Artur Bielecki, "Dom dla muzyki", Przestrzenie dźwięku

artur bielecki dom dla muzyki wrocławskie wczoraj i dziś Muzyka jawi się zwykle jako jedna z najbar- przyzwyczajona jest od lat do korzystania z wnętrz dziej odrealnionych, abstrakcyjnych sztuk – jed- stosunkowo niewielkich (z pewnością zbyt kame- nak jej funkcjonowanie jest w znacznym stopniu ralnych, jak na liczbę około 700 000 mieszkańców) wszystkie fot. w artykule: maciej szwed uzależnione od struktur realnych. Jej obecność lub nieprzystosowanych do potrzeb profesjonalnego i jakość warunkują instytucje, gmachy, organizacje, życia muzycznego. materialne zaplecze. Ukazuje to muzyczna historia Przez pewien czas brak odpowiednich sal muzycz- Wrocławia, którą tu przedstawię – a która posiada nych nie wydawał się aż tak palącą sprawą, a w każ- przypuszczalnie liczne odpowiedniki w dziejach wielu dym razie można było odnieść wrażenie, że wcale innych polskich miast. nie hamował tempa rozwoju życia muzycznego Hasło „Wrocław potrzebuje sali koncertowej” we Wrocławiu. Systematycznie działała filharmonia znane jest w powojennej historii miasta od szeregu (jednak z mniejszą ilością miejsc na widowni niż w nie- lat. O konieczności zaprojektowania i wybudowania gdysiejszej sali kameralnej przedwojennego Konzer- funkcjonalnej, pięknej i nowoczesnej sali koncertowej thausu!), działał teatr operowy. Pojawiały się mniejsze mówili i pisali muzycy, dziennikarze, historycy. Dawa- i większe festiwale, a także cenione zespoły, takie jak ła w ten sposób znać o sobie bolesna i zawstydza- chór Cantores Minores Wratislavienses czy orkiestra jąca świadomość, iż historyczna stolica Śląska nie Leopoldinum, prezentujące na ogół muzykę w niezbyt posiada dla muzyki odpowiedniej przestrzeni. „Pod dużych, aczkolwiek często zabytkowych miejscach. tym względem miasto ustępuje zdecydowanie innym Wreszcie miasto było i jest od prawie czterdziestu lat polskim ośrodkom, nie tylko takim jak Warszawa, gospodarzem międzynarodowego festiwalu muzycz- ale i niektórym mniejszym, jak Bydgoszcz”– pi- nego Wratislavia Cantans, jednego z największych sała dolnośląska prasa. Publiczność koncertowa organizowanych w Polsce. Paradoksalnie, słabość 8

stała się tu po części atutem: koncerty festiwalowe, które oglądało niegdyś występy Webera, Chopina, nierzadko z udziałem światowych gwiazd, z nieistnie- Liszta i Filharmonii Berlińskiej – zabrakło profesjo- jącej sali trafiały pod sklepienia gotyckich kościołów nalnej przestrzeni dla sztuki dźwięków. i do barokowych wnętrz. Wprowadzano w ten sposób Nie oznacza to, że nie pojawiły się energiczniej- jakże pożądany (i fotogeniczny) element dialogu mu- sze inicjatywy zmierzające do poprawienia sytuacji. zyki z architekturą; niestety jednak akustyka świątyń Już przed ponad dwudziestu laty budowę Centrum okazywała się fatalna. Gdy materia odciskała swoje Kulturalnego Wrocławia dla uczczenia 50-lecia po- zniekształcające piętno na idei, powracała świado- wojennej kultury polskiej we Wrocławiu postulował mość, iż dom muzyki nie istnieje. Tadeusz Strugała – wybitny dyrygent i ówczesny Czy była to świadomość powszechna? Z pew- dyrektor artystyczny festiwalu Wratislavia Cantans. nością nie. Przez pierwsze dziesięciolecia po II woj- Centrum to miało obejmować, poza salą koncerto- nie światowej brak nowej sali koncertowej można wą, nowy gmach teatralny, galerie wystawowe i inne było tłumaczyć pilniejszymi potrzebami miasta, obiekty kulturalne. Do realizacji pomysłu jednak nie dźwigającego się ze zniszczeń. W ostatnich jednak doszło. Aby nie pozostawiać Czytelnika z wrażeniem dekadach trzeba już ten stan rzeczy określić jako trwania w niemożności spieszę donieść, że w ostat- smutny i stały artystyczny kompromis. Koncerty nich latach do problemu szczęśliwie powrócono. Ini- we wnętrzach nieprzystosowanych do tego celu, cjatywa koordynowana przez wrocławską Akademię bez odpowiednich warunków akustycznych oraz Muzyczną im. Karola Lipińskiego przeszła już etap zaplecza organizacyjnego (garderoby, pomiesz- konkursu na projekt architektoniczny. Planuje się wy- czenia na pulpity, parkingi itp.), a także zbyt mała budowanie nowoczesnej, funkcjonalnej i spełniającej sala filharmoniczna na co dzień (około 450 miejsc!) najwyższe wymagania estetyczne sali, która stanąć powodują frustrację. Cierpią na tym wszyscy: artyści ma na placu Wolności, w sąsiedztwie gmachu Opery i publiczność. Dolnośląskiej. Przedsięwzięcie zyskało odpowied- nio wysoką rangę w hierarchii priorytetów władz Za najbardziej spektakularną porażkę miejskich. Wypada zapytać o domy dla muzyki we Wrocła- organizacyjną i artystyczną wypada w tym kontek- wiu minionych epok. Okazuje się, że jesteśmy dziś ście uznać koncert słynnej Filharmonii Nowojorskiej świadkami wielkiego regresu w stosunku do stanu pod batutą wybitnego niemieckiego dyrygenta Kurta posiadania Wrocławia przed II wojną światową. Masura. To niewątpliwie historyczne wydarzenie mia- Miasto posiada wielkie historyczne tradycje w dzie- ło miejsce w 2000 r. w Hali Ludowej, notabene uni- dzinie kultury muzycznej. Śląska metropolia cieszyła katowej i zabytkowej konstrukcji żelbetowej projektu się niezwykle bogatym, prężnym i dynamicznie się Maxa Berga z początku XX w. Nie udało się jednak rozwijającym życiem muzycznym, które oferowało organizatorom koncertu przezwyciężyć bariery mieszkańcom różnorodne gatunki, formy, style akustycznej tego ogromnego wnętrza, architekto- i tradycje. Szczególnej dynamiki nabrało w XIX w., nicznie imponującego, ale w obecnym stanie nie- a także w 1. poł. wieku XX. Źródła poświadczają przystosowanego do prezentacji muzyki klasycznej. bogate tradycje muzyki już w epokach średniowie- W rezultacie wspaniały muzyczny organizm, jakim cza, renesansu i baroku. Niedawno wydana płyta jest Orkiestra Filharmonii Nowojorskiej, był słyszalny kompaktowa zespołu Ars Cantus pod kierunkiem bardzo słabo, muzyka wielkiej symfonii Brücknera Tomasza Dobrzańskiego, zatytułowana „Musica dochodziła do uszu słuchaczy z jakiegoś nierealne- Rediviva”, przyniosła wybór utworów pochodzą- go, karykaturalnego oddalenia. Jakby patrzeć przez cych z wrocławskich druków muzycznych: nagranie odwrotną stronę lornetki... Na domiar złego początek ukazuje dzieła czołowych koncertu zakłócony został przez pracę wadliwego urządzenia klimatyzacyjnego! Wrocław okazał się wrocławskich kompozytorów XVI i XVII w. organizacyjnie nieprzygotowany do wizyty zespołu tej rangi, przy czym zainteresowanie publiczności Jak zorganizowana była wtedy przestrzeń miasta, przerosło pojemność jakiejkolwiek posiadanej wte- w jaki sposób odpowiadała na potrzeby ówczesnej dy sali koncertowej. W wielkim europejskim mieście, twórczości? 9

Muzyka artystyczna rozbrzmiewała głównie w kościołach wrocławskich i miejskich komnatach. Wkrótce jednak zarysowała się coraz znaczniejsza rola muzyki świeckiej, potrzebującej nowych wnętrz o odmiennym charakterze: od poł. XVII w. w miejskich teatrach prezentowana była twórczość opero- wa, muzyka instrumentalna pobrzmiewała w innych, licznych wtedy salach. Stopniowo zwiększał się dy- namizm wrocławskiego ruchu koncertowego, a w rezultacie miasto zdobyło się na imponujący dorobek w dziedzinie stwarzania przestrzeni dla muzyki. Taką tradycyjną przestrzenią był teatr miejski: początkowo tzw. Ballhaus, a od 2. poł. XVIII w. Kalte Asche. Kalte Asche posiadał wtedy około 450 miejsc na widowni – czyli tyle, ile posiada dzisiejsza Filharmonia Wro- cławska. Kolejne przebudowy powiększyły widownię do około 1000 miejsc i uczyniły tę scenę jedną z największych w Europie Środkowej XVIII w. W 1841 r. wybudowano trzeci z kolei teatr miejski, zwany Stadt Theater (dzisiejsza siedziba Opery Dolnośląskiej). Miały tu miejsce liczne koncerty z muzyką instrumentalną, w tym występy kompo- zytora i legendarnego pianisty XIX w. – Ferenca Liszta (1843 r.). Od końca XVIII w. życiu koncerto- wemu służyły ponadto Aula Leopoldina i Oratorium Marianum (obie te sale są dziś w użyciu), koncertom udzielały też gościny XIX-wieczne gospody wrocław- skie. W Sali Redutowej Hotelu Polskiego wystąpił w listopadzie 1830 r. Fryderyk Chopin, a w budynku Nowej Giełdy swój wrocławski debiut miał Ignacy Jan Paderewski (1891 r.). Duża sala muzyczna mieściła się wreszcie w Pałacu Hatzfeldów. Nie jest to pełny opis ważniejszych sal koncer- towych dawnego Wrocławia. Osobnym zjawiskiem pozostawały tzw. établissements, prywatne przedsię- biorstwa o charakterze rozrywkowo-rekreacyjnym, najczęściej związane z otaczającym je ogrodem. Od lat 80. XVIII w. do lat 20. XX w. powstało w mieście około 80 takich établissements, niektóre o powierzchni ponad 4 ha. Posiadały one nierzadko obszerne sale o funkcji również muzycznej, muzyka była bowiem jedną z ich podstawowych atrakcji. 10

Przykłady? Muszla koncertowa w ogrodzie Goldener demickie Stowarzyszenie Muzyczne, dające 4-6 Helm mieszczącym ponad 1000 osób – niezależnie koncertów w sezonie, przy współudziale studentów od sali koncertowej (później teatralnej) na 1200 Uniwersytetu. Na wzór berlińskiej Singakademie, miejsc. Sala Zeltgarten: 880 miejsc. Weiss-Garten: powstała w 1825 r. Singakademie wrocławska, sta- 1100, a po przebudowie na Konzerthaus ponad wiająca sobie za cel prezentację muzyki oratoryjnej. 1470 miejsc. Tzw. établissement Liebicha: 1800 W 2. poł. XIX w., z inicjatywy muzykologa Emila Boh- miejsc… na, rozpoczęto cykl tzw. Koncertów Historycznych, Na szczególną uwagę zasługuje sala Weiss- przybliżających w formie koncertów monograficz- Garten. Ten établissement powstał ok. 1772 r. nych muzykę przeszłości. Przetrwały one do 1909 r. W 1860 r. na jego terenie wybudowano murowaną Największe znaczenie dla życia muzycznego miało salę koncertową z galerią, lożami i podium dla mu- jednak Wrocławskie Stowarzyszenie Orkiestralne zyków. Osiemnaście lat później sala została prze- (Breslauer Orchester – Verein), powołane do życia kształcona w Breslauer Konzerthaus, by w kilka lat na przełomie lat 1861/1862. Utworzono wtedy stałą, po I wojnie światowej stać się największą w mieście profesjonalną orkiestrę. Wśród przejawów prężnie salą koncertową. Posiadała ponad 1600 miejsc dla się rozwijającej w XIX w. kultury muzycznej miasta publiczności, podium dla orkiestry i chóru na 150 wymienić można m. in. wykonanie „Pasji według osób, organy. Do tego dochodziła jeszcze św. Mateusza” Johanna Sebastiana Bacha – wkrótce po jej słynnym zaprezentowaniu przez Mendelssoh- sala kameralna i klubowa. na, wczesne prawykonania „Niemieckiego Requiem” Johannesa Brahmsa i „Requiem” Giuseppe Verdiego Wśród muzyków, którzy wystąpili na estradzie czy też europejskie prawykonanie „Tria fortepiano- tej sali, znalazły się największe postaci współcze- wego H-dur” op. 8 Brahmsa, jakie miało miejsce snej muzyki tego czasu: Richard Wagner, Johannes w 1855 r. z udziałem sławnej pianistki Clary Wieck- Brahms, Edward Grieg, Richard Strauss i Gustav Schumann. Mahler, pianiści Anton Rubinstein i Ignacy Jan Tak bogate i imponujące dzisiejszym pokole- Paderewski, skrzypkowie Pablo Sarasate i Eugène niom wrocławian Ysaye oraz wiele innych muzycznych sław. W 1918 r. koncertowała tu Berlińska Filharmonia. Budynek dziedzictwo kultury muzycznej Wrocławia Konzerthausu został zburzony w 1945 r., prawo (o ile, rzecz jasna, o nim wiedzą) brutalnej historii przekreśliło jego piękną kartę. Tradycja Konzerthausu wyznacza, jak się skłania na powrót do refleksji, które leżały u podstaw wydaje, pułap aspiracji muzycznych społeczeństwa niniejszego szkicu. Muzyka, jak każdy inny rodzaj Wrocławia przełomu XIX i XX w. Wśród sal wrocław- sztuki, wymaga ciągłego stwarzania materialnych skich sławę zyskało też Oratorium Marianum – Sala ram umożliwiających jej rozwój. Jakakolwiek for- Muzyczna Uniwersytetu, nie mająca dziś sobie rów- ma niestarannego ich konstruowania, skłonność nych w całym regionie pod względem tradycji wyko- do takiego czy innego kompromisu w sprawach nywania w niej muzyki przez największe sławy. sztuki, grozi trudnymi do odrobienia stratami. Czy Można oczywiście zapytać, jaka muzyka roz- nasze miasta, wielkie i małe, niejednokrotnie kry- brzmiewała w wymienionych wnętrzach. Czy sale jące w swej pamięci zaskakująco wspaniałe karty muzyczne były zapełnione słuchaczami? Wydaje z dziejów naszej wspólnej kultury, odnajdują w nas się jasne, że nie byłoby tych sal, gdyby nie zapo- dzisiaj godnych kontynuatorów swych tradycji? Co trzebowanie społeczne na muzykę. Jedno nie istniało my i nasze państwo czynimy z tym przekazem hi- bez drugiego. Nawet krótki rekonesans odsłania storii? Jakże często ulegamy złudzeniom postępu, to bogactwo. Już w 1775 r. powstało Towarzystwo również w dziedzinie sztuki muzycznej. Kondycja Koncertowe, w każdy czwartek w miesiącach zi- muzyki i całej kultury muzycznej w pejzażu każ- mowych organizujące tzw. koncert abonamentowy. dego europejskiego miasta jest nierozerwalnie Podobny charakter miało towarzystwo założone związana z wykazywaną przez jego mieszkańców w 1797 r., organizujące ostatecznie koncerty w sali wolą i umiejętnością tworzenia domu dla muzyki. Hotelu Polskiego. W 1822 r. powołane zostało Aka- Tworzenia wielu domów. 11

Artur Bielecki, "Dom dla muzyki", Przestrzenie dźwięku

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 35

Statistics

Artur Bielecki, "Dom dla muzyki", Przestrzenie dźwięku — Document Transcript