Leszek Bylina, "Dwór na stacji", Ogrody

Był taki czas, gdy kształtując przestrzeń swojej teatralne, pokazy sztucznych ogni i wystawne kola- leszek bylina działalności, ludzie pamiętali o ogrodach. Powsta- cje, urządzano tańce. Słowo „vauxhall” (foxal) stało wały one wokół domów mieszkalnych i budynków się synonimem „zabawy wieczornej ogrodnej”. użyteczności publicznej. Parkami lub skwerami Pierwsze dworce kolejowe – z braku wzorców dwór na stacji, zapełniano wolne przestrzenie miejskie, także – nawiązywały stylistyką do założeń pałacowych, te, które dziś niewiele osób z ogrodami kojarzy: na co wskazuje też etymologia wyrazu „dworzec”: koszary wojskowe, lotniska czy stacje kolejowe. duży dwór (słowo „pałac” nie bardzo pasowało A ogrodowe otoczenie pierwszych dworców kole- do utylitarnej roli budowli). Również niemiecki jowych było czymś tak oczywistym, że jego ślady „bahnhof” to tyle, co czyli krótka historia ogrodów kolejowych odnajdujemy nawet w słownictwie określającym główny budynek stacyjny. Rosyjski rzeczownik „dwór kolejowy”. „вокзал” (wokzał) czy jego polski odpowiednik „foksal” (foxsal, foxel) oznaczają dworzec kolejowy. Tereny zielone wokół budynku dworca projektowano Tak nazywano pierwsze dworce Drogi Żelaznej według dworskiego modelu: od strony wejścia głów- Warszawsko-Wiedeńskiej. „Lubownikom przyjem- nego znajdował się „dziedziniec honorowy” (cour nej zabawy donosimy, że FOXAL na stacji kolejowej d’honneur) – reprezentacyjny podjazd ozdobiony w Grodzisku wewnętrznie ukończony i wspaniale zieleńcem w formie gazonu. Gazony bywały róż- przyozdobiony został” – informowała w 1845 r. norodne: okrągłe, owalne, eliptyczne, kwadratowe, prasa warszawska. Nazwa pochodzi bezpośrednio prostokątne, trójkątne – rzadziej w kształcie „serka”, od podlondyńskiej posiadłości Vauxhall, która sła- charakterystycznym dla założeń dworskich. Tworzo- wę swą zawdzięczała właścicielce, Joannie Vaux. no na nich kompozycje kwiatowe (nierzadko o wy- W 2. połowie XVIII w. założyła ona ogród publiczny szukanej formie) lub zachowywano jako trawniki. dla „wyższego towarzystwa”, w którym rozbrzmiewa- Na wielu stacjach, które nie posiadały zbyt rozle- ła muzyka, organizowano wieczorne przedstawienia głego podjazdu, w przestrzeni między placem a pero- 4

nem, przy bocznej elewacji dworca zakładano partery wyznaczały granice terenu kolejowego, stanowiły kwiatowe. Miewały one układ symetryczny w stosun- ogrodzenie i zaporę przed wiatrem i śniegiem. Ży- ku do budynku (przy obu elewacjach bocznych), jak wopłoty zakładano najczęściej z jednej, nawietrznej na przykład przy dworcu w Podgórzu, popularniejsze strony toru, a tylko w wyjątkowych wypadkach – gdy były jednak te niesymetryczne, które spotkać można kierunek wiatru bywał zmienny – z obu stron. Do na wielu małych stacjach Kolei Transwersalnej (np. budowy wykorzystywano najczęściej świerk pospolity Zwardoń, Sól, Milówka, Górka, Rajcza i in.). Często, (Picea excelsa), który ma tę zaletę, że (jak większość w celu kompozycyjnego przedłużenia budynku, po drzew iglastych) nie zrzuca na zimę igieł. Stosowano obu stronach elewacji głównych dworca, wzdłuż to- go już od końca XIX w. Żywopłoty z drzew i krzewów rów, sadzono drzewa. W strefie stacyjnej zakładano liściastych sadzono rzadziej. również małe kwietniki. Na odrębną uwagę zasługuje wykorzystanie Piękne ogrody, wspaniałe budynki zieleni pnącej do ozdoby budynków. Na kolejach i dostojnie sunące parowozy galicyjskich bardzo często stosowano winobluszcz pięciolistny (Parthenocissus), który obrastał słupy – tak przedstawiał się krajobraz kolejowy u schyłku podtrzymujące zadaszenia peronowe i wejściowe, belle époque. Pierwsza wojna światowa „przeorała” a nierzadko elewacje dworca. Innym sposobem pejzaż i zmieniła świadomość ludzi. Po wojnie ad- wykorzystania zieleni do ozdoby stacji kolejowych ministrowanie większością linii kolejowych spoczęło były kosze i pojemniki kwiatowe montowane przed w rękach nowo powstałego przedsiębiorstwa, Pol- i na elewacjach. skich Kolei Państwowych. Odbudowano stacje i mo- Oprócz zadań: podkreślania urody budowli sty, koleje trzech zaborów połączono w jeden system kolejowych i uprzyjemniania podróżnym oczeki- komunikacyjny. W roku 1930 powstał w Ministerstwie wania na pociąg, zieleń pełniła też na kolei funkcje Komunikacji specjalny referat do spraw ogrodnictwa praktyczne. Sadzone często na stacjach żywopłoty na kolejach. Opracowano w nim program rozwoju 5

ogrodnictwa na PKP, w którym wyodrębniono pięć działów: zdobnictwo roślinne, sadownictwo, zakładanie żywopłotów odśnieżnych na liniach, jedwabnictwo i szkółkarstwo. Zdobnictwo roślinne, mające największy wpływ na krajobraz kolejowy, rozwinęło się najszybciej i naj- efektowniej. Polegało ono na urządzaniu ogrodów kwietnych przy podjazdach dworcowych (gazony) oraz przy peronach. Kwietniki posiadały różną kompozycję, strzyżono zieleń w formy zoomorficzne (np. słoń na stacji Równe), zakładano zegary kwiatowe (np. na stacji Zdołbunów), wykorzystywano fanta- zyjne motywy roślinne, sadzono żywopłoty. Także po drugiej wojnie światowej, w latach 50. i 60., tworzono ogrody kwiatowe o często niebanalnych układach. Używano do tego tzw. kwiatów dywanowych: niskich i różnokolorowych. Sadzono kwiaty także w formie napisów propagandowych mówiących np. o partii, której program był „programem Narodu”. Treść oraz miejsce, w którym umieszczano napisy, okre- ślali aktywiści z Komitetu PZPR. O formie, sposobie realizacji i doborze gatunków kwiatów decydowali ogrodnicy. Repertuar form kwiatowych stawał się jednak z czasem coraz uboższy. Na przełomie lat 60. i 70. pojawiły się betono- we pojemniki, w których sadzono kwiaty. Z czasem zdominowały krajobraz naszych dworców, stając się jednym z podstawowych rodzajów kompozycji kwiatowych. Ustawiano je na peronach i przed wej- ściami do dworców. Starsze miały formy okrągłe i wielokątne, nowsze przeważnie prostokątne. Kwiaty 6

wszystkie il. w artykule: arch. autora wysadzano generalnie trzy razy do roku: na wiosnę, w których sztuka stoi na rozdrożu. Pozostaje latem i jesienią. Wiosną sadzono bratki i fiołki (Vio- więc mieć nadzieję, że nasze potrzeby estetycz- la), stokrotki (Bellis), cynie (Zinnia), tulipany (Tulipa) ne okażą się wystarczająco silne, byśmy któregoś i narcyzy (Narcissus), latem – głównie pelargonie dnia powrócili do zwyczaju upiększania dworców (Pelargonium), petunie (Petunia), begonie (Bego- i stacji zielenią. Warto przecież, by piękne ogrody nia semperflorens), szałwie (Salvia), dalie (Dahlia) znów zaczęły towarzyszyć naszemu życiu także oraz róże (Rosa). Jesienią pojawiały się złocienie podczas podróży. (Chrysanthemum), wracały bratki i stokrotki. Z krzewów i drzewek ozdobnych chętnie sadzono na stacjach tuje (Thuja), irgi (Cotoneaster), ligustry (Ligustrum) i świerki srebrzyste (Picea). Do najpopularniejszych drzew należały dęby (Qu- ercus), klony (Acer), jarzębiny (Sorbus), wierzby (Salix) i topole (Populus); umieszczano je nie tylko na stacjach, ale i na szlaku. Topole pojawiły się ma- sowo zwłaszcza pod koniec lat 50. i na pocz. 60. Sadzono również, choć na mniejszą skalę, drzewa i krzewy owocowe. Sprawy zieleni na dworcach coraz częściej odsuwano na dalszy plan. Ostatnie lata przyniosły prawie całkowity zanik tej dziedziny sztuki ogrodowej. Skutki daje się zauważyć na prawie wszystkich stacjach. Zdziczałe, od kilku lat nie uzupełniane żywo- płoty, nie dodają już uroku i tak smutno wyglądającym dworcom. Kwiaty sadzone są sporadycznie, głównie dzięki prywatnej inicjatywie osób pracujących na stacji, efekt rzadko kiedy ma więc coś wspólnego z szeroko leszek bylina – architekt, adiunkt w Katedrze Roślin nawet rozumianą kompozycją ogrodową. Ozdobnych Akademii Rolniczej w Krakowie, zajmuje się Zanik ogrodów to nie tylko efekt sytuacji krajobrazem kulturowym, architekturą industrialną, ogro- ekonomicznej PKP, ale także znak czasów, dami oraz zagadnieniami zapisu przestrzeni. 7

Leszek Bylina, "Dwór na stacji", Ogrody

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 53

Statistics

Leszek Bylina, "Dwór na stacji", Ogrody — Document Transcript