fot.: paweł kula
wacław idziak
hobbici, żonglowanie,
bajka, brydż...
o polskich (i nie tylko) wsiach tematycznych
8

fot.: maria idziak
W Sierakowie Sławieńskim, małej wsi zagubio- Specjalizacje wsi, miast, regionów i państw pod- Idea tworzenia wsi tematycznych ma
nej w środku pomorskich lasów, nikogo nie dziwią legają jednak zmianom wraz z ogólnymi przemiana- u swych podstaw przesłanki wynikające z teorii
wędrowcy w strojach hobbitów i krasnoludów – tu mi cywilizacyjnymi. Przemiany te Alvin Toffler określił różnych dyscyplin naukowych:
przy sklepie GS spotkać możesz nawet samego jako przechodzenie kolejnych fal rozwoju cywilizacji.
Gandalfa. To wioska hobbitów, jedna z polskich wsi Fala rolnictwa rozpoczyna się ok. 10 000 lat temu, • Organizacja i zarządzanie: koncentracja
tematycznych. Ich tworzenie jest nowym sposobem stając się zwolna alternatywą dla zbieractwa i myśli- na silnych stronach – sukcesy odnoszą
na wyrwanie wsi, szczególnie tych z pegeerowską stwa. Fala przemysłu zaczyna dominować ok. 200 organizacje mające unikalną pozycję na
przeszłością, z marazmu i wprowadzenie na ścieżkę lat temu. Razem z jego pojawieniem się nie kończy rynku i potrafiące ją wykorzystać.
wiodącą do gospodarki opartej na wiedzy. się jednak całkiem zbieractwo, łowiectwo i rolnictwo. • Teoria polityki: polityka może być pojmo-
Te sposoby gospodarowania dalej trwają, jednak ich wana jako zarządzanie przyszłością, jako
Wieś tematyczna znaczenie coraz bardziej słabnie. Fala gospodarki proces stopniowego urzeczywistniania wizji
opartej na wiedzy (nazywana też erą informacyjno- odnoszącej się do przyszłości.
jest wsią, która ma własny, jedyny w swoim rodzaju usługową i pokapitalistyczną) rozpoczyna się pod • Filozofia: aktualne działania czerpią swą
pomysł na rozwój. Na podstawie badań pierwszych koniec lat 50. XX w. W tej gospodarce coraz mniej siłę i sens z celu umieszczonego w przy-
austriackich wsi tematycznych stwierdzono, że wieś ludzi zajmuje się wytwarzaniem tego, co konkretne, szłości.
specjalizująca się w jakiejś dziedzinie odnosi, w porów- namacalne, coraz więcej ludzi pracuje w usługach • Psychologia społeczna: koncentracja na
naniu ze zwykłymi wsiami, większe sukcesy na wielu i zajmuje się tym, co trudno uchwytne, niematerialne. jasno zdefiniowanych, wspólnych zadaniach
polach. Jej mieszkańcy są bardziej zgodni, chętniej Coraz większe znaczenie ma także wiedza – staje (system zewnętrzny) polepsza znacząco
współpracują ze sobą i mają więcej optymizmu. Posia- się ona podstawowym czynnikiem produkcji, dystan- jakość stosunków międzyludzkich (system
danie wspólnego celu mobilizuje i podtrzymuje energię sując w tej roli kapitał finansowy i pracę. wewnętrzny). Wynika z tego, że realizacja
grup i jednostek. Znalezienie tematu rozwojowego Wieś tematyczna różni się od dotychczasowych klarownych, dobrze zdefiniowanych i przy-
pozwala skoncentrować się na tym, co najbardziej sposobów specjalizowania wsi tym, że jej specjaliza- jętych przez społeczność celów prowadzi do
istotne. Dobry temat rozwojowy jest dla wsi tym, czym cja jest dopasowana do gospodarki opartej na wie- harmonizacji życia społecznego.
dla firmy unikalna propozycja sprzedaży. dzy i powstaje w oparciu o nowe czynniki rozwoju, • Socjologia: ważny, mocny cel stojący przed
Specjalizacja wsi to nic nowego, spotykamy najczęściej natury niematerialnej i emocjonalnej. społecznością prowadzi do jej lepszego
się z nią od bardzo dawna. Jej podłożem były Temat rozwojowy wsi nie jest dziełem przypadku zgrania i wspólnego przekonania co do
różne czynniki, np.: – pracuje się nad nim systematycznie, stosując celowości działań.
różnorodne metody generowania pomysłów. • Nauki ekonomiczne: produkt o silnej,
• obecność surowców: dymarki, warzenie soli, rozpoznawalnej marce wzbudza większe
wapienniki Europejskie wsie tematyczne zainteresowanie i jest bardziej atrakcyjny
• jakość gleby, klimat – specyfika upraw: wino- dla klientów.
rośl, tytoń, chmiel, sady, len zaczęły powstawać po 1990 r. w ramach programu
• idea: miejsca kultu, uniwersytety, wyrocznie, Unii Europejskiej – Leader. Ich tworzenie związane
mędrcy było z poprawianiem pozycji konkurencyjnej obsza-
• specjalizacja w rzemiosłach: cieśle z Podhala, rów wiejskich, na których upadły dotychczasowe
malarki kwiatów z Zalipia, sitarze z Biłgoraja, sposoby gospodarowania. Regiony, które nie były
flisacy z Ulanowa do tej pory znane, uzyskały rozgłos i nowe źródła
9

Zasady funkcjonowania wsi tematycznych
można określić na podstawie cech wyróżniających tego typu wsie, które powstały w ramach pro-
gramu UE-Leader i programu odnowy wsi w Dolnej Austrii. Ze względu na to, że wsie tematyczne
są przedsięwzięciem stosunkowo świeżej daty, mowa tu raczej o trendach, pewnych tendencjach
niż o stabilnych, w pełni dopracowanych formach działań. Wśród tych tendencji wyróżnić można
następujące:
• Rozwój wsi podąża w kierunku quasi-firmy, tworzy się mini-cluster, którego wspólnym mia-
nownikiem, osią krystalizacji jest specjalizacja wsi. W takiej sytuacji łatwiej rodzą się pomysły
na przedsięwzięcia indywidualne, bowiem są one tworzone w nawiązaniu do głównego tematu.
Specjalizacja sprzyja także przyciąganiu do wsi inwestorów z zewnątrz. Główną atrakcją wsi nie
jest już, jak to przeważnie bywa, przestrzeń i tania siła robocza, lecz możliwość przyłączenia
się do atrakcyjnego i wspólnie promowanego tematu oraz wykorzystanie efektu synergii. Wieś
tematyczna przyciąga zwykle inwestorów nowego typu, zasilających wieś kapitałem ludzkim
i informacyjnym.
• Przekształcanie wsi w organizację uczącą się. Według Petera Senge tego typu organizację
cechuje nie tylko ciągłe podnoszenie kwalifikacji uczestników, ale przede wszystkim nastawie-
fot.: maria dąbek
nie na innowację, poszukiwanie lepszych sposobów rozwiązywania problemów i wyznaczanie
nowych celów, a przede wszystkim orientacja na pięć dyscyplin: myślenie systemowe, modele
myślowe, mistrzostwo osobiste, wspólną wizję i zespołowe uczenie się.
• Szukanie możliwości zarabiania w zajęciach związanych z gospodarką opartą na wiedzy. Miesz-
dochodów dzięki znalezieniu czegoś specjalnego, kańcy wsi tematycznych, pozostając tam, gdzie to jeszcze możliwe, przy swoich dotychczasowych
czegoś, z czym można się pokazać światu. zajęciach, zaczynają tworzyć alternatywne źródła dochodu, związane z informacją i usługami.
Koncepcja wsi tematycznych jest zbieżna z taki-
mi metodami rozwoju regionalnego, jak np. program • Rozwój sieciowy w miejsce liniowego. Zamiast zwiększania ilości tego samego produktu, rozra-
japońskiej prowincji Oita: „Jedna wieś, jeden stanie się puli produktów powiązanych z głównym tematem specjalizacji wsi.
produkt”, tworzenie tras tematycznych i układów
typu cluster (systemu uzupełniających się ofert). • Przechodzenie od pojedynczych imprez do bardziej rozbudowanych form zarabiania.
Najwięcej wsi tematycznych znajduje się obecnie
w Dolnej Austrii. Od 2000 r. ich tworzenie odbywa • Prosumpcja, czyli włączanie klienta do współtworzenia produktów wsi. Wiąże się to ściśle z prze-
się w ramach czwartego etapu dolnoaustriackiego chodzeniem od produktów o charakterze funkcjonalnym i materialnym do produktów o charakte-
programu odnowy wsi. rze emocjonalnym i niematerialnym oraz sprzyja zamianie typowości w wyróżnialność.
Metody tworzenia • Tworzenie sieci współpracy, korzystanie przy tworzeniu i sprzedaży produktów z usług specjalistów
z zewnątrz w powiązaniu ze stopniowym przechodzeniem od skali lokalnej do skali globalnej oraz
wsi tematycznych wiążą się z tzw. badaniami do- z używaniem Internetu jako narzędzia pracy nad specjalizacją wsi i sposobu na jej promocję.
ceniającymi (appreciative inquiry). W takich bada-
niach szuka się uparcie tego, co dobre, tego, czym
mieszkańcy wsi mogą się pochwalić, docenia ich
rozliczne zdolności i umiejętności, choćby takie, jak:
koszenie, tropienie śladów, opowiadanie dowcipów,
kręcenie powrozów, gołębiarstwo. Dzięki badaniom
doceniającym można znaleźć, a później lepiej wy-
korzystać, wewnętrzne zasoby rozwojowe, tkwiące
w kapitale ludzkim i społecznym, a także kulturowym
i przyrodniczym wsi. Z takimi badaniami wiąże się
wspólne planowanie przyszłości wsi i uczenie
się w działaniu. Tu, inaczej niż w szkole, zamiast
wkuwać na zapas, uczymy się tego, co aktualnie
potrzebne, a wiedza wchodzi do głowy przez ręce.
W modelowym założeniu tworzenie wsi tematycznej
obejmuje następujące kroki:
1. Znaleźć temat, podstawę specjalizacji, szukając
w kulturze, historii, krajobrazie, w tym, co już się
robi, w pasjach i zainteresowaniach mieszkań-
10

fot.: maria idziak
ców wsi. Najlepiej szukać wspólnie i przy udziale gólnie z Dolnej Austrii, gdzie sprzyja temu duża
kogoś z zewnątrz, kto potrafi spojrzeć na wieś samodzielność administracyjna i finansowa wsi.
z innej perspektywy, zobaczyć jej szanse w no- Wieś austriacka leży na terenie gminy obejmu-
wej gospodarce. jącej od jednej do kilku wsi, dysponuje własnym
2. Opracować zestaw skojarzeń związanych z te- budżetem, a jej przynależność administracyjna nie
matem – im odleglejsze, tym lepiej, bo bardziej zmienia się zwykle od wieków. Natomiast wieś polska
zaskakują, zwracają uwagę. jest jedną z kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu wsi
3. Rozejrzeć się po świecie i popatrzeć, jak się w gminie, której granice po 1945 r. zmieniały się kilka
zarabia na czymś podobnym. razy. Co więcej, nie dysponuje ona swoim budżetem,
4. Wymarzyć sobie własne sposoby na zarabianie, a jej mieszkańcy z rzadka identyfikują się z gminą.
koniecznie coś – choćby małego – na najbliższy Słabszą pozycję wyjściową polskich wsi, szczególnie
czas i coś, dzięki czemu wieś będzie mogła żyć tych z obszarów problemowych, powodują dodatko-
w przyszłości. wo niedostatki w zakresie każdego z kapitałów wsi.
5. Znaleźć miejsce startu, ośrodek rozwoju wsi Mimo tych wszystkich przeszkód, polskie wsie
i jej specjalizacji: szkoła, dom kultury, świetlica, tematyczne zbliżają się powoli do modelu działa-
kościół, biblioteka itp. nia ich odpowiedników w pozostałych krajach UE.
6. Opowiadać, pisać, pokazywać swój pomysł, szu- Można to wykazać na przykładzie wioski hobbitów
kać sprzymierzeńców wśród studentów, naukow- w Sierakowie Sławieńskim.
ców, dziennikarzy, pasjonatów, przedsiębiorców.
7. Zrobić coś małego na początek i choć trochę Przekonanie mieszkańców
na tym zarobić – praca nad pierwszą imprezą,
nad pierwszym projektem będzie szkołą liderów, Sierakowa do tworzenia wioski hobbitów, mimo
uczeniem się w działaniu. że odbywało się w procesie partycypacyjnym, nie
8. Szukać podobnych miejsc, uczyć się od innych. było łatwe. Najwięcej kłopotów przysparzało po-
9. Nastawić się na działanie w dłuższej skali: 7-10 lat, konanie barier mentalności. Zadania nie ułatwiała
ale znajdować sposoby na zarabianie już teraz. trudna sytuacja materialna mieszkańców wsi i gmi-
10. Uparcie rozwijać specjalizację, nie zbaczać z jej ny Sianów, na terenie której leży Sierakowo. Przy
głównego kierunku. tworzeniu specjalizacji wsi włączanie kolejnych
mieszkańców do współpracy odbywa się zazwyczaj
Funkcjonowanie stopniowo, metodą małych kroków, i wspierane jest
dawaniem różnych możliwości zarabiania. Wiedza
pierwszych polskich wsi tematycznych napotyka i umiejętności potrzebne do tworzenia specjalizacji
na znacznie większe trudności niż wsi tematycz- zdobywane są na zasadzie uczenia się w działa-
nych z innych krajów Unii Europejskiej, a szcze- niu. Metodologia badań doceniających sprzyja
11

ujawnianiu się wśród mieszkańców wsi różnych
Tworzenie wioski hobbitów talentów i umiejętności. Tak było i tym razem.
rozpoczęło się w marcu 2001 r. W początkowym etapie rozwoju wioski hob-
Do czerwca 2004 r. udało się bitów siłą wiodącą były osoby z zewnątrz. One
m.in.: przygotowywały trasę gry fabularnej i organizowały
pierwszy „Jarmark hobbitów”. Jednak do działań
• Przygotować i wystawić sztukę pt. „W norce tych zapraszani byli mieszkańcy wsi, którzy przez
hobbita” – zrobili to nauczyciele i uczniowie Szkoły to uczyli się nowych ról oraz sposobów zarabiania
Podstawowej w Sierakowie, żeby przybliżyć miesz- i dzięki temu, po dwóch latach, mogli rozpocząć
kańcom wsi twórczość Tolkiena. w miarę samodzielne prowadzenie obsługi klientów
wioski. Na podobnej zasadzie rozpoczęło się wiosną
• Zgromadzić osoby zajmujące się: twórczością 2004 r. tworzenie następnych, wynikających z twór-
Tolkiena, grami fabularnymi, architekturą ziemi, cera- czego rozwijania pierwotnej idei, atrakcji Sierakowa,
miką, astronomią, edukacją ekologiczną i dydaktyką takich jak: gospodarstwa edukacyjne, obserwatorium
zabawy, które pomagają w realizacji projektu. astronomiczne, pracownia ceramiczna, pracownia
kowalska, trasa interpretacji krajobrazu. Ważną rolę
• Przeprowadzić trzy razy praktyki dla studentów w tworzeniu wioski hobbitów odgrywała i odgrywa
architektury, w trakcie których, wspólnie z miesz- Szkoła Podstawowa w Sierakowie Sławieńskim.
kańcami Sierakowa, przygotowano plany osady Można powiedzieć, że spełnia ona obecnie rolę
hobbitów oraz zbudowano osiem domków, pomnik ośrodka rozwoju wsi.
smoka Smauga, wieżę elfów, labirynt brzozowy oraz W 2003 r. Sierakowo Sławieńskie zostało
karczmę „Pod rozbrykanym kucykiem”. wytypowane – jako jedna z czterech polskich wsi
– do udziału w konkursie o Europejską Nagrodę
• Zorganizować cztery imprezy „Jarmark hob- Odnowy Wsi i w 2004 r. wyróżnione za szczególne
bitów” – na każdym z jarmarków było ponad 1000 osiągnięcie w poszukiwaniu nowych dróg rozwoju
gości. Przygotowaniu tej imprezy i uczeniu się wsi. Natomiast wiosną 2004 r. Sierakowo Sła-
w działaniu służyły organizowane w tym czasie wieńskie gościło dwukrotnie przedstawicieli wsi
w Sierakowie Letnie Akademie Liderów Wiejskich. z województwa opolskiego, którzy pojechali tam,
by zapoznać się ze sposobami tworzenia wsi
• Uruchomić trasę gier fabularnych i zarobić tematycznych.
na niej pierwsze pieniądze. Od wiosny 2003 r.
trasa ta obsługiwana jest już samodzielnie przez Żonglowanie i bajka
mieszkańców wsi. Pracuje przy niej, ucząc się
jednocześnie, ok. 20 osób. to zarodki innej wsi tematycznej. W Podgórkach
niedaleko Sierakowa Sławieńskiego tworzona jest
• Przeprowadzić we wrześniu 2002 i 2003 r. kraina bajki i zabawy. Tutaj miała powstać pierwotnie
imprezy „Urodziny hobbita”. wioska hobbitów, zdecydowano się jednak na baj-
kę, bo to łatwiejsze i bliższe możliwościom dzieci
• Przygotować imprezę plenerową dla 250 i młodzieży ze Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wy-
uczestników X Kongresu Stowarzyszenia Ekonomi- chowawczego, który stał się, podobnie jak szkoła
stów Rolnictwa i Agrobiznesu, który odbywał się we w Sierakowie, rdzeniem rozwoju wsi. Po czterech
wrześniu 2003 r. w Koszalinie. latach przygotowań, pracy z mieszkańcami i pro-
wadzenia letnich warsztatów artystycznych dla
• Założyć Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju dzieci i młodzieży, udało się przejąć na rzecz ośrodka
fot.: maria idziak
Sierakowa i Okolic – Hobbiton. budynki po PGR. Ma w nich powstać centrum bajki
i zabawy, a przy nim liceum kreatywności. Podłożem
dla powzięcia myśli o założeniu takiego liceum było
12

fot.: maria dąbek
żonglowanie. Od listopada 2002 r. do lutego 2003 r.,
w gminie Malechowo, na terenie której leżą Podgór-
ki, udało się nauczyć żonglowania ok. 500 uczniów
i uczennic z czterech szkół podstawowych i jednego
gimnazjum. Żonglowanie przyciągnęło inne zabawy
i techniki wpływające na poprawę funkcjonowania
mózgu i twórcze myślenie, stało się także podstawą
do nawiązania kontaktów z osobami i organizacjami
zajmującymi się dydaktyką kreatywności i zabawy.
Pomysł na wioskę brydżową
powstał w 2000 r. Jest on efektem projektu zali-
czeniowego studentki Marii Dąbek z Politechniki
Koszalińskiej, która mieszka we wsi Rzeczenica.
Projekt miał pokazać jakiś sposób na ograniczenie
biedy na wsi. Najpierw trzeba było znaleźć punkt za-
fot.: maria dąbek
czepienia, atut wsi, a następnie wokół niego tworzyć
pomysły na zarabianie. Po długich poszukiwaniach
mocną stroną Rzeczenicy okazali się brydżyści.
13

fot.: maria idziak
To musi coś znaczyć, kiedy we wsi 12 osób gra
w brydża i to w dodatku na turniejach. Po napisa-
Spośród wielu możliwości zarabiania niu projektu pani Maria została zachęcona do jego
na brydżu Rzeczenica zamierza na początek realizacji. Do tworzenia wioski brydżowej udało się
wybrać takie, jak: jej przyciągnąć, oprócz brydżystów, jeszcze ze 30
innych osób. Do tej pory w Rzeczenicy zorgani-
• organizacja turniejów i szkoleń zowano pięć regionalnych turniejów brydżowych,
rozpoczęto budowę brydżowych placów zabaw,
• wyrób obrusów, popielniczek, unikato- przygotowano bazę danych na temat brydżystów
wych kart i innych pamiątek brydżowych i inicjatyw brydżowych, wprowadzono grę w brydża
do szkoły podstawowej i gimnazjum, wstępnie
• sprzedaż żywności, także w postaci zainteresowano pomysłem wioski brydżowej ama-
przetworzonej, np. grzyby, jagody itp., które torów tej gry z całego kraju. Pomysł spodobał się
w opakowaniach z etykietą „z wioski brydżo- brydżystom, niektórzy z nich przymierzają się już
wej” będą miały dodatkowo walor pamiątki do zakupu działek rekreacyjnych w Rzeczenicy,
aby mieć pewność, że na wakacjach zawsze znajdą
• organizacja festiwali brydża, spotkania czwartego do gry.
rodzin brydżowych, wczasy z brydżem, grzy- W konkurencji z innymi gminami, które też mają
bobranie i wędkarstwo z brydżem, turystyka jeziora i lasy, atutem Rzeczenicy będzie połączenie
konna i brydż wypoczynku z brydżem. Brydżyści są zorganizo-
wani w klubach i stowarzyszeniach, łatwo do nich
14

dotrzeć, łatwo z nimi współpracować i tworzyć to, wybaczania sobie i innym tego, co miało być takie
co dzisiaj najbardziej się w biznesie liczy, czyli fajne, a się nie udało. To pozwoli podjąć jeszcze
sieć klientów. Klient wioski brydżowej nie zawsze jedną próbę.
musi do niej przyjeżdżać. Wiele produktów może W wiosce tematycznej nadal można robić
zamówić, korzystając z pośrednictwa Internetu. wszystko to, co robiło się do tej pory, ale trochę
Brydżyści to zwykle ludzie z pasją. Jest wśród inaczej, z innym nastawieniem, dla innego klienta.
nich wielu specjalistów z różnych dziedzin. Kiedy Zmiana więc nie musi być ani niebezpieczna, ani
Rzeczenica nie będzie dla nich anonimowa, łatwiej bolesna. W Sierakowie przemienianym w wioskę
uzyska ich pomoc. To tylko część z brydżowych hobbitów dalej będzie się uprawiało ziemię i ho-
pomysłów. Wraz z rozwojem wioski zacznie ich dowało zwierzęta, ale już „w innej bajce”. Pożytek
przybywać, a razem z tym będzie tam więcej z konia ciągnącego wóz z miłośnikami Tolkiena
szans na pracę i zarobek. będzie większy niż z konia pracującego w polu.
Hodowcy gołębi dalej mogą się nimi zajmować, ale
Marzę gdy stworzą gołębią pocztę Shire, to jeszcze na tym
zarobią. Kowal będzie miał nowych klientów, którzy
o wsi, która jest miejscem życia, zabawy i pracy dla zapłacą za to, że mogą zwiedzić kuźnię i przy jego
lingwistów, kulturoznawców, etnologów, filozofów, pomocy zrobić swoją własną podkowę. Pszczelarz,
fizyków, gołębiarzy, ogrodników i rowerzystów, bry- oprócz miodu i wosku, może sprzedawać swoją
dżystów i kogo tam jeszcze (rodzaju żeńskiego i mę- wiedzę i doświadczenie. Samodzielnie wykręcony
skiego)... Ożywia ich wszystkich, pociąga i wzbogaca miód (a do tego z krainy hobbitów) smakuje lepiej
odwaga myślenia i tworzenia, przekraczanie granic niż ten ze sklepu.
fot.: marcin sadowski
niemożności, urzeczywistnianie najśmielszych po-
mysłów. Wieś to ciągle przestrzeń do odkrycia. Teraz
w nowym wymiarze. To wyzwanie dla odważnych,
bo drogi kręte, wyboiste i pełne zasadzek, a zbójcy
siedzą po lasach.
Wieś tematyczna to coś nowego, stąd ryzyko
porażki większe. Warto jednak zaryzykować. Na wsi,
tak jak i w całej gospodarce, kończy się czas pew-
nych przedsięwzięć, prostych prac, przy których
nie da się popełniać błędów. Wchodzimy w świat
eksperymentowania, próbowania i błądzenia. Teraz
trzeba mieć na to odwagę, ale także umiejętność
15