnym. Projekt przewiduje ponadto moderniza- cję i wykorzystanie przestrzeni tarasów budynku. Galeria Sztuki Polskiej XIX w. w Sukienni- cach chce się przekształcić w nowoczesne muzeum odpowiadające standardom XXI w. – instytucję zajmującą się zarówno konserwacją i ochroną zabytków, jak i dzia- łalnością popularyzatorską i edukacyjną. Jej funkcjonowanie może w ten sposób wywrzeć pozytywny wpływ na rozwój eko- nomiczny Gminy Miejskiej Kraków, a także na promocję regionu małopolskiego w Pol- sce i na świecie. 51

Jakub Puchalski, "Na krakowskim rynku". Anna Budzałek, "Sukiennice", Przestrzenie handlu

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 13

Statistics

Jakub Puchalski, "Na krakowskim rynku". Anna Budzałek, "Sukiennice", Przestrzenie handlu — Document Transcript