Darja Agapowa, "Gaje w nas", Ogrody

darja agapova gaje w nas o wychowaniu przez kontakt z przyrodą Liczne parki i skwery we współczesnych mia- stach nie są niczym innym jak resztkami dawnych podmiejskich posiadłości – okruchami tego utopijne- go świata, w którym sad był jedną z najważniejszych instytucji kultury i edukacji. Mieszkańcy tego świata żywili nadzieję, że uczynią człowieka doskonałym przez samo ulokowanie go w doskonałym otoczeniu. Dbając o drzewa i kwiaty, sad miał jednocześnie pie- lęgnować „kwiaty duszy”. Kiedy Schiller twierdził, że przyroda posiada zbawienny wpływ „nawet na ludzi najbardziej nieczułych, gdyż wystarczy ku temu jedy- nie ogólnoludzka skłonność do dobra”, odwoływał się do gruntownie już opracowanej, oświeceniowej teorii wychowania. Rdzeń tej teorii stanowi wiara w to, że pod warstwami przypadkowych wynaturzeń i osadów można odnaleźć prawdziwego, niezepsutego, moralnego, „naturalnego” człowieka. Aby pozwolić mu się ujawnić, pedagogika powinna stać się sztuką. Główna zasada takiej pedagogiki znajduje odpowiednik we współczesnej jej idei ogrodu angielskiego (romantycznego): istotą było tu otwieranie (odkrywanie) „naturalnej”, nieskażonej przyrody za pomocą sztuki ogrodniczej. Zbieżność ta wiele mówi o kulturze XVIII stulecia, które jeszcze nie utraciło wiary w możliwość przywró- cenia Złotego Wieku na ziemi. Największą nadzieję 12

umysły Oświecenia pokładały w możliwości naprawy uczającej, moralizującej sztuki znajdowała wcielenie rodzaju ludzkiego. Rozczarowana do tradycyjnych również w ogrodach. Dążenie do tego, aby nadać metod, nowa pedagogika poszukiwała subtelnego pejzażowi wyraźny, alegoryczny sens – wpisać weń i pokojowego „przymusu” – ukierunkowanego, lecz budujące przesłanie – było pierwszym (i najbardziej utajonego oddziaływania na ludzką naturę. oczywistym) sposobem pedagogicznego oddziały- Koncepcja ogrodu angielskiego narodziła wania ogrodu. Aby przesłanie to prawidłowo odczy- się w polemice z estetycznymi zasadami wcze- tać, jego adresat powinien był dysponować całym śniejszego, regularnego ogrodu francuskiego. bagażem kulturowym swojej epoki – znać antyczną Najważniejszą zasadą stał się powrót do natury, i współczesną literaturę, historię, teatr i malarstwo. odmowa stosowania sekatora i cyrkla architekta. Jednakże pod wpływem angielskiej filozofii mo- Programowo odrzucając ingerencję praw sztuki ralnej, akcent zaczął się powoli przesuwać z „poży- w swobodny rozwój ogrodu, jego zwolennicy ani tecznego” oddziaływania na umysł w kierunku przez chwilę nie zakładali przy tym, że zmieni się on w dziki las. Ingerencja sztuki zmieniła kierunek, lecz kształcenia zdolności odczuwania. nie straciła na intensywności; stała się niewidoczna, ukryta. Tak oto ogród romantyczny, miejsce, gdzie Tu też pojawiają się dla pedagogiki nowe horyzon- sztuka i natura podają sobie ręce, stał się idealnym ty. W myśli Shaftesbury’ego, Hutchesona, Hume’a, modelem pedagogicznym, a tym samym – doskona- odczucie estetyczne jest modelem i praobrazem łym narzędziem nowoczesnej pedagogiki. odczuwania moralnego. Jeżeli tak, to można osią- Zasady wychowania opartego na dobrej woli, gnąć rozwój wewnętrzny poddając się subtelnemu wolności i braku przymusu zyskały szeroki rozgłos oddziaływaniu piękna. Znaczy to, że właściwy każ- dzięki Johnowi Locke’owi. Jemu właśnie wiek XVIII demu człowiekowi zmysł moralny można kształtować zawdzięcza utopię edukacji opartej wyłącznie o do- rozwijając gust, gdyż człowiek z rozwiniętym gustem świadczenie przyjemności i dążenie, by uczynić odrzuca własne wady z pobudek estetycznych. Cno- z uczenia się upragnioną zabawę. Na obszarze ta bezinteresowności, wyrażona jako bezinteresow- estetyki myśl ta posiadała swoje lustrzane odbicie ny zachwyt estetyczny, kieruje czyny człowieka ku w sformułowanym jeszcze przez Nicolasa Boileau, ogólnemu, a nie osobistemu pożytkowi. Głównym głównego ideologa klasycyzmu, zaleceniu: „przyjem- narzędziem takiego wychowawczego oddziaływania ne zawsze z pożytecznym łączyć”. Taka dewiza po- okazuje się kontemplacja piękna – natury i uszla- 13

wszystkie il. w artykule: arch. autorki chetniającej ją sztuki. Sztuka wnosi do natury ludzki, Ostateczny kształt myśl ta przybiera u Rousse- moralny pierwiastek, który, przenikając tę ostatnią, au, który całkowicie odrzuca dydaktykę i przedkłada wpływa na kondycję człowieka. nad nią pedagogikę „dobrze ukierunkowanej wolno- Idea „radosnej” edukacji i możliwość „programo- ści”. Ma ona jeden cel – stworzyć wychowankowi wania” lub choćby wpływu na duszę wychowanka prawidłowe warunki rozwoju. Wychowanie w na- poprzez kierowanie jego doznaniami to dwa źródła turze to wyzwolenie od destrukcyjnego wpływu pedagogiki nastawionej na mimowolne uczenie się. cywilizacji, miasta, świata i możliwość poddania się Odbywa się ono „samo z siebie”, gdy tylko zostaną subtelnemu oddziaływaniu przenikającej wszystko ku temu stworzone odpowiednie warunki, czyli harmonii. Chodzi zatem o reżyserowanie środowiska właściwe środowisko. W tym znaczeniu poprawio- życia, zmienianie go w środowisko wychowania czy na natura, w którą odpowiednio zainwestowano, formowania określonego rodzaju osobowości. staje się najlepszym otoczeniem dla uczącego się. Rozwój gustu na drodze kontemplacji jest Romantyczny ogród, gdzie sztuka lepiej i pełniej ogniwem pośredniczącym między osobistą korzy- pokazuje nieskażoną naturę – a pośrednio: zamysł ścią a wspólnym dobrem. Twórcy względem miejsca – okazuje się idealnym zwierciadłem moralnym człowieka. Znane sformuło- Dobro państwa zależy od estetycznego wanie Anthony’ego Shaftesbury’ego: „ogrody i gaje wychowania jego obywateli. w nas”, nie jest li tylko poetycką frazą. Wyraża jego ideę przyrody uczącej, prowadzącej człowieka Cnotliwy i wrażliwy właściciel ogrodu – ogrodnik do poznania jej samej. idealny – rozsiewa wokół siebie dobro i szczęście 14

w sposób niewymuszony i niezamierzony, nawet języka) o ekologię środowiska, społeczności, ale tego nie zauważając; wynika to z jego rozwiniętego i o ekologię indywidualnej świadomości. Pokazała zmysłu smaku. Wypowiadając się o parku Czar- również, jak blisko są one związane. Ponieważ toryskich w Puławach romantyczny pisarz Lucjan sztuka ogrodnictwa wymaga czułej, dobrej duszy, Siemieński stwierdzał, że jego twórca „...wraz rozwiniętego poczucia smaku i licznych umiejętno- z mieszkańcami powołał jakby instytucję, z której ści, idealny ogrodnik jest też idealnym człowiekiem promieniowały dobry smak, dobre maniery, oświe- i idealnym obywatelem – czyli celem wszystkich cenie, umiejętność przyjemnego i pożytecznego pedagogicznych wysiłków. Uprawiając ogród przy- korzystania z czasu i bogactwa, współczucie dla rody uprawia on jednocześnie swój własny ogród nieszczęścia i biedy, dla losu ludu, troska o jego wewnętrzny. wychowanie i poprawę życia.” Ogród zamieniał się więc tłum. anna miodyńska w rodzaj intelektualnego klubu, na podobieństwo miejsca spotkań renesansowych humanistów. Łączył przyjemne z pożytecznym – uczone dyskusje i wypoczynek z kontemplacją uroków przyrody, inteligentnym towarzystwem, wyszukaną kuchnią i muzyką. Takie spotkania odbywały się, na przykład, w ogrodzie Ignacego Potockiego. Szczególnie ceniono też ogród za to, że dawał możliwość odosobnienia, w sensie fizycznym i symbolicznym. Stawał się ermitażem, azylem pustelnika, gdzie, odgradzając się od świa- darja agapova – ukończyła historię sztuki, obec- ta, szuka się tajemnych kluczy do własnego serca nie doktorantka Uniwersytetu Europejskiego w Sankt i własnego losu. Petersburgu. Zajmuje się potencjałem pedagogicznym Opisane tu zasady do złudzenia przypominają pejzażu parku angielskiego. Prowadzi także teoretyczne dzisiejsze poglądy pedagogiczne. W istocie XVIII- i praktyczne badania nad wykorzystaniem sztuki w pracy wieczna teoria i praktyka ogrodnictwa po raz pierw- pedagogicznej. Publikuje prace naukowe w wydawnictwach szy postawiła pytania (by użyć tu współczesnego petersburskich. 15

Darja Agapowa, "Gaje w nas", Ogrody

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 22

Statistics

Darja Agapowa, "Gaje w nas", Ogrody — Document Transcript