Piotr Winskowski, Koślawa pętla czasoprzestrzenna

za: h. klotz, the history of postmodern architecture, the mit press 1988, s. 413 flickr / paul bonnington Po lewej: Instytut Salka, La Jolla, California, USA, proj. Louis Kahn, 1959−1965 Po prawej: Nils-Ole Lund, praca z cyklu The Future of Architecture przedstawiająca przyszłe losy kampusu Salk Institute UPiotr Winskowski topie dotyczące całościowej organizacji ludz- trzydziestu lat, przyjrzeć się niekiedy ironicznym, kiego życia i społeczeństwa od czasów Platona a niekiedy nostalgicznym pejzażom Nilsa-Ole LundaKoślawa posługiwały się obrazami architektury. Utopie: – cykl The Future of Architecture („Przyszłość architektu- myśli i idee nieurzeczywistnione – po wymy- ry”, 1979) i Ettore Sottsassa – cykl Another Utopia („Inna ślonych organizacjach pozostały co najwyżej rysunki. utopia”, 1973) i obecnej w nich architekturze. Pozwa-pętla Rysunki architektury budynków, miast, placów, ścian itd. lają one zobaczyć współczesność niejako w krzywym mają zatem moc unaocznienia owej projektowanej idealnej zwierciadle, gdy ówczesny ładunek utopii kryjący się organizacji. Dystopie powstające w latach zimnej wojny w kompozycji całości i w detalach, wzbogacony o moty- pokazywały z kolei przyszłość jako obraz po katastrofie, wy kultury wizualnej kolejnych dekad, staje się corazczasoprze- popełniały jednak błędy − śmieszne z dzisiejszego punktu widzenia w rozpoznaniu zagrożeń, wyobrażeń o tym, co, w jakiej kolejności i z jakiego powodu miałoby ulec znisz- bardziej ironiczny, lub coraz groźniejszy − ale w innych momentach niż zamierzone. Nils-Ole Lund przedstawia ruiny obiektów-ikon architektury ówczesnej dekady:strzenna czeniu. Miano utopii, wiążące się z tym, co pomyślane, nawet opisane i narysowane, lecz niezrealizowane, oraz wyobrażenie przyszłości jako klęski splatały się w xx wieku Wydziału Inżynierii (1959−1964) Uniwersytetu w Leice- ster, projektowanego przez Jamesa Stirlinga i Jamesa Gowana z Michaelem Wilfordem i Malcolmem Higgsem, w wiele lęków, przeczuć końca, które − nieuchwytne wizu- oraz Instytutu Salka (1959−1965) w La Jolla w Kalifornii, alnie i trudne do wyobrażenia z racji swej nieokreśloności projektu Louisa I. Kahna. − chciwie pożądały sugestywnych obrazów. Szczególną uwagę zwraca sposób prezentowania ruiny, W wydanej w 1984 roku książce Heinricha Klotza Moderne zaczerpnięty z ikonografii romantycznej. Ruiny na und Postmoderne: Architektur der Gegenwart / The History szczycie wzgórza, coś jak zamek w Czorsztynie, wyglą- of Postmodern Architecture („Historia architektury post- dają na opuszczone, otacza je pustka, dzika przyroda modernistycznej”) ostatni rozdział jest zatytułowany rozwija się, jakby wokół nigdy niczego nie było. Klotz „Architektura na papierze”, a w nim ostatni podrozdział w swoim opisie zauważa tandetność ruin, w jakie (w sumie dwa akapity) – „Anty-Utopia: Nils-Ole Lund przekształcają się zaniedbane budynki modernistycz- i Ettore Sottsass”1. Warto dzisiaj, z perspektywy ponad ne. Tu łatwo się z nim zgodzić. Nie potrzeba do tego wyobrażonych ruin budynków znanych, które − jak na razie − w ruinę nie popadły, wystarczą te faktyczne 1 H. Klotz, Moderne und Postmoderne: Architektur der Gegenwart, Braunschweig und Wiesbaden 1984 (The History of Postmodern Architecture, transl. R. Don- ruiny wielu innych, z którymi mamy do czynienia we nell, MIT Press 1988), s. 410. współczesnej Polsce.

za: h. klotz, the history of postmodern architecture, mit press 1988, s. 412 flickr / matt neale Po lewej: Wydział Inżynierii, Uniwersytet w Leicester, proj. James Stirling, 1959 Po prawej: Nils-Ole Lund, praca z cyklu The Future of Architecture prezentująca przyszłość budynku Wydziału Inżynierii Uniwersytetu w LeicesterDalej pisze jednak coś, co nie do końca znajduje potwier- tych samych architektów (choć wtedy pojawiłyby się ją nienaruszone. Z kolei w Leicester nieprawdopodobnadzenie w ilustracji: „zamiast celebrować architektoniczny części mniej znane, których fotografie nie były tak często byłaby katastrofa, która by zniszczyła żelbetową ścianęmonument o unikatowym wyglądzie, Lund pokazuje go publikowane, a więc nie były ikonami). attykową niższej wieży o ceramicznej okładzinie i takążzniszczonego tak jak inne elementy otoczenia. Jeszcze okładzinę sali wykładowej, a nie dotknęła delikatnychdekadę wcześniej architekt uważał siebie za demiurga, Nie ma tu jednak śladu po rozległej hali badań doświadczal- trójwymiarowych konstrukcji wstęgowych okien.a w miarę powstawania kolejnych wizji przyszłych super- nych w Leicester, stojącej tuż za malowniczo uszkodzonąmiast rola ta stawała się coraz bardziej przekonująca. wieżą biurową, podbudowaną charakterystycznie podcię- Kompozycji obrazu dopełnia efektowny wrak samochoduTo, co zrobił Lund, jest przypomnieniem architektom, że tymi bryłami dwóch sal wykładowych, które w powtarzają- na pierwszym planie, zresztą ciekawie wyznaczającynawet ich najbardziej idealistyczne dzieła przemijają tak cych się ujęciach pojawiają się zawsze na pierwszym planie. skalę przestrzeni, wraz z budzącym niepokój motywemjak wszystko inne, oraz o postępującej degradacji środo- lecącego ptaka, budynku w oddali i „sztucznego” nieba,wiska”2. W La Jolla widać za to dwa z pięciu betonowych, ażuro- wyklejonego metodą kolażu. Wrak zaś jest porzucony wych, prostopadłościennych ryzalitów, w których co dru- na łące, która już zdążyła porosnąć miejsce po in-Ilustracja odnosi się do obrazu z cyklu The Future of Archi- ga ściana wysuwa się pod ostrym kątem, otwierając widok nych obiektach Uniwersytetu w Leicester, a więc dużotecture, pokazuje jednak coś innego. Częściowo zniszczone na ocean z każdego pokoju pracy naukowców. Ryzality te później, niż nastąpiło uszkodzenie jednego budynku,budynki są osadzone w krajobrazie, w którym natura po- tworzą pierzeję patia, o posadzce wyłożonej płytami z tra- a zniszczenie pozostałych. Skoro samochód, model z latwraca w miejsce wcześniej przekształcone przez człowie- wertynu. W obrazie Lunda patia nie ma, przechodzi przez 60., jest przedmiotem mniej długowiecznym niż budyn-ka. Wśród niej ostały się tylko te fragmenty budynków, nie polna droga, po której podążają objuczone mustan- ki, to w jakiej przyszłości miałby być tam porzucony?które były najbardziej znane w świecie architektów i stu- gi, poganiane przez trzech konnych. Przechodzą przez W jakiej więc przyszłości dzieje się sytuacja zatytułowa-dentów architektury, zapewniające sławę swoim autorom szeroką bramę − taką jakie budowano w ogrodzeniach na na The Future of Architecture?właśnie dzięki publikacjom, i to ujęte w tych samych co ranczach na Dzikim Zachodzie.na fotografiach kadrach3. Te, dziwnym trafem, uległy Wizualne manipulacje Lunda dają wrażenie zapętleniatylko niewielkim zniszczeniom, dalej są rozpoznawalne, Można założyć, że w cywilizacji pokatastroficznej, wtór- w czasie, skoro obrazy ruin współczesnych budynkówmimo że ich najbliższe otoczenie zupełnie się zmieniło. nie przedprzemysłowej, częściowo zrujnowany, żelbetowy (wzniesionych zaledwie piętnaście lat przed tym, jakW ich otoczeniu przecież powinny się znajdować kolejne budynek laboratorium naukowego pozostanie niewy- zostały namalowane, i które nie zostały jak na raziebudynki tych samych kompleksów, projektowane przez korzystany, że prawdopodobny byłby widok wybitych uszkodzone) są stylizowane na ruiny samotnych zamków, okien, że obrosną go trawa i krzaki. Nieprawdopodobne w otoczeniu których dominowała zieleń, lub których oto-2 Tamże. jest jednak, żeby w takiej cywilizacji nie wykorzystano czenie było zabudowane na tyle nietrwale, że już dawno3 Ch. Jencks, Ruch nowoczesny w architekturze, Warszawa 1987, s. 263, 299; drewnianych żaluzji-ekranów z drewna tekowego, które zupełnie zniszczało. Skądinąd wiadomo, że obok przedsta-P. Gössel, G. Leuthauser, Architecture In the Twentieth Century, Köln 2001, s.296; M. Hollingsworth, Architecture of the 20th Century, Greenwich, CT 1988, obecnie zabezpieczają pokoje naukowców przed nadmia- wionych ruin stały i stoją nadal budynki skonstruowanes. 140; D. Ghirardo, Architektura po modernizmie, Toruń 1999, s. 224. rem słońca. Tymczasem te ekrany w obrazie Lunda istnie- równie solidnie jak te, które uniknęły zagłady.

Po lewej: Nicolas Grospierre, The Life of Buildings / Rondo One (proj. Skidmore, Owings & Merill i azo, 2006), Warszawa 2008 Po prawej: Kobas Laksa, The Afterlife of Buildings / Rondo One Columbarium / 2071Wskazuje to na specyficzny charakter katastrofy, jakiej śliłem). Tak od dawna dzieje się z północnymi elewacjamiuległy nie tylko same obiekty, ale także sposób ich po- różnych zabytków (na północnej półkuli naszego globu),strzegania, odbioru i użytkowania. Obrazy pod tytułem które trzeba by fotografować pod słońce. Lund pokazuje,The Future of Architecture z roku 1979 wieszczą w swej ilustra- jaką rolę odgrywają tu nie tylko możliwości sfotografo-cyjnej warstwie fizyczną eliminację wszystkiego, co wte- wania, ale także uwaga turysty, architekta, badacza czydy, w 1979 roku, nie funkcjonowało w „świecie architektu- studenta przyciągana pojedynczymi, znanymi ujęciamiry” (na wzór „świata sztuki” w instytucjonalnej teorii tej („znacie, to posłuchajcie”, „lubię tylko te piosenki, któreostatniej). Ta prognoza, jak się wydaje, na naszych oczach znam”) − odbiorca tym samym jest utwierdzany w prze- zwykłych budynków, które bywają wyburzane − ikonyzaczyna dotykać właśnie architekturę późnego moderni- konaniu, że oto właśnie zobaczył wszystko, co warte było nawet po wyburzeniu trwają jak mumie w przekaziezmu, choć akurat zniszczenie nie dotyczy dokładnie tych zobaczenia i doświadczenia i właśnie tego doznał. Jest to zapośredniczonym. Podobnie rzecz się ma w filmie: astro-obiektów przedstawionych na obrazach Lunda. Wobec kolejny uboczny efekt globalizacji i siły pośrednictwa me- nauci − bohaterowie filmu Planeta małp zidentyfikowalidzisiejszych potrzeb przebudowy, termomodernizacji itp., diów w poznawaniu świata: widzimy coraz więcej, więc tajemniczą planetę, na której wylądowali, jako Ziemięszansę na konserwatorskie ograniczenia w przekształca- coraz bardziej powierzchownie patrzymy. W ślad za muze- wtedy, gdy odkopali fragment nowojorskiej Statuy Wol-niu takiej jeszcze niezabytkowej, a już sławnej substancji ami promującymi się za pomocą posiadanych dzieł, „okrę- ności, a więc czegoś, co było i jest ikoną kultury masowej.budowlanej ma właśnie ten widok najbardziej znany tów flagowych” kolekcji (z krótkiej listy najdroższych Utopia Lunda wieszczy przyszłość architektury jako ikon,z fotografii (niekoniecznie jest to tradycyjna „elewacja obrazów kilku najbardziej znanych malarzy danej epoki), wycinanych z magazynów zdjęć, nieoferujących nawetfrontowa”, skoro te późnomodernistyczne obiekty nie za- w ślad za uniwersytetami (amerykańskimi) licytującymi żadnego świadomie przeżytego doświadczenia przestrze-wsze takową posiadały). W Leicester jest to widok z placy- się liczbą zatrudnionych noblistów, w ślad za miastami ni, a ocenianych jako obrazek − de facto z pominięciemku przed budynkiem, w La Jolla − widok z wewnętrznego oferującymi ciągle te same widoki jako swoje „ikony”, tak kryteriów przestrzennych.patia. Jest to efekt operowania we współczesnej kulturze samo budynki pokazuje się na fotografiach powielającychuproszczonymi widokami, „ikonami” budynków, krążący- stereotyp „najbardziej spektakularnego kadru”, mimo że Dzisiaj podobnym zabiegiem posługuje się Kobas Laksami i wywierającymi wpływ nieproporcjonalnie większy od w rzeczywistym oglądzie tych kadrów interesujących wi- w swoich prowokacyjnych kolażach niedawnych osiągnięćsamych budynków, które jako „ikony” niby reprezentują. zualnie jest dużo więcej, nie mówiąc o miejscach ważnych polskiej architektury: ekskluzywnych warszawskich dla użytkowników (z kolei pocztówkowe widoki dostępne biurowców, przykładów architektury high-tech, dumyCo bardziej znaczące, obrazy Lunda ironicznie pokazują bywają na przykład tylko z lotu ptaka). miasta i inwestorów. Lund odsyłał do zdjęć z literatury,powszechną ślepotę na to, co może spokojnie istnieć, łatwo dostępnych i znanych potencjalnym odbiorcomzajmować mnóstwo miejsca w przestrzeni, być codziennie Na przekór twierdzeniom Klotza, ikony nie niszczeją jego obrazów. Kolaże Laksy (cykl The Afterlife of Buildings)używane, ale z różnych powodów nie wzbudzać zaintere- tak samo jak nieinteresujące z punktu widzenia mediów były eksponowane na Biennale Architektury w Wenecjisowania fotografów, a więc nie być „zapośredniczone me- obiekty powszednie. Niszczejąc, stają się tym bardziej w 2008 roku obok zdjęć Nicolasa Grospierre’a (cykl Thedialnie” (straszne sformułowanie, ale to nie ja je wymy- ikoną, tyle że zniszczoną/uszkodzoną. Nie dzielą losu Life of Buildings), tak żeby nie było wątpliwości ani co do

Po lewej: Nicolas Grospierre, The Life of Buildings / Metropolitan (proj. Norman Foster, 2003), Warszawa 2008Po prawej: Kobas Laksa, The Afterlife of Buildings / The Metropolitan Prison / 2082źródła kadru, w jakim sfotografowano budynek, ani co wali to, co dało się łatwo wymontować, i tak dalej. Wtedy trzebuje. Kawałki utopii leżą wokół nas i funkcjonują jakodo jego aktualnego stanu4. Groza przyszłości lub wariacja nadszedł czas owego życia po życiu budynków (Afterlife fragmenty/części różnych maszyn, budynków i przedmio-na temat ducha przeszłości, który mógłby powrócić, była of Buildings), kiedy ich rany, blizny i pauperyzacja stały tów, które używamy.dawkowana wraz ze środkiem uspokajającym − przedsta- się wizualnie atrakcyjne, modne. Tak dzieje się obecniewieniem stanu obecnego. Nostalgia za „rajem utraconym” z (przynajmniej niektórymi) XIX-wiecznymi budynkami Co więcej, wcześniejsze ironiczne czy desperackie anty-i dreszcz emocji związany z „rajem oczekiwanym” są przemysłowymi. Dopiero w tym hipotetycznym momencie utopie stają się materiałem dla projektowania tech-stabilizowane obrazem „(prawie-)raju istniejącego”. taki budynek mógł się stać tematem prac plastycznych nokratycznie optymistycznych gadżetów i budynków, wystawianych na Biennale Architektury. Ponieważ histo- a utopie optymistyczne − materiałem dla plakatów czyGrospierre bowiem też pokazuje swego rodzaju utopię, ria wygląda inaczej, a czas się nie cofa, ewidentne jest, że akcji ekologicznych, ostrzegających przed dalekosiężnymi(właśnie) zrealizowaną: budynek tak nowy, że wygląda budynki są poorane sztucznymi bliznami, jak poobijani skutkami eksploatacji przyrody, ale zaprojektowanychjak sztuczny, jak własny projekt, nawet niezasłonięty bill- herosi pod koniec filmu akcji, ucharakteryzowani tak, w świecie o kilkadziesiąt lat późniejszym, gdzie innaboardami, kadrowany tak, że stoi samotnie na tle neutral- że właśnie te blizny dodają im atrakcyjności (aktorom jest już powszechna wrażliwość i gdzie spowszedniałynego, bladego nieba. Laksa pokazuje antyutopię, powrót − w oczach żeńskiej widowni, budynkom i maszynom obrazy niegdyś uważane za utopijne. To kolejny przykład(odwiecznego) bałaganu, tak sugestywnego między inny- − w oczach miłośników historii techniki, budynkom na na rozszczepienie „znaczonego” i „znaczącego” w językumi dlatego, że niebo wypełnia prawie bez reszty dodany- kolażach Kobasa Laksy − w oczach zwiedzających Bienna- komunikacji masowej (reklamy-teksty) i komunikacjimi elementami. Prace Laksy oferują zapętlenie w czasie le Architektury). Jeśli taka hipotetyczna rekonstrukcja wizualnej (reklamy-obrazy, obrazy architektury, architek-jeszcze bardziej przewrotne niż Lunda. Otóż pomiędzy przyszłych/przeszłych wydarzeń zapisanych w kolażach tura), które dwie czy trzy dekady temu tak emocjonowałoteraz, kiedy obiekty te są tak czyste i świeże jak na zdję- Laksy nie została przez oglądającego dokonana, to i tak wynalazców dekonstrukcji i jej krytyków.ciach Grospierre’a, a przyszłością, kiedy stało się z nimi oferują one widzowi bogaty przegląd rekwizytów wizual-to, co pokazuje Laksa, czas musiał się cofnąć do początków nej poetyki destrukcji i test dociekliwości w wynajdowa- Dziękujemy Nilsowi-Ole Lundowi, Nicolasowi Grospierreowi i Kobaso-XX wieku. Wtedy to hipotetycznie podupadłe za sprawą niu frapujących detali plastycznych. wi Laksie za zgodę na wykorzystanie ich prac.jakiegoś kataklizmu centrum Warszawy ktoś przekształ-cił w tereny przemysłowe z dominującym przemysłem Możemy zauważyć, że utopijne przedmioty czy budowleciężkim, potem ten przemysł sam zdążył podupaść, aby na jako inspiracje dla kształtów realnych przedmiotów bądźopuszczonych fabrykach, w które przekształcono dzisiej- ich funkcji przedostają się tylnymi drzwiami do rzeczy-sze biurowce, wyrosło zielsko, by szabrownicy wymonto- wistości materialnej, przechodzą nawet do standardu, czasami jako przeciwieństwa pierwotnych idei lub funkcji utopijnych, czasami jako ich bezpośrednie realizacje,4 K. Laksa, cykl The Afterlife of Buildings; Nicolas Grospierre, cykl The Lifeof Buildings; kuratorzy Grzegorz Piątek i Jarosław Trybuś, 11. Biennale czasami jako reklamy czegoś, co takich kształtów wywo-Architektury w Wenecji, 2008. dzących się z utopijnych wizji ani nie posiada, ani nie po-

http://autoportret.pl	2218
http://translate.googleusercontent.com	3
http://webcache.googleusercontent.com	1

Piotr Winskowski, Koślawa pętla czasoprzestrzenna

by Małopolski Instytut Kultury on Jan 02, 2012

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 2,222

Statistics

Piotr Winskowski, Koślawa pętla czasoprzestrzenna — Document Transcript