Wacław Idziak, "Hobbici, żonglowanie, bajka, brydż...", Społeczności lokalne

fot.: paweł kula wacław idziak hobbici, żonglowanie, bajka, brydż... o polskich (i nie tylko) wsiach tematycznych 8

fot.: maria idziak W Sierakowie Sławieńskim, małej wsi zagubio- Specjalizacje wsi, miast, regionów i państw pod- Idea tworzenia wsi tematycznych ma nej w środku pomorskich lasów, nikogo nie dziwią legają jednak zmianom wraz z ogólnymi przemiana- u swych podstaw przesłanki wynikające z teorii wędrowcy w strojach hobbitów i krasnoludów – tu mi cywilizacyjnymi. Przemiany te Alvin Toffler określił różnych dyscyplin naukowych: przy sklepie GS spotkać możesz nawet samego jako przechodzenie kolejnych fal rozwoju cywilizacji. Gandalfa. To wioska hobbitów, jedna z polskich wsi Fala rolnictwa rozpoczyna się ok. 10 000 lat temu, • Organizacja i zarządzanie: koncentracja tematycznych. Ich tworzenie jest nowym sposobem stając się zwolna alternatywą dla zbieractwa i myśli- na silnych stronach – sukcesy odnoszą na wyrwanie wsi, szczególnie tych z pegeerowską stwa. Fala przemysłu zaczyna dominować ok. 200 organizacje mające unikalną pozycję na przeszłością, z marazmu i wprowadzenie na ścieżkę lat temu. Razem z jego pojawieniem się nie kończy rynku i potrafiące ją wykorzystać. wiodącą do gospodarki opartej na wiedzy. się jednak całkiem zbieractwo, łowiectwo i rolnictwo. • Teoria polityki: polityka może być pojmo- Te sposoby gospodarowania dalej trwają, jednak ich wana jako zarządzanie przyszłością, jako Wieś tematyczna znaczenie coraz bardziej słabnie. Fala gospodarki proces stopniowego urzeczywistniania wizji opartej na wiedzy (nazywana też erą informacyjno- odnoszącej się do przyszłości. jest wsią, która ma własny, jedyny w swoim rodzaju usługową i pokapitalistyczną) rozpoczyna się pod • Filozofia: aktualne działania czerpią swą pomysł na rozwój. Na podstawie badań pierwszych koniec lat 50. XX w. W tej gospodarce coraz mniej siłę i sens z celu umieszczonego w przy- austriackich wsi tematycznych stwierdzono, że wieś ludzi zajmuje się wytwarzaniem tego, co konkretne, szłości. specjalizująca się w jakiejś dziedzinie odnosi, w porów- namacalne, coraz więcej ludzi pracuje w usługach • Psychologia społeczna: koncentracja na naniu ze zwykłymi wsiami, większe sukcesy na wielu i zajmuje się tym, co trudno uchwytne, niematerialne. jasno zdefiniowanych, wspólnych zadaniach polach. Jej mieszkańcy są bardziej zgodni, chętniej Coraz większe znaczenie ma także wiedza – staje (system zewnętrzny) polepsza znacząco współpracują ze sobą i mają więcej optymizmu. Posia- się ona podstawowym czynnikiem produkcji, dystan- jakość stosunków międzyludzkich (system danie wspólnego celu mobilizuje i podtrzymuje energię sując w tej roli kapitał finansowy i pracę. wewnętrzny). Wynika z tego, że realizacja grup i jednostek. Znalezienie tematu rozwojowego Wieś tematyczna różni się od dotychczasowych klarownych, dobrze zdefiniowanych i przy- pozwala skoncentrować się na tym, co najbardziej sposobów specjalizowania wsi tym, że jej specjaliza- jętych przez społeczność celów prowadzi do istotne. Dobry temat rozwojowy jest dla wsi tym, czym cja jest dopasowana do gospodarki opartej na wie- harmonizacji życia społecznego. dla firmy unikalna propozycja sprzedaży. dzy i powstaje w oparciu o nowe czynniki rozwoju, • Socjologia: ważny, mocny cel stojący przed Specjalizacja wsi to nic nowego, spotykamy najczęściej natury niematerialnej i emocjonalnej. społecznością prowadzi do jej lepszego się z nią od bardzo dawna. Jej podłożem były Temat rozwojowy wsi nie jest dziełem przypadku zgrania i wspólnego przekonania co do różne czynniki, np.: – pracuje się nad nim systematycznie, stosując celowości działań. różnorodne metody generowania pomysłów. • Nauki ekonomiczne: produkt o silnej, • obecność surowców: dymarki, warzenie soli, rozpoznawalnej marce wzbudza większe wapienniki Europejskie wsie tematyczne zainteresowanie i jest bardziej atrakcyjny • jakość gleby, klimat – specyfika upraw: wino- dla klientów. rośl, tytoń, chmiel, sady, len zaczęły powstawać po 1990 r. w ramach programu • idea: miejsca kultu, uniwersytety, wyrocznie, Unii Europejskiej – Leader. Ich tworzenie związane mędrcy było z poprawianiem pozycji konkurencyjnej obsza- • specjalizacja w rzemiosłach: cieśle z Podhala, rów wiejskich, na których upadły dotychczasowe malarki kwiatów z Zalipia, sitarze z Biłgoraja, sposoby gospodarowania. Regiony, które nie były flisacy z Ulanowa do tej pory znane, uzyskały rozgłos i nowe źródła 9

Zasady funkcjonowania wsi tematycznych można określić na podstawie cech wyróżniających tego typu wsie, które powstały w ramach programu UE-Leader i programu odnowy wsi w Dolnej Austrii. Ze względu na to, że wsie tematyczne są przedsięwzięciem stosunkowo świeżej daty, mowa tu raczej o trendach, pewnych tendencjach niż o stabilnych, w pełni dopracowanych formach działań. Wśród tych tendencji wyróżnić można następujące: • Rozwój wsi podąża w kierunku quasi-firmy, tworzy się mini-cluster, którego wspólnym mia- nownikiem, osią krystalizacji jest specjalizacja wsi. W takiej sytuacji łatwiej rodzą się pomysły na przedsięwzięcia indywidualne, bowiem są one tworzone w nawiązaniu do głównego tematu. Specjalizacja sprzyja także przyciąganiu do wsi inwestorów z zewnątrz. Główną atrakcją wsi nie jest już, jak to przeważnie bywa, przestrzeń i tania siła robocza, lecz możliwość przyłączenia się do atrakcyjnego i wspólnie promowanego tematu oraz wykorzystanie efektu synergii. Wieś tematyczna przyciąga zwykle inwestorów nowego typu, zasilających wieś kapitałem ludzkim i informacyjnym. • Przekształcanie wsi w organizację uczącą się. Według Petera Senge tego typu organizację cechuje nie tylko ciągłe podnoszenie kwalifikacji uczestników, ale przede wszystkim nastawie- fot.: maria dąbek nie na innowację, poszukiwanie lepszych sposobów rozwiązywania problemów i wyznaczanie nowych celów, a przede wszystkim orientacja na pięć dyscyplin: myślenie systemowe, modele myślowe, mistrzostwo osobiste, wspólną wizję i zespołowe uczenie się. • Szukanie możliwości zarabiania w zajęciach związanych z gospodarką opartą na wiedzy. Miesz- dochodów dzięki znalezieniu czegoś specjalnego, kańcy wsi tematycznych, pozostając tam, gdzie to jeszcze możliwe, przy swoich dotychczasowych czegoś, z czym można się pokazać światu. zajęciach, zaczynają tworzyć alternatywne źródła dochodu, związane z informacją i usługami. Koncepcja wsi tematycznych jest zbieżna z takimi metodami rozwoju regionalnego, jak np. program • Rozwój sieciowy w miejsce liniowego. Zamiast zwiększania ilości tego samego produktu, rozra- japońskiej prowincji Oita: „Jedna wieś, jeden stanie się puli produktów powiązanych z głównym tematem specjalizacji wsi. produkt”, tworzenie tras tematycznych i układów typu cluster (systemu uzupełniających się ofert). • Przechodzenie od pojedynczych imprez do bardziej rozbudowanych form zarabiania. Najwięcej wsi tematycznych znajduje się obecnie w Dolnej Austrii. Od 2000 r. ich tworzenie odbywa • Prosumpcja, czyli włączanie klienta do współtworzenia produktów wsi. Wiąże się to ściśle z prze- się w ramach czwartego etapu dolnoaustriackiego chodzeniem od produktów o charakterze funkcjonalnym i materialnym do produktów o charakte- programu odnowy wsi. rze emocjonalnym i niematerialnym oraz sprzyja zamianie typowości w wyróżnialność. Metody tworzenia • Tworzenie sieci współpracy, korzystanie przy tworzeniu i sprzedaży produktów z usług specjalistów z zewnątrz w powiązaniu ze stopniowym przechodzeniem od skali lokalnej do skali globalnej oraz wsi tematycznych wiążą się z tzw. badaniami do- z używaniem Internetu jako narzędzia pracy nad specjalizacją wsi i sposobu na jej promocję. ceniającymi (appreciative inquiry). W takich bada- niach szuka się uparcie tego, co dobre, tego, czym mieszkańcy wsi mogą się pochwalić, docenia ich rozliczne zdolności i umiejętności, choćby takie, jak: koszenie, tropienie śladów, opowiadanie dowcipów, kręcenie powrozów, gołębiarstwo. Dzięki badaniom doceniającym można znaleźć, a później lepiej wy- korzystać, wewnętrzne zasoby rozwojowe, tkwiące w kapitale ludzkim i społecznym, a także kulturowym i przyrodniczym wsi. Z takimi badaniami wiąże się wspólne planowanie przyszłości wsi i uczenie się w działaniu. Tu, inaczej niż w szkole, zamiast wkuwać na zapas, uczymy się tego, co aktualnie potrzebne, a wiedza wchodzi do głowy przez ręce. W modelowym założeniu tworzenie wsi tematycznej obejmuje następujące kroki: 1. Znaleźć temat, podstawę specjalizacji, szukając w kulturze, historii, krajobrazie, w tym, co już się robi, w pasjach i zainteresowaniach mieszkań- 10

fot.: maria idziak ców wsi. Najlepiej szukać wspólnie i przy udziale gólnie z Dolnej Austrii, gdzie sprzyja temu duża kogoś z zewnątrz, kto potrafi spojrzeć na wieś samodzielność administracyjna i finansowa wsi. z innej perspektywy, zobaczyć jej szanse w no- Wieś austriacka leży na terenie gminy obejmu- wej gospodarce. jącej od jednej do kilku wsi, dysponuje własnym 2. Opracować zestaw skojarzeń związanych z te- budżetem, a jej przynależność administracyjna nie matem – im odleglejsze, tym lepiej, bo bardziej zmienia się zwykle od wieków. Natomiast wieś polska zaskakują, zwracają uwagę. jest jedną z kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu wsi 3. Rozejrzeć się po świecie i popatrzeć, jak się w gminie, której granice po 1945 r. zmieniały się kilka zarabia na czymś podobnym. razy. Co więcej, nie dysponuje ona swoim budżetem, 4. Wymarzyć sobie własne sposoby na zarabianie, a jej mieszkańcy z rzadka identyfikują się z gminą. koniecznie coś – choćby małego – na najbliższy Słabszą pozycję wyjściową polskich wsi, szczególnie czas i coś, dzięki czemu wieś będzie mogła żyć tych z obszarów problemowych, powodują dodatko- w przyszłości. wo niedostatki w zakresie każdego z kapitałów wsi. 5. Znaleźć miejsce startu, ośrodek rozwoju wsi Mimo tych wszystkich przeszkód, polskie wsie i jej specjalizacji: szkoła, dom kultury, świetlica, tematyczne zbliżają się powoli do modelu działa- kościół, biblioteka itp. nia ich odpowiedników w pozostałych krajach UE. 6. Opowiadać, pisać, pokazywać swój pomysł, szu- Można to wykazać na przykładzie wioski hobbitów kać sprzymierzeńców wśród studentów, naukow- w Sierakowie Sławieńskim. ców, dziennikarzy, pasjonatów, przedsiębiorców. 7. Zrobić coś małego na początek i choć trochę Przekonanie mieszkańców na tym zarobić – praca nad pierwszą imprezą, nad pierwszym projektem będzie szkołą liderów, Sierakowa do tworzenia wioski hobbitów, mimo uczeniem się w działaniu. że odbywało się w procesie partycypacyjnym, nie 8. Szukać podobnych miejsc, uczyć się od innych. było łatwe. Najwięcej kłopotów przysparzało po- 9. Nastawić się na działanie w dłuższej skali: 7-10 lat, konanie barier mentalności. Zadania nie ułatwiała ale znajdować sposoby na zarabianie już teraz. trudna sytuacja materialna mieszkańców wsi i gmi- 10. Uparcie rozwijać specjalizację, nie zbaczać z jej ny Sianów, na terenie której leży Sierakowo. Przy głównego kierunku. tworzeniu specjalizacji wsi włączanie kolejnych mieszkańców do współpracy odbywa się zazwyczaj Funkcjonowanie stopniowo, metodą małych kroków, i wspierane jest dawaniem różnych możliwości zarabiania. Wiedza pierwszych polskich wsi tematycznych napotyka i umiejętności potrzebne do tworzenia specjalizacji na znacznie większe trudności niż wsi tematycz- zdobywane są na zasadzie uczenia się w działa- nych z innych krajów Unii Europejskiej, a szcze- niu. Metodologia badań doceniających sprzyja 11

ujawnianiu się wśród mieszkańców wsi różnych Tworzenie wioski hobbitów talentów i umiejętności. Tak było i tym razem. rozpoczęło się w marcu 2001 r. W początkowym etapie rozwoju wioski hob- Do czerwca 2004 r. udało się bitów siłą wiodącą były osoby z zewnątrz. One m.in.: przygotowywały trasę gry fabularnej i organizowały pierwszy „Jarmark hobbitów”. Jednak do działań • Przygotować i wystawić sztukę pt. „W norce tych zapraszani byli mieszkańcy wsi, którzy przez hobbita” – zrobili to nauczyciele i uczniowie Szkoły to uczyli się nowych ról oraz sposobów zarabiania Podstawowej w Sierakowie, żeby przybliżyć miesz- i dzięki temu, po dwóch latach, mogli rozpocząć kańcom wsi twórczość Tolkiena. w miarę samodzielne prowadzenie obsługi klientów wioski. Na podobnej zasadzie rozpoczęło się wiosną • Zgromadzić osoby zajmujące się: twórczością 2004 r. tworzenie następnych, wynikających z twór- Tolkiena, grami fabularnymi, architekturą ziemi, cera- czego rozwijania pierwotnej idei, atrakcji Sierakowa, miką, astronomią, edukacją ekologiczną i dydaktyką takich jak: gospodarstwa edukacyjne, obserwatorium zabawy, które pomagają w realizacji projektu. astronomiczne, pracownia ceramiczna, pracownia kowalska, trasa interpretacji krajobrazu. Ważną rolę • Przeprowadzić trzy razy praktyki dla studentów w tworzeniu wioski hobbitów odgrywała i odgrywa architektury, w trakcie których, wspólnie z miesz- Szkoła Podstawowa w Sierakowie Sławieńskim. kańcami Sierakowa, przygotowano plany osady Można powiedzieć, że spełnia ona obecnie rolę hobbitów oraz zbudowano osiem domków, pomnik ośrodka rozwoju wsi. smoka Smauga, wieżę elfów, labirynt brzozowy oraz W 2003 r. Sierakowo Sławieńskie zostało karczmę „Pod rozbrykanym kucykiem”. wytypowane – jako jedna z czterech polskich wsi – do udziału w konkursie o Europejską Nagrodę • Zorganizować cztery imprezy „Jarmark hob- Odnowy Wsi i w 2004 r. wyróżnione za szczególne bitów” – na każdym z jarmarków było ponad 1000 osiągnięcie w poszukiwaniu nowych dróg rozwoju gości. Przygotowaniu tej imprezy i uczeniu się wsi. Natomiast wiosną 2004 r. Sierakowo Sła- w działaniu służyły organizowane w tym czasie wieńskie gościło dwukrotnie przedstawicieli wsi w Sierakowie Letnie Akademie Liderów Wiejskich. z województwa opolskiego, którzy pojechali tam, by zapoznać się ze sposobami tworzenia wsi • Uruchomić trasę gier fabularnych i zarobić tematycznych. na niej pierwsze pieniądze. Od wiosny 2003 r. trasa ta obsługiwana jest już samodzielnie przez Żonglowanie i bajka mieszkańców wsi. Pracuje przy niej, ucząc się jednocześnie, ok. 20 osób. to zarodki innej wsi tematycznej. W Podgórkach niedaleko Sierakowa Sławieńskiego tworzona jest • Przeprowadzić we wrześniu 2002 i 2003 r. kraina bajki i zabawy. Tutaj miała powstać pierwotnie imprezy „Urodziny hobbita”. wioska hobbitów, zdecydowano się jednak na baj- kę, bo to łatwiejsze i bliższe możliwościom dzieci • Przygotować imprezę plenerową dla 250 i młodzieży ze Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wy- uczestników X Kongresu Stowarzyszenia Ekonomi- chowawczego, który stał się, podobnie jak szkoła stów Rolnictwa i Agrobiznesu, który odbywał się we w Sierakowie, rdzeniem rozwoju wsi. Po czterech wrześniu 2003 r. w Koszalinie. latach przygotowań, pracy z mieszkańcami i pro- wadzenia letnich warsztatów artystycznych dla • Założyć Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju dzieci i młodzieży, udało się przejąć na rzecz ośrodka fot.: maria idziak Sierakowa i Okolic – Hobbiton. budynki po PGR. Ma w nich powstać centrum bajki i zabawy, a przy nim liceum kreatywności. Podłożem dla powzięcia myśli o założeniu takiego liceum było 12

fot.: maria dąbek żonglowanie. Od listopada 2002 r. do lutego 2003 r., w gminie Malechowo, na terenie której leżą Podgór- ki, udało się nauczyć żonglowania ok. 500 uczniów i uczennic z czterech szkół podstawowych i jednego gimnazjum. Żonglowanie przyciągnęło inne zabawy i techniki wpływające na poprawę funkcjonowania mózgu i twórcze myślenie, stało się także podstawą do nawiązania kontaktów z osobami i organizacjami zajmującymi się dydaktyką kreatywności i zabawy. Pomysł na wioskę brydżową powstał w 2000 r. Jest on efektem projektu zali- czeniowego studentki Marii Dąbek z Politechniki Koszalińskiej, która mieszka we wsi Rzeczenica. Projekt miał pokazać jakiś sposób na ograniczenie biedy na wsi. Najpierw trzeba było znaleźć punkt za- fot.: maria dąbek czepienia, atut wsi, a następnie wokół niego tworzyć pomysły na zarabianie. Po długich poszukiwaniach mocną stroną Rzeczenicy okazali się brydżyści. 13

fot.: maria idziak To musi coś znaczyć, kiedy we wsi 12 osób gra w brydża i to w dodatku na turniejach. Po napisa- Spośród wielu możliwości zarabiania niu projektu pani Maria została zachęcona do jego na brydżu Rzeczenica zamierza na początek realizacji. Do tworzenia wioski brydżowej udało się wybrać takie, jak: jej przyciągnąć, oprócz brydżystów, jeszcze ze 30 innych osób. Do tej pory w Rzeczenicy zorgani- • organizacja turniejów i szkoleń zowano pięć regionalnych turniejów brydżowych, rozpoczęto budowę brydżowych placów zabaw, • wyrób obrusów, popielniczek, unikato- przygotowano bazę danych na temat brydżystów wych kart i innych pamiątek brydżowych i inicjatyw brydżowych, wprowadzono grę w brydża do szkoły podstawowej i gimnazjum, wstępnie • sprzedaż żywności, także w postaci zainteresowano pomysłem wioski brydżowej ama- przetworzonej, np. grzyby, jagody itp., które torów tej gry z całego kraju. Pomysł spodobał się w opakowaniach z etykietą „z wioski brydżo- brydżystom, niektórzy z nich przymierzają się już wej” będą miały dodatkowo walor pamiątki do zakupu działek rekreacyjnych w Rzeczenicy, aby mieć pewność, że na wakacjach zawsze znajdą • organizacja festiwali brydża, spotkania czwartego do gry. rodzin brydżowych, wczasy z brydżem, grzy- W konkurencji z innymi gminami, które też mają bobranie i wędkarstwo z brydżem, turystyka jeziora i lasy, atutem Rzeczenicy będzie połączenie konna i brydż wypoczynku z brydżem. Brydżyści są zorganizo- wani w klubach i stowarzyszeniach, łatwo do nich 14

dotrzeć, łatwo z nimi współpracować i tworzyć to, wybaczania sobie i innym tego, co miało być takie co dzisiaj najbardziej się w biznesie liczy, czyli fajne, a się nie udało. To pozwoli podjąć jeszcze sieć klientów. Klient wioski brydżowej nie zawsze jedną próbę. musi do niej przyjeżdżać. Wiele produktów może W wiosce tematycznej nadal można robić zamówić, korzystając z pośrednictwa Internetu. wszystko to, co robiło się do tej pory, ale trochę Brydżyści to zwykle ludzie z pasją. Jest wśród inaczej, z innym nastawieniem, dla innego klienta. nich wielu specjalistów z różnych dziedzin. Kiedy Zmiana więc nie musi być ani niebezpieczna, ani Rzeczenica nie będzie dla nich anonimowa, łatwiej bolesna. W Sierakowie przemienianym w wioskę uzyska ich pomoc. To tylko część z brydżowych hobbitów dalej będzie się uprawiało ziemię i ho- pomysłów. Wraz z rozwojem wioski zacznie ich dowało zwierzęta, ale już „w innej bajce”. Pożytek przybywać, a razem z tym będzie tam więcej z konia ciągnącego wóz z miłośnikami Tolkiena szans na pracę i zarobek. będzie większy niż z konia pracującego w polu. Hodowcy gołębi dalej mogą się nimi zajmować, ale Marzę gdy stworzą gołębią pocztę Shire, to jeszcze na tym zarobią. Kowal będzie miał nowych klientów, którzy o wsi, która jest miejscem życia, zabawy i pracy dla zapłacą za to, że mogą zwiedzić kuźnię i przy jego lingwistów, kulturoznawców, etnologów, filozofów, pomocy zrobić swoją własną podkowę. Pszczelarz, fizyków, gołębiarzy, ogrodników i rowerzystów, bry- oprócz miodu i wosku, może sprzedawać swoją dżystów i kogo tam jeszcze (rodzaju żeńskiego i mę- wiedzę i doświadczenie. Samodzielnie wykręcony skiego)... Ożywia ich wszystkich, pociąga i wzbogaca miód (a do tego z krainy hobbitów) smakuje lepiej odwaga myślenia i tworzenia, przekraczanie granic niż ten ze sklepu. fot.: marcin sadowski niemożności, urzeczywistnianie najśmielszych po- mysłów. Wieś to ciągle przestrzeń do odkrycia. Teraz w nowym wymiarze. To wyzwanie dla odważnych, bo drogi kręte, wyboiste i pełne zasadzek, a zbójcy siedzą po lasach. Wieś tematyczna to coś nowego, stąd ryzyko porażki większe. Warto jednak zaryzykować. Na wsi, tak jak i w całej gospodarce, kończy się czas pewnych przedsięwzięć, prostych prac, przy których nie da się popełniać błędów. Wchodzimy w świat eksperymentowania, próbowania i błądzenia. Teraz trzeba mieć na to odwagę, ale także umiejętność 15

Wacław Idziak, "Hobbici, żonglowanie, bajka, brydż...", Społeczności lokalne

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 68

Statistics

Wacław Idziak, "Hobbici, żonglowanie, bajka, brydż...", Społeczności lokalne — Document Transcript