Agostino De rosa, Muzyka sfer w świetle, Bezkres

Agostino De Rosa muzyka sfer w świetle roden crater project jAmesA tuRRellA

r oden Crater Project, usytuowany walorami psychopercepcyjnymi, związanymi zjawisk meteorologicznych dostarczy nie- w odległym zakątku Pustyni Pstrej ze światłem naturalnym, dziennym i noc- zmierzonej liczby sugestywnych wrażeń. To w Arizonie, to land-formed-work, nym, oraz z realnym lub pozornym ruchem one będą budować atmosferę poszczególnych nad którym amerykański arty- ciał niebieskich. Światło, autentyczne jądro sal oferujących zwiedzającemu raz epifanię sta James Turrell (*1943) pracuje od ponad projektu, będzie przenikać pod powierzch- cichego i oddalonego w przestrzeni zjawiska trzydziestu lat. Zamiarem projektanta jest nię krateru poprzez odpowiednio zoriento- niebieskiego w pomieszczeniu pogrążonym przetworzenie krateru wygasłego wulkanu wane otwory i galerie prawie niewidoczne w mroku, kiedy indziej wizję przemijających w dzieło sztuki pejzażu utrzymujące gęstą z zewnątrz: podziemia będą działały jak świateł zmierzchu, które wywołują rozmaite sieć relacji z otoczeniem naturalnym – za- miechy świetlne oraz jak ciemnie, hypetral- złudzenia co do rzeczywistych rozmiarów równo z tym co na ziemi, jak i na niebie – za ne tafle wodne zaś jak lustra, które będą i kształtów pomieszczeń. Oczywiście proces pośrednictwem światła we wszystkich jego uwydatniały chromatyczne efekty światła dokonuje się także w odwrotnym kierunku, przejawach: fizycznych i metafizycznych. pustyni, wreszcie długie tunele jak przewody od środka na zewnątrz, gdy porzuciwszy Podczas projektowania Turrell współpra- optyczne, mające ukazać wyostrzony obraz macierzyńską receptywność podziemnych cował z architektami i inżynierami, któ- słońca i księżyca w niektórych dniach roku. komnat, wyjdziemy na otwartą przestrzeń, rzy zapewnili wysoki poziom wykonania Kształt poszczególnych pomieszczeń nie jest gdzie spojrzenie nie napotyka żadnych gra- i zadbali o zachowanie koniecznych norm. determinowany zasadami estetycznymi, lecz nic, a słuch, po fantasmagorii podziemnych Natomiast w kwestii orientacji poszczegól- ich główną funkcją, którą jest przyjmowanie, odgłosów i whispering galleries, zanurzy się nych przestrzeni względem czterech stron kierowanie i przechowywanie światła. na nowo w ogłuszającej ciszy Pustyni Pstrej. świata i gwiazd Turrell korzystał z pomocy Akustyczny wymiar dzieła wcale nie jest astronomów. Mimo że mogłyby sugerować Celem Turrella jest wpisanie w założenie drugorzędny: w umiejętnej reżyserii Hiroshi to okazałość i zaskakująca koncepcja dzieła, dokładnej sekwencji zjawisk atmosferycznych Morimoto (Uniwersytet Berkeley, Kalifornia) Roden Crater Project nie powstaje w celu i niebieskich oraz ułatwienie ich percepcji krater współbrzmieć będzie nie tylko z jego upamiętnienia jakichkolwiek wydarzeń lub zwiedzającym. „Pragnę przygotować wyda- ziemskim otoczeniem, ale także, i przede rocznic historycznych, lecz w założeniu jest rzenie, na które chcę naprowadzić obser- wszystkim, z niebieskim, które nieświadomie świątynią, w której celebrowana jest ludzka watora, zarazem pozwalając mu je zobaczyć zamieszkujemy. W szczególności w budowa- percepcja w całej jej wyjątkowości. Wejście jego oczyma. To właśnie robię w Roden Crater. nym właśnie pomieszczeniu zwanym Fuma- w głąb krateru daje sposobność nie tylko Chodzi tu nie tyle o przywłaszczanie przyrody, role space górny otwór pozwoli ujrzeć wyżej definiowania na nowo zjawisk naturalnych, ile o zetknięcie z nią obserwatora”1. Dyspo- położone partie nieba, objęte kątem 22°33’4”, lecz także mierzenia się ze skalą wydarzeń zycja przestrzenna i zorientowanie poszcze- osobie, która będzie siedziała w sky bath – czyli niebieskich w doskonałej korespondencji gólnych pomieszczeń względem czterech przytwierdzonej do podłogi wannie odlanej ze między mikro- a makrokosmosem. Roden stron świata oraz struktura panoramiczna stopu brązu z minimalną domieszką sylikonu, Crater Project jest zatem podsumowaniem lat i podziemna łączących je tras będą współ- o wewnętrznej powierzchni wyróżniającej się żmudnej pracy Jamesa Turrella, ba całego działać z otoczeniem: z pustynią i atmosfe- podwójnym wygięciem. W przekroju podłuż- życia: tu bowiem jawnym celem artysty jest rą. Nieustająco zmienny pejzaż za sprawą nym ma ona profil półparaboliczny, którego synteza badań i pomysłów, jakie zainspiro- ognisko znajdzie się dokładnie na zachodnim wały jego poprzednie instalacje oraz wpi- biegunie średnicy górnego otworu okiennego. 1 Occluded Front. James Turrell, ed. J. Brown, Los Angeles sanie ich w pejzaż – by móc delektować się 1985, s. 22. Relacja pomiędzy paraboliczną powierzchnią autoportret 3 [28] 2009 | 49 Widok roden crater z południowego zachodu

kadzi z brązu a tym miejscem struktury nie jest przypadkowa, lecz precyzyjnie zapla- nowana przez Turrella: wytworzony przez te elementy system powinien się zachować jak teleskop zwierciadłowy typu Cassegrain. W tym wypadku jednak teleskop nie będzie zbierał informacji fotonicznych pochodzących z ciał niebieskich, ale fale radiowe. Muzyka sfer stanie się wreszcie słyszalna dla zwie- dzającego, gdy ten zanurzy się pod ogrzewa- ną wodą wypełniającą wannę. Płyn będzie bowiem działał jak pudło rezonansowe dla informacji akustycznych odbieranych przez radioodbiornik kryształkowy umieszczony we wspomnianym ognisku. W intencji Turrella w obrębie sky bath będą rozbrzmiewać sygnały radiowe emitowane przez następujące ciała niebieskie: Słońce, Jowisza, Drogę Mleczną, resztkę supernowej znanej jako Mgławica Kraba (M1) w konstelacji Byka, wreszcie β Cas- siopeiae (Caph w gwiazdozbiorze Kasjopei) oraz mikrofalowe promieniowanie tła (w skrócie CBR, Cosmic Background Radiation). Rzecz jasna sygnały wysyłane przez te ciała będą docierały na Ziemię w postaci znacznie osłabionej i nie- wyraźnej. Żeby temu zaradzić, Turrell przewi- dział założenie czterech anten-odbiorników wokół krateru. Na ich szczycie zostaną zamontowane bieguny odpowiednio zorien- towane, by odbierać fale radiowe pochodzące z jednego z wymienionych ciał syderycznych. Zebrane dane będzie przetwarzać w sygnały akustyczne wspomniany detektor radiowy, prosty crystal set (radioodbiornik kryształkowy – crystal radio receiver), działający bez pomocy baterii i mogący odbierać informacje emitowane na falach średnich lub krótkich, nawet Pomieszczenie alpha Space, eliptyczny otwór pozwala turrellowi rzutować zjawiska niebieskie do wnętrza podziemnych instalacji. Po prawej: widok pokrycia alpha Space

z odległości tysięcy kilometrów. Woda w kadzi Ze względu na długi czas realizacji Roden w ścisłym kontakcie między wenecką ekipą będzie działać jak słuchawki o wysokiej impe- Crater Project, w 2002 roku na uniwersytecie a kalifornijskim artystą stanowiły podstawę dancji. Osobie zanurzającej się w wannie na IUAV (Istituto universitario di architettura wielu wystaw (między innymi w Wenecji środku pustyni będzie dana cała gama doznań di Venezia, Uniwersytecki Instytut Archi- i Palermo, w 2011 roku jest planowana wysta- i odczuć. Temperatura wody wpłynie na roz- tektury w Wenecji) powstał naukowo przeze wa w Muzeum Guggenheima w Nowym Jor- luźnienie mięśni, przygotowując odbiorcę do mnie koordynowany projekt sporządzenia in- ku) oraz katalogu. Wystawy prezentują nie epifanii dźwięków niebieskich. Doświadczać teraktywnego cyfrowego modelu całego kom- tylko rekonstrukcje cyfrowe każdej instala- tego będzie można o dowolnej porze, w nocy pleksu. Naszym zamierzeniem było opisanie cji, lecz także niespotykane metody łączenia albo w dzień. Poza tym Fumarole space jako i krytyczne udokumentowanie, zarówno rozlicznych dziedzin wiedzy związane z dzie- radioteleskop będzie mógł chwytać i odtwa- w wymiarze wizualnym, jak i techniczno- łem Turrella, starając się określić role, jakie rzać także sygnały dźwiękowe pochodzące -naukowym, roli światła, cienia oraz odbioru projekt i jego wyobrażenie odgrywają na z otoczenia przyrodniczego, na przykład te zjawisk niebieskich, jaką odgrywają i będą pograniczu architektury tout-court, projekto- wydawane przez wodospady Grand Falls na odgrywać w kształtowaniu przestrzeni archi- wania pejzażu i środowiska oraz archeoastro- rzece Małe Kolorado, położone około czterech tektonicznych projektowanych przez Jamesa nomii. Tło dźwiękowe wystaw zrealizował mil na wschód. Turrella. Wyniki badań przeprowadzonych zespół kompozytorów związanych z nurtem

poznania; jako proces demistyfikacyjny mający na celu pogłębienie świadomości relacji między czło- wiekiem a środowiskiem; jako narzędzie wreszcie pozwalające badać subtelnie transcendentalne lub metafizyczne stany umysłu2. Choć Turrell, przynajmniej na pozór, nie przypisuje mistyczno-religijnego znaczenia swoim realizacjom artystycznym, działa w nich głęboko archetyp światła, co można tłumaczyć zakorzenieniem Turrella w dok- trynie kwakrów oraz charakterystycznymi dla nich praktykami ciszy i przyjmowania światła. Już od debiutu artysty daje się zauważyć, że kreowane przez niego prze- strzenie operują ograniczonym zasobem elementów, różnie z sobą kombinowanych, w zależności od miejsca czy funkcji, przy przestrzeganiu surowej powściągliwości rozwiązań formalnych i doboru tworzywa. Gramatyka formalna Jamesa Turrella opiera się na zawężonej gamie znaków, których elastyczność i piękno, wzięte osobno lub wynikające z połączenia z sobą, tworzą sze- reg „pojęć absolutnych”, bliskich środkom improwizacji jazzowej, z muzyką współcze- każda z nich obraca się wokół nieruchomego, wyrazu ważnego architekta współczesne- sną i elektroakustyczną (Maria Pia De Vito, stałego i wszechobecnego centrum – percep- go Tadaa Anda, z którym zresztą Turrell Maurizio Giri i Michele Rabbia). Oni napisali cji, w szczególności zaś percepcji wizualnej, intensywnie współpracował. Dwa elementy także i zaimprowizowali ścieżkę dźwiękową ujmowanej w procesie strukturyzacji i re- przybliżają zdecydowanie sposób, w jaki do wideoklipu zapowiadającego przyszłe sce- strukturyzacji poprzez świadome stosowanie Ando i Turrell operują światłem w swoich nerie – ziemskie i niebieskie – które będzie światła, sztucznego oraz naturalnego. Jak za- realizacjach: przede wszystkim idea, że można zobaczyć na miejscu. obserwował Theodore Wolff, dzieło Turrella światło może synestezyjnie stać się materią dopuszcza różne ujęcia interpretacyjne: niemalże namacalną, wyczuwaną powonie- Nie trudno się przekonać, jak bardzo niem, słyszalną. artystyczne poszukiwania Jamesa Turrella [...] jako estetycznie umotywowane; jako precyzyj- w Roden Crater Project opierają się na licznych nie przeprowadzone dowodzenie pewnych praw, 2 T. Wolff, Introduction, [w:] Occluded Front, James Turrell, dyscyplinach nauki i zainteresowaniach, lecz dających się zastosować do percepcji i do ludzkiego dz. cyt. autoportret 3 [28] 2009 | 52

Jak pisze Ando: Światło nadaje istnienie przedmiotom jako takim i ustanawia relację między przestrzenią a formą. Pojedynczy promień światła zatrzymuje się na powierzchni przedmiotów i przywołuje cienie w tle. Kiedy intensywność światła zmienia się na skutek zmian pogody i pór roku, także wygląd przedmiotów się zmienia. Światło jednak nie staje się przedmiotem i nie przyjmuje kształtu, póki przedmioty materialne go nie przyjmą i wyodręb- nią3. Dla Turrella zaś [...] pracując ze światłem, tym, co naprawdę się liczy, jest tworzenie doświadczenia myśli obcho- dzącej się bez słów, oddanie walorów i wrażenia samego światła, w jakiś sposób zbliżonego do wrażenia dotykowego. Często ludzie wychylają się i próbują go dotknąć4. Drugi aspekt łączący ich osobowości to zain- teresowanie zacieraniem granic przestrzen- nych: z jednej strony Turrell zbadał możli- wość napełnienia pomieszczenia świetlistą i kolorową mgłą, zacierającą jego granice, lub też cieniem tak głębokim, że nie da się już odróżnić energetycznych konturów dzieła od światła „idiosiatkówkowego tworzonego na siatkówce przez przypadkowe wyłado- wanie nerwowe”5; z drugiej strony Ando wykorzystuje cień, żeby nakreślić w budynku 3 T. Ando, Buildings, Writings, Projects, New York 1984, s. 84. 4 C. Adcock, James Turrell. The Art of Light and Space, Berke- ley 1990, s. 2. 5 Tamże. Widok wnętrza eye of the crater. W przestrzeni tej można percypować, w zniekształconej postaci, obraz nieba oraz słuchać zjawisk akustycznych związanych z whispering galleries. Po lewej: wnętrze alpha tunnel, długiego przejścia przechylonego o 9°, wydrążonego we wschodnich zboczach krateru

n i e z n a n e l ą d y, których granice fizycz- znajomości świata zjawisk – dla Turrella nie towaniem; nie przedmiotami w pomieszczeniu, ne są wypierane przez ruchliwość uderzeń jest wehikułem informacji, gdyż samo jest lecz pomieszczeniem. Tworzone są nie rzeczy świetlnych, ujawniających najbardziej skrytą informacją: wewnątrz pomieszczenia, lecz samo wnętrze6. i rytualną naturę danej przestrzeni. [...] moje dzieła nie są spojrzeniem n a c o ś, lecz Turrell za pośrednictwem swoich instalacji Światło – medium przyczyniające się do wejrzeniem w c o ś ; nie ustawieniem pewnej świetlnych tworzy masy światła i cienia poszerzenia zakresu percepcji i pogłębienia masy w przestrzeni, ale tej przestrzeni kształ- odbierane jako byty falujące. Obserwator jest rozdarty pomiędzy świadomością ich niema- terialności a złudzeniem, jakoby tworzyły one jednak istotę namacalną, nawet bardziej namacalną niż przedmioty materialne. Obrazy Turrella nie tyle o p i e r a j ą s i ę na percepcji (jak to się dzieje w sztuce minimali- stycznej lub w ogóle w sztuce), ile s ą t w o r z o n e przez percepcje. Jego „przedmioty” są światłem i przestrzenią i są tak nierozerwalnie związane z percepcją, że nie miałaby sensu próba oderwania tych dzieł od psychologii i procesów psychologicz- nych, które one uruchamiają7. Powstaje w takim razie pytanie, czy jest uprawnione, gdy ma się do czynienia z taki- mi dziełami, operowanie tradycyjnymi meto- dami przedstawienia geometrycznego i teorii cieni (choćby za pośrednictwem najbardziej wymyślnego oprogramowania cyfrowego symulacji komputerowych), by odtworzyć mieniące się kontury ich powierzchowności. Odpowiedź powinna brzmieć negatywnie; dzieła Jamesa Turrella pokazują nieadekwat- ność idei linearnego promieniowania światła – a więc i powstawania cienia – wskazują 6 Tamże, s. 36. 7 Tamże, s. 38. Obok: pomieszczenie alpha Space Na drugiej stornie: pomieszczenie alpha Space, widok z przejścia alpha tunnel.

wszystkie fot. w art.: a. de rosa natomiast na model kwantowy, który cieszy niej percepcji sensorycznej. Być może nasze prawdopodobnie straciliśmy jedną z warto- się dzisiaj wprawdzie największym uzna- wewnętrzne oko, zdolne odczytać wiekowe ści dodanych rysunku, który za pośrednic- niem, ale nie znalazł jeszcze konsekwentne- nawarstwienia – fizyczne i metafizyczne – twem dokładnego odwzorowania kształtu go przełożenia na kategorie infograficzne. znaku tak naturalnie ikonicznego, jakim jest cieni w napadzie hybris usiłuje zatrzymać na Przede wszystkim jednak dzieła Turrella cień, zostało oślepione manichejską koncep- papierze lub na ekranie monitora wiecznie zachęcają do obserwacji cienia w sposób cją przedstawienia, które oświetlając każdy mieniący się ruch Słońca. zbliżony do obserwacji zjawisk świetlnych, kąt swej budowli teoretycznej, było odpowie- sugerując tym samym, iż powinniśmy na dzią na potrzeby czysto racjonalne, na cele tłumaczenie z włoskiego: emiliano ranocchi nowo zdefiniować prawa widzenia oraz ogól- tektoniczne bądź mechaniczne. W ten sposób autoportret 3 [28] 2009 | 55

Agostino De rosa, Muzyka sfer w świetle, Bezkres

by Małopolski Instytut Kultury on Aug 04, 2010

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 6

Statistics

Agostino De rosa, Muzyka sfer w świetle, Bezkres — Document Transcript