Dušan Buran, "Zwięzła typologia gotyckiej śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

Kościół parafialny św. Jakuba w Lewoczy (Spisz, Słowacja). Siedem uczynków miłosierdzia i siedem grzechów głównych, około 1400 Dušan Buran Poniżej: Umarłych pogrzebać, fragment malowidła z kościoła parafialnego św. Jakuba w Lewoczy zwięzła typologia C ykl siedmiu uczynków miło- sierdzia w kościele parafialnym gotyckiej śmierci św. Jakuba w Lewoczy na Spiszu, powstały około 1400 roku, otwie- ra scena pochówku. Na pierwszym planie przedstawieni są dwaj mężczyźni chowający do sarkofagu ciało umarłego owiniętego w białą płachtę. Za nimi, przed architekto- Fot.: Dušan Buran niczną kulisą gotyckiego miasta, stoją dwie kobiety ubrane jak bogate mieszczanki. Złota aureola nad głową zmarłego sygnalizuje, że pochowany jest nikim innym, jak tylko legitymizację już w Starym Testamencie samym Chrystusem. Również schemat kom- (Tob 1,17). Podczas gdy w męce Chrystusowej, pozycyjny obrazu zdradza, że jego wzorem również z perspektywy teologicznej, nacisk było przedstawienie złożenia do grobu. Na był położony raczej na Zmartwychwstanie podobnym modelu oparte są sceny w koście- niż na samą chwilę śmierci na krzyżu, scena le minorytów w Lewoczy i w parafialnym chowania umarłego przedstawia śmierć w jej kościele w małopolskim Olkuszu, pochodzące cielesnej, biologicznej postaci. Włączenie jej prawie z tego samego okresu, choć identyfika- do katechetycznego spisu uczynków miłosier- cja zmarłego z Chrystusem nie dokonuje się dzia stanowiło również etyczną odpowiedź na tutaj w sposób równie bezpośredni. pytanie o to, co zrobić ze zwłokami; w czasach morowych epidemii, szczególnie w XIV wie- Obecność sceny pochówku wśród siedmiu ku, epoce ustawicznych wojen i publicznych uczynków miłosierdzia jest odzwierciedle- egzekucji, higiena stanowiła istotne wyzwa- niem średniowiecznych poglądów na śmierć nie, a pochówek mógł się okazać rzeczywiście i wyraża może lepiej mentalność „człowieka uczynkiem miłosierdzia, świadczonym nie gotyku” niż bardzo popularna i tysiące razy tylko zmarłemu, lecz również – za pośredni- inscenizowana w sztuce scena ofiary Chry- ctwem jego bliskich – całemu najbliższemu stusa na krzyżu, stanowiąca typ innej, bo otoczeniu. męczeńskiej śmierci, rozumianej jako ofiara samego siebie. Uczynków miłosierdzia było Przyjrzyjmy się jednak śmierci od innej stro- pierwotnie tylko sześć i wywodziły się one ny: z perspektywy potencjalnego nieboszczy- bezpośrednio z tekstu Ewangelii (Mt 25, 34); ka. W krużgankach klasztoru Augustianów na siódma scena – chowanie zmarłego – została Kazimierzu w Krakowie zachowała się prawie dodana do kanonu uczynków miłosierdzia już wyblakła scena przedstawiająca tzw. dopiero w XII wieku, dla potrzeb scholastycz- Intercessio – orędownictwo Maryi i Chrystusa nej systematyki, choć znajduje ona swoją przed Bogiem Ojcem za duszą zmarłego. Chry- Fot.: Dušan Buran Fot.: Jan Chlíbec autoportret 3 [24] 2008 | 23 Ulrich Kreutz, Nagrobek Johanna Lobkowitza von Hassensteina (†1517), w klasztorze obserwantów w Kadaniu (północne Czechy)

Ars moriendi. Ilustracja tzw. Blockbuch, koniec XV w., Bibliotheca Bodneriana. Cologny-Genf czeluść, ich żony stoją jeszcze przed zamkiem i wołają do Marii o zbawienie ich dusz. Scena obfituje w pochodzące z hymnów maryj- nych napisy na banderolach. Pochodzenie i znaczenie motywu obu par pozostaje dla nas jeszcze zagadką, wiemy za to, że motyw mostu jako przejścia do zaświatów to inspi- racja co najmniej kilku źródeł literackich, spośród których najbliższym wspomnianemu ilustracja: archiwum Autora przedstawieniu jest chyba Visio Purgatorii Sancti Patricii augustianina pustelnika Jerzego z Węgier (po 1353)1. Podobnie jak Dante, także ©Paryż, Biblioteka Narodowa i święty Patryk przeszedł przez czyściec, tyle że za przewodnictwem Archanioła Michała; Fot.: Dušan Buran i na podobnej zasadzie jak to było w wypadku Boskiej Komedii, liczne motywy życia pozagro- opatrzone w ilustracje) docierały za pośred- jące „ostatnią godzinę” jako dramatyczny bowego pochodzące z tzw. Objawienia Jerzego nictwem posłów i kongregacji zakonnych do bój diabła i anioła o duszę zmarłego, jako ta- Kościół parafialny św. Franciszka Serafińskiego w Ponikach. Sceny eschatologiczne wschodniej ściany nawy Godzinki Rohana, Spór o duszę zmarłego, Paryż, około 1430 karmiły wyobraźnię średniowiecznych lite- wszystkich regionów Europy łacińskiej; nic niec kościotrupa, albo wreszcie jako proces (Intercessio, Spór o duszę umarłego, Żywy krzyż) 1415 ratów i malarzy jeszcze długo po napisaniu dziwnego, że już w drugim dziesięcioleciu przed ostatnim sądem. Stąd też wspomnia- tekstu wizji. XV wieku niektóre z nich znajdujemy także ne kompendia, choć dziś zachowane w tak stus pokazuje swoje rany po ukrzyżowaniu, się do dziś. Ich przesłanie koncentrowało się tekście wzrastającego wpływu kulturowego w Krakowie, w południowym Tyrolu albo nielicznych egzemplarzach, stanowią praw- Maryja przywołuje swoje matczyne zasługi, przeważnie na dylemacie moralnym człowie- mieszczaństwa w środkowoeuropejskich spo- W XIV i XV wieku wyobrażenia śmierci były w środkowej Słowacji. Godny uwagi jest fakt, dziwy rarytas kodeksowo-lekarski, ujawnia- odsłaniając piersi, którymi karmiła Syna ka – napięciu pomiędzy dobrymi uczynkami łeczeństwach można przypuszczać, że motyw przeważnie naznaczone strasznymi skutka- że w niektórych rękopisach, znamiennie jąc zarazem marginalną w gruncie rzeczy Bożego. Na lepiej zachowanych malowidłach i grzechami śmiertelnymi. Inną figurą tego ten wydawał się adekwatny dla wyrażenia mi epidemii morowych. W atmosferze tej nazywanych przez Fritza Saxla duchowymi funkcję średniowiecznego zainteresowania w małym kościele św. Franciszka w Poni- dylematu był obraz Archanioła Michała trzy- bezpośredniej i indywidualnej relacji między ukształtowały się nie tylko wizje apokalip- encyklopediami3, Ars moriendi zaznajamia śmiercią: stanowiła ona jedynie element kach (środkowa Słowacja, 1415) znajdują mającego w ręku wagę dusz. człowiekiem a Bogiem. Naturalny proces tyczne, lecz także sławne tematy, takie jak czytelnika nie tylko z Apokalipsą, tekstami szerszych koncepcji dotyczących Boga, się nie tylko teksty na banderolach, które utożsamiania się widza z wyobrażonym taniec śmierci (Totentanz), albo całe traktaty moralnymi, przyrodniczymi i astronomiczny- historii, przyrody, wreszcie życia (nieprzy- wyjaśniają scenę, lecz także uwertura do Silnie eschatologiczny charakter wspomnia- zmarłym mógł się odbywać także na poziomie teologiczne w rodzaju sztuki umierania (Ars mi, lecz nawet z medycyną. Zaznaczmy, że we padkowo część konwolutu nieodzownie po- tejże sceny: spór o duszę zmarłego. Jest ona nych przedstawień oraz częstotliwość ich recepcji podobnych dzieł. moriendi) wywodzonej zwykle z dzieł Johan- wczesnej epoce nowożytnej głównym punk- święcona była zdrowiu). Z czasem medyczny przedstawiana w postaci boju anioła i diabła: występowania, szczególnie na przełomie XIV nesa Gersona2. Podczas soboru w Konstancji tem odniesienia w pojmowaniu śmierci nie aspekt śmierci zaczął jednak zyskiwać na każdy z nich chce zdobyć duszę opuszczającą i XV wieku, dają się interpretować rozmaicie; We wspomnianym kościele w Ponikach i zaraz po nim tego rodzaju teksty (nieraz było ujęcie medyczne, lecz raczej popularne znaczeniu – od XIV wieku w środowisku martwe ciało. Nieco bardziej skomplikowany z naszego punktu widzenia najistotniejsza znajduje się również inna wyjątkowa scena: serie grafik oraz tzw. Blockbücher4, przedstawia- akademickim przeprowadzano sekcje zwłok wariant tej sceny stanowi wykonany w póź- jest konstatacja, że śmierć staje się wówczas dwaj mężczyźni modlą się do Matki Bożej, 1 B. Müller, Die illustrierten Visiones Georgii-Handschriften [w:] (Praga 1348 i 1460, Wiedeń od 1404, Kolonia Poesis et pictura. Studien zum Verhältnis von Text und Bild in 3 F. Saxl, A Spiritual Encyclopaedia of the Later Middle Ages, niejszym czasie, przepięknie iluminowany wydarzeniem dotykającym jednostkę – indy- idąc po moście, który łamie się wpół nad Handschriften und alten Drucken. Festschrift füür Dieter Wuttke od 1479 itd.), a we Włoszech w XV wieku “Journal of the Warburg & Courtauld Institutes” 1942, rękopis tzw. Godzinek Rohan (Paryż, około widuum. Nawet orędownictwo za jego duszą otwartą paszczą Lewiatana – popularnym zum 60. Geburtstag, hrsg. S. Fuessel, J. Knape, Baden no. 5, s. 82-134. zwłoki służyły nawet jako „anatomiczny 1430). Takich obrazów istniało w XV wieku ze strony Panny Maryi i Chrystusa jest, by tak wyobrażeniem bramy piekieł. Podczas gdy Baden 1989, s. 49-75. 4 Blockbücher des Mittelalters. Bilderfolgen als Lektüre, materiał studyjny” dla artystów. 2 J. Gerson, Opusculum tripartitum de praeceptis decalogi, de hrsg. C. Schneider, Guttenberg Museum, Mainz 1991 z pewnością wiele, tylko nieliczne zachowały rzec, opatrzone konkretnym adresem. W kon- dwóm mężom grozi upadek w piekielną confessione et de arte moriendi (około 1403). (katalog wystawy). autoportret 3 [24] 2008 | 24 autoportret 3 [24] 2008 | 25

Wit Stwosz, Nagrobek Kazimierza Jagiellończyka, 1492, Mistrz Ołtarza Tucherów, Ostatnia modlitwa Matki Boskiej. na fot. kopia – odlew gipsowy Obraz tablicowy ze Spiskiego Czwartku, po 1450 łego i celebrowanych przez całe wieki po jego Najważniejszym wyobrażeniem związanym apostołów, w tle widać postać Chrystusa, Z kultem śmierci w XIV i XV wieku wiązała (jej) śmierci. Dla potrzeb naprawdę już ma- ze śmiercią, zarówno z punktu widzenia który niesie na ramieniu duszę Maryi. W gór- się wreszcie prawie wszechobecna, monu- jętnych rodzin szlacheckich lub królewskich teologii, jak i ikonografii sztuki chrześcijań- nej części obrazu jest ona przedstawiona na mentalna postać św. Krzysztofa, patrona dostawiano do kościołów kaplice pogrzebowe skiej, był obraz zwycięskiej śmierci ukrzyżo- tronie, podczas koronacji dokonywanej przez dobrego umierania. Często przedstawiana na i zamawiano pomniki u najwybitniejszych wanego Chrystusa. Nawiązania do motywów Chrystusa. Podczas gdy fresk w lewockim zewnętrznych ścianach kościołów, najlepiej artystów: luksus za życia – luksus po śmierci. męczeństwa i wniebowzięcia, ujmowanych kościele ujmuje godzinę śmierci człowieka w miejscu najbardziej widocznym, tzn. na Trudno znaleźć lepszą ilustrację tego zjawi- w kontekście tzw. christoformitas, obecne są jakby realistycznie, zamiarem około sto lat fasadzie, pełniła ona szczególną funkcję: ska niż marmurowe nagrobki węgierskich w większości hagiograficznych opowieści później wykonanej deski ze Spiskiego Czwart- modlitwa albo nawet samo spojrzenie na magnatów Emeryka († 1487) i Stefana († 1499) o średniowiecznych świętych. W tym obsza- ku (która dostała się tu z Norymbergi krótko olbrzymiego św. Krzysztofa mogły zastąpić, Zapolyów, znajdujące się w kaplicy rodowej rze nie można było przywołać innych typów po 1450 roku) było zainscenizowanie ostatniej w przypadku nagłej śmierci, sakrament źródło: Fototeka Instytutu Historii Sztuki UJ w Spiskiej Kapitule, albo okazały nagrobek śmierci – ani bohaterskiej śmierci rycerza czy modlitwy Panny Maryi6. Nad teatralnie za- ostatniego namaszczenia. Oczywiście królewski Kazimierza Jagiellończyka († 1492) żołnierza podczas bitwy, ani też haniebnej aranżowaną grupą dwaj aniołowie wyciągają w takich wierzeniach odbijały się echem dłuta Wita Stwosza na Wawelu. śmierci złoczyńcy czy czarownicy na miejscu kurtynę z drogiego złotego materiału, dwaj elementy religijności ludowej oraz nie kaźni lub na stosie, ani wreszcie śmierci za- inni zaś obsypują scenę kwiatami. Z baldachi- zawsze ortodoksyjnej teologicznie refleksji. W hymnicznej ikonografii nagrobnej danej siłą – morderstwa, w tym także mordu mu przygląda się widowisku Chrystus, niesio- Jednocześnie podobne traktowanie postaci Fot.: Dušan Buran Środkowej Europy u schyłku średniowiecza rytualnego, o który przez prawie całe śred- ny przez kolejnych dwóch aniołów: na głowie św. Krzysztofa dowodzi, że śmierć u schyłku zabrzmiały także odosobnione tony pesymi- niowiecze z upodobaniem oskarżano żydów. ma okazałą koronę, w ręku niesie drugą, średniowiecza stała się rzeczywiście sprawą zmu. Stało się to wówczas, kiedy dla przed- Każda z typologii dysponowała kilkoma mo- przygotowaną dla Marii. Bogurodzica, podpie- codzienną i była traktowana jako integralna stawienia śmierci użyto obrazu rozkłada- delowymi obrazami, służącymi społeczeństwu rana przez św. Jana, klęczy za modlitewnym część ówczesnego życia. Pisemne świadectwa dotyczące sposobu, w jaki jących się zwłok. Ulrich Kreutz wyrzeźbił jako pars pro toto śmierci, a kościołowi dodat- Nie wspomnieliśmy o jeszcze jednym modelu, pulpitem, na którym leży otwarty brewiarz. człowiek średniowiecza wyobrażał sobie na przykład według tego modelu nagrobek kowo w celu kontroli i utwierdzania własnej bez którego nasze rozważania o śmierci Apostołowie żegnają się z nią, każdy na swój tłumaczenie Emiliano ranocchi śmierć, znajdują swoje dopełnienie w świade- Johanna Lobkowitza von Hassensteina ideologicznej hegemonii. Nawet samobójstwo w średniowieczu nie byłyby kompletne: sposób. Na łożu za Maryją widać kolejną dro- ctwach wizualnych oraz pozostałościach kul- († 1517) w klasztorze obserwantów w północ- miało swojego często wyobrażanego antyboha- o motywie zaśnięcia Matki Boskiej, albo też gą tkaninę – włoski atłas z motywem jelenia, tury materialnej bezpośrednio związanej z re- noczeskiej Kadani5. tera, Judasza: przedstawiono go na przykład ostatniej modlitwy Matki Boskiej w obecności który można interpretować jako cytat z psal- ligijnym (liturgicznym) obrzędem pochówku. w cyklu malowideł ściennych w Mălâmkrave apostołów. Był on bardzo rozpowszechniony mu 41,2: „Jak łania pragnie wody ze strumie- Dla stosunkowo dużej liczby płyt nagrobnych, 5 J. Chlíbec, Náhrobek Jana Hasištejnského z Lobkovic (Malmkrog) w Siedmiogrodzie, powstałym na i inspirujący, szczególnie dla kobiet, w epoce nia, tak dusza moja pragnie Ciebie, Boże!”. wybrana literatura a místo pozdně gotické sepulkrální plastiky ve františkánských • D. Buran, Studien zur Wandmalerei um 1400 in der Slowakei, rzeźb, epitafiów i różnego rodzaju mortuariów klášterných kostelech, „Umění“ 1996, 44, 235-244. początku XV wieku. rozkwitu oraz schyłku średniowiecza, i to we Chronologiczne następstwo tych dwóch form Weimar 2002. ukuto ogólne określenie: „pomniki nagrob- wszystkich warstwach ówczesnego społeczeń- o pozornie identycznej treści świadczy o tym, • V. Luxová, Memento mori. Formy náhrobnej skulptúry [w:] ne”. Choć prawie każdy kościół parafialny był stwa. Sublimacja cielesnej śmierci w posta- że wraz z postępującą świadomością medycz- Dejiny slovenského výtvarného umenia – Gotika, ed. D. Buran, Bratislava 2003. w średniowieczu otoczony cmentarzem, co za- ci pożegnania z życiem na ziemi w kręgu nych okoliczności ludzkiej śmierci, także • J. Le Goff, Narodziny czyśćca, Warszawa 1997. możniejsze warstwy starały się, by miejscem najbliższych znajduje swój wyraz w dwóch kościół coraz wyraźniej inscenizował śmierć • N. Ohler, Sterben und Tod im Mittelalter, München – Zürich ich ostatniego spoczynku stał się poświęcony dziełach malarskich pochodzących ze Spisza. jako pożegnanie z życiem na ziemi i przejście 1990. • Himmel – Hölle – Fegefeuer. Das Jenseits im Mittelalter, hrsg. teren kościoła – najlepiej jego chór. Praktyka Pierwszy – starszy – to fresk przedstawiający do nieba. P. Jezler, Zürich 1994 (katalog wystawy). ta wiązała się z reguły z udzielaniem hojnych w dwóch równoległych rejestrach śmierć • J. Gadomski, Wit Stwosz w Krakowie – pytania bez odpowiedzi dotacji administracji parafii albo wspólnocie i koronację Panny Maryi w kościele minory- 6 M. Novotná, A. Svetková, Smrť Panny Márie. Tabuľová [w:] Wokół Wita Stwosza, red. A. Organisty, D. Horzela, maľba zo Spišského Štvrtku, Levoča 2000. Por. Gy. Török, Kraków 2005 (katalog wystawy). klasztornej, nacisk kładziono także na liczbę tów w Lewoczy (około 1350): na dole dominuje Die Ikonographie des letzten Gebets Maria, „Acta Historiae • R. Herrlinger, Geschichte der medizinischen Abbildung, mszy żałobnych odprawianych za duszę zmar- łoże śmierci Matki Boskiej otoczone przez Artium”, 1973, no 19, 152-203. vol.1: Von der Antike bis um 1600, München 1967. autoportret 3 [24] 2008 | 27 Fot.: Dušan Buran Kościół parafialny Najświętszej Panny w Mălânkrave (Malmkrog, Siedmiogród): powieszony Judasz – detal malo- widła ściennego, przed 1405

http://autoportret.pl	92
http://www.slideshare.net	2
http://webcache.googleusercontent.com	1

Dušan Buran, "Zwięzła typologia gotyckiej śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 95

Statistics

Dušan Buran, "Zwięzła typologia gotyckiej śmierci", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript