Jakub Puchalski, "Miasto boże", Przestrzenie sakralne

jakub puchalski miasto boże o świątyni chrześcijańskiej Wszyscy jesteśmy oswojeni z kościołem. atrium było standardowym elementem poprzedza- Wielu często tam bywa. Nawet dla ateistów bryła jącym wejście do – wyglądającego już inaczej niż świątyni jest w oczywisty sposób rozpoznawalnym dom – kościoła? elementem pejzażu. Czymże jest więc wejście do ko- „Kto zaś wejdzie do środka, temu nie wolno ścioła? Przeżegnaniem się wodą święconą i przy- chodzić po wnętrzu świątyni brudnemi i nieumytemi klęknięciem. A może jest to coś więcej? W samym nogami. Pozostawił więc [biskup Paulin, wznoszący wnętrzu rzeczywiście zachowujemy się inaczej niż omawiany kościół w fenickim Tyrze – J.P.] bardzo na ulicy. Mówimy przyciszonym głosem, poruszamy wielką przestrzeń wolną, pomiędzy przybytkiem się ostrożnie, by nie wywoływać hałasu. Dlaczego? a pierwszymi do niego wejściami, i otoczył ją Postępujemy tak przecież nawet wtedy, gdy jesteśmy a przyozdobił czterema ukośnie krytemi portykami, sami, gdy nie mamy komu przeszkadzać w modli- które całe to miejsce ujęły w czworobok, a z każdej twie. Nasza zeświecczona jaźń czuje się tu mniej strony wspierają się na słupach. Miejsce między pewnie... Według dzisiejszego słownictwa – wpływa niemi zamknął dokoła kratą drewnianą odpowied- na nas atmosfera miejsca. Atmosfera? Kilkoma kro- niej wysokości, środkową zaś przestrzeń pozostawił kami przez kruchtę odbyliśmy gigantyczną drogę. otwartą, by mieć wolny widok na niebo i powietrze Przeszliśmy z profanum – do sacrum. jasne, przesycone słońca promieniami. Tam wła- śnie umieścił świętych oczyszczań znaki, stawiając pierwszy przystanek wchodzących naprzeciwko świątyni zbiorniki, dostarczające pod dostatkiem żywej wody tym, co wstępują do wnętrza Pierwsi chrześcijanie nie wznosili specjalnych przybytków, a obmyć się pragną. Oto pierwszy postój budowli kultowych, spotykali się na swe agape, wchodzących, upiększenie a zarazem ozdoba ca- uczty połączone z nauczaniem, w miejscach, które łości, a równocześnie najstosowniejsze miejsce dla były im dostępne. Ponieważ zaś do 313 r. (tzw. tych, którym jeszcze pierwszych, przedwstępnych edykt mediolański, zrównujący chrześcijaństwo nauk potrzeba” (Euzebiusz z Cezarei). w prawach z innymi religiami) chrystianizm nie „Pierwszy postój wchodzących” pozwala był uznawany przez państwo rzymskie, a co jakiś im przygotować się do wkroczenia w przestrzeń czas bywał nawet prześladowany, gromadzono się Przybytku, którą człowiek dzieli z Bogiem. W mi- przeważnie w domach prywatnych. Wiemy o nich styczną przestrzeń kościoła, która jest odbiciem niewiele, lecz powszechne były na terenie całego Kościoła – zgromadzenia wiernych, odbiciem cesarstwa, od obszernych w Rzymie po malutkie stworzonego przez Ojca wszechświata (cosmo), w dalekiej, wschodniej osadzie Dura Europos Jerozolimą niebieską, objawioną nam w Apokalip- nad Eufratem. Typowy dom rzymski składał się sie św. Jana. z pomieszczeń zgrupowanych wokół dziedzińca, Atria zniknęły ostatecznie w średniowieczu, atrium, w którym basen z wodą nie tylko chłodził, wraz z wprowadzeniem chrztu niemowląt (a więc ale pozwalał też obmyć się po wejściu w zamknię- z zanikiem instytucji katechumenatu – przygotowu- ty, sakralny dla Rzymian obszar domostwa, według jących się do chrztu dorosłych) i z pojawieniem się pogan strzeżony przez odpowiednich bogów. Czy nowych modeli kościołów. Ablucje, coraz bardziej zdziwi nas, gdy zobaczymy, że przez kilka wieków symboliczne, przeniesiono na sam próg kościoła

– ich pozostałością jest do dziś kropielnica w kruch- Zatrzymajmy się przy pierwszej z tych funkcji, cie. Pozostało jednak odczucie potrzeby przestrzeni, gdyż pozostała ona bez zmian wszędzie tam, gdzie która powinna oddzielać sacrum kościoła od profa- ostały się jakiekolwiek formy masywu zachodniego. num świata. Krakowski kościół Piotra i Pawła jest Stańmy więc przed którymś z kościołów romańskich odsunięty od ulicy, budowlę odgradza od niej XVIII- Burgundii – i wkroczmy w otwór w masywnej skale, wieczne już, zwieńczone posągami Apostołów, będący wejściem do budowli. Już sama skała łudzące oczy ogrodzenie mistrza Bażanki. – kamień – jest symbolem Chrystusa: kamienia Na sąsiedniej działce wznosi się równie słynny, węgielnego, fundamentu świata. Znajdujemy się romański kościół św. Andrzeja. Powiela on wzorce w niskiej, ciemnej hali, jakby krypcie, w której gru- architektury ottońskiej, a te z kolei opierają się be trzony filarów tworzą groźnie wyglądający las. na fundamencie karolińskim. Masyw zachodni W głębi widać jednak kolejny portal: nad drzwiami tam ukształtowany tu już zamienił się w surową, wznosi rękę tronujący Chrystus. „Ja jestem bramą. dwuwieżową fasadę. Jednak w wielkich kościołach Jeżeli ktoś wejdzie przeze Mnie, będzie zbawiony.” budowanych w państwie Karola Wielkiego na prze- Chrystus na majestacie – rozsyłający apostołów (jak łomie VIII i IX w. trójwieżowy westwerk (czy ogólniej: w Vézelay), czy sądzący świat (jak w Autun) – jest masyw zachodni) był zarówno przedsionkiem, jak Pantokratorem, w glorii (mandorla), Światłością i oddzielną przestrzenią liturgiczną (taką funkcję Świata. „Chrystus jest centrum, w którym zbiegają pełniło jego piętro). się wszystkie linie” – pisał św. Maksym Wyznawca

w swych objaśnieniach architektury i liturgii („My- stagogia”). Droga jednak do niego ciemna i pełna przeszkód, jak narteks, w którym się jeszcze znajdujemy. Stoimy przed portalem, na granicy dwóch światów. Gdy otwierają się drzwi – świetlistość ude- rza. Świetlistość i swobodna, harmonijna przestrzeń kościelnego wnętrza. Przekraczamy próg. Za nami pozostaje świat grzeszny – zagmatwany i mroczny, przed nami rozpościera się Miasto Boże. Zostawiamy chaos, stajemy się cząstką kosmosu. claritas fot.: aleksandra wojda; pozostałe il. w artykule: archiwum jakuba puchalskiego „Jest to rzecz naprawdę cudowna, że w swej małości świątynia może odzwierciedlać cały wiel- ki świat” (Maksym Wyznawca). Kościół jest więc symbolicznym przedstawieniem Wszechświata: sześcienną bryłę świątyni (jako sześcian wyobraża- no sobie Ziemię) przykrywa – najlepiej – półkulista kopuła Nieba. Sklepienie długiej nawy nie będzie uważane za równie doskonałe i całe zachodnie śre- dniowiecze będzie próbowało wznosić formy kopu- laste (np. w wieżach na skrzyżowaniach transeptu), aż wreszcie pełna kopuła zatriumfuje w renesansie i baroku. Budowla wspiera się , jak Kościół z żywych kamieni, na apostołach i świętych, obecnych w po- staci filarów czy kolumn, zamyka zaś uświęconą przestrzenią niebiańską – znowu półokrągłą absy- dą, przykrytą półkopułą (konchą). Dla tej przestrzeni

zarezerwowane są wizerunki Chrystusa („zaprawdę, rzeczy widzialne są obrazami niewidzialnych” – pi- sał Pseudo-Dionizy Areopagita). Pantokrator króluje albo w kopule (jak od czasów Maksyma Wyznawcy będzie w kościele bizantyńskim), albo na sklepieniu absydy. Podtrzymują kopułę łącznicy między Niebem a Ziemią – Cheruby lub Ewangeliści, w swych wize- runkach na pendentywach. Ruch w bazylice chrześcijańskiej jest jednym z elementów, które zasadniczo odróżniają ją od rzymskiego, administracyjnego pierwowzoru. Bazylika – dobrze oświetlona, przestronna trzy- lub pięcionawowa sala, była faktycznie idealną dla potrzeb kościoła formą architektoniczną, gdy ten nagle, po 313 r., musiał wybrać sobie rodzaj gmachów, którymi cesarz zamierzał go obdarować. Biskupi wsparli się tu na doświadczeniu żydowskim (judeochrześcijan wciąż zresztą nie brakowało), gdyż bazylikę do swych potrzeb zdążyła już dostosować Synagoga. Kościół powielił jej układ: wejścia zostały przeniesione z długiego boku na krótki, który stał się tym samym elewacją frontową i stracił znajdującą się na nim uprzednio drugą absydę. Zmieniła się oś ruchu: bazylika z budowli poprzecznej stała się podłużną. Od drzwi, jak ku zbawieniu, zbliżamy się do Świętego Świętych – ołtarza, który zresztą długo był ukryty przed wiernymi: „wnętrze jest dla tłumu niedostępne i niewidzialne, istotnie święte i święte świętych, któż go oglądał i śmiałby o nim mówić?” Wędrówce po kościele towarzyszy światło. Światło – claritas, lux z pism Pseudo-Dionizego – jest cechą boską, bo Bóg, jak światło, emanuje na byty niższe, aż do kręgów ziemskich. „Światła

materialne są obrazami niematerialnego źródła Podstawową formą modlitwy jest jednak śpiew, jasności”. Witraże są więc nie tylko malarstwem, co zrozumiałe dla każdego, kto zetknął się z psał- ich zadaniem jest też odmienianie światła, suge- terzem. Muzyka jest wszak wiedzą o harmonii sfer, rowanie – dla potrzeb rekonstrukcji Jerozolimy czyli o konstrukcji wszechświata – cała świątynia Niebieskiej – jego boskiej natury: „odrealnia się” chrześcijańska budowana jest według muzycznych ono sącząc przez kolorowe szybki. Do pełnego proporcji. Muzyka sama może więc mieć wartość przemienienia jego natury dojdzie, gdy światło modlitwy, chorał jest zaś idealnym połączeniem świę- samo w sobie stanie się widoczne: okadzanie tych tekstów z wypływającą z nich, tak z ich treści, ołtarza w mediolańskiej bazylice św. Ambrożego jak i z ich rytmu, muzyką; jest modlitwą doskonałą. także dzisiaj otacza go smugami światła, które Rola muzyki w kościele była więc fundamentalna we wznoszących się ku sklepieniu – czyli ku – architektura wspomagała ją, tworząc wnętrza niebiosom – chmurach ofiarnego dymu, spływają o odpowiedniej akustyce, w których kler stojący z owych niebiosów na kamień ofiarny (tu – ubrany w chórze lub przemieszczający się w procesjach w złoto talentem złotnika Wolwiniusza). Następuje mógł we właściwy sposób intonować i odbierać symboliczne, mistyczne połączenie wznoszącej się pieśni. Liturgia, zasadniczo, składa się z gestów modlitwy ze spływającą łaską bożą. i śpiewanych modlitw.

Tak oto doszliśmy do celu, do którego zmierza- liśmy, i nazwaliśmy go po imieniu: liturgia. Msza święta jest sensem istnienia kościoła, nic dziwnego więc, że cała skomplikowana architektura czy dekoracja, wszystkie programy ideowe – są jej funkcją. Dlaczego jednak jest tak ważna? Dlaczego istotne jest oddanie jej sprawowaniu wszystkich zdolności, dlaczego należy się jej poświęcić? Litur- gia – to służba. W kościele – służba Bogu. Liturgii nie sprawujemy więc „sobie” – by „było ładnie” lub szybko... Nasze indywidualne chęci nie są tu istotne – do kościoła przychodzi się przecież, by swą wolę zamienić na wolę boską. Liturgia jest rekapitulacją tajemnic świata i zbawienia, jaką ofiarowujemy Bogu, jaką zanosimy na Jego niebiański ołtarz – na wzór liturgii apokaliptycznej. Objawionej i strasznej. „Któż go oglądał i śmiałby o nim mówić?” Odklepywanie jej fałszującym głosem, z niechlujnym organistą lub wręcz zakonnicą z gitarą i piosenkami, jest możliwe tylko w świecie, w którym mało kogo dziwi wpuszcza- nie turystów – ale przecież wyposażonych w prze- znaczone do zbawienia dusze ludzi, do zabytkowych – ale przecież kościołów – za opłatą. Zdaje się, że nie istnieje żadne profanum, którym nie pokalalibyśmy przestrzeni sacrum.

Jakub Puchalski, "Miasto boże", Przestrzenie sakralne

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 22, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 27

Statistics

Jakub Puchalski, "Miasto boże", Przestrzenie sakralne — Document Transcript