Agnieszka Sabor, "Miasto w mieście", Społeczności lokalne

agnieszka sabor miasto w mieście wczoraj i dziś krakowskiego kazimierza Turyści, którzy przyjeżdżają do Krakowa, bardzo często nazywają Kazimierz gettem. Być może do takiego wyobrażenia przyczyniła się „Li- sta Schindlera” i fakt, że jej amerykański reżyser użył plenerów dawnej żydowskiej dzielnicy po to, aby pokazać nazistowskie getto. Tymczasem kra- kowscy Żydzi mieszkali na Kazimierzu od końca XV w. (wcześniej osiedlali się głównie w dzisiejszej dzielnicy uniwersyteckiej; ulica św. Anny, prowa- dząca do Collegium Maius, nazywana była nawet w średniowieczu „Judengasse”, a pierwsze duże grupy Żydów przybyły do miasta założonego przez Kazimierza Wielkiego dopiero w czasach panowa- nia Jana Olbrachta, po tym, jak przypisano im winę za pożar kościoła uniwersyteckiego) do wiosny roku 1941. Wtedy to, decyzją okupanta, na prawym brze- gu Wisły, w części najbardziej proletariackiej i biednej dzielnicy Krakowa – w Podgórzu, powstało getto: usytuowane w dolinie, odgrodzone od reszty miasta rzeką i wapiennymi skałami (choć zbudowano oczy- wiście mury w kształcie macew – żydowskich tablic nagrobnych), z fatalną infrastrukturą mieszkaniową, z zapleczem przemysłowym przejętym przez nazi- stowskich przedsiębiorców. Przed wojną Kazimierz był osobnym światem, a wyraźną granicę stanowiła w Krakowie ul. Dietla. Po jednej jej stronie mówiono po polsku, po drugiej – dominował jidisz. Rafael „Felek” Scharf – zmarły niedawno krakowianin, syjonista i londyński dzienni- karz – pisał w znakomitym zbiorze esejów „Co mnie 32

i Tobie, Polsko”: „Przejdź ulicą Grodzką i Stradom, Ozjasz Thon, poseł na Sejm, przewodniczący Koła gdzie jest kino Warszawa, pamiętne jako scena Posłów Żydowskich w Sejmie, syjonistyczny przy- wieców politycznych – tu przemawiał Włodzimierz wódca. Niedaleko stamtąd były inne bóżnice, Pop- Żabotyński po wyroku za zabójstwo Arlosorroffa pera, Kupa, Ajzyka, Wysoka. Na ulicy Orzeszkowej w Palestynie. Przekroczysz ulicę Dietla, tę szero- pod numerem 7 była redakcja i drukarnia Nowego ką arterię biegnącą od Grzegórzek po Wisłę, i już Dziennika, który (jak Chwila we Lwowie i Nasz Prze- jesteś gląd w Warszawie) był żydowską gazetą codzienną w języku polskim (...). Na ulicy Bocheńskiej był teatr w sercu byłego żydowskiego Kazimierza. żydowski – zespoły aktorów, w tym słynna Trupa Wi- leńska z Jonaszem Turkowem, grały sztuki aktorów Tu była restauracja Thorna, tu kamienica Süssera, żydowskich – Pereca, Szaloma Alejchema, Goldfa- która mogła służyć za model do tego wiersza Gomu- dena, Anskiego. Za rogiem na Skawińskiej mieścił lickiego, gdzie <<na krużgankach balkonów pościel się kahał – zarząd gminy żydowskiej, a także się wietrzyła, z kuchni woń ryb smażonych płynęła Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczne”. niemiła, a w kącie akacje marły na suchoty>> (...) Kazimierz stał się „quasi-gettem” dopiero po za- Zapuść się w ten labirynt uliczek, zaułków noszących kończeniu wojny, gdy z ponad sześćdziesięcioty- imiona ze Starego Testamentu – Jakuba, Józefa, Iza- sięcznej społeczności krakowskich Żydów pozostały aka, Estery. Na ulicy Szerokiej była tandeta – moż- jedynie resztki, z których część zdecydowała się na by ją nazwać <<matką wszystkich tandet>>. Tu na emigrację (znaczenie miał tutaj na pewno po- słynna bóżnica Remu, nazwana na cześć wielkiego wojenny „pogrom krakowski”, opisywany m.in. przez krakowskiego rabina i uczonego, Mojżesza Isserle- naocznego świadka, Romana Polańskiego). Po kilku sa, i wielka Stara Bóżnica, Alterschul. (...) Na rogu latach miało się okazać, że gmina żydowska liczy kil- ulic Brzozowej i Podbrzezia (nie zalatywało tu wonią kaset osób i stale maleje (na pocz. lat 90. – ok. 180 drzew, ale aromatem świeżego pieczywa z piekarni osób, głównie starych i schorowanych). Nowe, komu- p. Beigla) stała szkoła, Szkoła Powszechna i Gimna- nistyczne władze zadecydowały, że na wyludnionym zjum Hebrajskie. (...) Był to zakład wychowawczy ze Kazimierzu ulokuje się wszystkich, którzy stanowią świeckim programem obowiązującym w gimnazjach państwowych. Dodatkowo była nauka przedmiotów potencjalne zagrożenie judaistycznych – Biblii, historii literatury w języku hebrajskim. Uczniowie ciągnęli do szkoły z daleka dla dobrego obrazu miasta. Zaczęła się degradacja – z Dębnik, Prądnika, z Krowodrzy, nawet z Wielicz- tej przestrzeni – zarówno w sensie socjalnym, jak ki. (...) Na ulicy Miodowej był tzw. Tempel, synago- i historycznym. W latach 70. nie zahamowała jej ga postępowa, w której kaznodzieją był szacowny próba (równie nienaturalna) uczynienia z Kazimie- 33

rza krakowskiego Montmartru i osiedlenia tu artystów (śladem po tym „dekrecie” jest brzydki, kanciasty blok tuż koło Starej Synagogi). Część mojej rodziny jeszcze po wojnie posiadała udział w jednej z kamienic przy ulicy Kupa. Kamienicę sprzedano w latach 60. – w obawie przed lokatorami narzuconymi przez władze. Kiedy na Placu Nowym kręcono scenę pożaru do filmu „Noce i Dnie”, spalono zabytkową kamienicę – to prawda, że już zrujnowaną. Inne trzeba było po prostu wyburzać. O dawnych mieszkańcach dzielnicy na co dzień starano się nie pamiętać, choć na ulicy Szerokiej, w Starej Synagodze, powstał poświęcony krakow- skim Żydom oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. Być może pamięć przeniosła się do podświadomości: w mieszkaniach intrygowały ślady po mezuzach (zwitkach pergaminu z wypisanymi wersami Tory, wieszanymi przez Żydów jako rodzaj talizmanu), w dawnej koszernej rzeźni mieścił się sklep mięsny. Jerzy Panek – wielki i bardzo „osobny” artysta – boha- terami swoich drzeworytów uczynił lwy z żydowskich nagrobków graniczącego z jego pracownią cmenta- rza Remuh. Kilkunastu starych Żydów spotykało się tuż obok, w maleńkiej synagodze Remuh albo na zapleczu Templa. Niewielu nowych mieszkańców dzielnicy wiedziało o szabasowych modlitwach. Nie wiadomo, na ile (i czy w ogóle) podświado- mość społeczna przyczyniła się do tego, co stało się na Kazimierzu po 1989 r. Na pewno jakąś – dobrą i złą – rolę w ponownym „odkryciu” Kazimierza ode- 34

grała „Lista Schindlera”. Popularność filmu Spielberga zberg. Miejsca rozrywki, ale także galerie i anty- sprawiła, że byłe „miasto żydowskie na Kazimierzu” kwariaty wdzierają się wszędzie – niestety czasem zaludniło się turystami, na początku głównie zagra- także na podwórka zamieszkanych kamienic (tak nicznymi: z Niemiec, USA, Izraela. Grupy polskie zniszczono przepiękny dziedziniec kamienicy między liczniej zaczęły pojawiać się tutaj znacznie później, ulicami Meiselsa i Józefa). ok. roku 2000. Niewątpliwie miała na to wpływ pol- Wraz z rozwojem pojawiły się bowiem nowe sko-żydowska debata, rozwijająca się przynajmniej zagrożenia. Jednym z nich, bardzo dużym zresztą, od 1987 r. (wtedy to Jan Błoński opublikował słynny jest „makdonaldyzacja”, zarówno na poziomie aktyw- tekst „Biedni Polacy patrzą na getto”). Wielką rolę ności kulturalnej tej dzielnicy, która może zredukować w „rewitalizacji” odegrał, świętujący w tym roku pięt- się do życia knajpianego, jak i na poziomie turystycz- nastolecie, Festiwal Kultury Żydowskiej – inicjatywa nej eksploatacji przeszłości (pseudożydzi w jarmuł- Janusza Makucha i jego przyjaciół. Odbywająca się kach pozujący do zdjęć). Innym niebezpieczeństwem w historycznych wnętrzach i plenerach Kazimierza jest nadmiar, który – paradoksalnie – może obniżyć tygodniowa impreza, obejmująca warsztaty, kon- jakość codziennego życia na Kazimierzu (ile razy certy, wykłady i wystawy, asymilowała miejscową w ciągu dnia można znieść grupę turystów lub mło- ludność z zapomnianą, żydowską przeszłością dzieży przechodzącą przez podwórko domu, w któ- tego miejsca, a także zmieniała obraz Polski wśród rym się mieszka?). Na szczęście przykład berlińskiej środowisk żydowskich za granicą. Co ważne, w wiel- dzielnicy Kreuzberg wskazuje, że miasto potrafi kim stopniu przyczyniła się również do odrodzenia ewoluować. A w Krakowie na rewitalizację z całą (oczywiście na tyle, na ile było to w ogóle możliwe) pewnością oczekuje prawobrzeżne Podgórze. żywej i nowoczesnej kultury żydowskiej w Polsce. Nie bez powodu właśnie tutaj, za sprawą rabina Sachy Pecarica i Ewy Gordon, po raz pierwszy wszystkie fot. w artykule: łukasz baksik po wojnie tłumaczona jest na język polski Tora; tu powrócono do prastarego obyczaju komentowania Pisma. Dziś działają tu Centrum Kultury Żydowskiej, Muzeum Galicja, Wydawnictwo Austeria, żydowskie restauracje, koszerny hotel. Kazimierz pozostać musi dzielnicą postży- dowską – opuszczonych kamienic nigdy już nie zasiedlą potomkowie ich byłych mieszkańców. Ale, paradoksalnie, zamknięta Zagładą historia odrodziła żydowską dzielnicę, w której nie ma już Żydów. W miarę jak rósł jej prestiż, podnosiły się ceny nieruchomości (5 tys. zł. za metr kwadratowy nikogo tu nie dziwi). Na ulicach widać więc kontrasty: dziś mieszkają tu jeszcze krakowianie niezamożni, często pozostający na marginesie społeczeństwa, ale większość stanowią już ludzie znacznie lepiej sytuowani: prawnicy, lekarze, dziennikarze. Ta mieszanka ruin i świeżo otynkowanych, mieszczańskich kamienic przyciąga młodzież i artystów. Zmienił się cotygo- dniowy „pchli targ”. Na Placu Nowym codziennie można kupić nie tylko cebulę, ale i świeżą bazylię. Otoczony dziesiątkami kawiarń, restauracji, barów i pubów, wieczorami przypomina Soho albo Kreu- 35

http://autoportret.pl	40
http://209.85.229.132	1
http://webcache.googleusercontent.com	1

Agnieszka Sabor, "Miasto w mieście", Społeczności lokalne

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 42

Statistics

Agnieszka Sabor, "Miasto w mieście", Społeczności lokalne — Document Transcript