Dorota Wąsik, "W szczelinach rzeczywistości. Niczyje Tokio", Przestrzenie niczyje

Dorota Wąsik, fotografie: autorka T okio to największa aglomeracja miejska i jedno z najgęściej zaludnionych miast świata: prawie 13 milionów mieszkańców tylko w to- kijskim obszarze metropolitalnym, 31 w całej aglo- meracji; 5750 osób na km2 powierzchni całkowitej Tęsknota za morzem W nadmorskim Tokio uderza nieobecność morza. Wiadomo, że ono „gdzieś tam jest”, ale nie odczu- wa się jego obecności, pełznące miasto – próbując i aż 137000 osób na km2 w ścisłym centrum [źródło: wydrzeć morzu jak najwięcej przestrzeni – tworzy Tokyo Metropolitan Government 2008]. (Dla po- bowiem kolejne metry kwadratowe sztucznych równania, w Warszawie: 3200 os/km2, w Krakowie: wysp. Haruki Murakami pisze w jednej ze swych 2300 os/km2). Ceny nieruchomości biją tu wszelkie powieści: „[...] Część lądu została osuszona i po- rekordy, na przykład w tak zwanym Golden Gai kryta wyglądającymi jak nagrobki wieżowcami. Ginza (Złotym Kwartale) – najdroższej dzielnicy […] Zniszczyli góry, postawili tam domy, wykopa- W szczelinach najdroższego miasta świata – dochodzą one do 1,5 ną ziemią zasypali morze i znowu postawili tam miliona dolarów za metr kwadratowy. Mówienie domy. I są ludzie, którzy uważają, że to wspaniałe” w takich warunkach o przestrzeni niczyjej zakra- [Haruki Murakami, Przygoda z owcą, Warszawa 1995, rzeczywistości wa na ironię, wydawałoby się bowiem, że każdy s. 72]. Dzikie, niczyje przestrzenie padają ofiarą skrawek powierzchni musi tu być zagospodarowa- urbanizacji. ny i dobitnie „czyjś”. A jednak przestrzeń niczyja w Tokio istnieje i posiada rozmaite formy oraz Wielu mieszkańców Tokio zdaje się jednak tęsknić znaczenia. W przesmykach między drapaczami za otwartą przestrzenią publiczną: przestrzenią chmur, pod estakadami autostrad, w anonimowych nie do końca zagospodarowaną i zabetonowaną, Niczyje Tokio „przestrzeniach do wynajęcia”. Obok, pod, pomię- dzy, na chwilę, na przekór. oswojoną, lecz niekoniecznie zaprzężoną do pracy czy skomercjalizowaną. Nieliczne istniejące tego rodzaju miejsca przyciągają tłumy, na przykład W japońskiej kulturze istnieje bardzo rygory- przebudowane niedawno nabrzeże Jokohamy jest styczne rozróżnienie między tym, co „prywatne”, dziś chyba najpopularniejszą promenadą aglome- a tym, co „publiczne” – rozróżnienie odnoszące się racji tokijskiej. Tysiące Japończyków ciągną tam również, a może przede wszystkim, do przestrzeni. na niedzielny spacer, by wdychać zapach morza Przestrzeń prywatna jest w Japonii święta; pub- i cieszyć się przestrzenią, która należy do wszyst- liczna stanowi jej przeciwieństwo – jest domeną kich i do nikogo. profanum. Tego rodzaju „przestrzeń publiczna”, do jakiej przyzwyczajeni jesteśmy w Europie, w Tokio praktycznie nie istnieje, bowiem w Japonii „coś, co należy do wszystkich, nie należy do nikogo” [D. Richie, Tokyo: A view of the City, London 1999, s. 38]. W typowej tokijskiej przestrzeni miejskiej próżno szukać ławki, na której można by przy- siąść, nieliczne parki są wyraźnie wyodrębnione z tkanki miasta, a idea placu-forum praktycznie nie istnieje. Rolę przestrzeni publicznej pełni jedynie, i to w ograniczonym stopniu, przestrzeń handlowo-usługowa.

pusty środek, niczyje dziedzictwo Centrum Tokio to niemal geometryczny środek miasta. Miejsce, które ze względu na swoje nominalne znaczenie powinno łączyć, jest de facto przestrzenią, sto słynnych (niewidzialnych) która dzieli, przestrzenią, której w pewnym sensie widoków Edo „nie ma”, czarną dziurą. Pusta, niczyja przestrzeń wokół pałacu cesarskiego to swoista ekstrawagan- Cytowany już Donald Richie napisał: „Kiedy pa- cja, która od lat uderza przybyszów. Roland Barthes trzymy na Tokio, przypomina się stan określany pisał: „Tokio [...] posiada oczywiście centrum, ale jest w buddyzmie jako shogyo mujo. Wszystko płynie ono puste. Całe miasto otacza miejsce jednocześnie i jest nietrwałe; nic nie jest wieczne, wszystko jest zakazane i obojętne, siedzibę zamaskowaną zielenią, w ruchu – życie jest iluzją. W tym sensie Tokio jest ochranianą przez fosy wodne, zamieszkaną przez ce- buddyjską stolicą; to mandala, która ilustruje mujo, sarza, którego nigdy nie widać, dosłownie – zamiesz- ulotność samą w sobie” [D. Richie, dz. cyt., s. 134]. kaną przez nie wiadomo kogo. Każdego dnia taksówki [...] omijają ów krąg, gdzie niskie korony dachów, Japońską filozofię i estetykę zawsze determinowało widzialna forma niewidzialnego, ukrywają święte poczucie kruchości, przemijalności wszystkiego, «nic». Jedno z dwóch najpotężniejszych miast świata co istnieje. Ulotność to nie tylko wyznacznik jest skonstruowane wokół pierścienia murów, wody, japońskiej zbiorowej konstrukcji psychicznej, to dachów i drzew; a więc samo centrum jest jedynie także cecha przestrzeni fizycznej. Nad Tokio wisi ulotną ideą, istniejącą tu nie po to, aby promienio- damoklesowy miecz klęsk żywiołowych. Mieszkań- wała z niego władza, ale po to, aby naciskiem pustego cy tego miasta żyją na krawędzi – w pobliżu Zatoki centrum zmuszać cały ruch miejski do ciągłej zmiany Tokijskiej ścierają się trzy płyty tektoniczne, co kierunku” [R. Barthes, Imperium znaków, Warszawa jest powodem częstych wstrząsów. Te „codzienne” 2004, s. 86-87]. subtelna erozja mają niewielką siłę, lecz specjaliści zapowiadają wielkie trzęsienie ziemi w nieokreślonej „bliskiej Nawet kiedy przedostaniemy się do środka (w tym Bunt przeciw status quo „betonowej dżungli” przyszłości”. Może dlatego tokijczycy nie przy- celu należy z kilkutygodniowym wyprzedzeniem przybiera tu wzruszające formy. Choćby taka oto zwyczajają się tak bardzo do otoczenia i inaczej złożyć odpowiednie podanie w Agencji Dworu Cesar- „prywatna inicjatywa”: ławka przed domem, oswajają przestrzeń, a czasem nie próbują nawet skiego), nie znajdziemy tam nic godnego uwagi, poza opatrzona przez właściciela napisem: „Szanowny jej oswajać – co rodzi wrażenie jej tymczasowości. niezbyt udaną makietą rzeczywistości. Umundurowa- przechodniu, tu można usiąść i odpocząć sobie”. ni przewodnicy przegonią nas po wybetonowanych W japońskim kontekście ten dobroduszny gest Oglądając malarskie przedstawienia dziewięt- alejkach i z bezpiecznej odległości pozwolą nam wydaje się wręcz rewolucyjny. Albo inicjatywa nastowiecznego Londynu, Paryża czy Wiednia, zajrzeć przez mur do prywatnych ogrodów. osiedlowa: zaimprowizowana gablotka-biblioteczka łatwo rozpoznajemy trwałe składniki ich krajo- na skrzyżowaniu ulic w dzielnicy mieszkaniowej, brazu, a zarazem znaki ich tożsamości, odporne Podobnie jak pałac cesarski, większość nielicznych do której sąsiedzi znoszą przeczytane już kolorowe na dynamikę historycznej ewolucji. Parlament, tokijskich „zabytków” to powojenne betonowe repliki. czasopisma i książki, puszczając je w ten sposób Luwr, Katedra Świętego Stefana pozostają naszymi Najciekawszych śladów przeszłości trzeba szukać właś- w obieg. punktami orientacyjnymi. Dziewiętnastowieczne nie w przestrzeni „pomiędzy”. Jedno z najsłynniej- Tokio i jego „znaki szczególne” trudno dziś wy- szych miejsc nie tylko w Tokio, ale i w całej Japonii Paradoksalnie, przestrzeń niczyja w Tokio bywa tropić. Fakt, że 150 lat temu miasto nosiło nawet – Nihombashi (dosł. Most Japonii) – „przyduszono” przestrzenią odzyskaną – pozytywną anarchią, któ- inną nazwę – Edo, wydaje się sygnalizować zmianę w latach sześćdziesiątych autostradą, którą pusz- ra wkrada się pomiędzy ekskluzywne wieżowce, tożsamości. Ktoś, kto chciałby zwiedzać Tokio, czono górą tuż ponad nim. Choć sam most nie został koczuje w parkach, maluje graffiti wzdłuż trakcji posługując się serią drzeworytów Hiroshige Sto fizycznie zniszczony i przetrwał jako jedna z warstw kolejowej. To oaza w betonowej pustyni, teren „za- słynnych widoków Edo jako przewodnikiem, prawdo- w przekroju kumulacyjnym, wraz z nim zniknął jeden gospodarowany inaczej”, w drodze subtelnej erozji; podobnie szybko by się zgubił i ostatecznie gorzko z najsłynniejszych japońskich widoków. Dziedzictwo małe zwycięstwo ludzi w nieludzkim krajobrazie. rozczarował. historyczne zostało relegowane do przestrzeni niczyjej. Śladów dawnego Edo należy szukać nie tyle w „trwa- łej” i „oficjalnej” przestrzeni fizycznej, co w efeme- rydach. Edo, którego fizycznie już nie ma, istnieje w szczelinach rzeczywistości.

bezdomność w Tokio przestrzeń odzyskana „Tradycyjna” tokijska bezdomność różni się za- Określenie „przestrzeń niczyja” wydaje się nieco sadniczo od tej, którą znamy z miast europejskich paradoksalne: kojarzy się z obojętnością, zaniedba- czy amerykańskich, już na poziomie wizualnym. niem, a jednocześnie jest to przestrzeń możliwo- W niczyjej przestrzeni zakurzonych niby-par- ści, przestrzeń otwarta na interpretację, „przy- ków albo na dzikich brzegach rzeki znajdziemy sposobienie”, „przyswojenie”. „Niczyja”, a jednak niebieskie plastikowe płachty zamiast kartonów: bardziej „swoja”, bo tam właśnie – w miejscu to paradoksalne „domki bezdomnych”, niezwykle uwolnionym od zbyt ścisłych rygorów i reguł wagon staje się przedłużeniem buduaru czy łazien- tości, którą naznaczone są zwykle wielkie punkty uporządkowane, z zadbanym „obejściem”, gdzie – znaleźć można prawdziwe życie. ki: widok japońskiej kobiety wykonującej pełny, orientacyjne naszych miast: katedry, kościoły, obok prowizorycznego namiotu stoi miotła, a na precyzyjny makijaż czy manicure w pędzącym ratusze, zabytki historyczne. [...] Tak więc każda płocie suszy się pranie. Całonocne sauny, łaźnie „[...] Meguro, Akihabara, Yotsuya, Akabane… pociągu nie jest niczym rzadkim. Ten wyłom dzielnica zbiera się w jamie swojego dworca, w pu- miejskie i fast foody to kolejne „niczyje” miejsca, W Tokio życie określa się nazwami przystan- w nienagannej skądinąd japońskiej etykiecie pozo- stym punkcie natłoku jej zatrudnień i przyjemno- w których bezdomny może „nie mieszkać”. ków. [...] Po odjeździe ostatniego pociągu klekot staje całkowicie niezauważony, ponieważ dokonuje ści” [tamże, s. 93-94]. drewnianych chodaków, oddalający się i cichnący, się on w „niczyjej” czasoprzestrzeni. Nowy gatunek bezdomnych pojawił się niedawno, rozdzierająca melodia fujarki – trzy nuty – sprze- Tokijskie dworce zlewają się w jedną całość z ol- na początku XXI wieku. To młodzi ludzie bez stałego dawcy ciepłej zupy. Wózki wędrownych handlarzy, nieskończone przestrzenie Czego Japończycy nie robią w środkach transpor- brzymimi domami towarowymi i „zagłębiami” zatrudnienia, otrzymujący zaledwie jedną czwartą zaparkowane na noc wzdłuż peronu. Mali ludzie, tranzytu tu? Nie obserwują się wzajemnie, nie rozmawiają restauracji… pod ziemią ciągnie się kilometrami wynagrodzenia pracownika etatowego za tę samą małe długi zapomniane, a potem odzyskane: (chyba że ze znajomymi, z którymi podróżują), nie nieskończona przestrzeń tranzytu, przedłużenie pracę. Ponieważ nie stać ich ani na kupienie miesz- japoński Dickens z dodatkiem niewysłowionej Linie kolejowe oplatają miasto gęstą siatką. Tylko zawierają znajomości. To nie przestrzeń socjaliza- dworca. Z kolei przestrzeń pod torami i obok kania, ani na wynajęcie choćby pokoju w najdroż- delikatności. [...] Stacje, porozrzucane jak konste- w centralnym Tokio (23 dzielnice) z transportu cji, lecz jakiegoś „zawieszenia”, upartego ignoro- nasypów kolejowych przeznaczana jest zwykle szym mieście świata, spędzają noce w całodobowych lacja nad miastem, przesuwają się w ciemności jak publicznego korzysta 27 milionów pasażerów wania, „niezwracania uwagi”. na mniej formalne pasaże handlowe czy knajp- kawiarniach internetowych, gdzie za drobną sumę paciorki różańca [...]” [N. Bouvier, Kronika japońska, dziennie. Największy dworzec, Shinjuku, każdego ki, czasem wypełnia się także mniej lub bardziej można wynająć mały boks z komputerem. Drzemią Warszawa 2001, s. 82]. dnia obsługuje 3 miliony osób. Tokijskie dworce... kwintesencja „przestrzeni chaotycznymi straganami, czasami obejmują ją tu co noc, skuleni w fotelu. Wiele kawiarni interne- niczyjej”. Już na początku lat siedemdziesiątych w posiadanie deskorolkarze i artyści graffiti. To towych „wyszło klientom naprzeciw” i wprowadziło Przeciętny mieszkaniec Tokio musi poświęcić około Roland Barthes pisał: „Centrum [dzielnicy] jest tutaj zlokalizowane są dwudziestoczterogodzin- dodatkowe usługi i udogodnienia: można skorzystać siedemdziesięciu minut na dojazd do pracy i tyle duchowo puste: jest nim zwykle dworzec. [...] Prze- ne salony gry pachinko, całodobowe fast foody z kabiny prysznicowej i fotelu do masażu, zamówić samo na powrót do domu. Sposoby zagospodarowa- znaczony do handlu, przejścia, odjazdu, a jednak i kawiarnie internetowe, a także tak zwane tanie jedzenie z dostawą na telefon. nia tej czasoprzestrzeni bywają dla cudzoziemca umieszczony w niezwykłym budynku – dworzec love hotels – hotele z pokojami na godziny, jeden zaskakujące. Wielu Japończyków w pociągu po (czy zresztą w ten sposób należy nazywać ten z unikalnych japońskich wynalazków. Anonimowe Oficjalne statystyki mówią, iż w całej Japonii jest prostu śpi, na siedząco lub na stojąco. Czasem nowy kompleks?) jest oczyszczony z tej cechy świę- „przestrzenie niczyje” do wynajęcia. około 5,5 tysiąca takich bezdomnych. Prawie poło- wa z nich żyje w Tokio.

Dorota Wąsik, "W szczelinach rzeczywistości. Niczyje Tokio", Przestrzenie niczyje

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 398

Statistics

Dorota Wąsik, "W szczelinach rzeczywistości. Niczyje Tokio", Przestrzenie niczyje — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	392
http://www.slideshare.net	6