Dorota Jędruch, Z sobą czy u siebie

Dorota Jędruch z sobą czy u siebie założenia ideowe mieszkalnictwa indywidualnego i wspólnotowego pudła i pudełeczka Europejczyk w domu z dwuspadowym dachem nędzy, karmiące się konfliktami i nierówno- Równiutkie rzędy jednakowych skrzyneczek, (takim, jaki rysują dzieci), rycerz w zamku, ściami społecznymi, wstrząsane rewoltami dwuspadowe daszki, wypielęgnowane traw- bogacz w pałacu, mieszczanin w kamienicy, – stanowiło dla wielu myślicieli społecznych niczki, saloniki dla samochodów, każdemu chłop w chałupie, nędzarz w ziemiance. Każdy najwyrazistszy obraz problemów swoich woń grillowanego mięsa, gipsowy krasnolu- organizował sobie jakoś przestrzeń życiową. czasów. O mieście pisali Blanqui, Villermé, dek, drzewko, klombik – miniaturowy luksus W XIX stuleciu poprzez mieszkanie zaczęto Fourier i Considérant, Marks i Engels, filozo- i oszczędny, skromniutki dobrobyt. organizować mieszkańców. Budowano domy fowie, lekarze, filantropi, pisarze, politycy, dla anonimowych użytkowników, z wpisanym przemysłowcy, księża, działacze ludowi, Gdzie indziej rozstawione w nieporządku, scenariuszem społecznym, domy, których ce- nawet sam cesarz Napoleon III. Byli przeko- w niekończącej się przestrzeni, majestatycz- lem było zbawienie, wychowanie, rozwiązanie nani, że w tragicznej sytuacji mieszkaniowej ne pudła, „kondensatory społeczne”, groźne galopujących wraz z industrializacją proble- dużej części mieszkańców metropolii tkwi machiny złożone z regularnego stosu prosto- mów cywilizacji. Nie tylko chętnie dziś kryty- zarzewie buntu, potencjał rozpadu znanego kątnych komórek, długich, niskich koryta- kowane racjonalistyczne zespoły funkcjonal- systemu. Tanie, zdrowe, higieniczne miesz- rzy, klaustrofobicznych dźwigów osobowych. nych bloków, których w retorycznym zapale kanie stało się więc ważnym argumentem I tu, i tam ludziki, jeden obok drugiego, Pierre Francastel nie zawahał się porównać do wszystkich ówczesnych ideologii – konser- jeden nad drugim, wykonują w tym samym obozów koncentracyjnych, ale i wyśnione mi- watywnych i rewolucyjnych, liberalnych czasie te same czynności. niaturowe eldorado uroczych, zmultiplikowa- i socjalistycznych (od radykalnie lewicowych nych domków i wypielęgnowanych ogródków po socjalizm chrześcijański). Dla jednych Takie dwa modele zamieszkiwania pozostawiła są dziś pozostałością socjalnych idei mijającej było artylerią rewolty, dla innych – bastio- nam tradycja architektoniczna, która powstała epoki industrializacji. nem przeciw ludowym rozruchom. na potrzeby miasta przemysłowego. Wcześniej wszystko było proste – uczyliśmy się o tym byt i świadomość Diagnoza brzmiała: wczorajszy chłop z pro- w przedszkolu – Eskimos mieszkał w igloo, In- Miasto przemysłowe – puchnące przestrzen- wincji, dzisiejszy robotnik zagubiony w bez- dianin w wigwamie, Afrykańczyk w szałasie, nie i demograficznie, obudowane dzielnicami dennych czeluściach miasta staje się istotą autoportret 2 [31] 2010 | 28

j. b. godin, solutions sociales, paris – bruxelles 1871 Różne typy ludzkich siedzib studiowane przez J.-B. Godina w poszukiwaniu idealnego modelu mieszkania

e. cacheux, etat des habitations ouvrières a la fin du xix siècle, paris 1891 Różne typy domów robotniczych budowanych w drugiej połowie XIX wieku rewolucjonistą i sceptykiem, w rezultacie po Przestrzeń może się stać narzędziem wychowa- prostu – komunistą1. nia, perswazji, formowania mieszkańca według założonego wzorca. Przy rozbieżności celów działań dziewiętnasto- aspołeczną: oderwany od miejsca, od rodziny, wiecznych reformatorów społecznych zaskaku- przestrzeń i retoryka od więzów wspólnotowych, szuka tożsamości je pokrewieństwo rozwiązań, wynikająca z du- W jaki sposób te społeczne idee zostały w zadymionych, ciemnych przestrzeniach cha epoki wspólnota metod. Dominuje duch wpisane w rozwiązania przestrzenne? podrzędnych kabaretów, w podejrzanych re- oświecenia – moralna słuszność, obywatelska Czy możemy, analizując kształt założenia lacjach i niebezpiecznych zaułkach. Problem powinność, racjonalny, metodyczny charakter architektonicznego, określić ideologię, która pojawia się w wielu ówczesnych pismach: działań muszą prowadzić do osiągnięcia zamie- stała u podstaw jego programu funkcjonal- rzonych celów. Jeśli byt kształtuje świadomość, nego? Osiedla niewielkich domków, małe, Jeśli prawdziwe życie rodzinne zanika wśród klas kształtujmy ją, zmieniając warunki bytowe. prywatne ogródki, bramki i płotki bliższe pracujących, związane jest to często z ciasnotą są ideałowi liberalnego indywidualizmu; i brudem w mieszkaniach. Kabaret jest zatem 1 P. Leroy-Beaulieu, La Question ouvrière au XIX siècle, Paris wielorodzinne, wielopiętrowe budowle – miejscem spotkań i wypoczynku: robotnik staje 1872, cyt. za: N. Everson, Cent ans de travaux et d’urbanisme socjalistycznemu kolektywizmowi. Dwie 1878-1978 – Paris. Les héritiers d’Haussmann, Grenoble 1983, się tu jednocześnie roszczeniowy i chciwy, zostaje wielkie koncepcje mieszkalnictwa socjalnego: s. 220 (tłum. D. J.). autoportret 2 [31] 2010 | 30

fourierowski falanster – sztandarowe dzieło po skończonej pracy, aby wrócić do siebie, i po- przykład jedno z najwcześniejszych Grand utopijnej fazy socjalizmu i osiedla patronac- święca każdą swoją wolną chwilę na utrzymanie Hornu w Belgii z 1818 roku, Pullman City kie złożone z niewielkich domków – wyraz i udoskonalenie swojego domu, swojego ogródka: niedaleko Chicago z 1880 roku, Port Sunlight kapitalistycznego paternalizmu – zdają się cały czas wolny poświęca swojej rodzinie i swojej koło Liverpoolu z 1890 roku). Ekonomiczne potwierdzać ten podział. Idąc dalej: w kra- własności3. i polityczne podstawy takich rozwiązań En- jach anglosaskich, o żywych tradycjach gels opisywał w sposób następujący: liberalnych, dominują przedmieścia złożone Liberalni filantropi i niektórzy przemysłow- z indywidualnych, jednorodzinnych domków cy zauważyli w XIX wieku, że mieszkanie Robotnicy nie tylko muszą płacić przemysłowco- i dążenie do urbanistycznej decentralizacji, może być elementem polityki zmierzającej wi czynsz monopolistycznej wysokości, ale przy w krajach i kulturach o tradycji silnej inge- w kierunku uspokojenia radykalnych nastro- okazji każdego strajku znajdą się bezzwłocznie bez rencji państwowej spotkamy więcej założeń jów. Izolując robotników w mikromiastecz- dachu nad głową, wyrzuceni przez właściciela na blokowych, wspólnotowych, w urbanistyce kach, do minimum ograniczając przestrzenie bruk – co czyni wszelki opór bardzo trudnym4. zaś skłonność do centralizacji i rozwiązań publiczne, które mogłyby stanowić miejsce technokratycznych. Ale już teorie Williama agitacji, czyniąc zakład przemysłowy sym- Jednocześnie osiedlom tego typu przyświecał Morrisa, znanego z socjalistycznych sympatii, bolicznym centrum osiedla i dostarczając cel moralny – przywrócenie tradycyjnych czy miasto-ogród Ebenezera Howarda – przy możliwości stopniowego wykupu mieszkania wartości rodzinnych związanych z istnie- swoim spółdzielczym programie zarządza- na korzystnych warunkach kredytowych, niem ogniska domowego, upodmiotowienie nia i idei wspólnotowej – przyczyniły się do wiązano ich z fabryką siecią niewidzial- rodziny jako podstawy społecznego ładu rozsławienia zalet niewielkiego indywidu- nych zależności i zobowiązań. A wszystko to (postulowane przez konserwatywnych mo- alnego domku w tradycyjnym stylu. Przeciw w warunkach cenzusu majątkowego, który ralistów jak Frédéric le Play), zachowanie założeniom kolektywnym wypowiadali się przyznawał prawa wyborcze jedynie właści- stabilności istniejącego systemu. Zola i Kropotkin, z kolei cesarz Napoleon III cielom – tworzył w robotnikach, zwłaszcza ufundował w centrum Paryża tak zwane Cité lepiej sytuowanych, aspirację przynależenia Robotnik posiadający własny dom przechodzi Napoléon – będące dalekim powinowatym do klasy średniej, dystans do tradycji ruchu zupełną transformację [...]. Domek z ogródkiem falansteru. Główna różnica między koncep- robotniczego. Modelowym osiedlem tego czyni z niego faktyczną głowę rodziny, godną cjami liberalnymi i socjalistycznymi tkwi nie typu było tak zwane Cité Dollfus w Miluzie tego miana, staje się moralny, roztropny, czuje w przestrzennym kształcie osiedli, ale w sce- w Alzacji, budowane od 1853 roku – zespół się związany z miejscem, ma wpływ na swoich nariuszu kontaktów między mieszkańcami kilku typów domków o bardzo skromnym najbliższych [...]. Wkrótce dom przejmuje nad nim oraz kwestii własności. wyposażeniu (toaleta, która znajdowała się pełną „władzę”, oddziałuje na jego sposób prowa- w każdym z nich, była prawdziwym luksu- dzenia się, umacnia pozycję, kształtuje5. zwyciężmy komunistów, czyniąc sem). Tego typu rozwiązania – propagowane z nich właścicieli2 przez władze, pokazywane na wystawach Robotnik, który jest właścicielem, rzadko uczęsz- światowych – stały się wkrótce typem do- 4 Cyt. za: M. Ragon, Histoire de l’architecture et de l’urbanisme modernes. Idéologies et pionniers 1800-1910, Casterman 1986, cza do kawiarni i kabaretów. Spieszy się bowiem minującym w budownictwie socjalnym (na s. 103. 5 „Bulletin de la Société française des habitations à bon marché”, 27 sierpnia 1881, cyt. za: Historia życia prywatnego, 2 Zdanie przypisywane francuskiemu senatorowi Cha- 3 P. Leroy-Beaulieu, La Question ouvrière au XIX siècle, Paris t. IV: Od rewolucji francuskiej do I wojny światowej, Wrocław stenetowi, wypowiedziane w 1928 roku. 1872, cyt. za: N. Everson, dz. cyt., s. 220. – Warszawa – Kraków 1999, s. 394. autoportret 2 [31] 2010 | 31

Plany familisteru opublikowane przez J.-B. Godina w jego najbardziej znanej pracy teoretycznej Solutions sociales. Od góry: plany mieszkań w części głównej familisteru, przekrój przez główny pawilon, plan ogólny założenia. Poniżej: widok ogólny zespołu Ambiwalencja tego typu programów polega (jedynie) rezygnacji z nadrzędnego autorytetu na rozdarciu między liberalnym kultem kierującego zachowaniem jednostek. wolności indywidualnej a programem moralizatorskim wpisanym w osiedle. pałace czy koszary? Wbrew podstawom ideowym, wiele założeń Ideał życia we wspólnocie opakowanej posiadało rozbudowany program socjalnej w funkcjonalny i samowystarczalny budy- asysty – szkołę, przedszkole, sklep sprzeda- nek-miasto, mimo swej genezy tkwiącej w li- jący produkty w cenach hurtowych, gabinet terackiej utopii, jest oparty na założeniach lekarski, jadłodajnię, hotel dla pracowników pragmatycznych. Zamiast drogich, indywi- nieposiadających rodzin. Złożony regulamin dualnych domków z ich oddzielną infra- nie pozwalał w dodatku „właścicielom” na strukturą, pożerających ogromną przestrzeń dowolne dysponowanie swoją „własnością” – jedna wspólna, ekonomiczna konstrukcja, – nakazywał utrzymanie czystości, określone zapewniająca pełnię funkcji miejskich i so- zachowania, dyscyplinę. Mimo tych zbieżno- cjalnych: pralnie, jadalnie, biblioteki, salony, ści z programem socjalistycznym osiedla pa- osłonięte przed deszczem i wiatrem ulice-ko- tronackie wyróżnia konsekwentna separacja rytarze. Idea takiego zgrupowania odpowia- i izolacja mieszkańców, znajdująca odzwier- da definicji pierwszej fazy socjalizmu, tak ciedlenie w kształcie przestrzennym osiedli zwanemu utopijnemu dążeniu do skupienia złożonych z regularnych rzędów domków, bez ludzi w niewielkich wspólnotach, mniej lub wyraźnej dominanty czy hierarchii – pod- bardziej samorządnych, łączących program danie zasadzie decentralizacji, symbolicznej mieszkaniowy z organizacją pracy, życia spo- j. b. godin, solutions sociales, paris – bruxelles 1871

Zgromadzenie uczniów familisteru na dziedzińcu pawilonu głównego, 1890 żelaznych, pomyślcie o rujnującym utrzymaniu każdego z tych domków6. ed. t. paquot, m. bédarida, paris 2004 Sam Fourier zaś twierdził, że: „indywidualne gospodarstwo jest luksusem bogaczy, tak jak jazda w karecie”. Taka ekonomiczna rachu- ba – jako chwyt retoryczny dla jednych, a jako podstawowy argument dla drugich – stała u podstaw wznoszenia budynków wspólnotowych. Godin, właściciel fabryki habiter l’utopie: la familistère godin à guise, kotłów grzewczych w Guise, był fundatorem tak zwanego familisteru – wybudowanego w latach 1858-1877 (a funkcjonującego do 1968 roku) w nawiązaniu do koncepcji Fouriera. Wielofunkcyjny pojemnik dla pracowników fabryki, z pewnymi elementami osiedla patronackiego, miał być instytucją zarzą- łecznego. Modelem był tu falanster wyśniony dziedzińce, oszczędzicie na 400 kuchniach, 400 dzaną spółdzielczo przez mieszkańców- przez Charlesa Fouriera dla pomieszczenia jadalniach, 400 strychach, 400 piwnicach, 400 -akcjonariuszy. Opisując koncepcję budowli, idealnej społeczności opartej na harmonii stajniach, 400 stodołach [...]. Poza oszczędnością Godin wymienia funkcje wspólnotowe – temperamentów i potrzeb mieszkańców. miejsca pomyślcie o dwóch czy trzech tysiącach Victor Considérant, najbardziej znany pro- drzwi, okien, odrzwi, zawiasów, stolarek, części 6 Cyt. za: M. Ragon, dz. cyt., s. 74. pagator idei Fouriera, tak pisał o budynku wspólnotowym: Kiedy Ludwik XIV zapragnął wznieść schronienia dla swoich 5 000 weteranów, ani on, ani żaden z jego architektów nie wpadli na absurdalny pomysł wybudowania małego domku dla każdego żołnierza [...]. Palais Royal w Paryżu jest to cywilizowana budowla, która ma najwięcej cech wspólnych z falansterem [...] zadajmy sobie py- ed. t. paquot, m. bédarida, paris 2004 tanie, co jest bardziej opłacalne, jako mieszkanie dla populacji, która może osiągnąć 1800 czy 2000 osób, budowa wielkiego wspólnotowego budynku czy 350-400 małych izolowanych domków [...] dodając zewnętrzne ogrodzenie, ogródeczki, habiter l’utopie: la familistère godin à guise, Kojec w żłobku usytuowanym w głównej części familisteru, 1906

żłobek, przedszkole, jadalnię – jako „ekwi- walenty bogactwa”. Uwolnienie robotników od uciążliwych codziennych obowiązków miało być odpowiednikiem prac wykonywa- nych dla bogaczy przez służbę domową. Te właśnie usługi spotkały się z krytyką myśli- cieli liberalnych – wychowanie dzieci przez wspólnotę i zapewnienie pożywienia przez kucharzy jest zamachem na instytucję rodziny – odebraniem matce jej podstawowych powinności. Wiele przestrzeni wspólnych archiwum d. jędruch pod jednym dachem, spotkania, sąsiedztwo innych pracowników rodzą też niebezpie- czeństwo tworzenia się związków zawodo- wych i roszczeń socjalnych. Krytykowano nadmiar opieki socjalnej jako ograniczenie indywidualnej wolności. Jeden z liberalnych krytyków tak pisał o familisterze, który zwiedzał w 1866 roku: Zastanówmy się – a jest to naszym zdaniem najbardziej poważny szkopuł – czy ta opieka w każ- dym momencie, rozciągająca się na wszystko, co ważne dla robotnika, na edukację jego dzieci już w pierwszych momentach życia, pozwalająca mu zapomnieć o zmianach pogody, o żłobku, szkole, placach zabaw i czytelniach itd., które sąsiadu- ją z przeszklonymi galeriami i dziedzińcami, opieka, która dotyczy produktów spożywczych – tu się bowiem decyduje o ich cenie, jakości, przewiduje wszystko, myśli o wszystkim, tak samo o przedmiotach, jak o metodach naucza- nia, o najbardziej intymnych szczegółach życia rodzinnego. Zastanówmy się, czy ta troskliwość, która niemalże pozbawia robotnika konieczno- ści myślenia o sobie samym i swoich bliskich, nie osłabi w nim odczuć moralnych i poczucia Osiedle patronackie wzniesione przez Société Anonyme des Mines de Czeladz w Czeladzi Piaskach (woj. śląskie). Najstarsze domy robotnicze pochodzą z lat osiemdziesiątych XIX w. Właściciele związani z nurtem francuskiej filantropii katolickiej (w latach 1905-1931 dyrektorem kopalni był Victor Vianney, fot. m. jędruch krewny francuskiego świętego Jeana Vianneya) wyposażyli kolonię w elementy programu socjalnego – szkołę, przedszkole, łaźnię, ambulatorium, wspólną jadalnię, kościół.

obowiązku. Co właściwie od niego zależy? Ależ to Miasto-ogród prowadzi do indywidualizmu. okazało się pyrrusowe. W powojennych prawdziwa manna z nieba! Jest w tym przybytku W rzeczywistości jest to jednak indywidualizm zespołach stopniowo redukowano wszyst- Bóg wszechmogący, który myśli za niego. Jeszcze niewolniczy, jałowa izolacja jednostki. Prowa- kie elementy programu społecznego. Po jeden krok, a mógłby poczuć na karku oddech dzi ona do zniszczenia ducha życia społeczne- dziewiętnastowiecznych programach so- komunizmu [...]7. go, rozbicia sił wspólnoty, zaniku woli życia cjalnych pozostały dziś jedynie puste pudła wspólnotowego. Materialnie przeciwstawia się i pudełeczka oraz niechęć do hałaśliwego Zabudowę wspólnotową porównywano do zastosowaniu osiągnięć nauki, ogranicza wygo- sąsiada. Podstawowe pytanie o typ miesz- wojskowych koszar, ze względu na surowe re- dę, zwiększając ilość straconego czasu – zagraża kania i związane z nim społeczne konse- gulaminy panujące w tego typu założeniach, zatem wolności8. kwencje zachowało wiele z argumentów ich rygorystyczną geometrię i wspólnotowe tamtego sporu. nieindywidualistyczne rozumienie roli Gdzie indziej piętnuje decydentów, którzy mieszkańców. wybrana literatura: • Historia życia prywatnego, t. IV: Od rewolucji francuskiej marzą, aby nas wysłać na pola [cites-jardins], aby- do I wojny światowej, red. M. Perrot (rozdział: Sceny pozorny triumf bloku śmy tam drapali w ziemi wokół hipotetycznych i miejsca. Obszary prywatne, M. Perrot, R. H. Guerrand), Mimo sceptycyzmu towarzyszącego takie- porów i przeżywali na nowo marzenia Jeana-Ja- Wrocław – Warszawa – Kraków 1999. mu rozwiązaniu, to właśnie ten ekono- cquesa Rousseau9. miczny, samowystarczalny model bloku miał zmienić kształt architektury w XX Jednak i zwycięstwo bloku, nieco na stuleciu. Poszukiwania architektów mo- wyrost przypisane ideom Le Corbusiera, dernistycznych dotyczące tanich mieszkań były związane zarówno z modelem indywi- dualnym, jak i wspólnotowym. Ten dzie- 8 Le Corbusier, La ville radieuse. Eléments d’une doctrine d’urbanisme pour l’équipement de la civilisation machiniste, więtnastowieczny spór przeciwstawił sobie Paris 1964, s. 38. Ernsta Maya i Waltera Gropiusa podczas 9 Tamże, s. 136. II kongresu CIAM we Frankfurcie. Sam Le Corbusier pozostawił wiele planów indywidualnych, tanich domów dla robotników. Wygrała jednak retoryka oszczędności. Także miasta-ogrody pozbawiono podstaw socjalnych, zamieniając w zespoły skrom- nych domków z niewielkimi ogródkami. Le Corbusier tak pisał o tej lubianej przez konserwatystów koncepcji: 7 J. Moreau, Des cités ouvrières en général..., 1866, cyt. za: Habiter l’utopie: le familistère Godin à Guise, ed. T. Paquot, M. Bédarida, Paris 2004, s. 193-194. Kurs kroju i szycia zorganizowany przez firmę Singer dla żon górników mieszkających w kolonii Piaski. archiwum d. jędruch Dziewczynka po prawej na pierwszym planie to Zenobia Koćma (po mężu Jędruch), w drugim rzędzie, przy ścianie jednego z domów robotniczych, czwarta od lewej Mieczysława Koćma – ta pierwsza to babcia, a druga – prababcia autorki.

Dorota Jędruch, Z sobą czy u siebie

by Małopolski Instytut Kultury on Nov 03, 2010

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 50

Statistics

Dorota Jędruch, Z sobą czy u siebie — Document Transcript