Agata Gabiś, "Raša", Przestrzenie władzy

„Widok jest niebywały: droga, po której się agata gabiś przewidywanym terminem, na początku listopada poruszamy, znajduje się na wysokości okien na 1937 roku. Udało się to przede wszystkim dzięki raša górnych piętrach domów i dachów. Wynika to ze temu, że do prac budowlanych przysłano na Istrię specyficznego położenia miasta, i dlatego to, co skazańców z północnych Włoch. Byli to ludzie, widzimy, jest jego konturem, uderzającym niezwykłą którzy odmówili udziału w wojnie z Syrią. Do Rašy regularnością rozmieszczenia domów i dachów. przybyli z całymi rodzinami, spali w barakach na Działa to niemal hipnotycznie – zaledwie w kilka placu budowy, poza który nie mogli wychodzić. Zła- sekund później zrozumiemy, że wszystkie domy znikające miasto godzeniu tej kary miała służyć rozrywka – wieczo- są jednakowe, jakby to był szkic malarski, zaklęty rami rozwieszano na placu białe płótno i robotnicy krąg, dziwny labirynt domów, które są przy tym mogli oglądać projekcje filmowe. Jednak pomimo nadzwyczaj piękne”. szybkiego tempa i starannego wykonania, duce Chwilę później, gdy droga przez moment nie był zadowolony – przyjechał do Rašy jeszcze prowadzi dnem doliny, widać po prawej stronie w trakcie prac i skrytykował lokalizację, jaką wybrał duży plac, stojący przy nim kościół, zabudowania architekt (czyli rozplanowanie miasta w dolinie, jak gospodarcze, i zaraz za nimi szosa znów zaczyna najbliżej kopalń). Według Mussoliniego, idealne się wspinać zalesionym zboczem, a miasteczko górnicze miasto miało się znajdować na szczycie znika wśród drzew. Można mu się przyjrzeć jeszcze góry, dominować nad całą okolicą i odzwierciedlać raz, ze szczytu wzgórza – przypomina zagubioną potęgę „Trzeciego Rzymu”, a nie kryć się między wśród zieleni szachownicę, złożoną z jasnych wzgórzami. prostopadłościanów. Ta szachownica to Raša Architektem, który stworzył całą Rašę, począw- – którą mija się, jadąc z południowej części Istrii szy od koncepcji urbanistycznej, a skończywszy na północny-wschód, w stronę Rijeki – najmłodsze na fontannie przed kościołem, był Gustavo Pulitzer miasto Istrii, z fascynującą, widoczną na każdym Finali. Urodził się w Trieście, ale studiował w Mo- kroku przeszłością i właściwie niewyczuwalną teraź- nachium. Tam zetknął się z Deutscher Werkbund niejszością. Prawdopodobnie każdy, kto stanie na i z Theodorem Fischerem, jednym z założycieli pustym placu i zobaczy biały kościół, smukłe filary tego stowarzyszenia, propagującego lokalne tra- łączące dwie strony ulicy na kształt bramy, zacznie dycje budowlane i szacunek dla okolicy, w którą zadawać sobie pytania: kto wymyślił to miejsce? architekt ma zaingerować, a także łączenie sztuki Kto je zaprojektował? Kto tu mieszkał? I dlaczego z rzemiosłem i przemysłem. Studia, kilka podróży jest tu tak cicho? po Europie i USA, własne poszukiwania i zdobyte Raša, jako włoska Arsia, powstała w ciągu doświadczenia (pracował m.in. przy projektowaniu 547 dni. Jej budowę, rozpoczętą w kwietniu wnętrz statków), jak również duża umiejętność 1936 roku, zainicjował i kontrolował Benito Musso- odczuwania atmosfery miejsca pomogły Pulitzerowi lini (podobnie jak budowę kilku innych górniczych w skomponowaniu zamkniętej, skończonej całości miast, takich jak Littoria, Pontinia czy Carbonia). – miał niepowtarzalną okazję wymyślenia/stwo- Wydobycie węgla było priorytetem dla gospodarki rzenia miasta od podstaw, nadania mu jednolitego kraju, który przygotowywał się do wojny; jednocześ- wyglądu, połączenia wszystkich istotnych elemen- nie budowa od podstaw takiego górniczego miasta tów potrzebnych ludziom do życia. Zaprojektował stała się szansą na stworzenie „idealnego miasta” domy dla 2200 górników, a także, położone nieco dla „człowieka nowych czasów”. To miał być znak wyżej, wille kierownictwa, kościół, urzędy, hotel dla nowej epoki, konkretyzacja wizjonerskich pomysłów samotnych robotników, szkołę, przedszkole, dom Mussoliniego, wreszcie – manifestacja siły i spraw- kultury, basen, boisko, elektrociepłownię i centralę ności działania państwa, którą można chyba uznać telefoniczną. Musiał być świadomy, że Istria jest wszystkie fot. w art.: agata gabiś za udaną, bo budowę zakończono miesiąc przed specyficznym miejscem: „[...] gdzie przez wieki nie- ustannie spotykały się i mieszały trzy wielkie kultury europejskie – romańska, słowiańska i germańska”. 1 Wszystkie cytaty i część wiadomości dotyczących I być może dlatego stylistykę tego miasta trudno historii miasta pochodzą z: T. Gromača, Gustavo Pulitzer przypisać jednemu kierunkowi artystycznemu: Finali [w:] Znikająca Europa, red. K. Raabe, M. Sznajder- znajdziemy tu motywy z architektury modernistycz- man, Wołowiec 2006. 68 69

przez wąskie okna. Można też pójść prosto, między parami filarów, podtrzymującymi daszek z sylwestro- wym neonem 2007, i wejść między zabudowania. W obie strony, równolegle do głównej ulicy ciągną się rzędy takich samych, solidnych domów. Idąc dalej, miniemy ciche przedszkole i szkołę, a także ośrodek zdrowia, przypominający toskańską willę. Droga wznosi się wyżej, prowadzi do starego baru, zarośniętej krzakami elektrowni i gmachu niewiado- mego przeznaczenia (może dawny dom kultury?) z reprezentacyjnym wejściem i wybitymi szybami. I to już koniec miasteczka – chcąc wrócić na główny nej lat dwudziestych, z novecento (czyli włoskiej ta. Najwięcej węgla w historii kopalni wydobyto całego górnictwa w rejonie pobliskiego Labinu, plac, można pójść naokoło. Obok stadionu z nową architektury lat trzydziestych), z art déco, ale także w 1942, na rok przed kapitulacją Włoch – milion jednak bardziej prawdopodobna wydaje się niechęć nawierzchnią (gra w piłkę nożną jest chyba jedną z lokalnego, śródziemnomorskiego budownictwa sto pięćdziesiąt siedem tysięcy ton”. Po 1945 roku do wspierania dalszego rozwoju Rašy. Przecież to z niewielu aktywności mieszkańców Rašy), wy- – jak na przykład spadziste, rozłożyste dachy Istrię włączono w skład Socjalistycznej Federalnej była Arsia, włoskie miasto, i każdy dom przypominał schniętego basenu i kilku domów, przed którymi kryte dachówką czy podcienia wokół placu (w tym Republiki Jugosławii i wtedy Rašą zainteresował o tej przeszłości – w Jugosławii marszałka Tito takie zasadzono rachityczne palmy. Dróżka wzdłuż rzeki nawiązywaniu do tradycji Pulitzer Finali okazał się się kolejny przywódca. Dzięki marszałkowi Ticie miejsce nie powinno się dalej rozwijać. Raša nie prowadzi na tyły kościoła, do pobielonej plebanii. pojętnym uczniem Theodora Fischera). Wszystkie kopalnia (a dzięki niej i miasteczko) stała się na mogła być miastem zbyt ważnym i rozpoznawal- Zaraz za nią stoi kamienny szalet, z wyrytą nazwą elementy podporządkowano zasadzie prostoty dwadzieścia lat „dumą socjalizmu”. Podobnie jak nym – miała pozostać jedynie prowincjonalnym producenta: U. Renzi TORINO. I znów jesteśmy i funkcjonalizmu. W wypadku kościoła św. Barbary za czasów Mussoliniego, w komunistycznej Jugo- miasteczkiem. Oprócz górnictwa upadło rolnictwo na placu – ciszę przerywa ryk skutera, ktoś jedzie prostota pomaga w osiągnięciu niemal mistycznego sławii ciągle brakowało węgla, a kiedy potrzebni byli i port, stopniowo zamykano wszystkie fabryki, w tym w stronę boiska. Ale trwa to tylko moment, potem efektu: z zewnątrz bryła kościoła wygląda jak odwró- ludzie do pracy, specjalne ciężarówki wyruszały do nawet zakład lalkarski. Wciąż zmniejsza się liczba miasteczko ponownie pogrąża się w bezruchu. cony górniczy wózek z dzwonnicą przypominającą Bośni i Kosowa, aby przywieźć stamtąd robotników. mieszkańców: „W przedszkolu do niedawna były trzy Raša jest już tylko wspomnieniem miasta powo- latarnię, natomiast we wnętrzu paraboliczne łuki W kopalni pracowało kilka tysięcy ludzi, a na murach grupy, a teraz zredukowano je do jednej. W szkole łanego do życia ku chwale jednego imperium, sklepienia giną w mroku – prezbiterium oświetlają miasta widniały hasła (częściowo czytelne do dziś): do jednej klasy chodzi dziesięcioro dzieci”. unicestwionego przez drugą dyktaturę, kontrolującą jedynie dwa wąskie, pionowe okna. Można poczuć „Raša odda swoje serce” czy „Każda tona naszego Raša dostała się teraz pod panowanie ciszy, co rozwój sześciu bałkańskich republik. Co pozostało się tam jak w korytarzu lub tunelu prowadzącym węgla to wkład w budowę lepszej przyszłości i cios szczególnie wyraźnie jest odczuwalne we wrześnio- po upadku kolejnych reżimów i ustrojów? Zosta- do światła. dla naszych wrogów”. we przedpołudnie. Ratusz z podcieniami, niewysoką ła architektura – trochę nierealna scenografia Gustavo Pulitzer Finali po zakończeniu budowy Jednak pierwszą na Istrii zamkniętą kopalnią wieżą, dwoma masztami na flagi – zamknięty. o przemyślanych proporcjach i detalach, struktura w 1939 roku wyjechał do USA, aby projektować była właśnie kopalnia w Rašy. W 1966 roku zwolnio- Po przeciwnej stronie ulicy, przy głównym placu skomponowana według racjonalnych reguł, nie włoski pawilon na Wystawę Światową w Nowym no pięć tysięcy osób, zaprzestano wydobycia węgla – kawiarnia z parasolami i wielki pusty prostokąt tracąca przy tym kameralnej, ludzkiej skali. We Jorku. Robotnicy, którzy przybyli do Rašy m.in. i w tym momencie właściwie zakończyła się historia asfaltu. Można przejść na skos, minąć wyschniętą wszechobecnej ciszy niezmiennie trwają jedynie z Sycylii, Sardynii i Furlanii wydobywali już ogromne górniczego miasta. Nie do końca wiadomo, dlacze- fontannę i wejść po rozgrzanych słońcem schodach budynki Gustavo Pulitzera Finalego – i tak Raša ilości węgla. „Kilogram pszenicy lub też kilogram go kopalnię zlikwidowano – mogły zadecydować do kościoła. Drzwi strzeże św. Barbara, chyba niepo- na powrót staje się Arsią. węgla był dla Mussoliniego niczym kilogram zło- względy gospodarcze i konieczność skumulowania trzebnie – kościół jest pusty, światło przesącza się 70 71

Agata Gabiś, "Raša", Przestrzenie władzy

by Małopolski Instytut Kultury on Oct 07, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 262

Statistics

Agata Gabiś, "Raša", Przestrzenie władzy — Presentation Transcript

http://autoportret.pl	261
http://translate.googleusercontent.com	1