Marcin Kruszalnicki, "Ogarnąć chaos", Rewitalizacja

Od momentu swojego powstania Dąbrowa była miastem zupełnie pozbawionym tożsamości przestrzennej. Chaos towarzyszący jej rozbudowie widoczny jest do dzisiaj. Radosny rozkwit budownictwa epoki Gierka pomógł tylko pozornie. Linia kolejowa i aleja spełniająca rolę trasy średnicowej dzielą śródmieście na trzy części. Mieszanka wielkopłytowych bloków i zabudowy historycznej, zwykle dość niskiej klasy, daje wrażenie totalnego chaosu i tymczasowości. Zdezorientowani przyjezdni zadają pytanie: gdzie właściwie jest centrum? Krótka historia rozbudowy podstawowej infrastruktury miejskiej: powstają ulice, Pod koniec lat 90., gdy Huta Bankowa [5] sprzedała Dąbrowy Górniczej kanalizacja i wodociągi, osiedla łączą się w jeden część terenów zlokalizowanych w najbardziej aktyw- organizm miejski. Jednak wynik tego procesu pozo- nym rejonie miasta, pojawiła się szansa stworzenia Gdy w połowie XVII w. pewien chłop pańszczyź- stawiał wiele do życzenia. Jak pisze Długoborski („Dą- prawdziwego centrum. Jednak mieszkańcy Dąbrowy niany znalazł czarną bryłę węgla na pastwiskach browa Górnicza”, Katowice 1976), „Dąbrowa około okazali się bardziej przyzwyczajeni do „wiekopom- pomiędzy wsiami Dąbrowa i Gołonóg, nie mógł roku 1945 stanowiła zlepek koszarowych budynków nych inwestycji”, niż do dbałości o ich konsekwencje z pewnością przypuszczać, że w ciągu następnych mieszkalnych z żywiołowo narosłym skupiskiem przestrzenne i społeczne, co w połączeniu z indolen- stu lat odkrycie to zainicjuje budowę w tym rejonie nędznych slumsów – bud i tandetnych domków ro- cją władz miasta doprowadziło do zaprzepaszczenia kilku kopalń i hut. Największymi z nich były kopalnie botniczych. Zabudowa mieszkaniowa i przemysłowa tej możliwości. „Reden” i „Ksawera” oraz Huta Ksawera. W 1834 były ze sobą chaotycznie przemieszane”. Sytuację Tereny po hucie [6] wykupiła firma mająca postawić r. rozpoczęto budowę największej w Polsce huty tę próbowano zmienić tworząc zarysy centrum: tam hipermarket „Géant”. Wkrótce, mimo protestów stali: Huty Bankowej. Kolonie patronackie domków w latach 50. zbudowano socrealistyczny Pałac Kultu- lokalnej społeczności, uzyskała ona pozwolenie pracowniczych kopalni „Reden” i Huty Bankowej stały ry Zagłębia [1 – patrz mapa na str. 23] wraz z pierw- na budowę. W tym samym czasie pojawiła się się przestrzennym kręgosłupem szybko rozrastającej szym reprezentacyjnym placem miejskim (obecny koncepcja budowy centrum administracji, budynku się osady przemysłowej. plac Wolności [2]), potem, w latach 60., powstała przeznaczonego na potrzeby urzędów miejskich, W roku 1916, gdy Dąbrowa Górnicza uzyskała pra- nowoczesna zabudowa ulicy Kościuszki [3]. sądów, kancelarii adwokackich, oferującego także wa miejskie, liczyła już 38 tys. mieszkańców. Była Lata 70. były dla miasta jak nowe narodziny. Ruszyła biura do wynajęcia. Jako lokalizację dla skończonej to głównie ludność napływowa z najbiedniejszych, największa budowa powojennej Polski: Huta Kato- wiosną 2003 r. inwestycji wybrano dzielnicę domków przeludnionych wsi zaboru rosyjskiego. Przemysł wice, a wraz z nią cały szereg inwestycji mających jednorodzinnych. Oddziaływanie kilku hipermarketów ciężki od początku stymulował rozwój miasta. Bu- usprawnić funkcjonowanie miasta i regionu. Powstały położonych na obrzeżach Sosnowca, lecz bardzo downictwo patronalne nie nadążało za przyrostem wielkie założenia urbanistyczne, idee funkcjonalizmu blisko śródmieścia Dąbrowy, w połączeniu z wpły- ludności; rozwinął się prywatny ruch budowlany, podporządkowano potrzebom socjalizmu. Szeroka wem oddalonego, nowego budynku administracji samorzutnie powstawały kolejne kolonie i osiedla. trasa z linią tramwajową [4] , łącząca centrum spowodowało, że coraz mniej osób odwiedza cen- Sytuacja przestrzenna w Zagłębiu Dąbrowskim prze- miasta (Huta Bankowa) z nową dzielnicą Gołonóg trum miasta. Atrakcyjność centrum spadła przez to łomu wieków została doskonale opisana w „Ludziach i Hutą Katowice, stała się barierą dzielącą miasto do takiego poziomu, że nawet „Géant” zrezygnował Bezdomnych” Stefana Żeromskiego – pierwowzorem na dwie części. Wzdłuż tej modernistycznej alei z budowy swojego marketu. osady, w której doktor Judym leczył robotników, była powstały osiedla bloków z wielkiej płyty. Pomiędzy Kolejna decyzja władz miasta dotyczyła budowy prawdopodobnie właśnie Dąbrowa. nimi zachowały się resztki niskich budynków, które hali widowiskowo-sportowej [7] w okolicach cen- Lata międzywojenne i powojenne to czas budowania nawarstwiły się tu przez 150 lat rozwoju miasta. trum (w parku Hallera). Stoi ona w sprzeczności z iście gigantomańskimi planami przeniesienia centrum w pobliże nowego budynku administracji marcin kruszelnicki – planami wskrzeszającymi tradycje przerywanych często w połowie, ogromnych inwestycji z czasów ogarn¹æ chaos sekretarza Gierka. Osoby odpowiedzialne za ład przestrzenny w Dąbro- wie wydają się nie rozumieć podstawowych potrzeb miasta i nie orientować się w tendencjach współcze- snej urbanistyki, stawiającej na rewitalizację i tzw. koncepcja rewitalizacji centrum d¹browy górniczej marketing urbanistyczny. Pytany o rewitalizację tere- 32 prezentacje spotkanie projekt

nów po Hucie Bankowej architekt miejski stwierdził, że jej przykładem jest właśnie planowana budowa hipermarketu (położonego 200 metrów od głównego, reprezentacyjnego placu miasta). Tymczasem rewitalizacja śródmieścia, w najogól- niejszym ujęciu, jest wzmacnianiem aktywności i atrakcyjności przestrzeni poprzez skoordynowanie działań sektorów publicznego i prywatnego. Proces 6 5 rewitalizacji wspomagany zwykle bywa zasadami marketingu miejskiego lub urbanistycznego. Pojęcia 1 te oznaczają zwiększenie konkurencyjności miasta na rynku miast poprzez odpowiednią politykę prze- strzenną. Powinna ona uwzględniać interesy różnych podmiotów gry rynkowej oraz rozwój podtrzymywalny 2 (sustainable development), a także sprzyjać inte- gracji struktury przestrzennej miasta. Działalność marketingowa miasta ma stwarzać szczególne warunki ekonomiczne dla podmiotów lokalnych 3 i zewnętrznych, zaś drogę do jego zamożności stanowić powinna szeroko rozumiana promocja 4 lokalnej ekonomii. Obok wartości rynkowych prze- 7 strzeni procesy rewitalizacji mają także uwzględniać wartości dziedzictwa kulturowego i wartości istotne dla społeczności lokalnej. Czy Dąbrowa jest skazana na chaos przestrzenny? Jako architekt i mieszkaniec miasta, zdecydowałem się poszukać odpowiedzi na to pytanie. Rezultatem mojej pracy jest prezentowany poniżej scenariusz rozwoju miasta. Stanowi on alternatywę wobec decyzji podjętych w czasie poprzedniej kadencji samorządowej i jest próbą stworzenia wizji miasta postindustrialnego, którego egzystencja ekonomiczna oparta jest na funkcjach handlowo-usługowych i rekreacyjnych. Projekt dotyczy terenów sprzeda- nych przez Hutę Bankową w 1999 r., terenów aktu- alnie zajmowanych przez hutę, obszaru należącego niegdyś do kopalni „Paryż” oraz części terenu fabryki obrabiarek „DEFUM”. Przyjęty przeze mnie scenariusz rozbudowy centrum przeznaczony jest do realizacji w okresie 35-50 lat. Miasto wykupuje od huty grunt, a następnie finansuje lub uczestniczy w finansowaniu inicjatyw, które mają zwiększyć ilość osób odwiedzających centrum, a tym samym pobudzić tam ruch inwestycyjny. Do inwestycji tych należą: budowa centrum administracyjnego, przekształcenie hali fabrycznej w halę widowiskowo- sportową (oba te obiekty wybudowano gdzie indziej, bez uwzględnienia ekonomicznych skutków wyboru lokalizacji), oraz stworzenie centrum komunikacyjne- 33 prezentacje spotkanie projekt

Opis koncepcji projektu 5. Hala fabryki DEFUM zaadaptowana na halę widowiskowo-sportową 1. Pałac Kultury Zagłębia 6. Projektowane błonia dąbrowskie 2. Przebudowana aleja Piłsudskiego ukryta pod 7. Nowy plac miejski – rynek płytą Placu Wolności 8. Muzeum przemysłu w dziewiętnastowiecznych Inwestycje mające pobudzić rozwój centrum halach huty Bankowej 3. Centrum administracyjne 9. Budynek kotłowni huty zaadoptowany na biura 4. Centrum komunikacyjne z galeriami handlowymi 10. Park rowerowy na hałdzie po kopalni „Paryż” go z galeriami handlowymi. W ten sposób miasto jektowanego fragmentu budynku składają się galerie oferuje konkretny „produkt” w postaci atrakcyjnej z pomieszczeniami do wynajęcia, parking wielopozio- oferty inwestycyjnej. Działki budowlane położone mowy, kładka dla pieszych nad obwodnicą centrum na terenie o dużej sile przyciągania klientów, przy- i torami kolejowymi oraz jedno i dwupoziomowe gotowana infrastruktura (tzn. uzbrojony teren, zbu- mieszkania. Budynek ma zadecydować o wyglądzie dowane ulice), dobra komunikacja, ulgi podatkowe reprezentacyjnego placu, przy którym został zlokali- i inne formy zachęty ekonomicznej mają przyciągnąć zowany. Zadaniem jego architektury jest nawiązanie potencjalnych inwestorów. w nowoczesny sposób do przeszłości miasta. Uza- Wizja zagospodarowania terenów po Hucie Banko- sadnionym wydało mi się wykorzystanie motywów wej tworzących nowe centrum Dąbrowy jest wyni- charakterystycznych dla zabudowy przemysłowej, kiem realizacji powyższego scenariusza. Trzon kom- takich jak żelbetowa konstrukcja wypełniona cegłą, pozycji przestrzennej nowej dzielnicy stanowią błonia blacha falista, klatki schodowe przypominające mu- dąbrowskie, otoczone od południa i północy pasami rowane wieże wyciągowe szybów kopalnianych. Na zabudowy o funkcjach mieszkalnych i usługowo- zielonym dachu galerii sześcienne bryły mieszkań handlowych. Ich perspektywę zamykają budynki stoją w luźnych szeregach. Ich rozbicie i pozorny centrum administracji i hali widowiskowo sportowej. chaos mają odsyłać do tradycyjnie bezładnej i nie- Tam znajduje się rynek. Od niego rozchodzą się jednolitej zabudowy miasta. Temu samemu celowi drogi piesze i rowerowe, z których najważniejsza służy nierównomierne rozmieszczenie okien. prowadzi przez kładkę galerii handlowej i dalej na północ miasta, do terenów rekreacyjnych i campusu Bezład ujęty w ramy konwencji też może szkoły wyższej. stać się wartością. W praktyce jednym z narzędzi mającym pomóc w realizowaniu strategii rewitalizacji jest miejscowy Galerie z powierzchniami handlowymi do wynajęcia plan zagospodarowania przestrzennego; plan wy- łączą się na piętrze z kładką, na której także znaj- tycznych do jego stworzenia stanowi istotną część dują się sklepy. Zaczynające się na poziomie placu przedstawionego tu projektu. Wpływ na jego kształt szerokie schody i kręty podjazd ścieżki rowerowej miał szereg przeprowadzonych przeze mnie analiz zapraszają do przejścia kładką ponad obwodnicą urbanistycznych, zapisy Ogólnej Strategii Rozwoju i linią kolejową do centrum komunikacyjnego (PKP, Dąbrowy Górniczej do 2006 r. – dokumentu wydane- autobusy) lub do północnej części miasta. go przez Radę Miasta Dąbrowa Górnicza, oraz inne W praktyce realizacja tego rodzaju projektów jest dokumenty i postulaty dotyczące ochrony dziedzic- zwykle poprzedzona licznymi analizami, przepro- twa kulturowego i tożsamości miejsca. wadzanymi przez zespoły ekspertów do spraw Obiektem rozwiązanym w skali architektonicznej jest ekonomii oraz planowania strategicznego i prze- marcin kruszelnicki – architekt, w 2002 r. ukończył Wydział Architektury Politechniki Krakowskiej broniąc pracę dyplo- fragment budynku centrum komunikacji z galeriami strzennego. Do współpracy zapraszani są ponadto mową „Rewitalizacja terenów poprzemysłowych w centrum handlowymi. Cały obiekt miał stanowić jedną z trzech przedstawiciele biznesu, właściciele nieruchomości Dąbrowy Górniczej – Galeria Handlowa jako inwestycja inwestycji strategicznych projektu. Na program pro- i działacze społeczni oraz organizacje obywatelskie. pobudzająca rozwój centrum i integrująca tkankę miejską”. Dużo się zastanawia, czasem niepotrzebnie. 34 prezentacje spotkanie projekt

Istotne jest zaangażowanie społeczności lokalnej poprzez konsultacje i uczestnictwo w zespołach planistycznych. Postępowanie takie pomaga wzmocnić więź mieszkańców z miastem, staje się wtedy również możliwa ekonomiczna partycypacja w kosztach przedsięwzięcia. W trakcie prac nad kon- cepcją rewitalizacji miasta przeprowadziłem szereg wywiadów z dąbrowskimi społecznikami i osobami 10 4 zainteresowanymi życiem miasta, co stanowiło namiastkę rzeczywistego udziału społeczeństwa w projekcie. Postulaty wynikłe z tych spotkań zostały uwzględnione w projekcie: należy do nich „Bike Park” na hałdzie po kopali „Paryż” oraz muzeum przemysłu 7 5 w dziewiętnastowiecznych halach huty. 9 6 Od połowy lat 70. w Europie Zachodniej i USA rysuje się tendencja traktowania materialnego dziedzictwa epoki przemysłowej jako podstawy kreowania 3 nowych przestrzeni kulturowych. Te z kolei stają się często bodźcem pobudzającym gospodarkę. Pozostałości dąbrowskiego przemysłu, istniejącej tu przez 170 lat huty, odpowiednio wyeksponowa- 8 1 ne i zaadaptowane, niewątpliwie mogłyby się stać elementami nadającymi tożsamość przestrzenną i kulturową miastu oraz pozytywnie wpływającymi 2 na jego ekonomię. Szansa na stworzenie w Dąbrowie przestrzeni miejskiej na przyzwoitym poziomie została zaprzepasz- czona lub odsunięta w daleką przyszłość. Pozostaje mieć nadzieję, że kiedyś rozsądek i wiedza wezmą górę nad niekompetencją i prywatą. 35 prezentacje spotkanie projekt

Marcin Kruszalnicki, "Ogarnąć chaos", Rewitalizacja

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 22

Statistics

Marcin Kruszalnicki, "Ogarnąć chaos", Rewitalizacja — Document Transcript