Emiliano Ranocchi, Człowiek zwielokrotniony a mutanci, Nowoczesności

mi a o r a i ni człowiek zwielokrot- no niony cc a mutanci

Górnikom, świdrującym tunele w skałach zbioro- cie Włochów poprawia w znacznym stopniu jących trzech centymetrów grubości, które nie wej świadomości współczesnej, trudno jest samym świadomość, że co najmniej po raz drugi kosztują więcej niż osiem franków, a zawierają ogarnąć wzrokiem piękno perspektywy, jaką odkryje w historii po renesansie byliśmy pierwsi jednak sto tysięcy stron. drążony przez nich tunel. Zrobią to za nas bezczynni w Europie. Podkreślano, że właśnie dopiero turyści historii. teraz ziściły się marzenia sprzed stu lat, że Ponieważ upał, chłód i wentylacja są regulowane dopiero teraz stać nas na to, by urzeczywist- za pomocą szybkich mechanizmów, oni czują Bruno Jasieński, Futuryzm polski (bilans) nić wizje naszych wielkich twórców. Mari- wreszcie pełnię i wytrwałą siłę swej woli1. netti został uznany za proroka nowoczesnych Włoch, szybkich pociągów, ery Internetu, Tak wieszcz w mistycznym porywie wyobra- komputerów, płyt kompaktowych, e-booków, żał sobie przyszłą postać swojej ojczyzny. Z akończył się właśnie rok jubile- Ikei i czystej energii. I rzeczywiście, kiedy Dalej następuje opis gospodarki rolnej uszowy futuryzmu. W tym czasie czyta się fragmenty, jak ten poniżej, trudno prowadzonej za pomocą elektryczności Włochy i Europa roiły się od wystaw się powstrzymać od mimowolnych skojarzeń wydobywanej z atmosfery i ziemi, nienor- upamiętniających, dokumentują- ze światem, który nas otacza: malnego wzrostu roślin „na skutek wysiłku cych i wysławiających. Mnożyły się publika- sztucznej elektryczności”. Na ten przyszły cje o wszystkim, co się jakkolwiek wiązało Energia wiatrów dalekich i bunty morza, przetwo- kraj, o bujnej, niemal tropikalnej roślinno- z ruchem założonym przez Filippa Tommasa rzone przez geniusz człowieczy w wiele milionów ści, poeta spogląda z „monoplanu”. To kraj, Marinettiego równo sto jeden lat temu. Cie- kilowatów, rozprzestrzeniają się wszędzie poprzez z którego zniknęły głód i ubóstwo, w którym kawie było przyglądać się temu, jak dyskurs mięśnie, arterie i nerwy Półwyspu, bez kabli prze- zlikwidowano kwestię społeczną, a finanse publiczny w ślad za dyskursem naukowym wodnich i z zapładniającą obfitością regulowaną zostały sprowadzone do „prostej księgowo- powoli przekomponowuje swoją wielką nar- za pomocą klawiatur wibrujących pod palcami ści produkcji” (obawiam się, że jedynie ten rację, odkrywając na nowo (albo dalej, albo inżynierów. ostatni punkt jest skazany na pozostanie też dalej i na nowo) przywódcę awangardy w kręgu fantastyki naukowej). wszystkich awangard, do którego już nie Oni mieszkają w komorach wysokiego napięcia, wstyd się przyznawać, jak jeszcze trzydzieści w których sto tysięcy woltów pulsuje wśród Udowadniano, że Marinetti przewidział lat temu. I już nie przeszkadza jego trwają- wielkich szklanych okien. Siedzą przed panelami świat, w którym ludzie nie będą już mieli cy do końca życia romans z Mussolinim, bo sterowania, na lewo i na prawo mają liczniki, czasu zastanawiać się nad interpunkcją, będą faszyzm się oddala – choć wrażenie ma się klawiatury, regulatory i transformatory oraz gardzili „finezjami i odcieniami języka”2, odwrotne – i rzekomo czas nadszedł na spo- wszędzie wspaniały blask korb. zamiast tego używając znaków matematycz- kojny historyczny bilans. Nikogo już nie razi nych. To oczywiście czas SMS-ów i emotiko- jego nieskładna składnia, owa lekko bełkotli- Ci mężowie odczuwają wreszcie radość z ży- nów (oraz postępującego rozkładu włoskiego wa stylistyka, z której naśmiewano się przez cia wśród ścian z żelaza. Mają meble ze stali, języka literackiego). Dalej miał przewidzieć dziesięciolecia, bo teraz już wiemy, jak bar- dwadzieścia razy lżejsze i tańsze od naszych. Są dzo poetyka słów na wolności była prekur- nareszcie wyzwoleni od przykładu kruchości 1 F. T. Marinetti, La guerra elettrica, [w:] tegoż, Teoria e in- sorska w stosunku do wielkich nowatorów i osłabiającego niedołęstwa, jaki dają drewno i ma- venzione futurista, a cura di L. De Maria, Mondadori 2005, s. 319-320 [wszytkie cyt. w art. tłum. E. R.]. XX wieku z Joyce'em (który przecież tyle lat teriały zdobne w motywy wiejskie. Ci mężowie 2 Tenże, Distruzione della sintassi Immaginazione senza fili spędził we Włoszech) na czele. Samopoczu- mogą pisać w książkach z niklu nie przekracza- Parole in libertà, [w:] tegoż, Teoria…, s. 70. autoportret 1 [30] 2010 | 57

telewizję i zmiany społeczne, takie jak „ko- smopolityczny nomadyzm, duch demokracji oraz upadek religii”3. prędkość obdarzony walorami estetycznymi (setki re- klam codziennie nam o tym przypominają) i przez to właśnie nie stanowi żadnej alter- Słynnie i obrazoburczo brzmiało to natywy dla Nike z Samotraki, tylko może Nikt nie chce tutaj negować niepospolitej już w Manifeście Futuryzmu, ogłoszonym znaleźć się obok niej na tej samej półce. wyobraźni Marinettiego ani jego zmysłu po francusku na łamach „Le Figaro” przewidywania przyszłości, jednak tropienie pamiętnego 20 lutego 1909 roku: Pomoże nam wejść głębiej w implikacje fu- wynalazków, których on miał być prekurso- turystycznej estetyki prędkości inny wielki rem, nie jest niczym innym, jak tylko kolej- My twierdzimy, że wspaniałość świata futurysta: nym dyskursem popowym, kolejną narracją mającą na celu obłaskawienie i oswojenie krępującej myśli ojca futuryzmu. Bo chyba czytanie Marinettiego dzisiaj nie powinno na tym polegać, by stwierdzić nagle, że miał wzbogaciła się o nowe piękno: piękno prędkości. Zacznijmy od tego, że same jednostki miary, na rację (po tym, jak przez dziesiątki lat wsty- Pędzący samochód ze swym kufrem zdobnym podstawie których uporządkowują się wrażenia dliwie od niego stroniliśmy), lecz na próbie w grube rury podobne do wężów o wybuchowym i myśli – przestrzeń i czas – okazały się dla nas zrozumienia siły jego prowokacji, przenikli- oddechu… ryczący samochód, który zdaje się biec dotkliwie zniekształcone. Efekt taki był spowodo- wości jego analizy i bezmiaru jego ślepoty. na karabinie maszynowym, jest piękniejszy od wany nieprawdopodobnym wzrostem prędkości To, co widzi, jest tak samo znaczące, jak Nike z Samotraki4. w przemieszczaniu się z jednego do drugiego to, czego nie widzi. Jak wszyscy prawdziwi miejsca ziemi i nieba, i faktem jest, że odczucie prorocy miał bowiem wady wzroku. A przede Ten tylekroć powtarzany i cytowany punkt odległości i trwania u kogoś, kto pędzi lub leci wszystkim otworem zieje pytanie, czy rze- Manifestu... w rzeczywistości najmniej się na- błyskawicznie samochodem albo samolotem, czywiście i w jakim stopniu nasz świat jest daje do tego, by zrozumieć aktualność rewo- znacznie różni się od tego, jakie mogli mieć ludzie realizacją jego przepowiedni. Lojalnie uprze- lucji głoszonej przez Marinettiego. Gdybyśmy w przeszłości. Stąd wynika, że same rozmiary dzam, że na to pytanie czytelnik nie znajdzie się na nim zatrzymali, jak to zwykle dzieje ziemi, ustalone psychologicznie na podstawie tu odpowiedzi. się w opracowaniach szkolnych i populary- trwania wysiłku włożonego w to, by przemierzyć zatorskich, mielibyśmy zaledwie świadec- jej rozciągłość, zostały dziś znacząco zredukowa- Dla celów naszej refleksji kluczowe wydaje two pewnej walki o nową estetykę, która ne, co nie odbyło się bez odczuwalnej poprawy się ponowne przyjrzenie się hasłu założyciel- pojawiła się przed stu laty i wywarła głęboki podstawowych idei o świecie, a nawet samych skiemu futuryzmu: wpływ na myśl XX wieku, ale zasadniczo dla pojęć metafizyki 5. człowieka z ulicy w obecnej chwili jest tak samo muzealna jak sławetna Nike z Samotra- Zatem doświadczenie kurczenia się świata ki, gdyż truizmem jest dziś twierdzenie, że na skutek rozwoju cywilizacji leży u podłoża samochód może być w najwyższym stopniu nowej estetyki i idzie ono w parze z nowymi 5 A. Soffici, Primi principi di una estetica futurista, [w:] 3 Tenże, Nascita di un’estetica futurista, [w:] tegoż, Teoria…, 4 Tenże, Fondazione e Manifesto del Futurismo, [w:] tegoż, M. Drudi Gambillo, T. Fiori, Archivi del Futurismo, introdu- s. 314. Teoria…, s. 10. zione di G. C. Argan, t. I, Roma 1958, s. 582. autoportret 1 [30] 2010 | 58

teoriami fizyki einsteinowskiej. Estetyka ta upojeniu niebezpieczeństwa, oglądając w kinie zdolności odczuwania oraz pilna potrze- – jak to estetyka – jest afirmująca, pozy- wielkie polowanie w Kongu. Może podziwiać ba ustalania w każdej chwili naszych tywna. Naszym zadaniem będzie oddzielić japońskich atletów, murzyńskich bokserów, stosunków z całą ludzkością7. ekscentrycznych, niewyczerpanych Amerykanów, najwytworniejsze paryżanki, wydając franka Tak, nie ma wątpliwości, to my w teatrze rewiowym. Następnie położywszy się do jesteśmy tymi ludźmi, których on widział swego burżuazyjnego łóżka, może się rozkoszować z lotu ptaka. Świat opisywany przez ojca afirmację, która stanowi przedmiot odległym i kosztownym głosem Carusa lub Burzo6. futuryzmu podobny jest do sieci coraz bar- sporu (już polscy futuryści wysuwali dziej rozciągającej się po powierzchni ziemi pierwsze wątpliwości), od analizy Na wiele lat przed McLuhanem Marinetti – jest to sieć komunikacyjna w podwójnym zjawiska, która z kolei wydaje się wyczuł bezbłędnie, że niespotykane dotąd znaczeniu tego słowa: zarówno w ujęciu prze- dziś najbardziej nośna. możliwości wynikające z powstania global- strzennym, jak i przekazowym. Nakładana nej wioski na skutek rozwoju komunikacji na ziemię sieć ma strukturę dwuwymiarową. Futuryzm opiera się na całkowi- i środków masowego przekazu Jeśli się dobrze zastanowić, ten tej odnowie ludzkiej wrażliwości, pociągają za sobą także gruntowną brak zainteresowania historią jest wynikającej z wielkich odkryć przemianę odbioru świata: logiczną konsekwencją tej struk- naukowych. Ci, którzy dziś używają tury. Myślenie historyczne opiera się bowiem telegrafu, telefonu, gramofonu, pociągu, Ziemia pomniejszona przez prędkość. Nowe na trójwymiarowym uporządkowaniu prze- roweru, motocykla, samochodu, transatlan- poczucie świata. Tłumaczę się: ludzie zdobywali strzeni i czasu – zakłada ono głębię, operowa- tyku, kinematografu, wielkich dzienników stopniowo poczucie domu, poczucie zamieszki- nie warstwami, zarazem pionem i poziomem. (będących syntezą jednego dnia świata), nie wanej przez nich dzielnicy, poczucie Zakłada też mierzenie odległości – różnych myślą, że te różne formy komunikacji, trans- miasta, poczucie strefy geograficz- odległości, w głąb ziemi, w czasie… Sieć, portu i informacji wywierają na ich psychikę nej, poczucie kontynentu. Dziś mają jak się okazało, miała zostać strukturą par decydujący wpływ. excellence ponowoczesności. W strukturze, w której wszystko można dostać w dowolnej Zwykły człowiek może w ciągu chwili, ale punktowo, na zawołanie, nie jednego dnia przenieść się pociągiem z małego poczucie świata. Średnio potrzebują ma potrzeby trzeciego wymiaru. Człowiek martwego miasta o pustych placach, na których wiedzieć, co robili ich przodkowie, lecz ponowoczesny nie musi grzebać w ziemi, by słońce, kurz i wiatr igrają z sobą w ciszy, do wiel- bardzo potrzebują wiedzieć, co robią dokopać się do swoich przodków – szkoda mu kiej stolicy, pełnej świateł, gestów i krzyków… ich współcześni z każdej strony świata. na to czasu i pracy. Niezwykle trafnie ujął Mieszkaniec alpejskiej wioski może codziennie Wynika z tego dla osoby konieczność ten stosunek do historii Alessandro Baricco: za pośrednictwem dziennika przeżywać chwile utrzymywania relacji ze wszystkimi trwogi razem z chińskimi rebeliantami, z londyń- narodami ziemi. Wynika z tego potrzeba czucia […] przeszłość ustawia się na jednej linii, dającej skimi i nowojorskimi sufrażystkami, z doktorem się środkiem, sędzią i motorem zbadanej i niezba- się zdefiniować jako to, co już nie jest. Zaś Carrelem i bohaterskimi sankami eksploratorów danej nieskończoności. Wyolbrzymienie ludzkiej dla cywilizacji to właśnie każdorazowe mierzenie polarnych. Tchórzliwy i nieruchawy mieszkaniec dowolnego miasta na prowincji może oddać się 6 F. T. Marinetti, Distruzione…, s. 65-66. 7 Tamże, s. 68-69. autoportret 1 [30] 2010 | 59

odległości od przeszłości, przemierzenie i zro- W dniu, w którym człowiek będzie w stanie być potrzebne, na przykład ogon, sierść, zumienie tejże odległości jest sednem sprawy, uzewnętrzniać swoją wolę tak, by ona przedłużyła czuły węch. A tym czymś nie jest właściwie zadaniem dla wybitnych umiejętności archeologa się na zewnątrz od niego jak olbrzymia niewi- organ, tylko zmysł wewnętrzny, któremu i egzegety. Odległość ta jest dla barbarzyńcy stan- dzialna ręka, Marzenie i Pragnienie, które dziś odpowiada ten trzeci wymiar – zmysł dardowa: kolumna grecka, monokl, pistolet colt są zaledwie czczymi słowami, będą panowały nad i średniowieczna relikwia ustawiają się na jednej linii i gromadzą się na tym samym wysypisku śmieci. W pewnym sensie przez to są też łatwo do- Przestrzenią i Czasem poskro- Dalej wróży człowiekowi mionymi9. zwielokrot- odległości stępne: nie trzeba się do nich dokopywać – starczy nionemu – tak właśnie jest zatytułowany będącej wrogiem i główną przeszkodą wyciągnąć rękę i one tam są8. esej, z którego pochodzi powyższy fragment prędkości: – pojawienie się niespotykanych organów, Baricco nazywa barbarzyńcami przedstawi- odpowiednich do wymogów środowiska, Załatwiliśmy już groteskowy pogrzeb paseistycz- cieli młodszych pokoleń względem starszych, w którym ciała bez przerwy zderzają się ze nego Piękna (romantycznego, symbolistycznego ale uwaga, nie jest to opozycja binarna typu: sobą. A że przyszły człowiek będzie dosko- i dekadenckiego), którego istotnymi elementami my versus nasze dzieci. Swoją propozycję opi- nałym awiatorem, toteż jego mostek rozwi- były wspomnienie, tęsknota, mgła legendy wy- su zmian dokonujących się w społeczeństwie nie się w coś w rodzaju dziobu. U mutanta wołana odległością w czasie, egzotyczny urok wy- i cywilizacji nazwał bowiem „esejem o muta- Alessandra Baricca pojawiają się skrzele, wołany odległością w przestrzeni, malowniczość, cji”. Człowiek nowoczesny, ów barbarzyńca, gdyż jego barbarzyńca jest zwierzęciem niedookreśloność, wiejskość, dzika samotność, jest mutantem względem poprzedniej forma- amfibijnym, zatem jeśli człowiek pstrokaty chaos, zmierzchowy półmrok, korozja, cji mieszczańskiej. A mutacja ta odbywa się zwielokrotniony przez maszynę zużycie, brudne ślady lat, rozpadanie się ruin, nie od razu, lata, barbarzyńca surfuje. Nieważne, pleśń, smak rozkładu, pesymizm, suchoty, samo- tylko na że Baricco rozumie mutację jako trafną meta- bójstwo, kokietowanie z agonią, estetyka porażki, przestrzeni forę, podczas gdy Marinetti z całą pewnością adoracja śmierci10. kilku poko- wierzył, że rzeczywiście powstanie nowy leń. Nie wchodząc w szczegóły, zauważmy typ już nieludzki, bo mechaniczny, któremu Tym samym jako paseistyczne i niemające tylko, że Marinetti również opisał rozwój urosną skrzydła. Pozostaje ta zdumiewająca już racji bytu zlikwidowane zostały zarówno nowego typu człowieka jako mutację gatun- wizja środowiska stanowiącego przedłużenie pamięć (odległość w czasie, kojarzona już ku, odwołując się otwarcie do – zresztą już woli człowieka – środowiska medialnego, nawet nie z historią, tylko z pewną wspo- wówczas przebrzmiałej – teorii Lamarcka: dziś już mamy na to słowo. mnieniowością rodem z kiepskiej literatury dziewiętnastowiecznej), jak i egzotyzm My wierzymy w możliwość niezliczonych prze- Żeby jednak to wszystko było moż- (odległość w przestrzeni), wyrzucone razem mian ludzkich i twierdzimy bez ironii, że w ciele liwe, potrzebne jest, by człowiek coś stracił z całym sztafażem przeszłości na śmietnik. człowieka drzemią skrzydła. po drodze, podobnie jak stracił wiele innych W innym miejscu czytamy, co winno być rzeczy, które w toku ewolucji przestały mu alternatywą dla tej przebrzmiałej estetyki: 8 A. Baricco, I barbari. Saggio sulla mutazione, Feltrinelli 9 F. T. Marinetti, L’uomo moltiplicato e il regno della macchina, 10 Tegoż, Lo splendore geometrico e meccanico e la sensibiltà 2008, s. 146. [w:] tegoż, Teoria…, s. 299. numerica, [w:] tegoż, Teoria…, s. 98. autoportret 1 [30] 2010 | 60

Nowa wrażliwość turystyczna transatlantyków nionych czasów. Przeszłość wprawdzie nie powiedziane, że ich relacja ma być relacją i wielkich hoteli (roczna synteza różnych ras). Na- została całkowicie wyrugowana z życia, jak opozycji. Zresztą i tak granica między nimi miętne zamiłowanie do miasta. Negacja odległości chcieliby futuryści, ale i tak funkcjonuje jest płynna i podlega coraz większemu roz- i nostalgicznych samotności11. w obrębie logiki binarnej jako to, co już nie myciu. Zatem jednym z tych doświadczeń jest w opozycji do tego, co jest. System zero- archaicznych, skazanych na zagładę, staje Proroctwo Marinettiego spełniło się jednak jedynkowy – pokazał to zawrotny rozwój się powoli podróż. tylko po części, gdyż utrata odległości, spo- cybernetyki – jest najszybszym z wymyślo- wodowana prędkością cywilizacji nowo- nych dotąd przez człowieka. Ale uzyskał na Archeolodzy słuchu z zamiłowaniem wracają czesnej, nie doprowadziła do integralnej prędkości to, co stracił był na trójwymiaro- do płyt analogowych. Odpowiedni specjaliści nowoczesności, o której marzyły awangardy. wości. Coś za coś. Stracona została analogo- zajmujący się badaniem tendencji rozwojo- Awangardy same stały się historyczne i po- wość, czyli możliwość śledzenia (i mierze- wych różnych grup społecznych w szeroko jawiło się coś, co Baricco nazywa ukrytym nia) ruchu od jednej do drugiej cyferki na pojętej dziedzinie kultury już założyli nowy poczuciem winy barbarzyńców względem sta- cyferblacie, co wywoływało każdorazowo folder dla tej grupy. Właściwie nie wiadomo rej cywilizacji mieszczańskiej i co sprawia, w obserwatorze (no, może nie w każdym) – jak w wypadku różnych innych podkultur że czerpie się z zasobów przeszłości i innych poczucie triumfu nad fizyką Zenona z Elei. miejskich i środowiskowych – czy u podłoża kultur, podobnie jak pierwsi chrześcijanie Teraz to Zenon triumfuje: albo jest jeden, jej powstania leży szczególna wrażliwość budowali swoje świątynie ze szczątków albo jest dwa, albo jest trzy, albo którakol- akustyczna, a więc jakieś obiektywne, budynków pogańskich – utylitarnie i bez wiek inna cyferka. Nie ma nic pomiędzy. dające się naukowo stwierdzić zjawisko, czy filologicznej troski: A właściwie jest tylko 0 i 1. też jest ona wyłącznie wyrazem potrzeby wyodrębnienia się kolejnego ugrupowania, […] przeszłość jest użyteczna tylko wówczas jak przyjaciele ginących gatunków zwierząt, i tam, gdzie może stać się natychmiast teraźniej- szością. Kiedy możesz ją skonsumować, zjeść, przetworzyć w życie. Nie jest to zasada estetycz- utrata zwolennicy makrobiotyki, wyznawcy feng shui, miłośnicy koronki klockowej, nostal- gicy lat siedemdziesiątych, wielbiciele lalki na – stosunek do przeszłości – nie jest to forma odległości oznacza też, że nie możemy Barbie, obrońcy praw gołębi krakowskiego elegancji: to odpowiedź na głód12. już być daleko i nie możemy być sami, Rynku itd. Zresztą w tej chwili jest już w każdym razie nie tak, jak kiedyś, jeszcze naprawdę nieistotne, skoro przestała istnieć Ostaje się z przeszłości tylko to, co może stosunkowo niedawno temu. Cały wachlarz rama, która by umożliwiła jakiekolwiek, pełnić nową funkcję. Ponowoczesność, w od- możliwości, od bycia obecnym – poprzez choćby najbardziej dyskusyjne, uporządko- różnieniu od nowoczesności, nie odrzuca już bycie tu, bycie nieobecnym – do bycia wywanie tych zjawisk. Grupa ta więc tym programowo przeszłości, ale też nie ma już daleko, lub też niedaleko, ale nie tu, się wyróżnia od innych, że głosi wyższość cierpliwości i etyki pracy, które uświęcały poszedł w odstawkę. Odchodzi on powoli dźwięku wydawanego przez płyty winylowe trud poprzedniej formacji mieszczańskiej do lamusa doświadczeń archaicznych, jak nad dźwiękiem płyt kompaktowych. Pierw- w próbie pietystycznego odtwarzania mi- podróżowanie karetą lub pisanie piórem. szy byłby głębszy, cieplejszy, trójwymiarowy, Człowiek ponowoczesny zna tylko dwie jak trójwymiarowa jest powierzchnia płyty kondycje: obecność fizyczna i obecność winylowej – dźwięk płyty CD zaś taki płaski, 11 Tegoż, Distruzione…, s. 68. zapośredniczona. Przy czym wcale nie jest jak z papieru. Relata refero. 12 A. Baricco, dz. cyt., s. 147. autoportret 1 [30] 2010 | 61

Emiliano Ranocchi, Człowiek zwielokrotniony a mutanci, Nowoczesności

by Małopolski Instytut Kultury on Aug 23, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 23

Statistics

Emiliano Ranocchi, Człowiek zwielokrotniony a mutanci, Nowoczesności — Document Transcript