Daniel Cichy, "Muzyka nowa, persona non grata", Przestrzenie dźwięku

wszystkie fot. w artykule: archiwum warszawskiej jesieni Czym dla dźwięku jest przestrzeń? Gwarantem daniel cichy istnienia. Przecież bez „gdzie” nie ma „kiedy”, muzyka nowa, jeśli nie będzie „od-do”, nie określimy, „jak długo”. Dopiero później można zapytać o charakterystykę dźwięku, strukturę, miejsce, które zajmuje w przestrzeni, wreszcie o rolę, jaką pełni w życiu każdego z nas. Czy jest on tylko bezbarwną tapetą, miłym persona grata dodatkiem, nic nieznaczącym elementem akustycz- nego otoczenia? Dla ludzi wrażliwych zapewne nie. Są takie chwile, w których siadamy wygodnie w fotelu, zamykamy oczy i przenosimy się w pełną logicznie ułożonych dźwięków przestrzeń. Jej wybór determinują subiektywne estetyczne upodobania, czyli o bogactwie muzyki współczesnej mniejsza lub większa wiedza, czasem przypadek. Dzisiaj proponuję zanurzenie się w nowej i dla wielu zaskakującej muzycznej aurze. 12

Na początku był dźwięk łą do końca XIX w. mówią: muzyka późniejsza jest świadectwem degrengolady kultury. Według nich W opowiadaniach o początkach życia na Ziemi muzyka współczesna to zgrzyt, pisk, huk, brak dźwięk jest zawsze obecny. Chrześcijanie wierzą, melodii, harmonii, bezład, alogiczność, strukturalny że Bóg Wolą i Słowem stworzył planetę, roślinność, bełkot i powykręcana emocjonalność. zwierzęta i człowieka. Starożytni Grecy utrzymywali, Przyznaję, że społeczna przestrzeń per- iż wszelkie istoty – te boskie i człowiecze – powsta- cepcji nowej muzyki stała się jednowymiarowa ły w rzecze Okeanosa, dlatego też pierwotnym i ograniczona trochę na życzenie kompozytorów. akustycznym zdarzeniem zarejestrowanym przez Publiczność, od lat kołysana Bachem, Mozartem ludzkość miałby być spokojny szum wody. Abory- czy innym Beethovenem, nie była prawdopodobnie geni opowiadają o totemicznych przodkach, którzy przygotowana na bezdyskusyjne przyjęcie tak moc- wyśpiewali świat do życia. Wędrując po dalekich no naznaczonych ostrymi, wręcz skrajnymi emocja- kontynentach śpiewem nadawali nazwy wszystkim mi, ekspresjonistycznych wizji Aleksandra Skriabina napotkanym rzeczom i istnieniom... i wczesnego Igora Strawińskiego. Z pewnością nie Można więc chyba powiedzieć: na początku mogła łatwo przełknąć dodekafonii Arnolda Schön- był dźwięk. I to ten konkretny, osadzony w rzeczy- berga – jego zawiłych konstrukcji koncypowanych wistości, jeszcze nie wyzwolony przez człowieka. podług z góry założonych, melodycznych modeli Odkładając na bok kłótnie antropologów o to, czy dźwiękowych. Zresztą genialny wiedeńczyk sam pierwszy był dźwięk, czy rytm, trzeba zaznaczyć, się o to prosił mówiąc, że jeśli coś jest dla mas, nie że człowiek bardzo szybko począł świadomie jest sztuką. Ograniczał tym samym recepcję swojej wykorzystywać brzmienia. Bawił się nimi, układał sztuki do artystycznej elity. Wtórował mu Theodor według sobie tylko znanych reguł, uznał, że warto Wiesengrund Adorno, autor głośnej „Filozofii nowej tym abstrakcyjnym wytworem myśli oddawać hołd muzyki”, apostoł muzyki trudnej, niedostępnej, Istocie Wyższej. Zagospodarowywał też dźwiękami ale jednocześnie odzwierciedlającej zepsuty stan przestrzeń. Najpierw przypadkową, później specjal- społeczeństwa. nie do tego celu stworzoną: amfiteatry, kościoły, Później nastały dla muzyki jeszcze gorsze czasy. pałace, gmachy opery, sale koncertowe. W latach 50. do głosu na międzynarodowej muzycznej scenie doszli „młodzi gniewni” spod znaku drugiej Równia pochyła, przestrzeń zamknięta awangardy. Karlheinz Stockhausen, Pierre Boulez i Luigi Nono rozwinęli ideę tzw. muzyki serialnej, Muzyka zmieniała się przez wieki. Niektórzy gdzie założony z góry konstrukcyjny model obejmo- twierdzą, że ewoluowała, inni, że ulegała degene- wał nie tylko, jak w dodekafonii, wysokość dźwięku, racji. Ci drudzy, akceptując tylko twórczość powsta- ale i głośność, długość trwania oraz barwę. Oddalili 13

tym samym sztukę układania dźwięków od niewy- kształconego słuchacza. Zarzuty odhumanizowania muzyki, jej ostatecznego zmatematyzowania, a tym samym pozbawienia emocji padały na podatny grunt. Kilka lat później przeciwnicy eksperymentów dźwię- kowych reagowali z kolei oburzeniem, gdy widzieli rozbijane przez muzyka skrzypce i palenie fortepianu na plaży – zapominając jednocześnie, że tak skrajna aktywność kompozytorów była konieczna, skądinąd ciekawa, a z pewnością wartościowa dla kolejnych pokoleń twórców. Kult nowości i szokujące działanie stały się wówczas synonimem wartościowej sztuki. Tworzącym zaś ponad dekadę później muzykom dokonania awangardystów zapewniły szeroki wachlarz artystycznych środków, z których – już w innym, postmodernistycznym kontekście – mogli pełnymi garściami czerpać. To właśnie w połowie ubiegłego wieku zagnieź- dziły się w społecznej wyobraźni szkodliwe i nie- sprawiedliwe dla muzyki nowej stereotypy. Ludzie zamknęli się na sztukę aktualną. Woleli raczej leżeć w ciepłej wannie zastanego niż podjąć trud wędrów- ki w nieznane. Kiedy więc nadeszły lata 70. i czas spektakularnych powrotów do melodii, harmonii, kategorii piękna oraz owianej już legendą prostoty, wielu było od dawna zasklepionych w jedynie słusz- nych – mocno zakorzenionych w tradycji – kanonach estetycznych. „Przestrzeń – obszar trójwymiarowy, nie- ograniczony, nieskończony.” Muzyka współczesna, jak żadna inna, jest jednak niezwykle bogata i zróżnicowana. Mno- gość nurtów, prądów i kierunków – obojętnie, jak byśmy to nazywali – trudno nawet zdefiniować. Jest ona więc z całą pewnością obszarem trójwymia- rowym, nieograniczonym i nieskończonym – i jako taka powoli anektuje nową społeczną przestrzeń. Przestaje być zamkniętym gettem dla artystów- intelektualistów. Odwiedzający Warszawską Jesień nie zobaczą już tylko siwych głów, sztywnych garni- 14

turów i szeleszczących sukien. Mogą tam spotkać • licealistów z renomowanych szkół, studentów Każdej niedzieli parafianie lipskiego kościoła w modnych ciuchach i z chaosem włosów na gło- słuchali nowej kantaty Jana Sebastiana Bacha. wie, wreszcie zwykłych poszukiwaczy wrażeń. Mecenasi Wolfganga Amadeusza Mozarta chcieli Ktoś powie: to snobizm. Być może, ale ja lubię być świadkami premiery kolejnego dzieła. Warto taki snobizm. W kuluarowych rozmowach młodzi zastanowić się nad pytaniem, dlaczego dzisiejsza ludzie, bez muzycznych rodowodów, z zachwytem publiczność woli słuchać po raz kolejny „V Symfonii” opowiadają o niezwykłych doznaniach. Im się już Beethovena niż nowego utworu Pawła Mykietyna? znudziła radiowa papka, już nie chcą słuchać Przecież kompozycje pisane dzisiaj, w znanej nam zwykłej, płaskiej, klubowej muzyki. Pragną czegoś przestrzeni polityczno-społeczno-kulturalnej, powin- więcej. Stawiają jednocześnie warunek: ma być ny być nam bliższe. nowe, głębokie i pobudzające. Czy zawsze muzyka Nie uciekajmy od nowości. Rozbijmy mur współczesna spełnia ten warunek? Różnie z tym niechęci podszytej nierzadko nieznajomością i ko- bywa, ale z pewnością o wiele bardziej prawdo- ślawym stereotypem. Warto wszak spotkać się z mu- podobne będzie spotkanie szympansa w zoo niż zyką nową, nie bojąc się konfrontacji i podejmując na krakowskim Rynku... próbę jej zrozumienia. W swojej „Filozofii dramatu” Ponadto coraz częściej koncerty młodych (1990) Józef Tischner napisał: „Doświadczamy twórców prezentowane są we wnętrzach zupełnie innego spotykając go. Spotkać, to coś więcej niż Polecamy: nie kojarzonych z muzyką artystyczną i towarzyszą- mieć świadomość, że inny jest obecny obok mnie cą jej otoczką elitarności, konwenansu i napuszenia. lub przy mnie. [...] Spotkanie jest wydarzeniem. T. W. Adorno, „Filozofia nowej muzyki”, Warszawa 1974. Przykładem może być postindustrialny kompleks Spotkanie pociąga za sobą istotną zmianę w prze- T. W. Adorno, „Sztuka i sztuki. Wybór esejów”, Warszawa 1990. w Stuttgarcie, w którym odbywa się festiwal muzyki strzeni obcowań”. E. Tarasti, „Przestrzeń muzyczna”, Res Facta Nova 1994, nr 1(10). współczesnej ECLAT, czy darmsztadzka międzynaro- dowa stacja meteorologiczna EUMETSAT, dla której W tekście wykorzystano definicję przestrzeni Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Warszawska Jesień: wnętrza Internationale Ferienkurse für Neue Musik według „Słownika Języka Polskiego” pod red. www.warszawska-jesien.art.pl zamówiło specjalne utwory. Publiczność ostatniej W. Doroszewskiego, Warszawa 1965. Dwutygodnik Ruch Muzyczny: www.ruchmuzyczny.onet.pl Warszawskiej Jesieni zaś kilkakrotnie odwiedzała Program Drugi Polskiego Radia: www.radio.com.pl/dwojka osławioną Pragę, bo tam mieści się Fabryka Trzciny, Polskie Centrum Informacji Muzycznej: www.polmic.pl w której zorganizowano kilka koncertów. 15

Daniel Cichy, "Muzyka nowa, persona non grata", Przestrzenie dźwięku

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 30

Statistics

Daniel Cichy, "Muzyka nowa, persona non grata", Przestrzenie dźwięku — Document Transcript