Grzegorz Jankowicz, "Regułu ekfrastycznej gry", Przestrzenie wirtualne

W Grzegorz Jankowicz książce Friends of Interpretable na fakt, że opisywane przez ekfrastyków uwagę teoretyków zajmujących się samymi Objects Miguel Tamen powia- obiekty są przedstawieniami wizualnymi. obiektami wizualnymi, historyków sztuki da, że użytkownicy kultury Sam opis – niezależnie od tego, czy znajduje i antropologów. Mimo sugerowanej przez tworzą mniej lub bardziej się w tekście literackim, filozoficznym czy Tamena dbałości o hermetyczność poszcze- zamknięte grupy, koncentrujące się wokół teologicznym – także jest rodzajem przedsta- gólnych wspólnot kulturowych, granice reguły różnego rodzaju obiektów (obrazów, rzeźb, wienia, a więc w wypadku ekfrazy mamy do okazują się nieszczelne. Zarówno uczestnicy tekstów, fotografii, samochodów, drzew czynienia ze zderzeniem dwóch typów repre- ekfrastycznej gry, jak i jej przedmioty często itd.), którym przypisują określone intencje, zentacji: językowej i wizualnej. Ta pierwsza wykraczają poza ustanowione dla nich ramy, ekfrastycznej gry dyspozycje, a nawet języki. Zdarza się, że jest narzędziem ekfrastycznej gry (którą na- wchodząc w nowe obiegi kulturowej użytecz- grupy współpracują z sobą, tworząc pomosty leży rozumieć na wzór Wittgensteinowskiej ności. komunikacyjne i znajdując miejsca wspólne, Sprachspiel, gry językowej, polegającej właśnie ale najczęściej ich członkowie strzegą szczel- na przypisywaniu obiektom języka), ta druga Trudności sprawia także ustalenie znaczenia ności granic własnej społeczności, dbając – jej przedmiotem. podstawowych kategorii, które pojawiają o – jak powiedziałby Wittgenstein – czystość się w kontekście ekfrazy. Widać to dosko- „podobieństw rodzinnych”. Ekfraza jest zatem – jak podpowiada James nale na przykładzie definicji Heffernana, Heffernan – „językową reprezentacją re- o której Heidegger powiedziałby zapewne, Tak właśnie wygląda kwestia ekfrazy: pewna prezentacji wizualnej” (ekphrasis is the verbal że zawiera tylko pytania. Żeby zrozumieć, grupa pisarzy – których możemy nazwać representation of visual representation)1 – to, co czym w istocie jest ekfraza, musimy naj- ekfrastykami – koncentruje się wokół jest reprezentowane za pomocą językowego pierw odpowiedzieć na trzy fundamentalne określonych obiektów (obrazów, rzeźb, zdjęć, medium, samo musi być przedstawieniem. pytania: 1) czym jest reprezentacja? 2) czym filmów, a nawet znaczków pocztowych) W ekfrastycznej wymianie uczestniczą zatem jest opis (a szerzej: język)? 3) czym jest obraz i przypisuje im rozmaite intencje, dyspozy- dwie, a nawet trzy grupy użytkowników (a szerzej: wizualność)? Każda ekfrastyczna cje i języki. Te ostatnie odgrywają kluczową kultury: 1) ci, którzy tworzą przedstawienia gra zaczyna się od próby rozstrzygnięcia rolę, albowiem ekfrastyczna gra polega na wizualne, zajmując się obiektami prawdziwej powyższych kwestii, od ustalenia, czym jest tworzeniu opisów wymienionych wyżej lub fikcyjnej rzeczywistości (malarze, rzeź- ekfraza, jaka jest jej funkcja i jaką pozycję obiektów. Piszę o językach, a nie o jednym biarze, fotografowie); 2) ci, którzy produkują zajmuje w naszej kulturze. języku, ponieważ w grę wchodzą różne opisy reprezentacji wizualnych (pisarze dyskursy (literacki, filozoficzny, polityczny, ekfrastycy); 3) a także ci, którzy zajmują się walka na definicje teologiczny, historyczny, teoretyczny itd.), ekfrazą jako zjawiskiem literackim, retorycz- W 1986 roku na Columbia University odbyła które łączy podobny przedmiot odniesie- nym czy filozoficznym (teoretycy, historycy się pierwsza konferencja poświęcona ekfra- nia. Nietrudno zauważyć, że przedmiot ten i krytycy). Relacje pomiędzy tymi grupami zie. Wystąpił na niej James Heffernan, autor ma szczególny charakter. Obrazy, rzeźby, są niezwykle skomplikowane i bardzo trudno Museum of Words („Muzeum słów”), który fotografie – wszystkie te obiekty mają status je opisać. Każda z grup jest uzależniona od zaczął od stwierdzenia, że ekfraza ma we reprezentacji, a w związku z tym odsyłają do pozostałych, a musimy wziąć jeszcze pod współczesnej kulturze paradoksalny status: jeszcze innych obiektów: elementów rzeczy- jest zjawiskiem o bardzo długiej tradycji wistości, prawdziwych lub fikcyjnych postaci (wywodzącym się z retoryki antycznej), 1 J. W. A. Heffernan, Ekphrasis and Representation, „New i zdarzeń. Trzeba również zwrócić uwagę a jednocześnie fenomenem prawie zupełnie Literary History” 1991, vol. 22, nr 2, s. 299. autoportret 2 [27] 2009 | 11 ilustracja: anna zabdyrska

nieznanym dwudziestowiecznej humanisty- A może powinniśmy podążyć śladem Mur- tej samej figury, której celem jest sugestywne „przedstawiać”, „wyjaśniać”, „dostrzegać”, o ekphrasis sięgają do etymologicznego splotu, tematu mowy. Przedmiot żartu jest pospoli- ce, ciągle walczącym o miejsce w teoretycz- raya Kriegera, dla którego ekfraza to „ogólna przedstawienie, stawiające przed oczyma „widzieć”, „mówić”, „opowiadać”, „rozwa- by wydobyć z niego te znaczenia, które ty, zwyczajny (stąd porównanie do małpy), nych opracowaniach i słownikach. Dokładnie zasada poetyki” (general principle of poetics), adresata (sub oculos subiectio, jak mówił Kwin- żać”. Przedrostek ek- nadawał tym czynno- pasują do ich teoretycznej ramy. Po trzecie: a więc sposób jego prezentacji musi być dziesięć lat później Peter Wagner we wstępie obejmująca swoim zasięgiem każdy tekst tylian) przedmiot opisu. ściom odpowiednią intensywność, zwiększał można zrozumieć, dlaczego ekfraza tak długo prosty. W przeciwnym razie słuchacz skon- do antologii esejów o ekfrazie pisał, że ta nie- poetycki (niezależnie od tego, czy opisuje ich zakres i siłę: „pokazuję całość”, „mówię była marginalizowana, dlaczego nie mogła centruje swoją uwagę na ornamentach, które pozorna kategoria, która jeszcze niedawno obraz, rzeźbę, czy obiekt naturalny)? Czy I tu pojawiają się kłopoty. Nie dość, że wszystko”, „widzę dobrze”. Określał także ruch się przebić do pierwszej ligi teoretycznych uniemożliwią osiągnięcie zamierzonego była znana jedynie specjalistom w zakresie powinniśmy widzieć w ekfrazie hiperznak, wszystkie przytoczone przez autora Retoryki na zewnątrz, tak jakby każda z wymienio- kategorii. Jako zjawisko źródłowo związa- efektu. Metaforę Demetriusza można jednak klasycznej retoryki, jest jednym z najpo- nadający utworowi spójność znaczeniową literackiej definicje są do siebie podobne, to nych czynności wydobywała na powierzch- ne z tradycją krasomówczą nie posiadała interpretować w jeszcze inny sposób. Małpo- pularniejszych fenomenów teoretycznych i strukturalną, jak twierdzi Michael na dodatek – jak pisze Umberto Eco – mają nię coś, co do tej pory było ukryte. Po raz filozoficznej legitymizacji, którą mogła się wanie to imitacja, która wcale nie musi mieć końca XX wieku. Wystarczyło kilka lat, by Riffaterre; czy raczej topos literacki, jak kolisty charakter. Co mówią na temat ekfrazy pierwszy bezokolicznik ekphrazein pojawia pochwalić np. mimesis. Nie przypadkiem wy- aspektu parodystycznego. W podstawowym z pojęcia pomocniczego ekfraza przekształ- pisze Michael Putnam? Tę prowizoryczną teoretycy retoryki? Że jej celem jest „stawianie się w trzeciej części traktatu Demetriusza buch popularności ekfrazy zbiegł się w czasie znaczeniu małpowanie to dokładne, dosłow- ciła się w jeden z najważniejszych obiektów listę można by jeszcze długo rozwijać, ale już rzeczy przed oczami słuchacza”, że dzięki niej O stylu w znaczeniu „upiększać”, „ozdabiać”. z dekonstrukcjonistycznym zwrotem w na- ne powtarzanie gestów. Jeśli zatem zależy teoretycznego, historycznego i krytycznego teraz doskonale widać, że uczestnicy ekfra- możemy „dotknąć palcem rzeczywistości”, że W 165 paragrafie Demetriusz pisze o dowcipie ukach humanistycznych. Dekonstrukcja nam na precyzyjnym naśladowaniu za pomo- namysłu. Wagner zwrócił uwagę, że popular- stycznej gry mają spory problem z określe- jest „oknem, poprzez które możemy podziwiać i sposobach jego prezentacji. Zwraca uwagę, dowartościowała pojęcia o skomplikowanym cą języka, nie powinniśmy upiększać mowy ności ekfrazy towarzyszy całkowity zamęt niem, czym właściwie jest ich obiekt. świat”, że „odmalowuje przedmioty i osoby że ozdabianie żartu pięknym stylem jest rodowodzie kulturowym, przypomniała kate- ornamentami. Ekfraza – jako pokazywanie definicyjny. Od samego początku – a wystą- z wielką żywością”, że „uobecnia to, co opisuje” błędem3. Słowniki języka starogreckiego pod- gorie obciążone semantyczną nierozstrzygal- i wyjaśnianie – jest prezentacją pozbawioną pienie Heffernana można uznać za początek O skomplikowanym statusie ekfrazy świad- itd., itd. Bardzo zgrabne metafory – uważa Eco powiadają, że rzeczownik ekphrasis posiada nością, wewnętrznie skonfliktowane. ozdobników. Jeśli natomiast zależy nam na tego, co jest dziś nazywane „przemysłem czy materiał zgromadzony przez Heinricha – ale czy definiowanie jednej figury za pomocą tylko jedno znaczenie: opis. Musimy jednak retorycznym popisie, wówczas musimy się ekfrastycznym” (ekphrasitc industry) – krytycy Lausberga w jego Retoryce literackiej. Lausberg drugiej ma jakikolwiek sens? Jeśli zgodzimy się pamiętać, że w naturalnym środowisku I rzeczywiście przywołane wyżej znaczenia posłużyć ekfrazą w drugim znaczeniu (w tym zgadzają się w tylko jednym punkcie: ekfraza nie poświęca ekphrasis osobnego hasła. Pod z Arystotelesem, że figurą, która stawia nam ekfrazy, jakim było krasomówstwo, etymo- ekfrazy układają się w dwie sprzeczne z sobą wypadku prefiks ek- określa wzmocnienie jest pojęciem epidemicznym (rozprzestrze- jednym szyldem zbiera wszystkie kategorie, rzeczy przed oczami, jest metafora, to okaże logiczny sens pierwotnego phrazo odgrywał grupy. W jednej grupie mamy pokazywa- językowego efektu). niającym się z zawrotną prędkością), ale które mają związek z problematyką unaocz- się, że ekfraza niczym się od metafory nie bardzo istotną rolę. Nie chodziło jedynie nie i wyjaśnianie, czyli czynności, których także płynnym i nieokreślonym. nienia w literaturze. To ostatnie definiuje różni. Można postawić jeszcze mocniejszą tezę: o deskrypcję, ale o „wypowiadanie się na celem jest zaprezentowanie czegoś w jasny Napisałem na początku, że ekfrastycy przy- jako jasną i szczegółową reprezentację jeśli retoryka (tropy i figury) nadaje wypo- określony temat”, „pokazywanie czegoś”, i prosty sposób. W tym wypadku przedro- pisują obiektom wizualnym różne intencje, Czy wzorem klasycznej i renesansowej „szeroko pojętego obiektu traktowanego jako wiedzi żywość, jasność, błyskotliwość, wyrazi- „rozważanie”, „wykazywanie”, „wyjaśnia- stek ek- wskazuje na wydobywanie tego, dyspozycje i języki. Odłóżmy na razie intencje retoryki powinniśmy traktować ekfrazę jako całość”2. Na określenie takiej reprezentacji stość, wymowność i intensywność, to znaczy, nie”, „przemawianie w ozdobnym stylu”. co ukryte, wyciąganie na powierzchnię. i dyspozycje na bok, ponieważ ich rozmaitość figurę dyskursu (a ściślej: figurę myślową, Grecy używali wymiennie pojęć: ekphrasis, że wszystkie metafory w ten czy inny sposób Szeroki zakres znaczeniowy ekfrazy po- W drugiej grupie znajdują się znaczenia, nie poddaje się łatwej klasyfikacji. Skoncen- figura mentis)? Czy też – zgodnie ze wskazów- hypotyposis, diatyposis, enargeia, natomiast Rzy- stawiają nam coś przed oczami. Circulus vitiosus zwala zrozumieć trzy kwestie. Po pierwsze: które z jasnym i prostym przedstawieniem trujmy się natomiast na języku. Ekphrasis jako kami podręczników do ćwiczeń retorycz- mianie posługiwali się nazwami: descriptio, języka definicyjnego jest jak opisywane niegdyś wyjaśnia, dlaczego ta kategoria pojawiała się nie mają nic wspólnego. Demetriusz bardzo opis jest szczególnym sposobem posługiwania nych z pierwszych wieków naszej ery – jako demonstratio, illustratio, adumbratio, representatio przez Genette’a obrotowe drzwi retoryki, w tak różnych kontekstach, dlaczego z taką wyraźnie mówi, że stosowanie stylistycznych się językiem. Jakim celom ćwiczenie stylistyczne, którego celem był i evidentia. Lausberg nie dokonuje żadnych które zatrzymują nas na krawędzi znaczenia. łatwością pokonywała granice dyskursów ornamentów do pewnych rodzajów mowy – w kontekście etymologii naszego pojęcia – sugestywny opis obiektu? Czy rację ma Leo rozróżnień pomiędzy wymienionymi kate- Żeby uwolnić się z tego klinczu, zacznijmy od i dziedzin. Po drugie: tłumaczy, dlaczego jest zbytkiem, którego należy się wystrzegać. służy taki ekfrastyczny język? W pierwszym Spitzer, kiedy określa ekfrazę jako odrębny goriami, traktując je – zgodnie z tradycją początku, czyli od etymologii ekfrazy. współcześni teoretycy nie potrafią wypra- Przyozdabianie zwykłego żartu niepospoli- znaczeniu jego celem jest przedstawianie i po- gatunek literacki (znany literaturze zachod- retoryczną – jako synonimiczne określenia cować spójnej definicji ekfrazy. Piszący tym wyrażeniem – powiada autor traktatu – kazywanie. Mówiąc inaczej: język funkcjonuje niej od Homera i Teokryta aż do parnasistów etymon „przypomina strojenie małpy”. Chodzi oczy- jako medium dla prezentacji rzeczywistości. i Rilkego), którego temat stanowi przedmiot 2 H. Lausberg, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o literatu- Grecki rzeczownik ekphrasis pochodzi od cza- 3 Demetriusz, O wyrażaniu się [w:] Trzy stylistyki greckie, wiście o akuratność i stosowność stylu, który Jego zadanie polega na czynieniu rzeczy artystyczny (objet d’art) – obraz lub rzeźba? rze, Bydgoszcz 2002, s. 442-450 (§§ 810-819). sownika phrazein, który oznaczał „pokazywać”, przeł. i oprac. W. Madyda, Wrocław 1953. należy odpowiednio dobrać w zależności od widzialnymi, na wydobywaniu ich z ukry- autoportret 2 [27] 2009 | 12 autoportret 2 [27] 2009 | 13 ilustracja: jakub woynarowski

cia i stawianiu – jak podpowiadali antyczni czasownik „reprezentować” oznacza „pre- ciosów, bezlitosnych i straszliwych razów, nama- (a szerzej: pomiędzy językiem i obrazem). alna i intersemiotyczna), albo szerzej: nad dobrze znane. W 10 księdze Państwa Sokrates mistrzowie krasomówstwa – przed oczyma zentować siebie, reprezentując coś innego”4. calność oddziaływania jednego ciała na drugie, W obu przypadkach reprezentacja ma para- związkami między sztukami językowymi formułuje prowizoryczną sentencję wyro- słuchacza lub czytelnika. Ale „wistość rzeczy” Paradoks reprezentacji polega na tym, że rozkładania ciężaru własnych sił, nieomylną doksalny charakter, albowiem w tym samym i wizualnymi (perspektywa interartystyczna). ku, którego przedmiotem jest poezja jako to także „widzialność słowa, widzialność ma ona dwa sprzeczne wymiary: przechodni czujność, wszystko jak w lustrzanym obrazie6. momencie odwołuje się do dwóch różnych Przeciwnicy odpowiadają, że kwestia transpa- przykład twórczości naśladowczej. Twierdzi, języka” (rzecz to pierwotnie słowo, mowa). (prezentuje c o ś i n n e g o, czyli obiekt, aspektów. To prawda, że jeden z wymiarów rentności i nietransparentności jest nie tylko że spośród wszystkich rodzajów poezji można W drugim znaczeniu chodziłoby zatem o za- model, pierwowzór, fragment rzeczywi- U Calvina język jest lustrem wiernie odbi- reprezentacji zawsze jest wysuwany na pierw- sprawą techniczną (czy da się przedstawić uprawiać jedynie hymny pochwalne na cześć gęszczanie powierzchni mowy, komplikowa- stości) i zwrotny (prezentuje siebie, czyli jającym obraz walki. Czytelnik powinien szy plan, ale nie znaczy to, że drugi całkowicie rzeczywistość w obrazie, a obraz w języku?), bogów i utwory sławiące dzielność i prawość nie układu słów, pokazywanie samego języka, samą powierzchnię przedstawienia). To, poczuć zadawane ciosy, gwałtowność starcia, znika. Historia przedstawienia jest historią lecz jednym z najbardziej fundamentalnych obywateli. Słowem mimesis Platon posługuje a nie tego, o czym ów język opowiada. Ekfraza co prezentowane, i to, co reprezentujące, zmęczenie bohaterów, ciężar atakujących ciał. ciągłej walki pomiędzy niezgodliwymi impul- problemów kultury zachodnioeuropejskiej. się głównie w znaczeniu konotującym zja- jest z jednej strony pragnieniem całkowitej walczą o obecność i widzialność. Znakomicie Autor Jeśli zimową nocą podróżny wyraża w tym sami, które na przemian zdobywają i tracą Nie można zapominać o ideologicznych wiska wizualne: obraz, odbicie, odzwiercie- przejrzystości języka i możliwości uobec- uchwycił to André Pieyre de Mandiargues fragmencie pragnienie doskonałej transpa- dominującą pozycję w literackich i filozoficz- i antropologicznych aspektach tego problemu. dlenie, imitację, mimikę, kopię itd. Przed- nienia w nim tego, co zewnętrzne, z drugiej w poemacie L’oeuf dans le paysage: rencji przedstawienia, przezroczystości słów. nych dyskusjach. Wybór jednego z modeli reprezentacji jest bo- stawienia wytwarzane przez mimetyków są zaś równie silnym pragnieniem doskonałej Marin uważa, że na przeświadczeniu o prze- wiem uzależniony od bardzo mocnych założeń źródłem niepewnej wiedzy, która prowadzi autonomii mowy, która do niczego nie odsyła, Zbliż się do okna, zważając, by to, co na zewnątrz, chodnim charakterze reprezentacji opiera się Można śmiało zaryzykować tezę, że ekfra- metafizycznych i wpływa na obraz naszej kul- do pomieszania zmysłów i władz poznaw- niczego nie przedstawia, która nie uobecnia nie przyciągało zbytnio twej uwagi. Aż zobaczysz cała tradycja mimetycznego opisu. Mimesis jest za jest czymś w rodzaju poli(lo)gonu tego tury, kształtuje naszą percepcję, ustala relacje czych. Zmieniając przykład działalności świata, lecz swoją ozdobną powierzchnię. Pi- jedną z owych cząsteczek, które są niczym cysty takim rodzajem przedstawienia, które całko- konfliktu. Jako reprezentacja reprezentacji, pomiędzy nami a rzeczywistością i organizuje mimetycznej na malarstwo, Platon twierdzi, szę o prezentowaniu rzeczywistości, ponieważ na szkle, małe kłykcie, przejrzyste niekiedy, lecz wicie koncentruje się na swoim przechodnim reprezentacja drugiego stopnia, jest szcze- strukturę społeczną. Jeśli potraktujemy ek- że można podziwiać tylko te obrazy, które po- na samym początku, we wspomnianych już częściej zamglone, ledwie przepuszczające światło, wymiarze i zapomina o nieprzejrzystej po- gólnym miejscem (toposem) walki między frazę jako zjawisko retoryczne, literackie albo siadają właściwe proporcje, właściwy układ podręcznikach do ćwiczeń retorycznych, ek- o tak wydłużonych kształtach, że przypominają wierzchni. I odwrotnie: te modele reprezenta- różnymi teoriami przedstawienia. Ekfrastycy czysto estetyczne, wówczas łatwo przeoczymy elementów, odpowiednie kształty i kolory fraza mogła być opisem dowolnego elementu kocie źrenice5. cji, które celebrują swoją zwrotność i autono- i teoretycy nieustannie spierają się o właściwy jej ideologiczny i przede wszystkim antropo- dobrane tak, by sprawiały przyjemność oku. rzeczywistości – jak ujął to Lausberg – szeroko mię, zapominają o zewnętrznym świecie, do cel ekfrazy: czy opis powinien być transpa- logiczny wymiar. Ale ekphrasis nie jest tylko Nie podoba mu się natomiast emocjonalny pojętego obiektu traktowanego jako całość. Materialność szyby (widoczne na niej cysty, którego mimo wszystko odsyłają. Zwolennicy rentny, a cała uwaga użytkowników kultury fenomenem literackim, który można opisać realizm dzieł przedstawiających rzeczywi- Dopiero z czasem ekphrasis zaczęto kojarzyć kłykcie i zadrapania) działa tak samo jak pierwszego stanowiska niestrudzenie polerują skoncentrowana na opisywanych obiektach, za pomocą narzędzi retorycznych, struktu- stość ziemską lub pozaziemską w negatywny z opisem dzieł sztuki. Najważniejsze jest opisywany przez Demetriusza ornament. Za- powierzchnię okna, żeby usunąć z niej każdą czy raczej nacisk powinien zostać położony na ralnych bądź semiotycznych. Nie znaczy to sposób, a także zwodnicze sztuczki malarskie jednak to, że ekfrastycy koncentrują się nie trzymuje wzrok patrzącego i grodzi dostęp do plamkę, która mogłaby zakłócić swobodną sam język? Zwolennicy tego drugiego roz- oczywiście, że owe narzędzia są nam niepo- i poetyckie wytwarzające sugestywne obrazy, tyle na obiekcie przedstawienia, ile na samym rzeczywistości, która rozciąga się za oknem. kontemplację tego, co przedstawione. Ich wiązania wysuwają bardzo mocny argument: trzebne. Oznacza to, że ekfraza wymyka się które fikcję każą brać za rzeczywistość. Ma- języku. Narzędzie ekfrastycznej gry może W ten sposób uobecnia się samo przedstawie- przeciwnicy zaś tę powierzchnię zamazują, skoro w wypadku ekfrazy zderzają się z sobą ich uchwytowi, albowiem od samego począt- larstwo iluzjonistyczne (skiagraphia) za pomo- zatem utracić neutralny charakter i samo stać nie, a nie jego przedmiot. by zwrócić uwagę patrzącego na materialny dwie reprezentacje, to znaczy, że rzeczywi- ku, od swych antycznych korzeni, zapowiada cą perspektywy, cieniowania i barwy tworzy się jej przedmiotem. wymiar reprezentacji: na powierzchnię płót- stość i tak znika pod zwałami przedstawień zjawiska charakterystyczne dla współczesnej efekt głębi, który z łatwością potrafi zwieść Posłuchajmy teraz drugiej strony: na, fakturę farby i kontur postaci (w wypadku (jest podwójnie zapośredniczona, przechodzi – stechnologizowanej – kultury wizualnej. nasze zmysły. Iluzja malarska i fikcja literac- Dzięki etymologii można zrozumieć także ści- przedstawienia malarskiego), na układ słów przez filtr dwóch mediacji), a zatem nie ma Aby ten aspekt ekphrasis zrozumieć, musimy ka usypiają umysł, mamią zmysły, wchodzą sły związek ekfrazy i reprezentacji. Opisane Stronica, którą czytasz, powinna przekazać gwał- i stylistyczne ozdobniki (w wypadku przedsta- sensu się zastanawiać nad transparencją na chwilę wrócić do klasycznej teorii przed- w miejsce rzeczywistości i stają się od tej przeze mnie dwa sposoby posługiwania się towność tego starcia, owych głuchych i bolesnych wienia literackiego). Pod tym względem nie ekphrasis i należy przenieść dyskusję na inny stawienia, czyli do Platona. ostatniej nieodróżnialne. Platońska krytyka językiem i dwa konkurencyjne znaczenia ma różnicy między literaturą i malarstwem teren. Trzeba się zastanowić nad relacja- krąży wokół rozmaitych kwestii – ontolo- ekfrazy to jednocześnie dwa aspekty każdej 4 L. Marin, Mimesis and Description [w:] tenże, On Represen- mi między dwoma rodzajami znaków, nad ekfraza i wirtualność gicznych, epistemologicznych, religijnych reprezentacji. W eseju Mimesis and Description tation, przeł. C. Porter, Stanford 2001, s. 256. możliwością przekładu znaków wizualnych Powody, dla których Platon wypędził mime- i etycznych – które stanowią jej podstawę. 5 Cyt. za: G. Bachelard, Miniatura, przeł. K. Mokry, 6 I. Calvino, Jeśli zimową nocą podróżny, („Mimesis i opis”) Louis Marin pisze, że na znaki językowe (perspektywa intertekstu- tyków (czyli naśladowców) z państwa, są Ale cel jest zawsze ten sam – zabezpieczyć T. Markiewka, „Literatura na Świecie” 1999, nr 9, s. 162. przeł. A. Wasilewska, Warszawa 1989, s. 44. autoportret 2 [27] 2009 | 14 autoportret 2 [27] 2009 | 15 ilustracja: jakub woynarowski

państwo i jego obywateli przed zgubnym lecz w stronę zjawisk. Dzieło naśladowcy jest ni, lecz o to, że ów dialektyczny splot między trzeciego, w którym przykrywałaby nieobec- najwyżej status ilustracji. Baudrillard opisał- rzeczywistością wirtualną. Oczywiście w jej wpływem naśladowców. – jak mówi Platon – „liche” (faulon), co nale- dwoma elementami rozpuszcza się w maszy- ność realności, wytwarzając jej rozmaite by ten proces jako przechodzenie od symbo- przypadku nie mamy do czynienia z nowo- ży rozumieć jako degradację ontologiczną. nie generującej rzeczywistość pozbawioną efekty i zapowiadając nadejście ery wirtu- liczności (opis) do rzeczywistości (tarcza), czesną technologią, dzięki której możliwe Jean Hagstrum, pisząc o zastrzeżeniach źródła i realności. Przestrzeń wirtualną alności. Istnieje jednak taki rodzaj ekfrazy, zastrzegając, że ta druga jest stopniem zero jest wytwarzanie współcześnie rozumianej autora Sofisty względem złudnych obrazów, Platońska krytyka naśladownictwa sama zasiedlają kopie, których nie można odróż- który nie tyle zapowiada nadejście wirtual- tej pierwszej i jako wytwór jest od początku wirtualności. I pewnie dlatego cieszy się tak posługuje się słowem trickster, które idealnie była wielokrotnie poddawana krytyce nić od oryginałów, przedstawienia, które ności, ile – za pomocą innych środków – ją zarażona wirusem wirtualności. wielką popularnością wśród pisarzy, badaczy pasuje do Platońskiego modelu mimetyka7. i z dzisiejszej perspektywy może się wydawać odsyłają do samych siebie, reprodukują się realizuje. i czytelników. W naszym wirtualnym świecie Słowo to oznacza w języku potocznym oszu- anachroniczna. A jednak, kiedy myślimy w nieskończoność. Podobnych przykładów jest wiele. Wystar- ekfraza umożliwia konfrontację z efekta- sta, mistyfikatora, ale zrobiło też sporą karie- o przestrzeni wirtualnej, rozważania Platona John Hollander, pisząc o początkach ekphra- czy wspomnieć inne, niezwykle ważne dla mi realności, a o te ostatnie – mimo że są rę w religioznawstwie i antropologii, gdzie okazują się niezwykle adekwatne. Jean Bau- Jak ma się do tego modelu ekfraza? W kon- sis, nazywa pewną grupę tekstów ekfrazami rozwoju ekfrazy dzieło, a mianowicie Obrazy zaledwie lichymi efektami, jak powiedziałby określa się za jego pomocą boga-żartownisia, drillard pisze, że w sensie potocznym wir- tekście Platońskiej krytyki naśladownictwa wyobrażeniowymi (notional ekphrases), czyli Filostrata Starszego. Badacze do dziś spierają Platon – użytkownicy kultury zawsze gotowi półboga lub śmiertelnika, który przeciwsta- tualność stanowi doskonałe przeciwieństwo ekphrasis – jako reprezentacja reprezentacji takimi opisami, których przedmiot odniesie- się na temat realności opisywanych przez są zagrać, bez względu na stawkę. wia się ustalonemu porządkowi. C. W. Spinks tego, co rzeczywiste. Niemniej jednak autor – zasługuje na miano szczególnie niebez- nia (niezależnie od tego, czy mamy do czy- Filostratosa przedstawień. Jedni uważają, że uważa, że trickster produkuje znaki, które Symulakrów uważa, że „powstanie rzeczywi- piecznego trickstera. Przedstawienie językowe nienia z innym rodzajem reprezentacji, czy deskrypcje pomijają tak wiele elementów ob- mają podwójną naturę i w związku z tym stego świata oznacza już jego wytworzenie, odsyła do obrazu lub rzeźby, a te ostatnie też z elementem rzeczywistości) nie istnieje razu, a jednocześnie zawierają informację na wprowadzają do wnętrza systemu (onto- a rzeczywistość od zawsze była tylko formą wskazują na świat zjawisk, który swe korze- – posiada wyobrażeniowy, fikcyjny status9. temat rzeczy, które w obrazie znaleźć się nie logicznego, politycznego, estetycznego) symulacji”8. Pokrywa się to z Platońską tezą nie ma w Ideach. Z ontologicznego punktu Naczelnym przykładem jest tutaj Homerycki mogły, że cała galeria musi być dziełem wy- sprzeczność. Nasza ocena tej wywrotowej na temat ontologicznej wtórności material- widzenia ekfraza jest zatem lichym pozorem, opis tarczy Achillesa, tekst założycielski dla obraźni autora tekstów. Wielkim entuzjastą działalności jest uzależniona od perspekty- nego świata względem Idei, które stanowią trzykrotnie oddalonym od nieba doskonałych efrastycznej literatury zachodnioeuropej- Obrazów był Goethe, który marzył o wydaniu wy, jaką zajmujemy. jego podstawę. Oczywiście u greckiego i niezmiennych Idei. Klasyczny model mime- skiej. Nie wiemy, czy poeta miał na uwadze dziełka w nowym układzie utworów i z to- filozofa cały system relacji jest trzymany sis traktuje ekfrazę jako fałszywą reprezenta- prawdziwą tarczę, czy też oparł swój suge- warzyszeniem ilustracji. Nie wiedział, że już Z perspektywy Platona mimetyk jest trick- w ryzach, a wszelkie zagrożenia – jak na cję i – mówiąc słowami Baudrillarda – „stara stywny opis (niektórzy powiedzieliby: swą w 1614 roku paryska edycja Eikones Filostrata sterem z kilku powodów, ale jeden z nich ma przykład twórczość mimetyków – elimino- się ją wchłonąć”. Można powiedzieć, że sugestywną opowieść, podkreślając narra- zawierała rekonstrukcje antycznych dzieł, co szczególne znaczenie dla zrozumienia wir- wane. Wystarczy jednak usunąć Idee, czyli przedstawienia produkowane przez ekfrasty- cyjny charakter Homeryckiej reprezentacji) zapoczątkowało niekończącą się grę między tualnego charakteru ekfrazy. Chodzi rzecz stabilizujący element całego systemu, i – jak ków są jednym z punktów na osi przemian, na fikcyjnym modelu. Czytelnicy Iliady znają rzeczywistością i symulacją. Dyskusja trwa jasna o względy ontologiczne. Naśladowca chciał tego Nietzsche – odwrócić ów system jakim podlegał obraz w kulturze zachodniej. tarczę Achillesa jako namacalnie istniejący w najlepsze od kilkuset lat. jest oszustem, ponieważ jego wytwory są do góry nogami, by znaleźć się w Baudrillar- Baudrillard wymienia cztery takie stadia: obiekt dopiero od XVIII wieku za sprawą oddalone od prawdziwej rzeczywistości Idei. dowskiej przestrzeni symulacji i wirtualno- 1) obraz stanowi przedstawienie rzeczywi- dzieła Johna Flaxmana, który wykonał jej ko- Wspomniałem na początku o grupach, które Nie przedstawiają tego, co istnieje (ousia), ści. Wirtualność podważa tradycyjny podział stości; 2) przykrywa i zniekształca rzeczywi- pię na podstawie informacji zawartych w po- tworzą użytkownicy kultury, koncentrując lecz jedynie kopie (eidola) doskonałych form na model i przedstawienie, wzór i odwzo- stość; 3) ukrywa nieobecność rzeczywistości; emacie. Jeśli prawdziwa tarcza nie istniała, się wokół pewnych obiektów – rytualnych, (paradeigmata). Szalbierstwo mimetyka wy- rowanie, oryginał i kopię. Nie chodzi o to, 4) zrywa wszelkie związki z rzeczywistością mamy tutaj do czynienia z odwróceniem sakralnych, artystycznych, symbolicznych, nika z faktu, że jego reprezentacje (obrazy, że kopia przykrywa sobą oryginał, że pozór i odsyła do samego siebie – staje się częścią porządku ontologicznego: wzór jest wtór- politycznych itd. Ekfraza, która przez wiersze) nie odsyłają do nieba Idei (czyli bierze górę nad modelem, a reprezentacja przestrzeni wirtualnej. Na pierwszy rzut oka ny względem kopii, kopia zajmuje miejsce długi czas była traktowana jako osobliwy sfery doskonałości i spójności, która stanowi koncentruje naszą uwagę na swej powierzch- ekfraza przynależy do drugiego stadium: za- oryginału, a rzeczywisty obiekt posiada co przykład literackiego opisu, dzięki swej podstawę wszelkiego bytu materialnego), pośredniczona przez reprezentacje wizualne przedstawieniowej strukturze i wyobraże- i językowe rzeczywistość zostaje wypaczona. niowemu statusowi, stanowi jeden z wielu 8 J. Baudrillard, Słowa klucze, przeł. S. Królak, Warszawa 9 J. Hollander, The Gazer’s Spirit. Poems Speaking to Silent Ewentualnie można by ją przypisać do etapu prostych modeli tego, co dziś nazywamy 7 J. H. Hagstrum, The Sister Arts, Chicago 1958, s. 4. 2008, s. 36. Works of Art, Chicago 1995, s. 7 i passim. autoportret 2 [27] 2009 | 16 autoportret 2 [27] 2009 | 17 ilustracja: jakub woynarowski

http://autoportret.pl	317
http://www.slideshare.net	4
http://translate.googleusercontent.com	2

Grzegorz Jankowicz, "Regułu ekfrastycznej gry", Przestrzenie wirtualne

by Małopolski Instytut Kultury on Nov 27, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 323

Statistics

Grzegorz Jankowicz, "Regułu ekfrastycznej gry", Przestrzenie wirtualne — Presentation Transcript