Anna Lisa Pecoriello, "Miasto - dziecko", Przestrzenie dziecięce

anna lisa pecoriello miasto – dziecko doświadczenie projektowania z udziałem dzieci florencji Już od kilku lat, we Włoszech oraz w wielu Realizacja tych projektów wymaga zakwestio- innych krajach, mnożą się doświadczenia projek- nowania zbudowanych przez dorosłych stereoty- towania z udziałem mieszkańców. W dziedzinie tej pów dotyczących tego, co ma być dobre dla dzieci, ogromny sukces odniosły próby wciągnięcia dzieci borykania się ze strachem przed samodzielnością w projektowanie miejskiej przestrzeni, zgodnie dzieci. Trzeba zdefiniować na nowo pojęcie odpo- z hasłem: wiedzialności, żeby nie stało się ono kolejnym alibi pozwalającym odbierać dzieciom szansę zdobycia „miasto na miarę dziecka jest lepszym tych doświadczeń, dzięki którym mogą one dora- miastem dla wszystkich”. stać, rozwijać się, dojrzewać. Realizacja projektów dzieci wymaga od instytucji, żeby zaangażowały Wydawałoby się, iż w epoce fragmentacji społecz- się w modyfikowanie procedur, żeby różne działy nej i kryzysu wartości dziecko funkcjonuje jako nowy współpracowały ze sobą, pokonując „wzajemną parametr jakości życia w mieście, co do którego nie nieprzejrzystość”, która charakteryzuje ich pracę. ma różnicy zdań. Równocześnie – bynajmniej nie Wymaga nowego zdefiniowania relacji władzy, w drugiej kolejności – praca na rzecz dzieci bru- zapewniając w ten sposób nie tylko uznanie, lecz talnie zranionych przez życie w naszych miastach również urzeczywistnienie praw najmłodszych zapewnia pozytywny image politykom, którzy chcą członków społeczeństwa. się tym zająć. Jakie jednak wyobrażenie mają dzieci o swoim Jednak niewiele z przeprowadzonych ekspery- mieście i jakie pomysły z tego wynikają? Odkrycie mentów rzeczywiście wciągnęło dzieci i doprowadziło tej wizji było celem projektu uruchomionego we do nowatorskich realizacji. W większości przypadków Florencji przez Urząd Oświaty we współpracy realizacje te odtworzyły tradycyjne wzorce przestrzeni z LAPEI (Laboratorio di Progettazionae Ecologica dla dzieci przy pomocy standardowych technik i biu- degli Insediamenti – Laboratorium Ekologicznego rokratycznych metod. Natomiast wyobrażenie, które Projektowania Miasta) przy uniwersytecie. Zespół dzieci mają o swoim mieście, a w związku z tym także akademicki uaktywnił 10 laboratoriów projektowa- projekty, które z tegoż wyobrażenia powstają, dążą nia z udziałem dzieci w 10 szkołach podstawowych z natury swojej do integrowania różnych wymiarów i średnich znajdujących się w jednej z dzielnic na za- przestrzeni fizycznej i społecznej, do scalenia w jed- chodnich peryferiach Florencji. Chcieliśmy wypraco- nym akcie twórczym, projektowym i realizacyjnym wać różne projekty w zależności od zainteresowań pragnienia posiadania przestrzeni dla siebie, potrzeby i specyfiki kontekstów terytorialnych poszczególnych przywłaszczenia sobie miejsca i opiekowania się nim klas. By całościowy projekt był konsekwentny, przez oraz budowania własnej tożsamosci (w tym wypadku, pierwszy rok pracy utworzono „sieć szkół projektu- bardziej niż kiedykolwiek, chodzi o tożsamość zarów- jących” w dzielnicy. Pod koniec poszczególnych no osobistą, jak i zbiorową). To pragnienie prowadzi laboratoriów ocenialiśmy jakość projektów oraz ich do kryzysu standardowych modeli produkcji przestrze- przydatność do realizacji. Oprócz tego nawiązali- ni publicznej. Projekty dzieci często „tną” rzeczywistość śmy kontakt z innymi działami zarządzania (ruch, w sposób, który uwydatnia sprzeczności i powoduje urbanistyka, prace publiczne, środowisko), żeby konflikty, zamiast wszystko uzgadniać. zweryfikować możliwość wprowadzenia w życie 10

najbardziej ambitnych projektów, a także z rodzinami pieczeństw i możliwości”. Na mapie tej zaznaczono i ze stowarzyszeniami dzielnicowymi, które mogłyby także mieszkania uczniów oraz wyodrębniono „gru- się przyczynić do realizacji niektórych z nich, zgodnie py sąsiedztwa”, czyli dzieci, które mieszkają blisko z praktyką „budowania dla siebie”. W ciągu dwóch siebie i mogłyby razem przebywać drogę do szkoły. lat wypracowano wiele ciekawych projektów i prawie Najbezpieczniejsze trasy z domu do szkoły wybra- wszystkie zostały przeprowadzone w sposób, który no z pomocą samych dzieci, kierując się zasadami dawał uczniom poczucie czegoś zamkniętego i do- największej przyjemności, poczucia bezpieczeństwa konanego. Były to np.: eksperyment, mały warsztat i zmniejszania odległości (wśród dzieci wielu było „budowania dla siebie”, adaptacja opuszczonego ekspertów w wynajdywaniu różnych skrótów). Ce- obszaru, sadzenie krzaków na szkolnym podwór- lem ostatecznym było dojście do takiego próbnego ku, organizacja imprezy z prezentacją projektów dnia, podczas którego dzieci, podzielone na grupy, na zakończenie itd. spotykały się we wcześniej uzgodnionych miejscach Przyjrzyjmy się teraz po kolei kilku tym do- blisko domu i próbowały razem wybrać się do szkoły świadczeniom, które w ciągu ostatnich dwóch lat na piechotę, bez pomocy rodziców. dostarczyły nam informacji o pragnieniach dzieci Sukces inicjatywy, powtarzanej przez szkołę odnośnie swojego miasta: o pragnieniu samodziel- „Montagnola” przez tydzień, udowodnił, iż wystarczy ności, kontaktu z żywiołami przyrody (powietrze, kilka małych posunięć (kilku dorosłych wolontariuszy ziemia, woda, ogień), o potrzebie uwolnienia czasu na niektórych skrzyżowaniach, poczucie bezpie- oraz twórczej i pełnej przygód zabawy. czeństwa wynikające z poruszania się w grupie, uważny dobór trasy oraz tzw. efekt critical mass, Szkoły podstawowe „Montagnola” jaki wytwarza duża grupa dzieci na ulicy wobec nie- i „Martin Luther King” poskromionego natręctwa samochodów), by można było puścić sporą grupę dzieci samych do szkoły. Z rozmów z nauczycielami, rodzicami i uczniami Odbyło się bez żadnych kosztownych przekształceń tych dwóch szkół wynikało, iż istnieje pilna potrze- strukturalnych ruchu drogowego dzielnicy. Jednak ba ulepszenia dojścia do szkoły, żeby dzieci mogły projekt dzieci natrafił na pewien opór tam, gdzie znowu samodzielnie do niej chodzić. Połączenie rze- domagał się zamknięcia dla samochodów drogi czywistych kłopotów związanych z trasą nie na miarę do wzgórza, na którym była położona szkoła, oraz pieszych i wzrostem ruchu samochodowego z jednej strukturalnych zmian ruchu drogowego (takich, jak strony oraz wciąż wzrastającego, przekraczającego np. wprowadzenie w pobliżu szkoły „Martin Luther rozsądną motywację strachu rodziców z drugiej stro- King” trzyfazowych świateł, które wprawdzie czynią ny spowodowało, iż w ciągu ostatnich lat liczba dzieci bezpieczniejszym przechodzenie pieszych przez samodzielnie chodzących do szkoły spadła poniżej ulicę, za to spowalniają ruch samochodowy). Pierw- 5% uczniów obu szkół (przeszło 500 dzieci). Żeby sza propozycja spotkała się z protestem niektórych rozwiązać ten problem, wyszliśmy od rozpoznania rodziców, niechętnych rezygnacji z samochodu rzeczywistej sytuacji: każde dziecko zarysowało i pieszemu odprowadzaniu dzieci do szkoły. Druga na mapie własnej dzielnicy swoją trasę z domu zabłądziła w biurokratycznej machinie urzędów do szkoły, zaznaczając ją nitką kolorowej wełny. ruchu drogowego gminy miasta, po czym upadła Następnie dzieci, z pomocą nauczycieli i rodziców, w konfrontacji z przepisami ruchu drogowego, określiły niebezpieczeństwa, na które natrafiały nastawionymi tylko i wyłącznie na szybki przepływ po drodze (trudności w przechodzeniu przez uli- samochodów. cę, ruch, zanieczyszczenie, obecność budzących poczucie zagrożenia osób), stan utrzymania dróg Szkoła podstawowa „Calvino” i oznakowania oraz całościową jakość ulic (obecność sklepów, zieleń i miejsca do zabawy, wyposażenie, Eksplorując otoczenie szkoły, dzieci z „Calvino” hałas, zapachy). Wszystkie te informacje, wraz odkryły rzekę i nieskończoną ilość materiałów, któ- z kilkoma innymi propozycjami dotyczącymi po- rych dostarczyła ona ludziom w ciągu wieków: glinę, szczególnych, konkretnych problemów, znalazły z której lepić można naczynia lub cegły, trzcinę, wikli- się na olbrzymiej mapie nazwanej „mapą niebez- nę i wierzbę na plecionki, piasek i kamienie. Dzieci 11

zapragnęły zbudować chatę, żeby wypróbować do urzędu miasta i sprawdzili status prawny miejsca materiały naturalne znalezione na miejscu i uzyskać w ramach planu zagospodarowania przestrzennego. w ten sposób miejsce dla siebie, zbudowane własny- Skrawek był przeznaczony na park publiczny, jed- mi rękoma, którym opiekowałyby się na podwórku nak nikt nie mógł z niego korzystać, gdyż był nadal szkoły. Do materiałów znalezionych przy rzece, terenem prywatnym. Nawet właściciel, który chciał którymi dzieci nauczyły się posługiwać zgodnie tam coś zbudować, czekał na korzystniejszą decy- z tradycyjnymi technikami, dochodziły odpadki zję gminy, by rozpocząć swoje działania. Co robić? zbierane w domu czy w szkole (plastikowe butelki, Zrezygnować z urbanistyki, bo urbanistyka i rynek papiery), które można było przetwarzać według rządzą się zbyt twardymi prawami? Niekoniecznie. zasad budownictwa ekologicznego. Zdecydowaliśmy się mimo to stworzyć projekt auli Po zbudowaniu chaty umiejętności budownicze dydaktycznej na wolnym powietrzu. i manualne dzieci, zwykle hamowane sztywnością W tym wypadku instytucje wyszły nam naprze- projektową i ubóstwem materiałów naturalnych ciw: dowiedziawszy się o zaistnieniu projektu, prezes w tradycyjnych miejscach zabawy oraz nadmierną rady dzielnicowej skontaktował się z właścicielami strukturyzacją wolnego czasu, uwolniły się aż do za- i zaproponował im podpisanie umowy o tymczaso- jęcia całej przestrzeni zewnętrznej szkoły koło chaty: we, bezpłatne udostępnienie skrawka ziemi szkole. metodą „budowania dla siebie” zrealizowano drobne W ten sposób rozpoczęła się działalność warsztatu elementy wyposażenia, klomb z ozdobnymi rośli- dydaktycznego ulicy Sansovino zwanego „Laborat- nami i warzywami, cieplarnię dla roślin oraz staw ogród”. W „Laborat-ogrodzie” zebrano mnóstwo pozwalający obserwować życie małego ekosyste- śmieci, pni drzew i innych materiałów naturalnych. mu wodnego. Walka o stworzenie stawu nie była To nas zainspirowało do realizacji laboratorium łatwa, bo w miejscach przeznaczonych dla dzieci „trash-art” z udziałem grupy artystów, którzy współ- prawie zawsze unika się obecności wody. Dobrze pracowali z uczniami w celu wyposażenia terenu to wiedzą dzieci pobliskiej szkoły podstawowej „de w rzeźby z przetworzonych materiałów, w stoliki Filippo”, które pracowały właśnie nad tematem obec- z blatami ze stłuczonych kafelków oraz w drzewa ności publicznych fontann w ogrodach, na ulicach totemiczne. Pod kierunkiem agronoma powstał i na placach dzielnicy: prawie wszystkie te obiekty ogródek biologiczny. Harcerze z dzielnicy pomogli zostały zamknięte dla dobra porządku publicznego zbudować drewniany stół z ławeczkami. Wszystko (pozwoliło to uniknąć np. obecności narkomanów grało – tyle, że z końcem roku szkolnego skończyła albo bezdomnych, którzy z fontann pili i myli się się również umowa i trzeba było zacząć całą pracę od w nich), jednak odbierało zarazem dzieciom prawo początku, z nadzieją, że nie zmienią się w tym czasie do zabawy i do darmowego picia z fontann publicz- reguły planu zagospodarowania przestrzennego i że nych, które przecież przez wieki stanowiły radość w ogrodzie nie zaczną powstawać domy… i dumę naszych placów. Szkoła średnia „Pirandello” Szkoła średnia „Gramsci” Ostatnią historią, którą chcę Państwu opo- Szkoła średnia „Gramsci” pracowała nad wiedzieć, są dzieje „Domku nad rzeką” – projektu poprawą stanu jej bezpośredniego otoczenia. Tuż szkoły średniej „Pirandello”. U jego źródeł leżała idea za wrotami szkolnego podwórka bowiem uczniowie zrobienia czegoś konkretnego dla ulepszenia otocze- byli zmuszeni przechodzić na drugą stronę ulicy nia najbliższego uczniom, czyli szkolnego podwórka. nieprzyjemnym, zniszczonym przejściem podziem- Uczniowie, zainspirowani postacią bohatera książki nym. Mało tego; skrawek ziemi po drugiej stronie J. Giono „Człowiek, który sadził drzewa”, posadzili ulicy leżał od lat odłogiem. Uczniowie wypracowali krzaki w szkolnym ogrodzie. Nieusatysfakcjonowa- projekt rewitalizacji podziemnego przejścia, by je ni, postanowili jednak znaleźć kolejny obszar, już przetworzyć w przestrzeń wystawową do dyspo- na zewnątrz szkoły, którym mogliby się opiekować. zycji szkół, po czym skoncentrowali swoją uwagę Podczas ekspedycji nad rzekę odkryli stary, opusz- na opuszczonym terenie. Zanim jednak zaczęli się czony dom w parku Arcingrosso – obszar przez lata zastanawiać nad odpowiednim projektem, udali się całe wykorzystywany dla najróżniejszych celów: 12

Budowanie dla siebie to praktyka, która w zamierzeniu chce oddać proces budowania w ręce podmiotów zainteresowanych jego re- alizacją: w ręce mieszkańców i bezpośrednich użytkowników. Warsztat budowania dla siebie jest więc warsztatem, w którym buduje się znajdowały się tu kiedyś pola uprawne, nielegalne obiekty swoimi rękoma, wedle swojego gustu wysypiska śmieci, wykopaliska i park. Wszystko i własnej kreatywności. Takie praktyki oczywi- to czekało na zagospodarowanie. Uczniowie napisali ście nie zastępują standardowych procesów projekt centrum monitorowania rzeki oraz edukacji przemysłowych budowania, ale chcą uwydat- środowiskowej, a odnośnie najbliższego otoczenia niać ich ograniczenia. Praktyki budowlane były – projekt stworzenia ogródków, parku przygód bowiem przez całe wieki wypracowywane przez i warsztatu dla miejscowej młodzieży, w którym społeczności lokalne w zgodzie z własnym można by się bawić ciekawiej i konstruktywniej środowiskiem, gustem estetycznym, obecno- niżeli w tradycyjnych parkach publicznych. ścią materiałów na miejscu itd. Powstały w ten Projekt został przedstawiony komisji składającej sposób cuda architektury spontanicznej, archi- się z radnych różnych działów rady miejskiej, która tektury bez architektów, które nadal zadziwiają rozpoczęła sprawdzanie możliwości jego realizacji. nas i fascynują. W przypadku dzieci warsztat W międzyczasie jednak wydarzenia po raz kolejny budowania dla siebie prowadzony jest z pomocą nas wyprzedziły. Pewnego dnia przyjechały koparki dorosłych i wolontariuszy, którzy uczą młodych w celu zbudowania parkingu i ścieżki rowerowej, uczestników kilku prostych technik i pomagają a tym samym i wyburzenia naszego domku. Inny im w realizacji projektów (w tym wypadku mówi projekt, o którym nic nie wiedzieliśmy, był już w toku. się o „budowaniu dla siebie pod kierunkiem”). Wzajemna nieprzejrzystość funkcjonowania wydzia- Warsztaty budowania dla siebie stanowią prak- łów gminy po raz kolejny dała o sobie znać, oszu- tykę promowaną w całej Europie przez liczne kując w ten sposób nawet komisję rady miejskiej. stowarzyszenia właśnie po to, by przywrócić W tej chwili uczniowie, wraz z zaangażowanymi spontaniczność procesom produkcji przestrzeni instytucjami, poszukują alternatywnych rozwiązań, publicznej, by włączać mieszkańców w przemia- by uratować projekt. nę miejsc i w opiekę nad nimi, by przywrócić tym Po dwóch latach pracy obraz projektów szkół miejscom tożsamość, wartość estetyczną i moc staje się coraz bardziej złożony, bogaty i ciekawy. tworzenia więzi społecznych. Trudności jest coraz więcej, ale pierwsze realizacje dostarczają motywacji do dalszego działania. Z ideą miasta dzieci wszyscy zgadzają się na papierze; prawdziwe sprzeczności i konflikty pojawiają się wtedy, gdy próbuje się ją wprowadzać w życie. Borykać się z nimi – to zmieniać coś, co tkwi bardzo głęboko w naszej mentalności i utrudnia współdziałanie wszystkich tych, którzy mogliby razem budować miasto. tłum. emiliano ranocchi wszystkie fot. w artykule: anna lisa pecoriello 13

Anna Lisa Pecoriello, "Miasto - dziecko", Przestrzenie dziecięce

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 15

Statistics

Anna Lisa Pecoriello, "Miasto - dziecko", Przestrzenie dziecięce — Document Transcript