Tomasz Z. Majkowski, Utopia, która nadejdzie

Tomasz Z. MajkowskiUtopia, która nadejdzieS ystematyczny wykład społecznej Nie oznacza to oczywiście, że wątki często pełnią rolę egzotycznych ozdobni- doktryny, której wdrożenie miałoby utopijne są popkulturze całkowicie obce ków, podkreślających niezwykłość realiów, uszczęśliwić ludzkość, nie wydaje – przeciwnie, wydaje się, że zwłaszcza lub są świadectwem nie tyle autorskiego się przesadnie atrakcyjny dla maso- gatunki fantastyczne wiele konwencji programu ustrojowego, ile społecznegowego czytelnika. Podobnie prezentacja świa- prezentowania zawdzięczają właśnie konsensusu odnośnie do pożądanych zasadta w sytuacji harmonii czy optymistyczna fikcyjnym ustrojom. Często jednak wątek społecznej egzystencji. Ujmując rzecz obra-wizja cywilizacji w jej szczytowym momen- utopijny partneruje tylko przedstawianej zowo: ustrój Federacji Planet, stanowiącycie rozwoju utrudniają komplikacje będące fabule i, w przeciwieństwie do klasycznych tło serialu Star Trek, ma niewielkie znacznieźródłem fabularnych podniet. Stąd też, jak realizacji gatunku, całkowicie podporząd- dla konstrukcji fabuły, a nawet przekazusię wydaje, popkultura nie kocha utopii kowanych relacji o państwie, którego ustrój ideologicznego – jest tylko naiwną prezen-– częściej i chętniej przedstawiając świat już odznacza się szczególną doskonałością, tacją złotego wieku, który ma nadejść.to politycznie zniewolony, już to znajdujący gwarantuje wyłącznie ramę estetyczną. Je-się na krawędzi ostatecznego upadku w bar- żeli więc klasycy utopii – More, Campanella wczorajsze wizje jutrabarzyństwo. Wyniszczone przez nuklearne czy Bacon – dbają, by czytelnik nie uronił Tajemnicza wyspa Juliusza Verne’a (1874) towojny, epidemie, demograficzne katastrofy istotnych elementów programu polityczno- podzwonne utopii klasycznej, ukrytej przedi ataki zombie gruzy człowieczej kultury -społecznego, dla autorów popularnych światem na niedostępnej wyspie w odle-oraz społeczeństwa totalitarne poddane idylliczna przyszłość stanowi zwykle głym regionie globu. Mikrospołeczność,absolutnej władzy psychopatycznych megalo- oczywisty dowód zaawansowania przy- którą Cyrus Smith zmienia w cywilizacjęmanów konstytuują podstawowe tło rozwa- szłej ludzkości (a czytelnik poznaje jej ele- doskonałą, z pomocą rozumu i umiejętno-żań o społecznych ustrojach. A zatem, gdyby menty przy okazji perypetii bohaterów) czy ści technicznych podporządkowując sobietrzymać się konwencjonalnego rozróżnienia, też uzasadnienie potrzeby ratowania szczę- siły natury, nie jest oczywiście pradawnąkultura popularna przynajmniej od połowy śliwego świata przed złowrogą ingerencją, kulturą, opartą na alternatywnych – boXX wieku chętniej posługuje się poetyką stając się pretekstem dla peregrynacji racjonalnych – regułach. Powstaje z ni-antyutopijną. bohaterów. Komentarze dotyczące ustroju czego, zdeterminowana, by nie popełnić autoportret 2 [34] 2011 | 72

błędów ludzkości. Rozbitkowie z Wyspy roku 2000 wyzwolił się z bolączek współcze- Dwuznaczne utopie Herberta George’a Wel-Lincolna są wolni od wielowiekowych sności, a nowy porządek społeczny gwaran- lsa posługują się analogicznym wehikułemograniczeń i mogą zrzucić pęta uprzedzeń, tuje wszystkim powszechny dostęp do dóbr fabularnym: przemieszczają do idealnej spo-by na własną miarę i z pomocą nowocze- kultury, jednocześnie reglamentując pracę łeczności przybysza ze świata znanego czy-snych, choć odtworzonych w prymitywnych wedle uzdolnień. Socjalistyczna sprawie- telnikom, którego obserwacje dają możliwośćwarunkach, cudów inżynierii stworzyć dliwość społeczna i dostęp do masowych bezpośredniego relacjonowania i komen-społeczność doskonałą. Wprawdzie jest ona środków komunikacji (świat oplata bowiem towania racjonalnych zasad społecznych.skazana na zagładę, zapowiada jednak za- system poczty pneumatycznej) wykorzeniły Wehikuł czasu (1895) to bezpośrednia polemikasadniczy kierunek rozwoju gatunku, który ludzką niegodziwość – powszechna agresja z idealizmem Morrisa. Ludzkość przyszłościz utopii, a więc opowieści o miejscu nieist- okazuje się bowiem skutkiem nieporo- wydaje się żyć zgodnie z nakazami natury,niejącym, musi się przeobrazić w uchronię, zumień oraz zazdrości o lepsze warunki niby rajscy prarodzice, odbywa się to jednakrelację z fikcyjnej epoki. bytowania. Nieliczne przypadki zachowań kosztem wiecznego zagrożenia ze strony dru- aspołecznych zidentyfikowane zostają jako giego odgałęzienia drzewa człowieczeństwa,Powszechna w połowie XIX wieku wiara patologia, którą zajmuje się medycyna, spotworniałych, podziemnych pracownikóww dobrodziejstwa postępu i przekonanie, a nie system penitencjarny. niegdysiejszych fabryk – oraz intelektual-że technologia przyniesie światu zbawie- nego upadku. Racjonalne społeczeństwonie, owocuje licznymi relacjami z Ziemi Polemika Williama Morrisa, brytyjskie- z powieści Ludzie jak bogowie (1923) okazuje sięprzeobrażonej przez ludzki rozum. Więk- go prerafaelity, zatytułowana News from natomiast słabe i bezbronne wobec agresjiszość, jak opowiadania Poego czy Kiplinga, Nowhere („Wieści z nikąd”, 1890), powtarza przybyszów, nierespektujących jego zasad,ogranicza się do prezentacji cudów przy- diagnozy Bellamy’ego, gdy idzie o iden- a przy tym wydaje się moralnie ohydne.szłości. Powstają jednak również teksty, tyfikację powodów nieszczęścia ludzkiej Ponownie ceną idylli staje się degeneracja.szczegółowo zdające sprawę ze społecznych cywilizacji. Radykalnie różni się jednak coczy ustrojowych konsekwencji przemian do diagnozy: świat przyszłości, do którego świetlana dorosłośći postulujące zasady, na jakich oprzeć bohater trafia podczas nazbyt długiego snu, Przeniesienie ciężaru zainteresowaniamiałaby się przyszła idylla. Wyznaczą one jest utopią agrarną, gdzie nie ma miejsca z nowych form organizacji społecznej napóźniej zarówno kierunek myślenia popkul- na wielkie miasta i przydział pracy rodem konsekwencje przemian technologicznychturowych utopistów, jak i podstawy poetyki z tekstu Amerykanina. Wyzwolona z ucisku zbiega się z konceptualizacją postępu jakoscience-fiction, gatunku zainteresowanego kapitału ludzkość zwraca się ku naturze, dorastania – czy też osiągania przez ludz-wpływem przeobrażeń technologicznych na porzucając rozwiązania instytucjonalne. kość dojrzałości. Jej wyrazem jest elimina-kondycję ludzkości. Praca, u Bellamy’ego sterowana centralnie, cja uciążliwości teraźniejszości i przyjęcie u Morrisa znika zupełnie – ludzie zajmują racjonalnej zasady postępowania. Meta-Wśród powieści podejmujących tę konwen- się tym, co sprawia im przyjemność. Ich fora ma jednak dodatkową konsekwencjęcję szczególne znaczenie wydają się mieć związki tracą charakter instytucjonalny: w postaci już to konieczności przeobrażeniadwa utwory. Powieść W roku 2000 Edwarda każdy ma prawo do poszukiwania roman- postaci człowieka (który zmienia się jakBellamy’ego (1888) to wspomnienie nowo- tycznej miłości, choć zachowana zostaje gąsienica dorastająca do postaci motyla),jorczyka, który – zapadłszy w stuletni sen zasada tymczasowej wprawdzie, ale zdecy- już to wizji starości, w sposób konieczny– budzi się w Ameryce przyszłości. Świat dowanej monogamii. następującej po dorosłości. autoportret 2 [34] 2011 | 73

Ten drugi duch dominuje w pisarstwie Planet, zrzeszającej cywilizacje zdolne do poruszających się w tempie zbliżonym dooptymistycznego w gruncie rzeczy wizjo- międzygwiezdnych podróży i obserwują- prędkości światła. Ze względu na dylatacjenera, Isaaca Asimova. Jego opowiadania cej rozwój potencjalnych kandydatów na czasu, bohaterowie spędzają w podróży setkii powieści o robotach (powstające w latach członków z dystansu, w myśl zasady niein- lat ziemskich – w finale odkrywają, że gdy50. XX wieku) wybiegają stopniowo w co- gerowania w rozwój niedojrzałych jeszcze docierali ma miejsce konfliktu, obydwie rasyraz dalszą przyszłość, rozważając możliwe kultur. Superpaństwo jest zorganizowane rozwinęły się na tyle, że osiągnęły porozu-reperkusje wprowadzenia do powszechne- w myśl reguły sprawiedliwości społecz- mienie. Podobną wizję prezentuje serial Joego użytku pomocniczych androidów. Choć nej, ma jednak rys liberalny: gwarantuje Michalea Straczynskiego Babylon 5 (1994–większość przyjmuje formułę kryminalną, możliwość awansu społecznego w obrębie –1998), którego akcja rozgrywa się na tytuło-koncentrując się na problemie przynaj- Gwiezdnej Floty każdej zdolnej jednostce. wej stacji kosmicznej, założonej, by stworzyćmniej pozornego naruszenia sławnych Praw Utopia Star Treka, będąca rozwinięciem wspólną platformę porozumienia zwaśnio-Robotyki, zabraniających sztucznej istocie tendencji unifikacyjnych opisywanych nych kosmicznych ras. Porozumienie, choćkrzywdzenia człowieka organicznego, w tle przez Asimova, polega przede wszystkim trudne, okazuje się możliwe – a jego rezul-rozwija się wizja przyszłości, w której ludz- na eliminacji wykluczenia: kolejne wersje tatem może być ewolucja do wyższej formykość uwolniona od najbardziej uciążliwych serialu powierzają stanowisko kapitana gatunkowej, przeobrażenie mieszkańcówkonieczności dnia codziennego rozwija się gwiezdnego statku białemu Amerykaninowi Wszechświata w ładunki energii i odejście docoraz gwałtowniej. A przy tym ewoluuje od w pełni sił, podstarzałemu Europejczykowi, mniemanego raju czystej energii.formuły państw narodowych do globalnego czarnoskóremu i kobiecie. To egalitarnerządu, który, centralnie zarządzając produk- przesłanie stanowi też fundament istnienia poza człowiekiemcją i konsumpcją dóbr, eliminuje społeczne federacji, zrzeszającej rasy międzygwiezdne Koncepcja ta wydaje się opierać na koniecz-nierówności i ekonomiczne upośledzenie. i stopniowo przełamującej opór następnych. ności odrzucenia człowieczeństwa. Taki wła-W końcu człowiek sięga gwiazd – w cyklu Zaakceptowanie ideałów superpaństwa śnie kierunek rozwoju ludzkości proponujeFundacja (otwiera go powieść Fundacja z roku prezentowane jest jako historyczna koniecz- Arthur C. Clarke w powieści Koniec dzieciństwa1951), przedstawiającym człowieka w jesieni ność, gdy kolejne rasy wrogo usposobione do (1953), gdzie dojrzewanie ludzkości polegarozwoju jego cywilizacji, gdy najważniejszym federacji stają się jej częścią w późniejszych na wyzwoleniu z ograniczeń i niedoskona-zadaniem naukowców okazuje się nie tyle epizodach serii. łości materii. Oto na pogrążoną w konflikcierozwijanie, ile zakonserwowanie wiedzy, by Ziemię przybywają kosmici, którzy pomagająmogła posłużyć za fundament nowej ludzko- Motyw utopii tolerancji, której wyrazem człowiekowi osiągnąć wyższy stopień rozwo-ści, kiedy stara już upadnie. jest stworzenie międzygwiezdnej wspólnoty ju. Ich ingerencja nie jest jednak całkowicie obcych ras, jest zaskakująco trwały, powra- bezinteresowna, dążą bowiem do przyspie-Oderwanie od Ziemi wydaje się rodzajem ca w powieściach, serialach i grach wideo. szenia ewolucji ludzkiego gatunku, by obu-kosmicznego egzaminu dojrzałości: popular- Dzieje stopniowego uzyskiwania porozumie- dzić w nim moce parapsychiczne, a potemny motyw stanowi, że gdy ludzkość sięgnie nia dokumentuje Joe Haldeman w powieści zredukować do formy czysto umysłowej. Choćgwiazd, napotka inne cywilizacje, które po- Wieczna wojna (1975), której bohaterowie biorą plan wydaje się przerażający, jego skutki sąwitają ją jak swego. Popularna wizja serialu udział w zmaganiach z wrogo usposobioną dobroczynne, a oswobodzona z ograniczeńGene’a Roddenberry’ego Star Trek (1966–1968) rasą kosmiczną, podróżując na pola bitew materii ludzkość może zaznać szczęścia, połą-proponuje istnienie Zjednoczonej Federacji na pokładzie międzygwiezdnych statków czywszy się z kosmicznym superintelektem. autoportret 2 [34] 2011 | 74

Gest rezygnacji z człowieczeństwa i stwo- koma równość płci – stosownie waloryzując nikacyjnym. Mimo publikacji słownika i re-rzenia nowej kultury, odseparowanej od męskość i żeńskość, rozumiane esencjalnie. guł gramatyki, projekt poniósł jednak fiaskobłędów cywilizacji macierzystej, może mieć Ursula K. Le Guin w sławnej powieści Lewa – co wydaje się wspólnym losem zamierzeńcharakter polityczny. Jak ewolucja ludzko- ręka ciemności (1969) poszukuje rozwiązania utopijnych.ści z Kronik marsjańskich Raya Bradbury’ego w społeczeństwie płciowo neutralnym, któ-(1950), gdzie ludzie wprawdzie dokonują rego androgyniczni przedstawiciele zyskują Koncepcja przekroczenia ludzkich ograni-eksterminacji natywnych mieszkańców płciowość wyłącznie w okresie godowym. czeń, zapoczątkowana przez utopie mo-czerwonej planety, ale w końcu tam właśnie Konsekwencje okazują się jednak niejedno- nopłciowe, odeszła jednak od projektówznajdują schronienie przed biurokratycz- znaczne: wprawdzie bezpłciowa cywiliza- systemów społecznych. Topika transhumani-nym szaleństwem i zagrożeniem konfliktem cja odznacza się większą łagodnością i nie styczna, charakterystyczna dla współczesnejatomowym – zdesperowany uczony pali plik zna wojny, jest jednak zacofana, a postęp fantastyki naukowej, patronuje poszukiwa-dokumentów, pamiątkę z Ziemi, i nazywa dokonuje się bardzo powoli – co w powieści niom istoty człowieczeństwa rozumianegowłasną rodzinę „Marsjanami”. Rys utopijny science-fiction wydaje się mieć charakter zarzu- jednostkowo, nie społecznie. Nie znaczy to,nosi również powieść Luna to surowa pani Ro- tu, równoważącego korzyści trwałego pokoju. że wizja ustroju idealnego została zarzucona,berta Heinleina (1966), w której zbuntowani Opcję heroiczną przyjmuje natomiast Suzette wydaje się jednak, że wraz z propagacją Newmieszkańcy Księżyca, w większości zesłani Haden Elgin, której powieści z cyklu Native Age oraz gatunku fantasy społeczność do-za przestępstwa kryminalne, zrywają relacje Tongue („Język rodzimy”, 1984) są wprawdzie skonała zyskała rys nostalgiczny: umożliwiaz metropolią i bronią się przed próbą podbo- osadzone w dystopijnej Ameryce, w której on kontakt z naturą, odrzucenie cywilizacjiju. Organizują przy tym społeczeństwo o cha- kobiety pozbawiono praw, postulują jednak technicznej i życie na sposób przodków. Tymrakterze libertariańskim, którego podstawą kobiecą utopię, której gestem założycielskim samym, utraciwszy walor społecznego pro-są niewielkie społeczności o autonomicznych jest stworzenie Laadan, sztucznego języka jektu, przeobraża się z utopii w idyllę.regułach. Wydaje się to nawiązaniem do wi- odpowiadającego kobiecym potrzebom komu-zji Verne’a, w której niewielka, racjonalniezarządzana społeczność stanowi odpowiedźna bolączki cywilizacji.Postulat odrzucenia człowieczeństwa możemieć również charakter biologiczny – tuprzyczyną nieszczęść świata nie jest skost-niała forma społeczna, lecz niedoskonałośćcielesna. Najistotniejszym postulatem jesttu, rzecz jasna, utopia genderowa. Opowia-dania i powieść Joanny Russ (z początku lat70.) prezentują interakcje między światemzamieszkałym wyłącznie przez kobiety,rozmnażające się dzieworódczo, a mizogini-stycznymi planetami, na których panuje rze- © von debschitz, www.fritz-kahn.comFritz Kahn, Speed of Thought

Tomasz Z. Majkowski, Utopia, która nadejdzie

by Małopolski Instytut Kultury on Jan 02, 2012

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 2,380

Statistics

Tomasz Z. Majkowski, Utopia, która nadejdzie — Document Transcript

http://autoportret.pl	2375
http://translate.googleusercontent.com	5