Andrzej Basista, "Spojrzenie z ukosa", Ulice i place

Ulice i place były w miastach europejskich andrzej basista od zawsze. Prezentowały sobą różne cechy – ulice bywały szerokie lub wąskie, aż po zaułki włącznie, spojrzenie a place bardziej lub mniej rozległe. Miały też różny charakter – ulice funkcjonowały jako główne lub pod- rzędne, place jako handlowe, reprezentacyjne lub nawet sakralne. Jedne i drugie tworzyły podstawową z ukosa przestrzeń publiczną miasta. Współcześnie, przytłoczeni zabudową osiedlo- wą pogardliwie zwaną blokowiskami, narzekamy na brak odpowiedniej przestrzeni publicznej. Wszak istotę ulic i placów stanowiła obudowa, domy zwarcie ustawione wzdłuż krawędzi. Kolejno numerowane tęsknota za ulicą i placem budynki ułatwiały orientację i, co zapewne jeszcze ważniejsze, określały jednocześnie przestrzeń tworzącą urbanistyczne wnętrza: korytarzowe, czyli takie, którymi się szło skądś dokądś, i bardziej lub mniej centralne, na których owe trakty się schodziły, a które były miejscem spotkań. Istotnie, plac jest odpowiednikiem miejsca, ulica zaś odpowiednikiem drogi, przemieszczania się z miejsca na miejsce. Na osiedlach budynki stoją w równoległych rzę- dach, a jezdnia, oderwana od nich, otacza osiedle gdzieś na obrzeżu. Wprawdzie towarzyszą jej chod- wszystkie fot. w artykule: andrzej basista niki, na ogół jednak blokują je parkujące samochody, spaceruje się więc ścieżkami wytyczonymi między budynkami. Taki spacer bywa nawet przyjemny, o ile osiedle obfituje w dobrze utrzymaną zieleń, a pogoda sprzyja. Jeśli nie, tym bardziej tęsknimy do trady- cyjnej miejskiej ulicy, na której dodatkową atrakcją są wystawy sklepowe. Wydaje się, że zalety ulic i placów stały się tak oczywiste, iż nie ma potrzeby ich tłumaczenia czy nawet po prostu wymieniania. Raczej warto pomyśleć, dlaczego owe organizmy miejskie zniknęły w minionym stuleciu. Winą za ten fakt obarcza się architektów i urba- nistów i jest to oskarżenie w pełni uzasadnione. Dok- trynę osiedla zabudowanego blokowymi budynkami, stojącymi swobodnie wśród zieleni, z ograniczonym wjazdem pojazdów, stworzyli jeszcze w latach mię- dzywojennych architekci Ruchu Nowoczesnego, zwani także modernistami. Przypomnieć jednak wypada przynajmniej dwie ich intencje, które ule- gły zapomnieniu, a wydają się zasadne. Pomysł powstał jako reakcja na XIX-wieczną zabudowę miasta, gęstą i wysoką, z podwórkami-studiami, 28

do których słońce nie miało dostępu, pozbawioną zieleni i jakichkolwiek większych otwartych przestrzeni. Z drugiej zaś strony bardziej dotkliwe formy przybierał konflikt między ludźmi a mnożącymi się, coraz szybszymi pojazdami. W gruncie rzeczy moż- na chyba powiedzieć, że idei bokowiska patronowała troska o dzieci – by miały się gdzie bawić i by mogły samodzielnie chodzić do szkoły, bez konieczności przekraczania ruchliwych arterii. W latach 70. XX wieku rozkwitła nostalgia za straconymi wartościami przestrzeni miejskich. Architekci próbowali odrodzić ulicę w rzeczywisto- ści osiedlowej, co w warunkach komunistycznych przybrało formę iście karykaturalną. Ówczesny przemysł budowlany nie pozwalał budynków wy- ginać, z drugiej zaś strony obowiązujące przepisy nakazywały zachować między nimi tak znaczne odległości, że znikała jakakolwiek aluzja do przestrzeni ulicznej. W powszechnej krytyce budownictwa osiedlo- wego mało kto zauważa, że również w dzielnicach miejskich powstałych w ubiegłych stuleciach wiele ulic i placów po prostu przestało funkcjonować. Zabił je ruch pojazdów kołowych. Pierwszym sygnałem tego zjawiska była paryska działalność barona Haussmanna. W poł. XIX w. przebił on Paryż prostymi, szerokimi bulwarami. Powie ktoś, że funkcjonują one dobrze do dziś, gdyż jezdniom z obu stron towarzyszą chodniki na tyle obszerne, że pozwalają rozstawiać stoliki przy kawiarniach nie krępując potoku przechodniów. Zgoda, lecz działaniem swym Haussmann raz na zawsze rozciął ulicę na dwie połowy. Na warszawskich Alejach Jerozolimskich muszę zdecydować, czy wolę iść północną czy południo- wą stroną. 29

Znacznie bardziej tendencja ta naznaczyła place. W iluż miejscowościach rynki stały się po prostu węzłami drogowymi. W rynek w Jędrze- jowie (na trasie z Krakowa do Warszawy) wpisano regularne rondo. Gdy w latach 40. planowano Nową Hutę, plac Centralny miał być jej rynkiem otwartym na zalew jeziora podchodzącego pod samą skarpę. Jeziora nie ma, a plac jest jedynie miejscem prze- siadek z jednych pojazdów do innych; o żadnej przestrzeni publicznej nie ma tam mowy. Zamieszczone w artykule zdjęcia słynnych pla- ców rzymskich wykonywałem głównie w roku 1970 r., a wówczas obowiązywał zakaz wjazdu samochodów jedynie na plac Navona. Przestrzeń ujętą kolumna- dą przed Bazyliką Watykańską wypełniały parkujące pojazdy, a autokary podwoziły turystów pod same schody wiodące do kościoła. Ponieważ w XVI w. nie posłuchano zaleceń Michała Anioła, by obniżyć posadzkę placu na Kapitolu i w ten sposób uniemożliwić wjazd karet, również i tam napotkałem samochody. Gdy oglądam te fotografie i konfrontuję je ze zdjęciem nabrzeża w szkockim miasteczku por- towym North Berwick, nie mogę oprzeć się refleksji, że o akceptacji przestrzeni jako miejsca spotkań publicznych niekoniecznie decydują jej walory architektoniczne. Piękne rynki rozcięte ruchliwą ar- terią tracą swą wartość. Z drugiej zaś strony ludzie akceptują przestrzeń, która wydaje się byle jaka, lecz która pozwala im spokojnie usiąść i cieszyć się towarzystwem. andrzej basista – w latach 1950-1956 studiował na Wy- dziale Architektury w Krakowie. W 1964 r. uzyskał doktorat, w 1976 r. – habilitację, w 1997 r. – tytuł profesora. Prowadził zajęcia dydaktyczne kolejno w szkołach architektury w Kra- kowie, Bagdadzie, Poznaniu oraz Białymstoku. Pracował w biurach projektów w Krakowie oraz pracowni urbanistycznej w Bagdadzie. Opublikował książki: „Opowieści budynków – Architektura czterech kultur” (1995), „Architektura – dlaczego jest, jaka jest” (2000), „Betonowe dziedzictwo – Architektura w Polsce czasów komunizmu” (2001), jest też autorem „Notatek” w Zeszytach Naukowych Architektury Wnętrz Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. 30

fernando bravo garcia napisać miasto moderniści w labiryntach ulic Na przełomie XIX i XX w. rozpoczyna się jeden Jeden dzień z życia bohatera, spędzony znakiem zapytania. Tu się nie idzie, tu się skacze z najważniejszych procesów społecznych: napływ lu- we współczesnym mieście, to w „Ulissesie” Joyce’a po liniach czasu i przestrzeni, a zanegowanie tych dzi pochodzących ze wsi do wielkich i mocno uprze- obraz ludzkiego istnienia. Współczesna rzeczywi- wymiarów podważa cały racjonalny wzór tłumacze- mysłowionych miast. Proces ten w znaczący sposób stość jest rzeczywistością fragmentów i to naznacza nia rzeczywistości. Paryż to „miasto-świat” i takim wpływa na kształt współczesnego życia. Dawny charakter poruszających się w niej postaci. W prze- światem może być każda wielka metropolia, jako model utożsamienia człowieka ze środowiskiem ciwieństwie do dawnego bohatera Homera, Ulisses istota zamknięta w sobie, funkcjonująca w swoim zanika i nigdy potem nie zostanie przywrócony. Ulice Joyce’a jest więc szary i przeciętny. A jednak, jeśli własnym, odrębnym czasie. zapełniają się ludźmi zagubionymi, starającymi się Joyce zatytułował swoją powieść imieniem herosa, Wreszcie ulice chaosu, choroby i zła – te odnaleźć swoje miejsce. Czy to wina samych ulic? wyraził tym sposobem pewną hierarchię wartości: z „Poety w Nowym Jorku” Lorci czy „Pamiętników Ukształtowano je przecież według racjonalnego to nie miasto, ale człowiek pozostaje w centrum Malte Lauridsa Brigge” R. M. Rilkego. U Lorci planu. Widać pęknięcie między zracjonalizowaniem uwagi. Inaczej kształtuje te relacje Andriej Bieły: są pełne barbarzyństwa, zamieszkane przez dzikie życia, a nieukształtowanym społeczeństwem, które w jego „Petersburgu” miasto stanowi oś powieści. zwierzęta, o każdej porze wypełnione pędzącymi tego wzorca nie poznaje – w nowym otoczeniu nie Jest wielką szachownicą, na której bohaterowie gdzieś ludźmi, którzy spotykają się na identycznych uznaje „swojego”, własnego środowiska. Powszech- są jedynie pionkami. Jak w „Grze w klasy” Cortázara, skrzyżowaniach. Owa identyczność doprowadza na alfabetyzacja jest późniejsza od procesu migracji tak i tutaj gra ma swoje zasady, których nie można do szaleństwa i dezorientacji: te same ulice, te same do miasta. Obowiązujące w nowym świecie sztywne przekroczyć. Czym są jej granice? To krańce miasta, twarze, te same tragedie, ta sama anonimowość. rygory okazują się dla większości ludzi nie do ogar- do których jeden z bohaterów się zbliża, by poczuć Rilke wszędzie wokół widzi śmierć. Każda ulica pełna nięcia. W takich miastach, jak Petersburg, Nowy wielki strach przed pustką: pozamiejską przestrze- jest chorych, ulice nie prowadzą do zielonych parków Jork, rozbudowany Paryż, Berlin pod koniec XIX w., nią, gdzie rozciąga się pole. Czyste horyzonty, brak Paryża (pokazanych pięknie przez impresjonistów a w Polsce Łódź (ta z „Lalki” i „Ziemi Obiecanej”) sygnałów granicznych, krótko mówiąc: anarchia. Dla w ich pierwszych miejskich plenerach), ale do szpi- musiało wyrosnąć jedno lub dwa pokolenia, zanim niego, wyższego oficera wojska carskiego, miasto tali. Uśmiercają jak macki wielkiej ośmiornicy. Paryż sytuacja się ustabilizowała. oznacza ład, pokój, miejsce, które porządkuje i samo Rilkego zabija swoją potęgą. Wizja miasta, w którym człowiek gubi się w wiel- w sobie jest porządkiem. Lorca ukazuje i małe miasta. Stanowią one opo- kiej sieci ulic, miasta jako zycję centrów, pozwalają człowiekowi być sobą, być Jak jeden samowystarczalny świat ludzkim w najprostszych czynnościach. Tu chodzi się racjonalnej dżungli, małymi uliczkami, poznaje się własnego sąsiada stworzony przez wielkiego architekta (w wypadku przystając bez wyraźnej, pragmatycznej potrzeby. jest zasadniczo różna od obrazu miast rozwija- Petersburga to Rossi, a za jego pośrednictwem – car Pod koniec książki tytułowy poeta wyjeżdża z Nowe- jących się zgodnie z potrzebami mieszkańców Piotr I). Jedyny możliwy ruch to ten, który wyznaczają go Jorku i płynąc w stronę Kuby, cieszy się z powrotu w trakcie kilku wieków. Różni się też od koncepcji ulice miasta: długie, szerokie, prostopadłe i równo- do cywilizacji… Do cywilizacji naturalnej, tak odmien- miasta bliskiej futurystom: przenikniętej fascynacją ległe, przewidywalne, doskonałe. Inni bohaterowie nej od stworzonej sztucznie, dzikiej i niepokojącej maszyną, symbolem nowej, zmodernizowanej powieści doświadczają miasta jako przestrzeni cywilizacji wielkich metropolii. Nie tylko w literaturze, rzeczywistości. Kolejne wersje miasta-labiryntu chaosu, śmierci i dekadencji, symbolu zepsutego ale i w życiu zmienia się z czasem kierunek wędrówki znajdziemy w dziełach literatury, w których życie społeczeństwa, które (jak głosili futuryści i rewolu- człowieka: nie podąża on już do miasta, ale ucieka bohaterów znacznie wykracza poza sferę domu. cjoniści) trzeba burzyć i odbudowywać. Bohaterowie od niego jak najdalej. Wychodzą oni na podwórko (jeszcze część same- wędrują, spacerują, „flanują” po ulicach Petersburga, go domu) i dalej, na ulice. Te zaś są symetrycznie gubią się w nim i odnajdują. rozmieszczonymi scenami, gdzie pozbawieni Sytuując swoją grę na ulicach Paryża, Julio klasycznego pathos współcześni herosi wpadają Cortázar proponuje takim wędrowcom nieco w sidła codzienności i powtarzalności. Ulice okazu- inne reguły: ustalają je wspólnie autor i czytelnik, fernando bravo garcia – wykłada język i literaturę hisz- ją się lustrem życia zmechanizowanego, opartego prowadząc przez obce miasto grupę bohaterów- pańską na Uniwersytecie Jagiellońskim. Interesuje się na zasadzie repetycji jednej sekwencji. Jak życie cudzoziemców. Miasto zmienia się w magiczne miastem z perspektywy literatury pięknej, co jest głównym przeciętnego człowieka. miejsce, w którym logika i chronologia staje pod zagadnieniem jego pracy doktorskiej. 31

Andrzej Basista, "Spojrzenie z ukosa", Ulice i place

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 22, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 39

Statistics

Andrzej Basista, "Spojrzenie z ukosa", Ulice i place — Document Transcript