Dorota Jędruch, Oko języka

Dorota Jędruch OkO języka architektura roz-patrzona według Claude’a Nicolasa Ledoux I dealny porządek świata w epoce nowo- togi. Zanurzone w przestrzennym kalam- kom, to nie są bynajmniej tylko niejasne pomy- żytnej jest porządkiem architektonicz- burze klasycznych cytatów, zorganizowane sły, gubiące się w rojeniach wyobraźni […]. nym. Rytmy przestrzeni wyznaczają w doskonałym systemie architektonicznej kolumnowe portyki, kopuły, geome- logiki. O czym rozmawiają? Może spiskują Zanim noc pokryje woalem ciemności rozległą tryczne bryły majestatycznych budowli. o tym, że za chwilę podpalą pałac sprawie- przestrzeń, w której umieściłem wszelkie rodza- Pełna erudycyjnych form architektura or- dliwości, że wkrótce zabiją swojego króla? je budynków, jakich wymaga porządek społecz- ganizuje wokół siebie fragmenty natury jak ny, ujrzymy nieodzowne fabryki, owe matki miękką otulinę rozmytą w nostalgicznym obywatela ledoux przypadki i córki przemysłu, rodzące skupiska ludzkie. sfumato, nawleka na linie zbiegu perspek- W nawale zatrudnień, dających się wymierzyć Miasto wzniesie się, by je otoczyć i uwieńczyć1. tywy niewielkie figurki ludzi, antycznych ogromem dzieła, które przedstawiam oczom herosów i bogów. Kim są te postaci z fanta- narodów, pośród czynności, które naraziły Architektura rozpatrzona pod względem sztuki, stycznych pejzaży Poussina, Lorraine’a, Hu- na szwank moją wytrwałość, pośród zawiści, obyczajów i prawodawstwa, wydany w 1804 roku berta Roberta, Salvadora Rosy? Zatopione nieodłącznych głoszeniu wielkich idei, i wśród traktat architektoniczny Claude’a Nicolasa w ponadczasowym trwaniu, oddane pozor- prześladowań zwróconych przeciwko mojemu Ledoux, powstał w dużej części w republi- nym czynnościom, udrapowane w antyczne działaniu […] – to, co ofiarowuję mym czytelni- kańskim więzieniu, w którym architekt przebywał miedzy 1793 a 1795 rokiem. Ledoux był bowiem poplecznikiem starego systemu. 1 C. N. Ledoux, L’Archiecture considérée sous le rapport de l’art, des mœurs et de la législation, Paris 1804, s. 1. Fragment w tłumaczeniu M. Poprzęckiej zamieszczony w: Teoretycy, artyści i krytycy o sztuce 1700-1870, wybór, przedm., koment. E. Grabska, M. Poprzęcka, Warszawa 1974, s. 138. Pozosta- łe fragmenty traktatu cytowane w artykule zaczerpnięte z wydania dostępnego w wirtualnych zbiorach Biblioteki Narodowej Francji (www.gallica.fr.). Po lewej: Claude Nicolas Ledoux, Pałac sprawiedliwości w Aixwikimedia Na sąsiedniej stronie: Claude Nicolas Ledoux, warsztat przeznaczony dla robotników wytwarzających obręcze umieszczony na skrzyżowaniu czterech dróg

Syn skromnego kupca, ukończywszy studia na jego oczach? Czy myślał o wiszącej nad gościnnego (Ledoux pisze tu o selekcji nie-dzięki stypendium, pracował początkowo jego głową gilotynie? Niedawno owdowiały, pożądanych gości), pałac sprawiedliwości,jako rytownik, uczęszczając jednocześnie na w więzieniu dowiedział się o śmierci ukochanej ogromny plac targowy, kościół nieco przypo-kursy prowadzone przez samego Jacques’a- córki. Jeden z zapisów traktatu ukazuje archi- minający rzymski Panteon, cmentarz, domyFrançois Blondela w paryskiej École des Arts. tekta w pewnym oderwaniu od rzeczywistości: miejskie i wille o fantastycznych formachKarierę zawdzięczał służbie monarchii, swoim „wzniósł się topór narodu i zawezwano Ledoux, należące do rzemieślników i wieśniaków,konsekwentnie nawiązywanym relacjom ale to przecież nie ja […] to pewien uczony rozproszone w przepastnym pejzażu.i wpływom (między innymi protekcji Madame z Sorbony o tym samym nazwisku!”2. Pomiędzydu Barry, jednej z faworyt Ludwika XV). Był jawą i snem – architektoniczny miraż dosko- rzut okawziętym twórcą arystokratycznych siedzib, nałego świata przeplata się w tekście z odwo- Podobnie jak współczesny mu Étienne-Louispracował na zlecenie administracji królew- łaniami do aktualnej sytuacji historycznej. Boullée, Ledoux wierzył w psychologiczne od-skiej, projektując jej instytucje: teatr (w Be- Architekt denuncjuje, piętnuje, przepowiada działywanie architektury. Obydwaj odwoły-sançon), więzienie i sąd (w Aix-en-Provence), rewanż i triumf swoich koncepcji. Szuka dla wali się do koncepcji sensualizmu związanejmanufakturę (w Arc-et-Senans), a w końcu siebie miejsca w nowym systemie. W liście z poglądami Étienne’a Bonnota de Condilla-słynne paryskie rogatki – fantazyjne budowle napisanym do Tymczasowej Komisji Sztuki ca. Zgodnie z tą teorią, poznanie dokonujenazywane przez samego autora propylejami informuje o pracach nad traktatem: „Obywatel się poprzez zmysły i nie wymaga jakiejśi ukształtowane na wzór antycznych świąty- Ledoux przedstawia 14 Ventôsea, że zajmuje wrodzonej wiedzy. Zatem odbiór architektu-niek: z kolumnowymi portykami, frontonami, się znaczącym dziełem przeznaczonym dla ry może być związany z jej psychologicznymkopułami. To właśnie o tej złowrogiej budowli, publicznego oświecenia młodych architektów, oddziaływaniem, nie tylko zaś czytelnymiktóra stała się symbolem monarszego ucisku i dodaje, że przenika je wolność i wzgląd na dla wtajemniczonych treściami. Architektpodatkowego, „pomnikiem niewolnictwa dobro ludzkości”3. był przekonany, że: „ludzie wysysają wrazi despotyzmu”, powtarzano sobie w stolicy z architekturą cnoty i przywary”4, a zatemna dzień przed zburzeniem Bastylii: le mur Wokół saliny (tej samej, istniejącej do dziś przez odpowiednie ukształtowanie znaczeńmurant Paris, rend Paris murmurant („mur, który manufaktury, którą zrealizował dla Ludwika twórca może odpowiednio pokierować odbior-zamurował Paryż, sprawia, że Paryż zaczyna XV w Arc-et-Senans w regionie Franche- cą, tak by jego dzieło pełniło funkcje dydak-szemrać”). W reakcjach, jakie ten budynek -Comté) wyrastają kolejne budowle – symbole tyczne i moralizatorskie. W tym procesiewzbudzał, widziano jedno z bezpośrednich społecznego porządku. Pacifere: dom pojed- najważniejszą rolę odgrywa wzrok, bowiemzarzewi rewolucji. Dziwne to losy architek- nania, Panareteon: szkoła, służąca nauce spo- – jak twierdzi Ledoux – „natura wyposażyłatury wkrótce nazwanej architecture parlante łecznych powinności, Oikema: dom rozkoszy, ludzkie oczy w szersze możliwości niż ucho”5.(architekturą mówiącą) i architekta, którego mający na celu rozładowanie nadmiernego Podobne przekonanie pojawia się w wyda-historia sztuki orzeknie rewolucyjnym. pożądania u młodych, Hospice: rodzaj domu nym pośmiertnie w 1781 roku Eseju o pochodze- niu języka Jean’a-Jacques’a Rousseau i zakłada,Siedząc w więziennej celi, wyobrażał sobie 2 Tamże, s. 230. że pierwotny język był zapisem obrazkowym, 3 Cyt za: D. Rabreau, Ledoux et le livre de 1804, [w:] Autour deLedoux miasto pęczniejące wokół życiodajnej Ledoux : architecture, ville et utopie, eds. G. Chouquer, J.-C. gdyż postrzeganie wzrokowe wydaje sięfabryki. Śnił o szczęśliwej społeczności, spojo- Daumas, Actes du colloque à la Saline royale d’Arc-et-nej cnotą, poddanej sprawiedliwej, oświeconej -Senans 25-27 Octobre 2006, „Les Cahiers de la MSHE Le- doux”, No. 13, Presses Universitaires de Franche-Comté 4 C. N. Ledoux, dz. cyt., s. 91.władzy. Czy żałował świata, który zawalił się 2008, s. 20 (tłum. cyt. D. J.). 5 Tamże, s. 76. autoportret 1 [33] 2011 | 86

Claude Nicolas Ledoux, Rzut oka teatru w Besançonbardziej pierwotne niż zrozumienie mowy.Obraz jest w myśl tej teorii starszy niż słowo.Znana rycina z traktatu Ledoux, Rzut okateatru w Besançon, przedstawia widownię teatruwewnątrz tęczówki ogromnego oka. Źrenicazawisła w jego centrum jak planeta w pustejprzestrzeni, oświetlana silnym promieniem © photothèque epcc saline royaleo trudnym do ustalenia źródle. Tajemniczyobraz był rozmaicie interpretowany: jako okoarchitekta, jako wyraz symboliki masońskiej,której odbicia doszukiwano się, zapewne słusz-nie, w dziele Ledoux. Jako znak samokontrolu-jącego się panoptycznego społeczeństwa, wcalenie wbrew intencjom architekta. NicolasMolok6 zwraca uwagę na znaczenie tej rycinydla ukazania wyobrażenia Ledoux o sensie czonym wybrańcom Apollina. Na przeplatają- kulą wspartą na schodach-pajęczych odnóżach.percepcji wzrokowej. Promień światła, który cych się z tekstem rycinach8 widzimy budowle Wokół, jak na typowym klasycystycznym pej-wydaje się mieć źródło w jakimś umieszczo- złożone z prostych stereometrycznych figur, zażu, do których Ledoux odwołuje się w tek-nym wewnątrz głowy oculusie, nie zatrzymuje zestawionych w dziwaczne układy, ubrane ście, zobaczymy elementy sielskiej naturysię na granicy powieki, ale wydostaje się w zaskakujący, surrealistyczny kolaż klasycz- i miniaturowe postacie ludzi – rozmawiające,poza przestrzeń oka. Sala teatru nie odbija nych detali. Znajdziemy tu boniowane cokoły, zajęte codziennymi czynnościami, obojętnesię zatem w oku, ale jest umieszczona w jego portyki kolumnowe i frontony, serliany, ko- wobec ogromu przeskalowanych gmachów.wnętrzu. Powieki zaś pełnią rolę ramy tej puły, dekoracje w formie napisów, panopliów,architektonicznej fantazji. Odbiór architektu- płaskorzeźb, klasycznych posągów. Budowle są Towarzyszący rysunkom komentarz okażery odbywa się zatem niejako od wewnątrz, oko widoczne z pewnego oddalenia, majestatycznie się równie zaskakujący jak one same. O styluwytwarza w wyobraźni jej odwzorowanie. piętrzą się w centralnym punkcie kompozycji, Ledoux Louis Hautecoeur powie, że jest to: nie dominują jej jednak. Przez dom nadzorcy „pospieszny, a nawet nieuporządkowany, lek-obraz i wyobrażenie śluzy wodnej przepływa strumień, drwale ko szalony amalgamat i galimatias”9; Maria„Ty, który chcesz być architektem, rozpocznij mieszkają w budynkach przypominających Poprzęcka mówi o traktacie jako pisanym:od bycia malarzem”7, radzi Ledoux wtajemni- stos ściętych pni, dom strażnika rolnego jest „stylem patetycznym, zawiłym, często nieja- snym, pełnym aluzji, przeciążonym quasi-filo-6 N. Molok, «L’architecture parlante», ou Ledoux vu par les zoficznymi dygresjami”10. 8 Ledoux prawdopodobnie zlecił przygotowanie rycin doromantiques, „Romantisme” 1996, No. 92, s. 50, http:// planowanego traktatu o architekturze już w 1773 roku,www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ tekst powstawał głównie w latach 1793-1795 i potem nie-roman_0048-8593_1996_num_26_92_4264 (dostęp mal do końca życia architekta. Traktat wydany w 180415.01.2011). roku jest oznaczony jako pierwszy tom z planowanych 9 Cyt za: D. Rebreau, dz. cyt., s. 23.7 C. N. Ledoux, dz. cyt., s. 113. pięciu. 10 Teoretycy, artyści i krytycy o sztuce..., s. 14. autoportret 1 [33] 2011 | 87

Claude Nicolas Ledoux, widok perspektywiczny domu przeznaczonego dla nadzorcy rzeki Loue© georges fessy - photothèque epcc saline royale nych komentarzem plansz przedstawiających zrealizowane i fantastyczne budowle Ledoux. W drugiej części traci jednak nauczającą narrację w pierwszej osobie i przyjmuje formę dialogu trzech głosów12: podróżnika – młodego architekta, zwiedzającego salinę w Arc-et-Senans; jego przewodnika (mentora), którą to rolę pełnią „młody artysta”, nadzorca robót, inspektor; oraz Architekta Ledoux występującego tu w podwójnej roli: jako artysta i jako pisarz. Podróż młodego Trudny, zawiły, patetyczny, niewiarygod- Wybór stylu jest dla Ledoux procederem zbli- architekta odbywa się w niesprecyzowanym nie narcystyczny w opisie roli Architekta, żonym do ubrania budowli w jeden z antycz- czasie. Początkowo autor przekonuje widza, styl Ledoux jest jego świadomym wyborem nych kostiumów – podobnie majestatycznie że trwa ona cztery dni, wprowadzając na- artystycznym. Dla współczesnego czytel- komponuje architekt jego dekoracje, mnoży stępnie wiele niekonsekwencji i gmatwając nika, bardziej pewnie jeszcze niż w epoce, metafory, stara się oddziałać bezpośrednio chronologię tak, że przypomina ona raczej gdy traktat powstał, dodatkową trudnością na emocje czytającego. Jakby język w sposób poplątaną logikę snu. Zmienia się też osoba jest dowolność, z jaką architekt porusza się nierozłączny od towarzyszących mu ilustra- narratora: początkowo, we wstępie, jest nią w przestrzeni kultury antycznej, starożytne cji miał tworzyć własną przestrzeń styku autor traktatu; w dalszej części „ja” oznacza bóstwa ingerują wciąż w myśl o architek- wyśnionego miasta. W przeciwieństwie do młodego podróżnika; potem nieoczekiwanie turze, podobnie jak antyczne detale archi- tradycyjnego traktatu, który ma zwykle rolę narratora przejmuje nadzorca robót, tektoniczne składają się na kompozycję jego charakter normatywny, gdzie podkreśla będący wcześniej jego rozmówcą i mento- budowli – z równą swobodą i oryginalnością. się obiektywność i pewną niewidzialność rem; w dalszej części powraca jako narrator narratora, tutaj – rozłożona na wiele głosów sam Ledoux. Według Fabricea Moulina to Architektura jest dla budownictwa tym, czy argumentacja – ma niezwykle ekspresyjny, żonglowanie postacią narratora i niejasny poezja dla literatury. To dramatyczny entuzjazm niepozbawiony egzaltacji charakter. tok samej narracji czyni z Ledoux „Faulknera zawodu. Nie można o niej mówić inaczej niż traktatu architektonicznego”13! z egzaltacją. Sztuka bez elokwencji jest jak miłość Antyczne bóstwa i herosi, starożytni pisarze bez płodności. Może ona dostarczyć najmniejsze- i filozofowie, starotestamentowi prorocy, Z całą pewnością włączenie elementów mu z przedmiotów to, co wydaje się właściwe dla humaniści czasów renesansu, ożywione ale- powieściowych: narratora, dialogów, boha- największych, jeśli buduje się małe miasto, daje gorie swobodnie przemierzają tu przestrzeń terów, wątku podróży, elementów literackiej możliwość wybudowania go rozległego, a w kolej- oświeceniowej erudycji, dostępną i zrozu- fikcji, wyróżnia tekst Ledoux na tle tradycji nych odsłonach wszystkiego, co z niego wynika: miałą dla „wybrańców Apollina” – młodych polityki, obyczajów, prawodawstwa, kultu, formy artystów, do których autor bezpośrednio 12 Analiza typów narracji w traktacie Ledoux, por: rządów11. adresuje tekst traktatu. Książka nie przy- F. Moulin, La ventriloquie de l’architecte: énonciacion esthéti- pomina jednak podręcznika architektury. que dans L’Architecture [...] de C.N. Ledoux, [w:] Autour de Ledoux..., s. 27-37. Składa się z obszernego wstępu oraz opatrzo- 11 C. N. Ledoux, dz. cyt., s. 15-16. 13 Tamże, s. 35. autoportret 1 [33] 2011 | 88

Claude Nicolas Ledoux, widok perspektywiczny domu służb porządkowych gospodarki rolnej© georges fessy - photothèque epcc saline royale Ledoux do horacjańskiego postulatu ut pictura poesis, bardzo popularnego w sztuce wieków XVII i XVIII. Pojawiły się wtedy koncepcje, w myśl których malarstwo można nazwać właściwie milczącą poezją, poezję zaś – mó- wiącym malarstwem. Czy poetycki traktat Ledoux jest zatem mówiącą architekturą, architektura zaś – milczącym poetyckim traktatem? Zestawienie tekstu i obrazu, ilustracji dzieł zrealizowanych i wyimaginowanych, jawy i snu upewnia, że argumentacja Ledoux traktatu. Przypomina raczej tajemniczą księgę Rozpisanie dyskusji na kilka głosów pozwala zwraca się do wszystkich zmysłów i sposobów Polifila walka o miłość we śnie – wydaną w 1499 Ledoux pokazać proces percepcji architektury, postrzegania, do obrazu, dźwięku, pamięci roku, a przypisywaną Francescowi Colonnie która jest paktem między twórcą i odbiorcą. i erudycji, wyobraźni i projekcji przyszłości. – opowieść o podróży będącej śnionym snem Ważną rolę odgrywa tu podróżnik – młody ar- kochanka poszukującego ukochanej Polii. Bo- chitekt, który jest okiem widza. Podróżnik wy- W opisie percepcji przestrzeni Ledoux usta- hater książki odbywa we śnie niezwykłe pere- głasza naiwne sądy, jego błędne rozumowanie wicznie odwołuje się do wzroku. Zwraca się grynacje i uczestniczy w tajemnych obrzędach jest dla mentora pretekstem do przedstawienia do odbiorcy: „rozciągnijcie spojrzenie”, „jeśli w krainach, których oniryczną przestrzeń i ar- kontrargumentacji architekta. Przewodnik sięgnę moim wzrokiem jeszcze dalej, dalej”, chitekturę opisuje autor. Jak zauważa Laurent uczy w ten sposób odbiorcę widzieć i odczy- „perspektywa zbiera w swoim kadrze wszystko Baridon14, w XVIII wieku znacząco zmienia się tywać intencje twórcy. Kluczem do poznania to, co oko jest w stanie objąć”, „oko wszędzie sposób przedstawiania architektury: trak- sensu architektury jest zdaniem Ledoux jest usatysfakcjonowane, przechadza się wszę- tat wyjaśniający obiektywnie reguły sztuki, wyobraźnia, która zostaje opisana w traktacie dzie”, „oko śledzi zawsze najkrótszą drogę”. w tradycji, której uwieńczeniem jest praktycz- jako: „milczące porozumienie między odbiorcą Jego punkt widzenia wydaje się umieszczony ny wykład o porządkach autorstwa Vignoli, a artystą, który ją pobudza […] oto jak bardzo w górze, obejmując pewien szerszy obszar, zastępuje bardziej subiektywny tok narracji. siła uczucia wzbogaca jego użytkowanie, kiedy w którym poszczególne budowle funkcjonują Ujawnia się wyraziście postać autora, który poprzedza ciekawość, wtedy widzi tam, gdzie w swoim naturalnym otoczeniu. Poza częścią przemawia jako myśliciel lub poeta. Związane inni niczego nie spostrzegają”15. centralną idealne miasto Chaux ma strukturę jest to ze zmianą adresata – kierowany do dużo zdezurbanizowaną – pojedyncze obiekty, na szerszego niż dotąd kręgu odbiorców traktat Ledoux pisze o swoim dziele jako epickim wzór palladiańskich willi swobodnie rozsypane ma mieć walory dydaktyczne, służyć perswazji, poemacie. Poetyckość stylu, czerpiąca wiele zostały w pejzażu. Ledoux nigdy nie opisuje ich przekonywać do racji autora. Zbliża się często z dzieł znanego osiemnastowiecznego poety wnętrz (mimo że tablice zawierają szczegółowe do schematu popularnej w oświeceniu fabula- Jacques’a Delille’a, bliskiego znajomego Ledoux, przekroje i plany każdej budowli), ich sposobu ryzowanej powiastki filozoficznej. nie jest zatem wyłącznie grafomańskim popi- funkcjonowania. Towarzyszące budynkom lite- sem, ale celowym zabiegiem. Odwołuje się tu rackie metafory mają w jego pismach charakter przede wszystkim wizualny. Budowane są na 14 L. Baridon, L’Architecture de Ledoux, traité, utopie ou contr- wzór malarskich alegorii. Sprawiedliwość, utopie ?, [w:] Autour de Ledoux..., s. 98-100. 15 C. N. Ledoux, dz. cyt., s. 78. autoportret 1 [33] 2011 | 89

Na sąsiedniej stronie: Claude Nicolas Ledoux, widok perspektywiczny miasta Chauxcnota, pojednanie, porządek – to personifika- Najczęściej przywoływaną w traktacie roztacza wizje innego, lepszego od ustano-cje, ożywione i plastyczne, jak na barokowych metaforą jest kosmiczny akt stworzenia. wionego na jego oczach systemu. Systemu,płótnach. W opisach budowli, których oryginal- Idealne miasto funkcjonuje w pewnym w którym podbój życiodajnej natury przezne nazwy sugerują antyczną ich proweniencję, kosmicznym porządku, którego elementami przemysł, mający w służbie swojej propagan-zwraca uwagę pomnikowość. To znaki pewnych są często przywoływane: stwórca świata, dy język sztuki, da impuls do budowy rozło-cnót, nie funkcjonalne elementy miasta. Sym- z którym konkuruje architekt, antyczne bó- żonego w bezkresnej przestrzeni idealnegobolika tkwi nie w układzie mas i brył, znaczeniu stwa (przede wszystkim bóg-słońce Apollo), miasta.światła i cienia, w oddziałującym na odbiorcę gwiazdy i planety. Budynki nie powstajączytelnym „charakterze budowli” – o którym jako formy wzniesione dzięki regułom Z czasem stopione z naturą miasto utraci teo-pisali Boullée czy Quatremère de Quincy – ale konstrukcji, ale wyrastają z ziemi, jak twory retyczny i subiektywny charakter powstałegow zaczerpniętych z dwuwymiarowego malar- natury (architekt każe im „wyłonić się z łona z woli architekta dzieła sztuki. Oko uwolnistwa wizualnych kodach, płaskorzeźbach czy ziemi”). W myśl fizjokratycznych koncepcji się od sztuczności kulturowych nawiązań.wypisanych na elewacji sentencjach. W przeci- swoich czasów, Ledoux z emfazą opisuje gręwieństwie do przedstawicieli pokrewnego gatun- pierwotnych materii, szuka źródeł przyszłego Usatysfakcjonowane oko przechadza się wszędzieku utopii literackiej, Ledoux nie koncentruje się szczęśliwego społeczeństwa we właściwej eks- i wszędzie znajduje odpoczynek. Prowadzone jestna opisie funkcjonowania fantastycznej społecz- ploatacji natury, rozwoju przemysłu, który przez przyciągający impuls, który łączy sztukęności. Poza instytucjami cnoty i odwołaniem do jest jakby powtórzeniem aktu stworzenia. z naturą. To już nie jest kompozycja architekta.ideału samowystarczalnej wspólnoty – miasto Znikła ona w wyniku magii, która sprawia, żejest przede wszystkim pewnym symbolicznym Twórca natury zbudował wszechświat ze zbioru o niej zapominamy: to wyrocznia smaku, któraobrazem. Wśród literackich źródeł bliski jest tu atomów; utworzył się chaos, a dostarczając światu proklamuje swoją suwerenność, zapominamyraczej Ledoux bukolicznym opisom Arkadii przestrzeni, dał mu silny impuls, zorganizował o bogu, który ją poprzedzał, artyście, który ją– krainy, w której szczęśliwość mieszkańców jest lazurowe sklepienie, wyżłobił czeluście mórz. inspirował, widzimy tylko wyszukane zespolenie,przede wszystkim wynikiem spojenia z naturą. Dziś zbiór płynnych substancji wyznacza na nowo które łączy wszystkie nasze zdolności18. centrum i wyzwala inwencję mieszkańców globu.Ledoux Stwórca przemieszcza się, wiodąc Pewna opowieść mówi, że kropla mleka, która Wchodzimy do obrazu.za sobą odbiorcę, kreśląc szeroki prospekt wypłynęła z piersi Junony, dała początek mlecznejmiasta, swobodnie rozciągniętego w niezmie- drodze, tutaj to zawieszona w powietrzu kropla wybrana literatura: • C. N. Ledoux, L’Architecture considérée sous le rapport derzonej przestrzeni. wody, która kapiąc, zdobywa stopniowo siłę i two- l’art, des mœurs et de la législation, Paris 1804 (http://gal- rzy miasto, którego plan macie przed oczami17. lica.bnf.fr/ [23.01.2011]).Podążajcie za popychającym was impulsem. • Autour de Ledoux : architecture, ville et utopie, eds.Przemierzajcie nieskończone labirynty lasu, Ta kosmiczna symbolika warunkuje podnio- G. Chouquer, J.-C. Daumas, Actes du colloque à la Saline royale d’Arc-et-Senans 25-27 octobre 2006, «Lesprzechodźcie przez szerokie trakty, które zwężają sły, biblijny ton architektonicznej genesis, Cahiers de la MSHE Ledoux» No. 13, Presses Universi-się i gubią w nieskończoności. Nieskończony okrąg jaką jest duża część traktatu Ledoux. Ton per- taires de Franche-Comté 2008.otwiera się przed moimi oczami, to nowy hory- swazyjny, dzięki któremu uwięziony przez • A. Vidler, Writing on the Walls, Architectural Theory in the Late Enlightenment, Princeton Architectural Press 1996.zont, który błyszczy wszystkimi barwami16. decydentów nowego porządku architekt16 Tamże, s. 78. 17 Tamże, s. 69. 18 Tamże, s. 13. autoportret 1 [33] 2011 | 90

http://autoportret.pl	870
http://lookbook.nu	1
http://translate.googleusercontent.com	1
http://mik.krakow.pl	1

Dorota Jędruch, Oko języka

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 14, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

4 Embeds 873

Statistics

Dorota Jędruch, Oko języka — Presentation Transcript