Endre Szücs, "Kwiaty w klatce", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

W połowie XIX wieku, gdy narodziło się pojęcie ochrony zabytków, rozwinięto na szer- szą skalę konserwację lub też rekonstrukcję okien zabytkowych kościołów. W estetyce historyzmu i secesji, czerpiącej swoje inspiracje z architektury dawnych wieków, wzbogacanie kościołów witrażami było czymś naturalnym. Co jednak spowodo- wało, że witraże zaczęły się pojawiać także w domach mieszczan? Naturalnym środowiskiem człowieka jest wolna, nieskażona przyroda. W ciągu tysięcy lat rozwoju cywilizacyjnego, w wyniku po- stępującej urbanizacji, ta przestrzeń życiowa została otoczona murami i stopniowo się kurczyła. Związek z naturą był odczuwalny, a ludzie nie zapominali o kwiatach rozsia- nych na bezkresnych łąkach ani o głębokich lasach, dopóki przyroda tworzyła naturalne ramy dla codziennego życia. Później jednak bliskość środowiska naturalnego zaczęła być zastępowana przez mury rozrastających się miast. Idea powrotu do natury pojawiała się Endre Szűcs już w sentymentalizmie, w XVIII wieku. Dą- żenia te nabrały rozmachu w epoce romanty- zmu w XIX wieku, a podbudowę filozoficzną zyskały dzięki prerafaelitom pod koniec stulecia. Realizacja tych tendencji nastąpi- kwiaty w klatce ła w sztuce secesji. Być może przywołanie powyższego kontekstu ułatwi nam poszu- kiwanie odpowiedzi na pytanie, dlaczego mieszkania w kamienicach przełomu XIX i XX wieku tak chętnie ozdabiano kolorowymi witrażami bogatymi w motywy przyrod- witraże budapeszteńskich kamienic nicze. Rozwój Budapesztu po ugodzie z Au- fot.: a. zabdyrska Szklana kopuła w pasażu Paryskim, 1909-1913, Ferenciek tere

Orfeusz, detal witrażu klatki schodowej kamienicy, 1911, ul. Deák Ferenc na wysokość kilku pięter, zniekształcając na podwórze nie tylko w nadświetlach, ale w nieludzki sposób proporcje przestrzeni, również na skrzydłach drzwiowych zdobiono pełną odpowiedzialność ponosi schyłek szkłami ujętymi w ołowiane ramy. W ten XIX wieku. Nic dziwnego, że ciemne okna sposób chciano przysłonić te fragmenty klatek schodowych, wychodzące zwykle na podwórza, które były najciemniejsze lub podwórka, ze szczególnym upodobaniem pełniły funkcje gospodarcze (mieszkanie do- ozdabiano kolorowymi ujętymi w ołowiane zorcy, wejście do piwnicy, wejście dla służby, ramy oknami. Zamiar był oczywisty: miesz- stajnia, składy). kaniec domu czy przybywający w odwiedzi- ny gość mieli już w drzwiach wejściowych Na drzwiach prowadzących z sieni do klatki odczuć panującą tutaj miłą atmosferę. schodowej również odnajdujemy pozostało- Złamane, sączące się przez kolorowe okna ści witraży, ale tu, z powodu mniej sprzy- światło nawet w pochmurne dni stwarza jającego oświetlenia, chętniej stosowano wrażenie światła słonecznego i często przy- szkło trawione, którego ornamentyka była słania ponure wewnętrzne galerie, a bogata widoczna nawet w półmroku. Częstym strią nabrał w tym czasie niespotykanego ornamentyka pozwala zapomnieć, że znaj- rozwiązaniem było ozdabianie obu skrzydeł dotąd tempa. Powierzchnia miasta wynosiła dujemy się w hałaśliwym, „przeurbanizo- drzwiowych szkłem trawionym, a prześwitu na przełomie wieków XIX i XX 3000 ha, gdy wanym”, wielkim mieście. Wieczorem, gdy ponad nimi szkłem witrażowym. Pięknym tymczasem Paryż rozciągał się na 8660 ha, patrzy się od strony wewnętrznych galerii, tego przykładem są drzwi do klatki scho- a Berlin zaledwie na 6337 ha. W roku 1800 rozświetlona kolorami klatka schodowa dowej pałacu królewskiego (Budapeszt, Budapeszt liczył 54 000 mieszkańców, zajmu- daje poczucie przytulności. Podobne funkcje V dzielnica, Ferenciek tere 2) otwierające jąc tym samym czterdzieste drugie miejsce pełnią nadświetla umieszczone nad bramą się na foyer. Eklektyczne klatki schodowe w Europie, natomiast w 1896 roku osiągnął wejściową domu. Wewnątrz są one najczę- mieszczą się raczej wewnątrz budynków, już w tej kategorii miejsce dziesiąte. Wybu- ściej ozdobione zwykłym szkłem, a z ze- dlatego okna w nich mogą się znajdować je- dowano nowoczesny system ulic, założono wnątrz żelazną kratą. Bramy prowadzące dynie od strony podwórza. Secesja lubuje się pierwszą na kontynencie kolejkę pod- ziemną. Miasto posiadało stalowo-szklane dworce kolejowe, wiele hoteli, 1500 kawiarń, a nawet – niech Bóg wybaczy – czterdzieści domów publicznych. Stało się jednym z bardziej znaczących miast Europy, przyciągając coraz więcej ludzi. Wskutek gwałtownego wzrostu cen gruntów budowlanych zabu- dowa ulic uległa zagęszczeniu. Kamienice wyposażone w zamknięte podwórza nie były niczym nowym, natomiast za koncepcję, aby budynki wznosiły się wokół dziedzińca Kopuła nad wejściem, 1902, ul. Bajza

Witraż w szkolnej windzie, ul. Vas Poniżej: trawione szkło w oknie na klatce schodowej, ul. Aulich w prostokątnych lub półokrągłych klatkach składających się zazwyczaj z klatki scho- schodowych wychodzących na wewnętrzne dowej, wewnętrznych galerii oraz szybów dziedzińce. Tutaj otwiera się możliwość wind ozdobionych witrażami. Zachwyca zdobienia klatki witrażami z wielu stron. ośmiokątny szyb windy w kamienicy przy Rozwiązanie to charakteryzuje się lekko- ulicy Párizsi udvar, ze wspaniałymi wi- ścią i jasnością, co jest już znamienne dla trażami Miksy Rótha. Niespotykane gdzie nowoczesnej architektury. W Budapeszcie indziej, zaprojektowane przez Bélę Lajtę wi- przełomu XIX i XX wieku buduje się coraz traże z motywami stylizowanych tulipanów wyższe domy. W 1870 roku Rada Robót Pu- znajdują się w windzie szkoły przy ulicy blicznych zastrzega, że wysokość budynków Vas. Także zewnętrzne, murowane wieżycz- nie może przekroczyć czterech pięter. Ale ki ozdabiano z upodobaniem kolorowymi jeszcze w 1894 roku w magazynie „Építő witrażami ujętymi w ołowiane ramy. Często Ipar” („Przemysł Budowlany”) ukazuje się zdarzało się, że ścianę wychodzącą na pełen oburzenia artykuł o tym, że przy uli- podwórze dekorowano witrażami, podczas cy Dohány ma powstać pięciopiętrowy ho- gdy od strony klatki schodowej umieszczano tel, choć przepisy budowlane nie zezwalają żelazną kratę. na więcej niż cztery piętra. Rozwoju nie można już zahamować, w latach 1908-1912 Wspaniałymi przykładami peszteńskiej powstaje w Budapeszcie aż 117 pięciopiętro- secesji są zachowane do dziś, półkoliste wych budynków. okna o ogromnych rozmiarach, znajdują- ce się przy bulwarze Ferenc körút. Drzwi W 1800 roku pojawia się w Europie elek- wychodzące na wewnętrzne galerie także tryczna winda Siemensa, a w 1897 roku, niejednokrotnie ozdabiano witrażami. Do przy ulicy Mária Valéria w VI dzielnicy Bu- dziś zachowały się przeważnie tylko świe- dapesztu, swój warsztat otwiera wiedeńska tliki, ponieważ skrzydła drzwi były bardziej spółka Wertheim és Társa. W eklektycznym narażone na zniszczenie wskutek ich użyt- i secesyjnym budownictwie także szyb win- kowania. W rękach architekta witraż bywał dowy, jako nowy element architektoniczny, przydatnym narzędziem; w kamienicach harmonijnie i gustownie wkomponowuje budowanych na planie litery U lub L archi- się w strukturę budynku. tekt pokrywał całe ściany klatki schodowej ptakami i kwiatami, ażeby zasłonić szarą W kamienicy przy ulicy Tátra 6 podobno na- i surową ścianę ogniową. wet na bocznej, wykonanej ze stali i szkła fasadzie widniały niegdyś witraże. Dawna Zdarza się często, że przeszklenie zdobi struktura architektoniczna zachowała się wychodzącą na klatkę schodową część we- do dziś. Można ją zaliczyć do najpiękniej- wnętrznej galerii, tworząc swoistą werandę. szych zachowanych przykładów zespołów Takie rozwiązania spotykamy najczęściej autoportret [25-26] 2008-2009 | 68

na pierwszych piętrach, przy wejściach do mieszkań właścicieli kamienicy. Mieszka- nia te są zwykle największe w budynku i odznaczają się bogatą dekoracją. Tym samym dotarliśmy do wnętrza mieszkania. Jego centrum stanowi hol, punkt spotkań całej rodziny. To miejsce, w którym chętnie wypoczywamy, podejmujemy gości, prowa- dzimy rozmowy skupieni wokół kominka, czy po prostu oddajemy się zadumie. Drzwi i okna holu wręcz proszą się o zdobienie witrażem, optycznie powiększającym prze- strzeń i przenoszącym myśli ku naturze. Urządzenie takiego holu-jadalni bywa często zadaniem wystaw prezentujących architek- turę i sztukę użytkową. Przykładem mogą tu być witraże w tak zwanej willi Schiffera przy ulicy Munkácsy, odnowione na podsta- wie kartonów autorstwa Károlya Kernstoka. Podobnie w bogatej spuściźnie Miksy Rótha, w tym też w jego szkicownikach wydanych z okazji milenium Państwa Węgierskiego (1896), znajdujemy wiele projektów witraży przeznaczonych do holu. Na pierwszym piętrze budynku mieszczącego się przy ulicy Báthori István 4, w eleganckiej jadalni dzia- łającego tu obecnie przedszkola, natrafiamy na cudowny witraż z japońskim pejzażem, taki sam, jaki widnieje na jednym z karto- nów znajdujących się w Muzeum Architek- tury w Budapeszcie. Wejdźmy jednak dalej. Szklane drzwi prowadzące z holu do pokoi często wypeł- niają barwne szkła, chociaż z powodu braku odpowiedniej ilości światła w półmroku Po lewej u góry: detal witrażu, ul. Rottenbiller Poniżej: witraż w oknie wychodzącym na podwórze, ul. Andrássy Po prawej u góry: witraż w holu, detal, willa Schiffera, ul. Munkácsy Poniżej: witraż z japońskim pejzażem, detal, 1896, ul. Báthory

Po lewej: okno w holu, 1903, ul. Bólyai Po lewej u dołu: okno oddzielające hol od klatki schodowej, 1904-1905, al. Városligeti Poniżej: świetlik nad drzwiami, ok. 1907, ul. Kazinczy Po prawej u dołu: okno na półpiętrze, ul. Hajós częściej stosowano szkło trawione. Na przełomie wieków XIX i XX dzienne pokoje wymagały już większego dostępu światła. Przecież przyjemnie jest spojrzeć w dół na dorożki czy podziwiać spaceru- jące w kapeluszach panie. Dlatego witra- że znajdujemy przeważnie w tych oknach pokoi dziennych, które wychodzą na węż- sze uliczki. Ich powierzchnię wypełnia jaśniejszy kolor szkła katedralnego i tylko środkowe fragmenty zdobią medaliony o nieco ciemniejszym tonie lub jedynie świetliki. Kąt do pracy i wieczornego czytania jest przecież miejscem bardziej intymnym. Cenne witraże sytuowano często w wykuszach (projektowanych na planie półkola, kwadratu czy wielokąta). autoportret [25-26] 2008-2009 | 70

Ciekawy pomysł architektoniczny zastoso- wano w mieszkaniu przy ulicy Falk Miksa 7 (na trzecim piętrze), gdzie z przestrzeni mieszkalnej wykrojono wnękę, a dla patrzą- cych od strony pokoju odtworzono w witra- żu widok ogrodu. Od końca XIX wieku co nowocześniejszy obywatel Pesztu w sezonie letnim przeprowadzał się do daczy w Pasa- rét, zielonej dzielnicy położonej na skraju miasta. Te nastrojowe, romantyczne wille często mają pięknie zdobione, rzeźbione, drewniane werandy wychodzące na ogród. Spacerując po tej dzielnicy, koniecznie trze- ba stanąć przed willą znajdującą się przy ulicy Művész 2, gdyż weranda, zasłonięta dużymi drzewami, skrywa w sobie kwinte- sencję rodzimej secesji. Zachęcam do odkrywania tajemnic buda- peszteńskich kamienic. Warto zajrzeć przez główną bramę i sień na dziedziniec, schoda- mi wejść lub wjechać windą na poszczegól- ne piętra. Spacerując po galerii, zadzwońmy do któregoś z mieszkań, odpocznijmy we wnętrzu oszklonej werandy lub w holu, w bawialni wypijmy kawę, odwiedźmy gospodarza w jego pracowni. tłumaczenie z węgierskiego: joanna nowostawska-gyalókay E. Sűcs et al., A megfestett fény, Budapest 2005, s. 24-28, za uprzejmą zgodą autora. Po lewej u góry: witraż klatki schodowej, ul. Eötvös Poniżej: okno klatki schodowej, ul. Falk Miksa Po prawej u góry: okno w ogrodzie zimowym, ul. Normafa Poniżej: okno w ogrodzie zimowym, ul. Falk Miksa wszystkie fot. w art.: e. szűcs

Endre Szücs, "Kwiaty w klatce", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 19

Statistics

Endre Szücs, "Kwiaty w klatce", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni — Document Transcript