Barbara Stec, "Węzeł krajobrazu", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

Barbara Stec węzeł krajobrazu

Rzut willi i jej elewacja od strony południowej Poniżej: Widok willi z lotu ptaka objawia doskonałość jej geometrii. W illę La Rocca Pisana Vincenza ków” [F. Barbieri, La Rocca Pisana di Vincenzo Scamozziego można zobaczyć Scamozzi, Vincenza 1985, s. 58, tłum. autorka]. w dwóch perspektywach Willa już z oddali skupia na sobie uwagę. światła – w blasku dnia, któ- W szerokiej panoramie dobrze widać, jak ry oświetla ją z zewnątrz i wewnątrz, oraz zwarta i regularna bryła domu mocno spina w jej własnym „świetle”, swoistym promie- kilkanaście hektarów wzgórz – staje się niowaniu, jakim oddziałuje na przestrzeń węzłem krajobrazu, rzeczywistym instru- wokół. Pierwsze, słoneczne oświetlenie, jest mentem jego przestrzeni, przesączającym powszednie, ujęte i rozprowadzone przez pejzaż w introwertyczne wnętrze budowli. architekta na powierzchni i we wnętrzu U podnóża pagórka można najlepiej doświad- bryły. Drugie zdarza się rzadko, należy do czyć action de l’œuvre, oddziaływania dzieła takiego gatunku promieniowania, jakie emi- w przestrzeni, o którym pisał Le Corbusier. tują harmonijne kształty – to lśnienie owej W takim spojrzeniu willa z 1576 roku objawia „niewysławialnej przestrzeni”, o której pisał swoją ponadczasową harmonię i siłę mate- Le Corbusier w 1946 roku w słynnym tekście matycznej logiki. o takim właśnie tytule (L’espace indicible). W willi La Rocca obie jasności przenikają się „Aby zapoznać się z przestrzenią – pisał i wzmacniają wzajemnie. Choć niepodobna Le Corbusier w L’espace indicible – trzeba ich oddzielić, obydwie są wyraźnie dostrze- wyzwolić się z wszelkiej myśli i zamienić galne i razem współtworzą doświadczenie we wzrok [...]. Pierwsze doświadczenie ist- światła. Być może tym należy tłumaczyć nienia to zająć przestrzeń. Kwiat, roślina, wyjątkową jakość tej niewielkiej budowli drzewo, góra – są, żyjąc w pewnym miejscu. Scamozziego. Jeśli pewnego dnia przyciągają uwagę swoją formą prawdziwie wiarygodną i niezależną, Willę zdobywa się powoli. Widać ją z bardzo to poprzez to, że odrywają się one od siebie daleka, wśród łagodnych pagórków, niedale- samych i powodują wokół siebie rezonans. ko miejscowości Lonigo w regionie Wenecji Zatrzymujemy się oczarowani tym bogac- Euganejskiej (Veneto), otoczoną lasami, twem naturalnych powiązań i patrzymy winnicami i łąkami. Stoi na szczycie wzgórza wzruszeni tak wielką zgodnością, ogarnia- f. barbieri, la rocca pisana di vincenzo scamozzi, vincenza 1985, s. 40 o nazwie La Rocca, od którego przyjęła jącą tak dużą przestrzeń i odbieramy to, co nazwę, na końcu długiej, wznoszącej się widzimy, jako promieniujące [...]. Czwarty drogi z jasnych kamyków. Scamozzi, który wymiar wydaje się momentem nieskoń- projektując willę dla Vettore Pisaniego, miał czonego promieniowania, wywołanego zaledwie dwadzieścia osiem lat, pisał: „[...] przez wyjątkowo należyte zgranie środków to wzgórze ma wdzięczny kształt i poprzez zawartych w bryle i przez nią wysyłanych” swoją niemal kulistą formę wyróżnia się [Le Corbusier, L’espace indicible, s. 9, tłum. spośród otaczających je mniejszych pagór- autorka]. autoportret [25-26] 2008-2009 | 55

Willa od północnego wschodu – stateczna i zamknięta Poniżej: portyk wejściowy, miejsce największej „przej- rzystości” willi i wnętrza. La Rocca, zbudowana na planie W osiach trzech pozostałych elewacji widnie- kwadratu, ma trzy kondygnacje: przyzie- ją serliany – okna stanowiące częsty motyw mie-cokół, parter (najwyższa kondygnacja) w twórczości Scamozziego. Dwa kamienne oraz niskie piętro. Jest ona prawie syme- słupy dzielą otwór na trzy części: środkową, tryczna względem osi podłużnej z wejściem większą i zamkniętą półkolem, oraz dwie podkreślonym loggią i schodami; ma trzy mniejsze po bokach. Serlianami są zakoń- jednakowe otwarcia okienne na osiach głów- czone podłużne przedsionki parteru nakryte nych rzutu i trzech elewacjach; centralną sklepieniem kolebkowym, które w rzucie przestrzeń nakrywają ośmiokątny tambur budynku kreślą wyraźny krzyż z central- i kopuła. Architektura willi odzwierciedla ną salą w jego przecięciu. Spośród serlian nie tylko matematyczny rygor projektu, ale pojawiających się w projektach Scamozziego także wewnętrzną organizację przestrzeni, tutejsze wyróżnia kształt balasek w kamien- sprawia ponadto wrażenie statycznej i za- nej balustradzie, które mają przekrój kwa- mkniętej. Scamozzi kwalifikuje tę budowlę dratowy, nie zaś okrągły, jak w większości jako oggetto autonomo – przedmiot autono- budowli architekta. Ten archaizm świetnie miczny – organizm sam w sobie skończony koresponduje z surowym, kanciastym wyra- i niezależny, świadomie introwertyczny zem całości. Serliana licuje się z fasadą, toteż Scamozzi studiował uważnie zasady perspek- i mający pozycję dialektyczną w stosunku do tywy i pozostawił zapisy świadczące o świa- otoczenia. Odczucie to jest jeszcze potęgowa- domym komponowaniu drogi podejścia do ne przez odosobnienie w krajobrazie, akcen- każdego projektowanego przez siebie budynku. towane zarówno przez długą perspektywę Z podnóża wzgórza willę widać idealnie osio- wznoszącej się drogi, jak i przez rozłożyste wo. Tak dokładnie wyznaczona oś obserwacji schody wejścia i loggię. Sześciokolumnowy pozwala w pełni docenić precyzyjnie obliczone portyk przyjmuje gościa i z największej ja- proporcje fasady, dające zrównoważone formy sności na południe zwróconej willi zagarnia geometryczne i harmoniczną zgodność elemen- go w głęboki cień wnętrza. Rozwiązanie tów. Loggia prezentuje się stąd wyjątkowo – jak samej kolumnady frontowej ze skrajnymi głęboka jama wydrążona w kamiennym bloku. kolumnami przytulonymi do ścian bocznych Ostry cień za ażurową przesłoną kolumnady też jest podporządkowane zwartości oggetto wzmacnia siłę dośrodkową zespołu, tak że autonomo, ponieważ patrzącemu z wnętrza pokonuje ona odśrodkowe działanie wielkich loggii kolumnada wydaje się niczym innym, schodów, wachlarzowo rozłożonych przed wej- jak monumentalną kratą skrzyni domu, ściem. Rezultatem tych działań jest powściągli- mocno z nim zespoloną. Ukształtowanie wa, wyważona elegancja i spójność budowli. loggii i nadana jej ranga sprawiają, że jest to właściwie trzeci wielki salon, umieszczony Front willi jest odbiciem przejrzystości pomiędzy dwoma salonami we wnętrzu, na i racjonalności całej bryły, jej zewnętrza prawo i lewo od osi wejścia. autoportret [25-26] 2008-2009 | 56

Wrażenie nasyconej równowagi światła w wielkiej sali na parterze balustrada zatrzymuje lokatora na krawędzi wnętrza, nie pozwalając nawet o krok wystą- pić przed lico ściany. Przestrzeń i światło na- tomiast swobodnie wpływają przez otwarcia (bez szyb) do samego środka domu, długością promieni znacząc porę dnia i roku. Oddziaływanie willi na krajobraz ma swoje źródło również w radykalnym u Scamozziego akcentowaniu linii poziomych kondygnacji i naroży bryły. Krawędzie zostały wzmocnio- ne kamiennym „zawiasem” boniowania. Willa jest zorientowana bardzo precyzyjnie i zdecydowanie – cztery elewacje domu są zwrócone ku czterem głównym stronom świata: frontowa ze schodami wejścia jest wystawiona na południe (Ostro w róży wia- trów), boczne na wschód i zachód (Levante i Ponente), tylna na północ (Tramontana). Budynek ma plan kwadratu, więc jego naro- ża wyznaczają dokładnie kierunki pośred- nie: północny wschód (Greco), południowy czone po dwóch stronach głównej osi wejścia. Najbardziej zdumiewającą formę i oświetle- wschód (Scirocco), południowy zachód (Africo) Przyziemie powtarza zasadniczo rozkład nie ma wielka sala na parterze. Harmonijne, i północny zachód (Maestro) (notabene parteru z centralnym pomieszczeniem pod miękko modelowane przenikanie walca i nisz orientacja La Rocca jest obrócona o 45 stopni wielką salą i czterema osiowymi otwarciami realizuje się w rozprowadzeniu światła. w stosunku do słynnej Palladiańskiej willi na planie krzyża. Pomieszczenie pod salą Zwarta przestrzeń sali jest zarazem złożo- La Rotonda). Tak dokładne usytuowanie ma również plan koła oraz „okno” na środku na, lecz nie tyle z pojedynczych elementów, willi o kwadratowym rzucie przekłada się sklepienia bezpośrednio pod oculusem kopu- ile z sekwencji, które są logicznie wiązane na sposób, w jaki światło dzienne oświetla ły. W przyziemiu znajduje się kuchnia, pokoje i „nawinięte” na siebie geometrycznie. Daje bryłę z zewnątrz oraz jak jest wprowadzane oraz zejście do małej piwnicy. Na piętrze po to poczucie złożoności i ładu. Zwraca uwagę do wnętrza. wschodniej stronie domu znajduje się kapli- promieniste rozchodzenie się perspektyw ca, po zachodniej – niski pokój, od północy wzdłuż osi: dwóch głównych – w stronę Dyspozycja pomieszczeń jest podporządkowa- zaś – trzy pokoje w amfiladzie. Willa ma dwie loggii i serlian – dwóch podrzędnych, a także na centralnej sali na parterze. Na tej kondy- wewnętrzne klatki schodowe, wschodnią i za- przekątnych – ku niszom z drzwiami do sa- gnacji od frontu znajdują się dwa największe, chodnią, symetryczne względem osi wejścia, lonów i sekretnych schodów. Z fuzji elemen- wysokie salony domu, symetrycznie rozmiesz- łączące przyziemie, parter i piętro. tów geometrycznych, które wręcz dosłownie autoportret [25-26] 2008-2009 | 57

matematyczne i świetlne całego wnętrza, tralnego okna w kopule spływa przełamane które z kolei spajają w całej willi współgranie światło odchodzącego dnia. Jednocześnie promieniowania harmonii brył ze światłem przez zachodnią serlianę dociera zupełnie słońca na nich. inne światło: ostrzejsze, kierunkowe, ciepłe. Można podejść do okna i dosłownie zanurzyć popołudnie się w złotym blasku zachodu. Po wewnętrz- Dobrze jest przybyć do La Rocca w słoneczny nych, zachodnich schodach, zalanych teraz dzień po południu. Ściana frontowa wi- różowym światłem, wchodzi się na piętro, do dziana z podejścia jarzy się wtedy skąpana pokoju zachodniego. Tutaj ostatnie promie- w ciepłym świetle, padającym nieco z ukosa nie dnia, wpadające wprost przez niskie z lewej strony. Fasada nabiera w nim trój- okno, zlewają się z chłodną jasnością wnę- wymiarowości, staje się rzeźbiarska, wzmac- trza willi, wpływającą do pokoju z wielkiej nia kontrasty i ostrość linii. W loggii cienie sali przez owalny otwór. promieniują, wynika dystrybucja światła, kolumn kładą się w poprzek pomieszczenia rozstrzygająca o ostatecznym charakterze od zachodu na wschód. Krzesło ustawione noc tego wnętrza. Wpada tu ono z góry i z boku. w cieniu kolumny po dziesięciu minutach W La Rocca widać, jak często noc ma swoje Boczne światło dociera do środka dzięki jest już w słońcu. Przed oczyma odpoczy- naturalne światło. Przez oculus można obser- otwarciom na osiach, przedzierając się przez wającego tu człowieka roztacza się widok wować zmieniający się nieustannie, mały różne okna budynku i pomieszczenia okala- tak rozległy, że willa wydaje się wzniesiona fragment rozgwieżdżonego nieba. Pomi- jące salę. To sprawia, że raz jest ono mocno na wysokiej górze, a nie na pagórku. Jest mo ciemności, ruch obracającej się Ziemi przefiltrowane, innym razem bezpośrednie, to czas naturalnej kontemplacji panora- jest realnym doświadczeniem. Łączy ono pochodzące wprost z widocznego w otworze my, filtrowanej kamienną „kratą” jońskiej budowlę na wzgórzu ze sferą nieboskłonu. słońca. Promienie padające z boku łączą się kolumnady. Nie ma to abstrakcyjnego działania – jest z intensywnym strumieniem światła spływa- raczej mocnym, fizycznym poczuciem jącym z otworu w kopule. Choć słońca w nim zmierzch zamieszkiwania w konkretnym miejscu się nie dojrzy, wypełnia je jasność nieba. Przed zachodem słońca można wejść z loggii planety. Obie iluminacje – dośrodkowa i odśrodko- do wielkiej sali. Po przejściu zasłony cienia, wa – stabilizują się we wnętrzu wielkiej pod portykiem staje się niemal w dostojnym sali i tworzą zadziwiające, stopniujące się onieśmieleniu w przestrzeni łagodnego, jed- wrażenie nasyconej równowagi. Światło norodnego światła. Zaskakuje tu duża jeszcze rozprzestrzenia się tu równomiernie i gład- jasność, jakby dzień został zatrzymany ko, wydobywa odcieniami miękkie kształty w środku domu. Stabilność światła uwypu- nisz, owalnych okien, drzwi do salonów, kla kształt i majestat regularnego wnętrza. zakrzywionych powierzchni walca i kopuły. Wzrok patrzącego naturalnie kieruje się Jednostajnie napełnia ono każdą wklęsłość w górę, napotyka zaokrąglone ściany walca przestrzeni czystą i jednorodną klarowno- z eliptycznymi oknami oświetlającymi od ścią. Kopuła wydaje się syntetyzować relacje środka willi pomieszczenia piętra. Z cen- U góry: schody i portyk wejściowy, fasada skąpana w ciepłym świetle popołudnia Obok: widok z wielkiej sali w kierunku północnym, w obrębie portalu widoczny zarys serliany

Gradacja cienia – przejście do części prywatnej domu Poniżej: portyk wejściowy – „monumentalna krata skrzyni domu” ramująca widok na okolicę i bardzie kolorowe. W loggii długie cienie w proporcjach otwarć i mas oraz w przeni- kolumn, kładące się ostro ze wschodu na za- kaniu się brył są tu połączone z czytelnym, chód, stają się z upływem czasu coraz krótsze racjonalnym rozporządzaniem przestrzenią i bardziej prostopadłe do ściany wejścia. Im i światłem dziennym. Czyni to z willi La Roc- bliżej południa, tym mocniej tężeje dośrod- ca dom, w którym zamieszkiwanie nabiera kowe działanie światła La Rocca. wyjątkowego znaczenia, a nawet esencjonal- ności. Świadome przeżywanie każdej czyn- południe ności w rytmie czasu przepływającego dnia, Kiedy słońce znajduje się w zenicie i naj- zmierzchu, nocy, świtu staje się tu niemal większa jasność zalewa ziemię, południowa obrzędem. fasada staje się nierealnie płaska i sterylna. świt Najlepiej o tej porze delektować się wnę- O świcie dobrze jest wejść do małej kaplicy trzem willi. Centralne pomieszczenie staje na piętrze, po wschodniej stronie domu. się wtedy wewnętrznym dziedzińcem. Jego Jedno jej okno wychodzi idealnie na rozproszone, chłodne światło zlewa się wschód na osi serliany, drugie, eliptycz- z przełamaną jasnością wpływającą przez ne, łączy kaplicę z centralną salą. Światło serliany. Rozpraszany blask dnia przesącza słońca przesącza się przez wnętrze kaplicy się do wnętrza domu w odmierzonej dawce, do środka willi. Z kaplicy można zejść niebezpośrednio, sprzyjając skupieniu i co- oświetlonymi schodami wschodnimi aż do dziennym czynnościom. przyziemia, do obszernej kuchni. Światło dnia dociera tutaj również przez górne La Rocca to przykład wiejskiej rezyden- okno w kopule, poprzez okno z kamienną cji arystokratycznej, budowanej bardziej „koronką”, i łączy się z bezpośrednim pro- z myślą o celebrowaniu wolnego czasu mieniem słońca, wpadającym wprost przez i o odpoczynku jej mieszkańców niż wybrana literatura: wschodnie otwarcie. dla prowadzenia gospodarstwa rolnego. • F. Barbieri, La Rocca Pisana di Vincenzo Scamozzi, Vincenza Dworski charakter willi wyraża obiegowa 1985. poranek opinia wyróżniająca dwa rodzaje własności Celebrowanie poranka łączy się z rozświe- ziemskiej – jak mawiała szlachta z Wenecji tlaniem poszczególnych pomieszczeń willi. Euganejskiej – „patriarchalny z Palladiem, Niemal w każdym z nich zlewają się z sobą pański ze Scamozzim” (patriarcale col Palladio, dwie świetlne fale: jedna wprost z zewnątrz padronale con lo Scamozzi). budynku, druga z filtrowanego światła wielkiej sali. Ich natężenia, barwy i kierunki Kontemplacyjne przeznaczenie willi często wciąż się zmieniają. Centralna sala nabiera nie dawało się pogodzić z obowiązkami wyrazistości. Światło wydaje się tu czyste ziemiańskimi, ale nie zakłócało funkcji i białe. Oświetlenie boczne jest ostrzejsze mieszkalnej. Harmonijne regularności autoportret [25-26] 2008-2009 | 59 wszystkie fot. w art.: l. ceretta

Barbara Stec, "Węzeł krajobrazu", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 46

Statistics

Barbara Stec, "Węzeł krajobrazu", Przestrzenie światła. Światło w przestrzeni — Document Transcript

http://autoportret.pl	45
http://209.85.129.132	1