Iliana Genew-Puhalewa, "Przestrzeń amoralna?", Przestrzenie handlu

iliana genew-puhalewa przestrzeń amoralna? – bułgarski bazar Pierwsze skojarzenie, jakie nasuwa się Bułga- rowi po usłyszeniu hasła „przestrzeń handlowa”, to na pewno nie „hipermarket”, „hala targowa” ani nawet „sklep spożywczy”, lecz pazar, tzn. targ, targowisko, bazar. Rozmyślając o bułgarskich bazarach, mam przed oczami jego modelowy przykład: tzw. żenskija pazar, czyli „babski targ” w centrum Sofii, nazywany tak, ponieważ w prze- szłości sprzedawały oraz kupowały tam głównie kobiety. Jest to najstarszy i najbardziej znany uliczny targ w stolicy Bułgarii, którego modernizacja i „eu- ropeizacja” w ostatnich latach (zwłaszcza przed akcesem Bułgarii do Unii Europejskiej) spędza sen z oczu obecnie urzędującym władzom miasta. Zwą go nieraz „czyrakiem” stolicy i próbują przenieść, ubrać w szaty, jakie przystoją „europejskiemu” targowisku, tzn. zdyscyplinować, poukładać, pomalować, wyszorować, wyperfumować… A on dalej stoi tam (mniej więcej), gdzie stał od ponad 80 lat, nad jego starymi budkami i zardzewiałymi straganami powie- wają na wietrze niczym flagi obszarpane, brudne folie, sterczą tu i tam krzywe parasole z wyblakłymi napisami reklamowymi, biegają z krzykiem wzdłuż alejek bosonogie cygańskie dzieci, dając świadectwo o nienajlepszym stanie bułgarskiego kapitalizmu… I mimo tego jest na nim zawsze tłoczno, gwarnie, kolorowo – słowem, jak na bazarze. W dawniejszych czasach bazary, a raczej targi czy targowiska w Bułgarii (podobnie jak i w Polsce) były miejscami pod gołym niebem, gdzie w pewnym 16

wszystkie fot. w artykule: archiwum autorki określonym dniu tygodnia – zazwyczaj w piątek – wręcz obowiązkowym – elementem czarsziji była lub w sobotę – rozkładano stragany i odbywał się wówczas wieża zegarowa, regulująca czas pracy handel. Nie było miasta lub większej osady, która w dni powszednie. nie miałaby własnego piątkowego lub sobotniego Wspominam o czarszijach, ponieważ niektórzy targu. Targ miał wówczas wymiar zarówno czasowy, skłonni są przeciwstawiać je pazarowi, uważając, jak i przestrzenny – był bowiem pewnym wydarze- że czarszija to terytorium pracowitości, uczciwości, niem, a jednocześnie pewnym unikalnym miejscem, walki o dobrą pozycję w społeczeństwie. Pazar na- spełniającym określoną funkcję. Pamiętam, jak moja tomiast bywa wówczas postrzegany jako przestrzeń babcia, urodzona na początku XX w., idąc do cen- pozbawiona moralności i honoru dawnej wspólnoty trum Sofii, z przyzwyczajenia mówiła, że rzemieślników, jako forum orientalnego targowania się, a niekiedy oszukiwania. Jeśli chodzi o samą idzie do czarszijata. przestrzeń, w sobotni dzień czarszija samoistnie zamieniała się w targ, gdyż chłopi z okolicznych wsi W przeszłości tak właśnie nazywano rzemieślni- przywozili tam swój towar i wystawiali na improwi- czo-handlowe centra miast, gdzie w przyziemiach zowanych straganach. Najważniejsze jednak jest domów znajdywały się różnego rodzaju warsztaty to, że oba – pazar i czarszija – to nie tylko miejsca rzemieślnicze, będące jednocześnie sklepikami. przeznaczone do wymiany towarów, ale także Czarszija kształtowała się przede wszystkim (a może przede wszystkim) miejsca spotkania czło- w miastach w okresie bułgarskiego odrodzenia, wieka z człowiekiem. na przełomie XVIII i XIX w., gdy domy (na ogół Wróćmy jednak do wybranego wcześniej, ty- niewysokie, dwupiętrowe) wyszły na ulicę, po- powego okazu pazaru, czyli do sofijskiego żenskija kazały się zza wysokich murowanych ogrodzeń, pazar. Jest on starszy od współczesnego bułgar- za którymi chowały się przez wieki niewoli. skiego państwa, albowiem istniał jeszcze przed Na krzywych, wąskich uliczkach czarsziji można wyzwoleniem Bułgarii spod dominacji tureckiej. było wówczas zobaczyć witryny warsztatów rze- Powstał spontanicznie, pod wpływem sił rynkowych mieślników: tkaczy, futrzarzy, szewców, bednarzy, i znajdował się w miejscu kluczowym dla miasta – po- kołodziejów, garncarzy, piekarzy itd., lecz także między centralną łaźnią a meczetem (po zbudowaniu potężne drzwi magazynów, w których odbywał się Centralnej Hali Targowej został nieco przesunięty, handel hurtowy. Dodam, że charakterystycznym w miejsce, w którym znajduje się obecnie). Warto 17

podkreślić, że działał nawet we wrogim dla siebie środowisku socjalizmu, pod paradoksalną nazwą pazar Kirkowa (Gieorgij Kirkow to funkcjonariusz partii komunistycznej), będąc de facto jedynym nośnikiem tradycji bułgarskiego kapitalizmu. Na tym najbardziej znanym sofijskim targowisku można obecnie kupić dosłownie wszystko: dorodne owoce i warzywa, różnorakie przyprawy, bakalie, nabiał, mięsa, sadzonki, skarpety, klapki, grzałki, czajniki, a nawet części zamienne do radzieckich telewizorów. Specjalnością targu, zwłaszcza przed świętami Bożego Narodzenia, jest to, że każdy dorosły mężczyzna jest tam obiektem szczególnych „zalotów” ze strony rumianych chłopów, dyskretnie zachęcających do spróbowania wina lub bimbru własnej produkcji. Dla zaciekawionych dodam, że sprzedaje się go według utrwalonej od lat, ryn- kowej zasady: litr kosztuje tyle, ile płaci się w sklepie za 700 mililitrów. Zadaję sobie pytanie, co utrzymuje przy życiu żenskija pazar oraz wszystkie podobne do niego bułgarskie „instytucje handlowe”. Po pierwsze, musi to być zapotrzebowanie ludzkiego organizmu na świeże warzywa i owoce, które były i nadal są dominującym przedmiotem handlu na ulicznych targach. Właśnie potrzeby naszej natury, związane z poszukiwaniem świeżych produktów spożywczych, dość pierwotne w swojej istocie, zapewniają tak długie istnienie targom i bazarom. Po drugie, ofero- wane na bazarze niższe ceny. Zresztą na bułgarskim bazarze można zaobserwować swoistą deformację konkurencji, związaną z powstaniem praktyk nie- rynkowych. Polega ona na znacznej przejrzystości stosunków między handlowcami, ich osobistych, wręcz intymnych kontaktach. Po trzecie, trwałość 18

bazaru może tkwić w możliwościach, jakie stwarza on dla inicjatyw małego biznesu. W literaturze fachowej jako przykład takiej inicjatywy przytacza się żartem aktywność pewnego handlarza papryk na sofijskim targu, który powiesił oferowany towar na własnej szyi, będąc jednocześnie dostawcą, logistykiem, sprzedawcą, przestrzenią handlową oraz bardzo zaangażowanym promotorem. Ostatni, ale nie mniej decydujący czynnik to sam sposób wymiany handlowej, a mianowicie fakt, że nie jest ona bezosobowa. Mam na myśli społeczny aspekt tego typu handlu, istotną funkcję kontaktów osobistych (również między z założenia konkurującymi ze sobą handlowcami) w coraz bardziej dehumanizującym się społeczeństwie. Specyfika kulturowa Bułgara, człowieka z Bałkanów, Słowianina oraz niedawnego homo sovieticus powo- duje, że bezosobowy handel nie jest preferowany. Bezpośredni ludzki kontakt, niesformalizowany charakter stosunków, postrzeganie człowieka jako kogoś więcej niż tylko konsumenta – oto zalety czyniące z bułgarskiego bazaru komfortowe forum wymiany. Socjalna postawa Bułgarów znajduje wyraz w takich właśnie regułach i w takiej właśnie organizacji rynku. Inną cechą Bułgara, mającą bezpośredni związek z jego zachowaniami na targu, a przez to z samym jego obliczem i funkcjonowaniem, jest nieinstrumentalny, kontemplacyjny stosunek do świa- ta. Nie ma wszakże nic bardziej naturalnego niż oglądanie towarów bez kupowania! Typowy dla euro- amerykańskiej kultury koncept „czas to pieniądz” jest zupełnie obcy Bułgarom, którym niedogodności samego bazaru oraz czasochłonne wałęsanie się między straganami wcale nie przeszkadza, ponieważ tak naprawdę liczy się sam akt uczestniczenia w tym wspaniałym forum społecznym. Gdy zatem znowu prezydent miasta, burmistrz, wójt, odpowiednia komisja albo urzędnik czy wresz- cie właściwy urbanista lub architekt zakaszą rękawy, by przebudować, zreorganiować, przeasfaltować czy przemalować bułgarski pazar, powinni na pewno mieć na uwadze nie tylko nakazy pewnej unii czy partii, ale i wyżej wspomniane osobliwości tego miejsca. Ponieważ pazar – w porównaniu do wszystkich tych urzędników i instytucji – jawi się jako nieporównanie bardziej długowieczny. 19

Iliana Genew-Puhalewa, "Przestrzeń amoralna?", Przestrzenie handlu

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 21

Statistics

Iliana Genew-Puhalewa, "Przestrzeń amoralna?", Przestrzenie handlu — Document Transcript