Emiliano Ranocchi, "Pismo i tożsamość", Przestrzenie książki

emiliano ranocchi pismo i tożsamość – czyli krótka historia dwupiśmienności za: H. Fichtenau, Die Lehrbücher Maximilians I und die Anfänge der Frakturschrift, Hamburg 1961 w niemczech Wśród nowożytnych narodów europejskich manistyczne było początkowo hybrydą, i dużo czasu Niemcy wyróżniają się osobliwą historią swej piś- oraz energii zajęło harmonizowanie statycznych mienności. Nie ma bowiem innego narodu w Europie, rzymskich wersalików i dynamicznej minuskuły. O ile w którym by tak długo współistniały dwa rodzaje rozwój różnych odmian gotyckiego pisma z karoliń- pisma. Dla sytuacji tej Niemcy – w analogii do wyrazu skiej minuskuły był stopniowy i organiczny, o tyle oznaczającego dwujęzyczność (Zweisprachichkeit) stworzenie antykwy (bo tak miało zostać nazwane – stosują termin „Zweischriftlichkeit”, dosłownie: w języku fachowym pismo humanistyczne) było świadomym dziełem garstki osób. „dwupiśmienność”. Podbój Europy przez antykwę Rodzaj pisma, który ugruntował się w piśmien- nictwie niemieckojęzycznym już u schyłku średnio- był stopniowy, ale niepohamowany. Wprawdzie wiecza, był pochodną pisma gotyckiego. Najstarszą początkowo występowanie jej poza Włochami odmianę gotyckiego pisma, którą stosowano prze- ograniczało się do dokumentów w języku łacińskim, ważnie do tekstów liturgicznych, nazywano teksturą ale z czasem pismo łacińskie dostało się także z racji optycznego efektu, jaki sprawia strona zapisana do druków w językach narodowych. W XVIII wieku tym pismem, gdyż przypomina ona tkaninę. Była jako ostatnie Anglia, Polska i kraje skandynawskie ona obowiązująca dla ksiąg liturgicznych, podczas przeszły na antykwę, tylko kraje niemieckie miały gdy dla pism w językach narodowych wypracowano zostać aż do głębokiego XX wieku niezdobytą ostoją pismo niemieckie par excellence, swoistą mieszankę pisma kancelaryjnego, czyli pisma gotyckiego pisma. przeciwstawione antykwie używanego w kancelariach królewskich i książęcych, Ale żeby zrozumieć, jak to było możliwe, mu- i tekstury, którą nazywa się fachowo bastardą. simy najpierw wprowadzić ostatni wyraz fachowy: – pismu łacińskiemu, a więc obcemu i kojarzonemu W krajach niemieckich do połowy XVI wieku „fraktura” (od łac. fractura, łamanie). Fraktura jest z Kościołem rzymskokatolickim. Utożsamienie najbardziej popularną bastardą była tzw. szwabacha, też genetycznie związana z niemieckimi bastardami, to było tak silne i oczywiste, iż niemieckie gramatyki która dzięki swemu szerokiemu duktowi i umiarko- a jej początki wiążą się z kręgiem dworskim cesarza XVII wieku rozpoczynały opis języka niemieckiego wanej liczbie skrótów i ligatur, stała się ulubionym Maksymiliana. Do połowy XVI wieku miała ona od alfabetu, tak jak do dzisiaj dzieje się na przykład pismem niemieckiego renesansu i reformacji. zostać pismem elitarnym, występującym z początku z językami obszaru wschodniosłowiańskiego. W tym czasie, już ponad wiek wcześniej w Italii tylko jako pismo wyróżniające dla szwabachy. Prze- Wiek XVII jest także okresem wielkiego rozkwitu „wynaleziono” pismo humanistyczne, powstałe łom, który odwrócił proporcje, nastąpił w 1560 roku, kaligrafii. Osiągnięcia niemieckich kaligrafów doby w wyniku połączenia capitalis quadrata (rzymskiego kiedy drukarz i wydawca Feyerabend wydał Biblię baroku były długo rozpatrywane jedynie w katego- pisma napisów ściennych) i minuskuły karolińskiej, Lutra frakturą. Odtąd skupienie w jednym piśmie riach przerostu formy nad treścią. Nie brano pod skąd wzięło się dzisiejsze rozróżnienie na wielkie wartości religijno-wyznaniowych oraz językowo- uwagę, jak bardzo podejście to jest uwarunkowane i małe litery. Warto zatem podkreślić, że pismo hu- -narodowych uczyniło z fraktury kulturowo. Wysiłek, jaki musimy wkładać przy 52

niepraktyczność barokowej fraktury jako medium Lichtenberga, który pisał o wysiłku, jaki musiał komunikacji. Wiek XVIII to także wiek, w którym podejmować za każdym razem, by sobie przełożyć zaczyna się w głowie niemiecki tekst wydrukowany antykwą na frakturę, „dowód na to, jak bardzo nasze pojęcia podważać organiczny związek zależą od tych znaków”. Wypowiedź Lichtenberga między frakturą a językiem niemieckim. rzuca światło na głębokie jeszcze Awangardowe były pod tym względem posunięcia wyczucie „nieprzezroczystości” edytorskie tzw. szkoły szwajcarskiej. To właśnie i autonomiczności medium pisma, w Szwajcarii założono drukarnie, z których wycho- dziły pierwsze druki niemieckie antykwą. Wielki kry- na obronę którego jednak racjonalistyczna myśl tyk literacki i drukarz Bodmer podkreślał, iż godność oświeceniowa nie znajdowała już języka. Poszuki- za: H. Fichtenau, Die Lehrbücher Maximilians I und die Anfänge der Frakturschrift, Hamburg 1961 i starodawność języka nie muszą się koniecznie wanie pewnego kompromisu pomiędzy dążeniem wyrażać w kształcie liter. Niemieckie litery nie do wypracowania skutecznego i eleganckiego są bowiem niczym innym jak zniekształconym dery- środka komunikacji oraz potrzebą zachowania mimo watem łacińskich: obydwa kroje pisma mają wspólne wszystko własnej tożsamości doprowadziło do kilku pochodzenie. Argumentacja ta była równoznaczna prób reformowania fraktury w duchu klasycyzmu. ze (skądinąd bardzo nowoczesnym) stwierdzeniem Usiłowano pozbawić frakturę krzywych i zawijasów, umowności pisma w stosunku do języka. i przez to dowodzić, że ozdoby te nie są konsty- Pod koniec wieku debata o potrzebie przejścia tutywne dla pisma, które ma szansę stać się tak na antykwę wybuchła na nowo. Zaowocowała samo proste i piękne jak antykwa. Wynikiem takich ona m.in. kilkoma wybitnymi przedsięwzięciami poszukiwań był m.in. projekt fraktury Ungera (1794), edytorskimi, na przykład wydaniem antykwą dzieł który tak tłumaczył swoje przedsięwzięcie: „Usiłowa- wszystkich Wielanda u Göschena (1794) oraz łem przenieść do tej czcionki jasność i delikatność Karnawału Rzymskiego Goethego u Ungera (1789). łacińskiego pisma, zarazem nie zapożyczając z niego Ugruntowała się więc antykwa jako pismo kosztow- ani jednej linii”. Uznaniu dla europejskich wzorów nych wydawnictw pisarzy już za życia uznanych towarzyszyło więc staranie o ich specyficznie nie- za wielkich klasyków narodowych. W publikacjach miecką interpretację. W rezultacie otrzymaliśmy, by branżowych antykwa bywała anachronicznie okre- tak rzec, samą ideę fraktury, prawdziwe połączenie ślana jako pismo Rzymian, powstawało tym samym ducha północy z duchem południa. Reakcje jednak krótkie spięcie między gotykiem a starożytnością, były dosyć chłodne. Fraktura Ungera popadła sto- dobrym a złym gustem. Nie brakowało jednak sunkowo szybko w zapomnienie, na nowo została głosów sprzeciwu, na przykład wielkiego filozofa odkryta na początku XX wieku. rozszyfrowywaniu wykaligrafowanych wersalików Następny projekt fraktury, autorstwa E. J. Neudörffera czy Frankego, owszem, jest przeszkodą Walbauma, ze względu na ściślejszy jego związek w szybkiej i skutecznej komunikacji, podobnie jak pa- z tradycją spotkał lepszy los. Zbliżały się czasy łacowe wnętrza nie nadają się do zamieszkania przez wojen napoleońskich, które wraz z chwilowym współczesnego człowieka. To jednak nie uzasadnia zjednoczeniem Niemców ponad bariery terytorialne negatywnego sądu nad produktami kultury, w której i – co za tym idzie – odejściem od kosmopolitycz- emiliano ranocchi – uro- złożony świat obrazu miał głębokie konotacje symbo- nych ideałów klasyków spowodowały odłożenie dził się we Włoszech. liczne i polityczne. W niezrozumieniu tego wymiaru, Po ukończeniu nauki na długie lata wszelkiej dyskusji o frakturze. Miała w niezrozumieniu nośności i autonomiczności formy w gimnazjum klasycz- ona odżyć dopiero pod koniec wieku i doprowa- tkwi tak naprawdę przyczyna wszystkich późniejszych nym studiował slawistykę dzić do ostrej debaty w parlamencie w 1911 roku. nieporozumień związanych z frakturą aż do dnia i germanistykę w Urbino. Temperatura sporu utrzymywała się w czasach Re- Odbył studia doktoran- dzisiejszego. publiki Weimarskiej. Czasy narodowego socjalizmu ckie w Rzymie na Uni- A nieporozumienia te zaczęły się już w wieku wersytecie „La Sapienza”. W Małopolskim Instytycie stworzyły z początku nader przyjazne warunki dla XVIII – wieku oświecenia – kiedy odmienne wa- Kultury prowadzi od kilku lat projekt „Biblioteka Sztuki przewagi fraktury nad antykwą, jednak po upływie runki społeczne i gospodarcze dały silniej odczuć – Nowe Terytoria”. okresu Kulturkampf 53

za: Theuerdank, München 2003 za: K. Giehlow, Kaiser Maximilian des I Gebetbuch, Wien 1907 tekstura rotunda szwabacha fraktura za: W. Doede, Schön schreiben, eine Kunst, München 1988

Hitler widział w frakturze przeszkodę najdonioślejsze argumenty na rzecz fraktury nie pa- na drodze do podboju świata. dają. Próba ugruntowania fraktury jako wyłącznego niemieckiego pisma za pomocą argumentacji rze- To tłumaczy tajny okólnik z 3 stycznia 1941 roku, komo naukowej (że jest ponoć bardziej adekwatna który ustalał, iż antykwa miała być odtąd uznana do właściwości języka niemieckiego) była bowiem tak za pismo „normalne” i w związku z tym nauczana samo chybiona jak starania o jej likwidację. Twierdzo- w szkołach zamiast fraktury. no na przykład, że frakturę czyta się szybciej niż an- Zostawiając z boku ocenę powojennych losów tykwę, bo oko ma więcej punktów oparcia w postaci fraktury, pragniemy zwrócić uwagę na ogromne długich liter. Nie rozumiano natomiast, że bogactwo formalne, jakim dysponowało drukarstwo niemieckie jeszcze do drugiej wojny światowej. frakturę czyta się po prostu inaczej Na przykład „pośmiertne” życie fraktury Ungera niż antykwę. uczyniło z niej w XX wieku ulubione pismo wszelkich druków związanych z klasyką weimarską, o czym Wilhelm Niemeyer napisał, że antykwa jest pis- świadczą chociażby: wydanie u Bruckmanna Podró- mem sylabowym, podczas gdy fraktura jest pismem ży włoskiej Goethego z 1925 roku, gdzie już sama słownym. Chodzi o to, że słowa zapisane frakturą czcionka zapowiada treść dzieła, lub publikacje są odbierane bardziej jako całość znakowa niż jako za: S. Hartmann, Fraktur oder Antiqua. Der Schriftstreit von 1881 bis 1941, Frankfurt a. M. 1998 Goethe-Gesellschaft. Z kolei obłe, biedermaierow- suma znaków, z których składają się dane słowa. skie kształty fraktury Walbauma, służyły rok później Odbiór słowa zapisanego frakturą zbliża się przez do bibliofilskiego wydania arcydzieła T. Fontanego to do odbioru ideogramów. I tu jest sedno sprawy. Effi Briest z ilustracjami Maxa Liebermanna, tworząc W czytaniu fraktury intuicja odgrywa większą rolę znowu doskonałą jedność formy i treści. Osobny niż w czytaniu antykwy, a że o intuicji trudno mówić rozdział stanowi twórczość wielkiego Rudolfa Kocha, w języku precyzji, którym posługuje się nowo- kaligrafa, drukarza, projektanta czcionek – jednego żytność, fraktura została oddana do rupieciarni. z największych mistrzów tej dziedziny w historii dru- Jednak przez nią przedziera się do współczesnego karstwa. Większość jego religijnie zainspirowanych człowieka archaiczny urok (w podwójnym tego słowa projektów wiąże się z frakturą. znaczeniu) znaku. Nie umiano sobie poradzić z tym Kiedy zapoznajemy się z argumentacją, którą urokiem. Zwolennicy jednego lub drugiego pisma posługiwano się w obrębie Związku na Rzecz okazali się niezdolni do dialogu. Nikomu nie przy- Niemieckiego Pisma (Bund für deutsche Schrift) szło do głowy, że w tym dwugłosie między pismem w okresie międzywojennym, odczuwa się pewne lokalnym a pismem ogólnym leżał ogromny potencjał zażenowanie nie tylko z powodu szowinistyczno- ekspresji. Nie chodziło o to, żeby wybrać – chodziło -rasistowskiej ideologii, lecz także dlatego, iż właśnie o to, żeby skorzystać. fot. z archiwum autora artykułu 55

Emiliano Ranocchi, "Pismo i tożsamość", Przestrzenie książki

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 28, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 9

Statistics

Emiliano Ranocchi, "Pismo i tożsamość", Przestrzenie książki — Document Transcript