Aleksandra Paradowska, "Przeciw chorobie - przeciw śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

Specjalistyczny sprzęt przeznaczony dla prosektorium w Collegium Anatomicum, wyprodukowany przez firmę Ernsta Leitz z Berlina, początek lat trzydziestych XX wieku W Aleksandra Paradowska ludzkiej świadomości szpi- szej kolejności fakt izolowania dotyczy tal pozostaje niezmiennie w szpitalu samej choroby, a dopiero w jej miejscem immanentnej konsekwencji nierzadko także śmierci. Od przeciw chorobie obecności śmierci. Mimo prób marginalizacji wszystkiego, co cho- około 1800 roku, w miarę przekształcania się szpitala-„przytułku” w zracjonalizowa- – przeciw śmierci re, złe, ostateczne, postrzegany jest jako obszar zawieszenia życia, gdzie waży się los każdego, kto jako chory przekracza szpitalne miejsce uzdrawiania, proces separacji zajmowanej przezeń przestrzeni przybiera systematycznie na sile. Odtąd dwa nieod- Archiwum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu ne granice. Choć niewątpliwie taką wizję łączne zjawiska: izolacji i racjonalizacji O polskich szpitalach międzywojennych sankcjonuje rzeczywistość, to równocześnie śmierci, wpływają na obraz szpitali, w tym wyrasta ona z mglistej sfery podstawo- także polskich szpitali międzywojennych. wych pytań o śmierć i jej „nieuchwytność”; podobnie jak trudno zdefiniować samo Właśnie epoka II Rzeczypospolitej jawi się pojęcie śmierci, tak też niejednoznaczna jako najbardziej przełomowa dla polskich jest definicja przestrzeni, jaką zajmuje ona rozwiązań w dziedzinie szpitalnictwa. w ramach szpitala. Z jednej strony z „obec- Najważniejszy proces, jaki dokonał się nością śmierci” związane są pomieszczenia, w tym okresie, opierał się przede wszystkim w których dokonuje się sam akt umierania, na krystalizacji wspomnianych procesów czyli sale chorych oraz te służące przeprowa- izolowania oraz racjonalizacji szpital- dzaniu zabiegów lekarskich. Z drugiej – są nej przestrzeni. Wszelkie pomieszczenia opiekę nad swoimi obywatelami. W ramach tam również miejsca, gdzie złożone zostaje projektowane były w pierwszej kolejności tej propagandy choroba nie była łączona ciało i podejmuje się wokół niego wszystkie z uwzględnieniem najnowszych trendów ze śmiercią, lecz przeciwnie – stanowiła pośmiertne obrzędy: kostnica, prosektorium, w szpitalnictwie oraz standardów sani- tylko stan przejściowy, z którego można w szpitalach z początku XX wieku zaś często tarnych. Były to częściowo osiągnięcia było wydobyć się nader skutecznie dzięki także kaplica czy przyszpitalny cmentarz. „odziedziczone” po epoce zaborów; wiek leczniczej terapii. Postępująca specjalizacja XIX, na który przypadł najważniejszy okres szpitalnych instytucji determinowała przy Śmierć jest w szpitalu nie tylko nieustannie rozwoju i specjalizacji medycznej wiedzy, tym praktyki i środki, jakimi posługiwano obecna, ale także występuje w nim znacznie upłynął na ziemiach polskich pod znakiem się, separując chorobę i śmierć. Wszech- częściej niż w sferze codziennej egzystencji, niewoli. Szczególnie w dawnym zaborze obecne ich izolowanie przybierało odmien- od której – w kulturze europejskiej – jest pruskim przejęta po zaborcy infrastruktura ne formy w zakładach psychiatrycznych, wyraźnie oddzielana. Jak stwierdza w Śmierci reprezentowała w porównaniu z pozostały- w szpitalach ogólnych i specjalistycznych i nieśmiertelności Zygmunt Bauman, instytucja mi terenami stosunkowo wysoki standard. oraz sanatoriach. Patrząc z perspektywy szpitala stanowi figurę społecznych praktyk Tymczasem w szpitalach międzywojennych Baumana, swoisty „niepokój egzystencjal- fot. Aleksandra Paradowska izolacji śmierci; wraz z wszystkimi inny- nowoczesne rozwiązania – przejmowane ny”, jaki wywołuje myśl o śmierci, gubił się mi technikami usuwania jej z horyzontu, wraz z innymi nowinkami cywilizacyjny- w codziennej krzątaninie wokół zdrowia. wyraża tę samą chęć ustanowienia wobec mi – lansowane były jako przejaw rozwoju Podjęte środki zapobiegania śmierci miały niej „bezpiecznego” dystansu. W pierw- nowoczesnego państwa, roztaczającego przywrócić zachwianą równowagę. Szpitalne łóżko z okresu międzywojennego, Muzeum Zakładu Psychiatrycznego im. A. Piotrowskiego w Gnieźnie-Dziekance autoportret 3 [24] 2008 | 51 „Sala opatrunkowa i terapija” w szpitalu w Nowym Tomyślu, „Szpitale ogólne w Polsce”, 1933, s. 80

Po lewej: Edward Madurowicz, Pałac Sztuki, budowany Fot. R. S. Ulatowski, 1929, w zbiorach Biblioteki Muzeum Narodowego w Poznaniu od 1920 roku na Powszechną Wystawę Krajową (obecnie Collegium Anatomicum) Poniżej: wnętrze Pałacu Sztuki podczas Powszechnej Wystawy Krajowej Po lewej: Władysław Borawski, Zakład Położniczy św. Elżbiety na Pradze w Warszawie, widok z lotu ptaka, 1929 Poniżej: Władysław Borawski, projekt pawilonu zakaźnego szpitala w Kaliszu, 1932 śmierci polegała na zabezpieczaniu jej sfery ne. Zagrożenie nie zostało jednak w pełni w imię rozwoju medycznych nauk. Coraz częś- wyeliminowane; racjonalizacja podejścia do ciej dociekano konkretnych powodów zgonu śmierci, stojąca u podstaw nowego systemu „Architektura i Budownictwo”, 1929, z. 2-3, s. 102 pacjenta. Dlatego też oprócz kostnicy w mię- medycznych praktyk oraz organizacji szpitali dzywojennych szpitalach standardowo znaj- międzywojennych, w istocie nie była (i nie dowało się także prosektorium. W nowych bu- jest) w stanie śmierci w pełni przeciwdziałać. Szpitale ogólne w polSce, 1933, s. 83 dynkach szpitalnych na znaczeniu zaczynała natomiast tracić kaplica, stopniowo wyłącza- Niezależnie od modernizacyjnych procesów na z pośmiertnych praktyk stosowanych wo- międzywojennych szpitali aktualne pozosta- Fot. R. S. Ulatowski, 1929, w zbiorach Biblioteki Muzeum Narodowego w Poznaniu bec ciała. Wykonywanie sekcji zwłok, będące wały słowa sanitariusza Ignacego ze wspo- procedurą kluczową dla rozwoju medycznej mnianego Szpitala Czerwonego Krzyża, który Dlatego głównym przejawem szpitalnych Równoległe dążenia do krzewienia „higie- w piwnicach – jak chociażby w konkurso- wiedzy, zaczęto postrzegać tym samym jako niezmiennie oznaczał dla niego miejsce działań na polu izolowania było zachowanie ny widoku” przejawiały się w codziennych wych pracach rozbudowy Kliniki Położnych działanie humanitarne. Choć na co dzień na- „zawieszenia”; „[…] chorzy przychodzą do higieny, postrzeganej wówczas jako p a n a - praktykach separowania śmiertelnie chorych w Poznaniu. We wspomnianym – jeszcze leżało ono do ukrytej sfery śmierci, to równo- szpitala nie po to, aby się leczyć, lecz po to c e u m na śmiercionośne skutki choroby. w szpitalnych pokojach. Dlatego wokół dziewiętnastowiecznym – zakładzie w Gnieź- cześnie istniało w powszechnej świadomości by p r z e c z e k a ć. Albowiem etap między Chodziło przy tym o higienę w dwojakim umierającego stawiano w wieloosobowych nie budynek kostnicy był zlokalizowany na społeczeństwa. Jednym z głównych budynków zdrowiem i śmiercią był ograniczony, jak znaczeniu: jako zapobieganie rozprzestrze- salach parawan, z czasem rozumiany zresztą skraju całego założenia, tak by nie znajdował ekspozycyjnych urządzonej w 1929 roku Po- wszystko, czasem, i ów najgorszy czas należa- nianiu się choroby oraz jako zachowanie przez otoczenie jako symbol wydanego na się w najbliższym zasięgu wzroku. Chowanie wszechnej Wystawy Krajowej było Collegium ło przeczekać, przy czym medycyna powinna „higieny wizualnej” – przeniesienie scen chorym, ostatecznego wyroku. To fikcyjne zmarłych na należącym do zakładu cmen- Anatomicum Uniwersytetu Poznańskiego. była tylko dopomagać w czekaniu”4. umierania poza zasięg wzroku pozostałych odgrodzenie od śmierci nie chroniło jednak tarzu było wymowną oznaką kontynuacji Prosektoryjne audytorium służyło jako miej- pacjentów. W przeciwieństwie do dawnych przed świadomością jej bliskiej obecności. społecznego wykluczenia, jakiego doznawali sce ekspozycji prac artystycznych w trakcie Szpital z jednej strony izolował chorobę standardów respektowanie zasad czystości W Szpitalu Czerwonego Krzyża2 „[...] myśleli chorzy psychicznie jeszcze za życia. wystawy, natomiast po jej zakończeniu, i śmierć od społeczeństwa, z drugiej zaś, było doceniane nawet w wypadku zakładów chorzy o tym samym, o śmierci i parawanie zgodnie z pierwotnym zamysłem, budynek w jego ramach sama śmierć była poddawana psychiatrycznych. Pojawiające się tam nie- kryjącym ostatnie chwile chorego numer pią- Świadomość obecności śmierci oddalana z numery dwudziestego piątego, którego stał się dla studentów medycyny miejscem dalszej izolacji. Szereg konkretnych zmagań kiedy choroby zakaźne zbierały śmiertelne ty, czyli starego introligatora Kwietnia. [...] była tym bardziej w sanatoriach, funkcjo- widziałem raz przez drzwi w pierwszych nauki anatomii. Udostępnioną szerokim rze- z pojedynczymi przypadkami chorób oraz żniwo. Jak stwierdził w swoich zapiskach wszyscy wiedzieli, że jest to sprawa osobista nujących i postrzeganych przeważnie jako dniach mojego pobytu, pewno już dawno szom ekspozycję sztuki zajęła więc ekspozycja zagrożeń życia składało się na całościowy dyrektor zakładu w Gnieźnie-Dziekance, Kwietnia, i starali się, aby i nadal pozostała miejsca wypoczynku. Przerażające obrazy odszedł ad penates i został po kryjomu wy- ludzkiego ciała, służącego specjalistom jako obraz walki ze śmiercią. Dlatego mimo „Korzystne warunki hygjeniczne [...] rokują jego osobistą sprawą”. konających na gruźlicę nie przystawały do niesiony – już wtedy miał tak nienaturalnie obiekt naukowy. Dla obsługi uniwersyteckie- powszechnego poczucia jej wszechobecności, na przyszłość pomyślnie, tak że należy się spokojnego życia tymczasowych mieszkań- wielkie oczy”3. go prosektorium został zamówiony z Berlina wpisujące się w pełni w dążenia epoki nowo- spodziewać, że odsetka śmiertelności nadal Z tych samych pobudek także kostnice oraz ców, którzy w otoczeniu natury stopniowo nowoczesny sprzęt specjalistyczny. czesnej polskie szpitale międzywojenne nie będzie się zmniejszała”1. Z kolei przeciwdzia- prosektoria były sytuowane w najdalszych dochodzić mieli do pełnego zdrowia. Zapew- O ile izolowanie agonii miało na celu odda- były – jak średniowieczne przytułki – miej- łanie częstej w zakładach psychiatrycznych częściach szpitalnych gmachów. W pro- ne standardową praktyką także i w polskich lenie niepożądanego widoku od pozostałych Dzięki postępującemu rozwojowi wiedzy scami, gdzie dokonuje swojego dzieła śmierć, śmierci samobójczej wspomagać miała nowo- jektach szpitali umieszczano je wyłącznie sanatoriach było opisane w Czarodziejskiej chorych i niezakłócanie procesu odzyskiwa- oraz konsekwentnemu podnoszeniu standar- ale instytucjami wymierzonymi p r z e c i w czesna terapia poprzez pracę i zabawę. górze wynoszenie zwłok w ukryciu przed nia zdrowia, o tyle równie charakterystyczna dów higieny w większości śmiertelne dotąd ś m i e r c i. kuracjuszami. Hans Castorp dopiero po dla międzywojnia racjonalizacja szpitalnej choroby, jak grypy, gruźlica, dur brzuszny 2 M. Choromański, Szpital Czerwonego Krzyża, Poznań 1987, 1 M. Jaska, A. Piotrowski, Dzieje szpitala Dziekanka 1894-1994, s. 128. W powieści opisana została codzienność między- jakimś czasie zauważył nieobecność jednego (ówczesne określenie na tyfus) czy choroby Poznań 1994, s. 50. wojennego szpitala na prowincji. z pacjentów: „Ten biedny Reuter wówczas weneryczne, przestały być już tak groź- 3 T. Mann, Czarodziejska góra, Warszawa 1999, s. 489 4 M. Choromański, tamże. autoportret 3 [24] 2008 | 52 autoportret 3 [24] 2008 | 53

Aleksandra Paradowska, "Przeciw chorobie - przeciw śmierci", Śmierć w Europie Środkowej

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 86

Statistics

Aleksandra Paradowska, "Przeciw chorobie - przeciw śmierci", Śmierć w Europie Środkowej — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	82
http://www.slideshare.net	4