Stephen C. Levinson, Pojmowanie przestrzeni w różnych kulturach
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Stephen C. Levinson, Pojmowanie przestrzeni w różnych kulturach

on

  • 998 views

 

Statistics

Views

Total Views
998
Views on SlideShare
742
Embed Views
256

Actions

Likes
0
Downloads
16
Comments
0

1 Embed 256

http://autoportret.pl 256

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

CC Attribution-NonCommercial-NoDerivs LicenseCC Attribution-NonCommercial-NoDerivs LicenseCC Attribution-NonCommercial-NoDerivs License

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Stephen C. Levinson, Pojmowanie przestrzeni w różnych kulturach Stephen C. Levinson, Pojmowanie przestrzeni w różnych kulturach Document Transcript

  • Stephen C. Levinsonpojmowanie przestrzeniw różnych kulturachantropologia i kognitywistyka Najwyższy czas na poważny dialog po- obszar do badań, ponieważ wydaje sięNie ma najmniejszej wątpliwości co do tego, między naukami o poznaniu a naukami centralnym zagadnieniem ludzkiego po-że z punktu widzenia historii idei pojawie- o kulturze i społeczeństwie. Jeśli antropolo- znania, dostarczającym zasadniczej ramynie się kognitywistyki będzie postrzegane dzy potrafią precyzyjnie pokazać, że pewne dla konkretnego myślenia o przedmiotachjako jedno z głównych osiągnięć intelektu- fundamentalne aspekty poznania są kształ- i wydarzeniach, jak również dla abstrakcyj-alnych drugiej połowy XX wieku. Ruch ko- towane przez czynniki kulturowe, dialog nego myślenia o wielu innych dziedzinachgnitywistyczny otworzył przed nami nowe będzie się toczył bez przeszkód. Możemy (wystarczy wspomnieć rozwój metaforświaty ludzkiego doświadczenia – światy badać rozwój dziecka, możemy studiować przestrzennych w matematyce, relacjachniewidomych, głuchych, upośledzonych naturę pamięci w społeczeństwach niepi- pokrewieństwa, klasach społecznych i tymumysłowo, jeszcze niemówiących nowo- śmiennych, możemy wreszcie badać wy- podobne). Można rozpocząć badanie myśle-rodków – światy, które były dla nas równie brane dziedziny ludzkiego doświadczenia nia przestrzennego bez konieczności uzna-niedostępne jak kultury epoki przedet- i porównywać odpowiednie reprezentacje nia presupozycji o uniwersalnej naturzenograficznej. Pokazał nam tym samym mentalne w różnych kulturach. Podążając Kantowskich kategorii czasu, przestrzenizawiłości naszych wewnętrznych procesów za ostatnią strategią, możemy zatrudnić i przyczynowości; wówczas badacz możekomunikacyjnych – w jaki sposób nasze do jej realizacji, oprócz uważnej obserwacji spodziewać się odnalezienia początkowychoczy mówią do dłoni, nasze wspomnienia codziennej praktyki, wiele metod wypra- kategorii badawczych odbitych w krzywymwerbalne do naszej wyobraźni. Pokazał cowanych w ramach nauk o poznaniu, by zwierciadle. Aspekty myślenia przestrzen-nam też, jakim cudem jest budowa spójnego analizować naturę kategorii pojęciowych. nego były już stosunkowo szeroko badaneświadomego doświadczenia w odróżnieniu w antropologicznych tekstach poświęco-od nieskładnych i szczątkowych wrażeń Jednym z interesujących „poligonów” jest nych kosmologii, symbolizmowi, gospoda-zmysłowych. Przede wszystkim jednak to, poznanie przestrzenne, czyli to, w jaki rowaniu przestrzenią i użytkowaniu ziemi.co do tej pory zostało przed nami odsłonię- sposób przestrzeń jest pojmowana w róż- Dystynkcje przestrzenne są również dośćte, jest jedynie fragmentem prawdziwej nych kulturach i w jaki sposób w różnych intensywnie badane w ramach nauk o po-złożoności sposobu pracy naszego umysłu. językach się o niej mówi. Jest to dobry znaniu, począwszy od neurofizjologii, przez autoportret 1 [33] 2011 | 16
  • językoznawstwo, na psychologii poznawczej mów językowych z takimi uniwersalnymi przestrzeni. Przede wszystkim, są dowodyi rozwojowej skończywszy. W konsekwen- założeniami, podczas gdy badacze widze- na to, że u ssaków informacja przestrzennacji mamy do dyspozycji bogactwo hipotez nia, pamięci czy wnioskowania nie mają do jest nie tylko funkcjonalnie oddzielna, aleo esencjonalnym charakterze ludzkiego czynienia z czymś, co przypominałoby im także neuronalnie odrębna od innych rodza-poznania przestrzennego, które mogą być o zróżnicowaniu kulturowym.) jów informacji. (Na przykład „szczur używaskonfrontowane z danymi terenowymi. nawigacyjnych reprezentacji przestrzeniCałościowy bagaż owych hipotez, o którym Jako przykład niech posłuży przestrzeń. wykorzystujących obliczenia i neuronalnechcę opowiedzieć, polega na przypuszcze- Każdy z nas ma wypracowany, właściwy ssa- substraty różne od tych, które są używaneniu, że poznanie przestrzenne na pierwszy kom, wrodzony mechanizm przestrzennej do zapamiętywania prostych skojarzeńrzut oka wydaje się odporne na zróżnicowa- percepcji i jej przetwarzania. System przed- pomiędzy konkretnymi obiektami i nagro-nie kulturowe. sionkowy mierzy kąty w relacji do pionu dą albo między czynnościami ruchowymi oraz prędkości we wszystkich kierunkach. i nagrodą”1). Niektóre części mózgu, takieteorie poznania przestrzennego System wizualny za pomocą wyspecjalizo- jak hipokamp, wydają się pierwotniew kognitywistyce wanych sieci neuronowych, na długo przed odpowiadać za pamięć przestrzenną,W obrębie kognitywistyki stosunkowo mało tym, jak sygnał dotrze do mózgu, wyłącza jak to pokazali między innymi O’Keefemówi się o reprezentacjach mentalnych przedmioty z tła, rekonstruuje ich trój- i Nadel2 oraz Paillard3. Inne części mózgui wewnętrznym języku myśli. Przyjmuje wymiarowy kształt, szacuje ich głębokość są dedykowane korelowaniu informacjisię, że reprezentacje te mają w dużej mierze i rozmiar i tak dalej. Słyszenie binauralne przestrzennych. Tym samym dowodycharakter wrodzony, częściowo oparty na pomaga nam w lokalizowaniu hałasu, a do- z bezpośrednich technik zapisu, jak rów-naszym biologicznym wyposażeniu, co jest tyk, podobnie jak wzrok, daje nam dostęp nież badania nad zmianami w mózgu po-przekonaniem wspartym przez argumen- do kształtów i tekstur oraz bezpośredni kazują, że tylna część płatu ciemieniowegoty pokazujące, że organizmy nie mogą po dostęp do trójwymiarowych właściwości jest obszarem, w którym różne sygnałyprostu nauczyć się wszystkich odpowied- przedmiotów. Z kolei nasz system motorycz- zmysłowe – wizualne, dotykowe, słucho-nich struktur przy ich złożoności i naszym ny musi być zaopatrzony w te informacje, we, przedsionkowe, proprioceptywneograniczeniu czasowym. Kategorie te oraz abyśmy mogli sterować naszymi ruchami. i tak dalej – „tworzą sieć transformującąich właściwości kombinatoryczne mogą Wyspecjalizowane struktury neurologicz- dane wejściowe w sygnały przydatne dlabyć następnie projektowane na język ne, współdzielone z innymi naczelnymi, kontroli motorycznej”. Wydaje się jednak,i inne aspekty zachowania, a projekcja są odpowiedzialne za wiele aspektów tych że mniej egocentryczne mapy środowiska sąta powinna być zauważalna w rozwoju różnych rodzajów percepcji przestrzennej, przechowywane w hipokampie, w którychdziecka. Czynniki kulturowe powinny mieć toteż pozostaje niewiele miejsca na wątpli-minimalny wpływ na te procesy. (Ta silnie wości co do tego, czy kształtuje to część na- 1 B. Leonard, B. McNaughton, Spatial Representation inuniwersalizująca tendencja będzie obowią- szego wspólnego, niezależnego od kultury, the Rat, [w:] Neurobiology of Comparative Cognition, eds.zywać wśród antropologów za sprawą ich biologicznego wyposażenia. R. Kesner, D. Olton, Hillsdale, New York 1990, s. 380; zob. też: H. Schöne, Spatial Orientation, Princeton, Newkontaktu z teoretykami języka, zwłaszcza York 1984.ze szkoły Chomsky’ego; językoznawcy Z punktu widzenia różnic kulturowych, 2 J. O’Keefe, L. Nadel, The Hippocampus as a Cognitive Map,jednakowoż są przynajmniej zmuszeni do o czym poniżej, ważne jest, aby docenić Oxford 1978. 3 J. Paillard, Motor and Representational Framing of Space,pogodzenia głęboko zróżnicowanych syste- biologiczne podłoże naszego ujmowania [w:] Brain and Space, ed. J. Paillard, Oxford 1991. autoportret 1 [33] 2011 | 17
  • konkretne komórki przechowują najprawdo- Neurobiologiczne badania nad przestrze- zróżnicowanie kulturowe:podobniej konkretne miejsca. Pewne istotne nią są jednym z nurtów myślenia w ra- absolutne i relatywne systemydystynkcje funkcjonalne wydają się kore- mach nauk o poznaniu. Drugi nurt jest pojmowania przestrzenilować z różnymi ścieżkami neuronalnymi: oparty na długiej tradycji zbudowanej na Jest cała masa tropów w literaturze antro-na przykład wiedza, c z y m coś jest, może spekulacji, obserwacji i doświadczeniach pologicznej i językoznawczej, które sugeru-uruchamiać inne ścieżki niż wiedza, g d z i e dotyczących konceptualnych podstaw ją, że ów obraz jednolitej konceptualizacjicoś jest. To koreluje z kolei z widzeniem rozumowania przestrzennego. Na przy- przestrzeni u ludzi jest niepoprawny. Pókisiatkówkowym i peryferyjnym, statycz- kład Immanuel Kant w jednym ze swoich co jednak brakuje uważnego porównaw-ną / dynamiczną percepcją wzrokową oraz wczesnych tekstów4 dowodził, że naiwne czego studium. W Max Planck Institutekodowaniem odległości / kierunku. rozumowanie przestrzenne jest w sposób for Psycholinguistics przeprowadzono nieunikniony oparte na podstawie egocen- intensywne badania ponad dwunastu spo-Owo zróżnicowane źródło danych wejścio- trycznej i antropomorficznej: w podziale łeczeństw niezachodnich, które poddanowych, wraz z bogatym zespołem danych naszego ciała na przód i tył, lewo i prawo analizie za pomocą szeregu narzędzi wy-wyjściowych (takich jak gest, język, ruch), odnajdujemy fundamentalne osie wyzna- woławczych, technik eksperymentalnychdowodzić może istnienia jednego pozio- czające sposób naszego funkcjonowania i elastycznej obserwacji uczestniczącej.mu lub wewnętrznego języka ujmowania w przestrzeni. Od tamtej pory większość Rezultaty są interesujące, ponieważ wydajeprzestrzeni, na który mogą być przełożo- spekulatywnych i empirycznych prac się, że pokazują, iż w wielu kulturachne różne rodzaje informacji (wizualnej, dotyczących języka, rozwoju dziecka i psy- (czego dowodzi jedna trzecia badanych)dotykowej, słuchowej i tym podobne). chologii poznawczej sugerowało istotną konceptualizacja przestrzeni jest zorgani-Jak sugerują prace neurologiczne, jedno prawdziwość założenia Kanta. zowana w radykalnie odmienny sposób odz takich zadań obliczeniowych polega na tego znanego z języków zachodnich i z ob-pogodzeniu różnych egocentrycznych ram W ten oto sposób można zaobserwować, że serwacji naszkicowanej wyżej zachodniejodniesienia powiązanych ze wzrokiem, obraz ludzkich zdolności przestrzennych tradycji naukowej i filozoficznej.słuchem, ruchem rąk i tak dalej. I wyma- oferowany nam przez nauki o poznaniu jestga znormalizowanego centrum w postaci oparty na egocentrycznym i antropomorficz- Podczas gdy wymiar wertykalny, opierającyego. Naturalne jest przypuszczenie, że nym charakterze zarówno naszej neurofizjo- się na grawitacji i związanym z nią oddzia-ów język lub system reprezentacji jest logii, jak i ufundowanej na niej pojęciowej ływaniu na naszą równowagę i postawę,również uniwersalny, najprawdopodobniej superstruktury w takim sensie, że nasze okazuje się uniwersalną zasadą organizują-w dużej mierze wrodzony. Wydaje się, że naiwne poznanie przestrzeni czyni pierwot- cą dla koncepcji przestrzeni, to już usta-ten rodzaj istotnych pojęć używa systemu nie użytek z płaszczyzn dzielących ludzkie lanie kątów względem płaszczyzny hory-trzech płaszczyzn w ludzkim ciele: oddzie- ciało, traktując je jako istotne koordynaty zontalnej nie jest określone ściśle przezlającej przód od tyłu, oddzielającej dół od pozwalające na ujmowanie przestrzeni. żadną z naturalnych sił. Przypuszczeniegóry, dzielącej nas na lewą i prawą stronę. kognitywistyki w tym względzie polega naPłaszczyzny te są wyznaczone w uchu we- 4 Mowa o pochodzącym z 1768 roku tekście Von dem est- przyjęciu, iż rozwiązanie dla poszukiwaniawnętrznym przez trzy kanały półkoliste, rern Grunde des Unterschiedes der Gegenden in Raume, wyd. kierunków w poziomie powinno polegać na pol. O pierwszej przyczynie rozróżnienia stron w przestrzeni,które mierzą zmiany położenia w każdej importowaniu osi jednostki tak, że będzie- [w:] I. Kant, Dzieła zebrane, t. I: Pisma przedkrytyczne,płaszczyźnie. Toruń 2010. my mogli z punktu widzenia jednostki zo- autoportret 1 [33] 2011 | 18
  • baczyć kąt „z przodu”, „z tyłu” oraz kąty Okazuje się, że w wielu językach brakuje w generalną zasadę wyrażoną w terminach„z prawej” i z „lewej”. Wydaje się to jedy- takich opisów przestrzennych, jak znane sztywnych kierunków jak „północ” czy „za-nym rozwiązaniem, ponieważ jest nam z angielskiego wyrazy i wyrażenia „z przo- chód”. Systemy względne są jednak zależneono bliskie kulturowo. Jego konsekwencją du”, „z tyłu”, „z lewej”, „z prawej”, a w za- od punktu widzenia: jeśli widelec jest pojest jednak zmiana kierunków poziomych mian są stosowane sztywne lub podstawowe mojej lewej, a ty siedzisz naprzeciwko mnie,wraz ze zmianą położenia ciała podmio- kierunki. Takie absolutne systemy są intry- to widelec jest po twojej prawej. Co więcej,tu, ulegająca na dodatek zmianie z osoby gujące z antropologicznego punktu widze- „zachód” jest przechodnią, asymetrycznąna osobę. Dlatego też rozwiązanie to nia z kilku powodów. Po pierwsze, absolut- relacją odpowiednią do rozumowania namożemy nazywać w z g l ę d n y m – kąty ny, arbitralnie wyznaczony kierunek jest temat położenia (jeśli kubek jest na zachódpoziome są zależne od jednostkowego wytworem społecznym – w przeciwieństwie od noża, który jest na zachód od widelca,punktu widzenia. do wymiaru pionowego, nie ma nic takiego wówczas kubek też jest na zachód od widel- w ludzkim ciele czy środowisku, co wskazy- ca), „lewa” zaś w tym względzie zawodzi.Alternatywnym rozwiązaniem jest ustale- wałoby precyzyjnie kierunki w płaszczyźnie W skrócie: jeśli interesuje nas perspektywanie kierunków raz na zawsze, na wzór na- horyzontalnej. Co prawda takie systemy egocentryczna dla lokalnej skali, systemszej północy, południa, wschodu i zachodu. mogły powstać w wyniku abstrahowania od względny ma sens; natomiast jeśli chcemyNie ma w ogóle znaczenia, gdzie ustanowio- ruchu słońca wraz ze zmianą pór roku albo określać położenie w ramach szerszegone są kierunki, tak długo, jak każdy członek od kierunków wiatrów, kierunku, w któ- krajobrazu albo w lokalnej skali bez egocen-społeczności stosuje to samo rozwiązanie. Ta- rym płyną główne rzeki lub jakichkolwiek trycznego lub uprzywilejowanego punktukie a b s o l u t n e kierunki, jak je będziemy innych elementów terenu, ale są kulturowo widzenia, wówczas wszystkie zasługi należynazywać, są niezależne od obrotów ciała, nie umocowanymi abstrakcjami. Dziecko musi przypisać systemowi absolutnemu. Systemzależą od punktu widzenia i są takie same tedy nauczyć się lokalnie obowiązującego względny wpasowuje się w kulturę, a tadla wszystkich podmiotów. Wystarczy to po- systemu i traktować go jako arbitralny promuje indywidualną perspektywę, którakazać na przykładzie: Bill stoi pięć metrów niezmiennik służący do orientowania się jest zainteresowana porządkiem zależnymod drzewa, po angielsku mogę opisać jego w przestrzeni. od obserwatora – jak to jest na przykładpołożenie jako za, przed, z lewej lub prawej uwiecznione w budownictwie domów lubstrony drzewa – ale względem mojej własnej Po drugie, jest jasne, że systemy względne systemach piśmiennych, symbolice lewejpozycji. W języku używającym sztywnych kontrastują z systemami absolutnymi, gdy i prawej strony bądź też w ceremonialnychkierunków Bill będzie stał, powiedzmy, na podsumuje się ich mocne i słabe strony układach takich przedmiotów, jak sztućce.zachód od drzewa – i to niezależnie od mo- i zróżnicowaną użyteczność. Systemy System absolutny pozwala na abstrahowaniejego własnego położenia. (Oczywiście to, co względne są przydatne do radzenia sobie od jednostkowej perspektywy, umożliwiającznajduje się na zachód o d e m n i e, będzie z szerokim wachlarzem obiektów z egocen- jednostkom na bycie zaledwie punktamisię zmieniało wraz ze zmianą mojego położe- trycznego punktu widzenia: działają, jeśli w krajobrazie (pozwalającym na to, alenia, ale niezależnie od mojego obrotu; w ten na przykład chcemy poinstruować kogoś, by niewymagającym tego5). Bez wątpienia owesposób system taki może być używany jako położył noże po prawej stronie każdego tale-egocentryczny, w odniesieniu do konkretne- rza, a widelce po lewej. Systemy absolutne 5 Zob. J. B. Haviland, Guugu Yimithirr, [w:] Handbookgo punktu widzenia, ale w przeciwieństwie w takich wypadkach całkowicie zawodzą: of Australian Languages, eds. R. M. W. Dixon, B. Blake,do systemu względnego – nie musi). nie istnieje przekład dla „widelce po lewej” Canberra 1979. autoportret 1 [33] 2011 | 19
  • asocjacje są zbyt proste, by w pełni oddać za- do tego, gdzie znajduje się „strona nawietrz- będzie musiał wiedzieć, pod jakim kątemkres użytkowania obu systemów, aczkolwiek na”, gdzie jest „góra strumienia” czy „pół- leży ono względem jego obecnego położe-wydają się do pewnego stopnia odpowiadać noc” i tak dalej. W rzeczy samej, implikacje nia. Tym samym północ, południe, wschódcharakterystykom społeczeństw posługują- poznawcze sięgają o wiele dalej, a najlepiej i zachód okazały się najłatwiejszymi docych się nimi. można pokazać to na przykładzie. określenia kierunkami: w skrócie, ludzie mówiący – członkowie plemienia Guugujęzyk i poznanie w systemie Zamieszkałe w północnym Queenslandzie Yimithirr – muszą nieustannie określaćabsolutnym w misji Hopevale plemię posługujące się ję- w przybliżeniu ich obecne położenie,Systemy absolutnych kierunków są łatwe zykiem Guugu Yimithirr używa absolutnego biorąc pod uwagę przebyty już dystansdo wytropienia za pomocą językowych dys- języka opisu przestrzennego do tego stop- oraz stałą zmianę w położeniu kątów.tynkcji kodujących sztywne kierunki. Mogą nia, że wykluczone zostało z niego użycie Zmierzyliśmy to, kiedy zabraliśmy dzie-one na pierwszy rzut oka nie być przezro- takich relacyjnych pojęć, jak „przód”, „tył”, sięciu mężczyzn na wycieczkę do buszuczyste. W wielu wypadkach napotykamy wy- „lewa” i „prawa”. John B. Haviland podkre- w różne miejsca i przy różnych okazjachabstrahowaną cechę krajobrazu (pod górę vs. śla egocentryczne użycie tego systemu, choć prosiliśmy ich o wskazanie innych miejsc,w dół [ang. uphill vs. downhill], w górę rzeki to całkowicie normalne, by używać systemu położonych od nich w odległości od 7 dovs. w dół rzeki) lub zjawisk meteorologicz- na sposób nieegocentryczny, zakotwiczony 300 km. Na ponad 120 obserwacji, nieza-nych (zawietrzna vs. nawietrzna, zachód vs. w nieludzkich punktach odniesienia („na leżnie od tego, czy wskazywano na miejscawschód słońca), z zachowanymi terminami północ od rzeki”) lub w ludziach innych niż często, czy rzadko odwiedzane, mężczyźniopisowymi, przy jednoczesnym usztywnie- mówca („na północ od rozmówcy”)6. ci okazali się wiarygodni: średni błądniu zamierzonych kierunków (nie lokalnie wyniósł 14 stopni albo 4 procent. Podobnepod górę lub nie od nawietrznej względem W celu zbadania kognitywnych implika- eksperymenty na populacjach zachodnicht e g o konkretnego wiatru, nie na wschód cji tego systemu przeprowadzono kilka dały w rezultacie rozrzut wyników bliskiprzy akurat obecnej porze roku i tak dalej). nieformalnych eksperymentów. Przede wskazaniom losowym; na przykład badaniDla lokalnych zbiorów przedmiotów punkt wszystkim, chcieliśmy się dowiedzieć Brytyjczycy, wyprowadzeni 2-4 km w głąbodniesienia jest tam, gdzie opisy są formu- czegoś o wyczuciu kierunków, które byłoby lasu, niemal nie są w stanie znaleźć drogi.łowane w odniesieniu do cech większego wymagane do działania takiego systemu. W przeciwieństwie do nich, dokładność,krajobrazu („kubek u szczytu stołu” albo Należy zauważyć, iż użytkownicy Guugu z jaką określają położenie członkowie„koszyk po nawietrznej”). Można oczeki- Yimithirr oczekują, że językowe określe- Guugu Yimithirr, i to nawet w trudnymwać, że znajdą się takie instrukcje, jak „przy nie kierunku zostanie uzupełnione przez terenie, który wymusza okrężną drogędrugim zakręcie idź w górę (uphill)” (raczej dokładniejsze wskazanie gestem. Zatem i nie pozwala na dostrzeżenie punktówniż „w lewo”) albo „przesuń się na zawietrz- będzie wymagane więcej niż tylko wiedza, orientacyjnych, jest imponująca. (Naj-ną” (raczej niż „w prawo”) i tak dalej. gdzie znajduje się „północ”, „południe” lepiej porównać chyba tę zdolność do i tak dalej. Dlatego też, aby określić czyjeś zdolności innych gatunków, na przykładSystem językowy oparty na sztywnych przemieszczenie się z miejsca, w którym gołębi, które używają do rozwiązania tegokierunkach ma swoje implikacje kognityw- mówię, do pobliskiego miasteczka, mówca samego „sprzętu” [hardware] wrażliwegone. Rozmówcy muszą być w stanie odkryć do- na spolaryzowane światło i opartego nakładnie zamierzone kierunki i zgodzić się co 6 Tamże. magnetorecepcji, a nie „oprogramowania” autoportret 1 [33] 2011 | 20
  • [software], czyli pojęć takich jak podstawo- ści rozróżnienie między wspomnieniami tem po lewej (czyli po stronie wschodniej,we kierunki.) zakodowanymi w terminach położenia ciała, wskazując tym samym na użycie lewo-pra- takich jak „lewo” czy „prawo”, a tymi zako- wego albo względnego kodowania schematuJeśli system językowy ma działać, ta dowanymi za pomocą sztywnych kierunków, pamięciowego), czy też wybrałby kartęzdolność do określania położenia w przy- takich jak „północ” czy „południe”. By to z czerwonym kwadratem po stronie zachod-bliżeniu jest całkowicie na miejscu. Owo osiągnąć, użyto prostego środka doraźnego, niej (tym samym po prawej, czyli używającokreślanie wymaga oczywiście nieustan- polegającego na pokazaniu określonej prze- wschodnio-zachodniego lub absolutnegonego śledzenia obrotów kątowych i odby- strzeni podmiotowi badania skierowanemu schematu kodowania)? Rysunek zamiesz-tego dystansu podróży. To wszystko mówi na północ, a następnie obróceniu go o 180 czony poniżej powinien objaśnić, w jakinam jednak o Slobinowskim „myśleniu stopni i testowaniu pamięci i wnioskowaniu sposób, po wybraniu karty A przed obrotemdla mówienia”7: mówi nam o tym, jak o pokazanej przestrzeni w czasie, gdy patrzył podmiotu, jej utożsamienie z kartą D poktoś powinien myśleć, by mówić w języku on na południe. Dwa pokoje połączone obrocie wskazuje na użycie egocentryczne-Guugu Yimithirr. Nie pokazuje natomiast, drzwiami zostały wewnętrznie urządzone go albo względnego systemu koordynacji,że myślenie w o g ó l n o ś c i o przestrzeni w taki sposób, że wyglądały tak samo, gdy podczas gdy wybór karty C wskazuje na uży-jest odmienne w formie od tego, w jaki się patrzyło na nie z progu – tym samym ja- cie systemu absolutnego, który nie obracasposób myśli o przestrzeni na przykład kakolwiek tendencja do używania zależnych się wraz z obserwatorem.użytkownik języka angielskiego. Potrzebu- od obserwatora czynników koordynującychjemy sposobu, by wypróbować to, jak ludzie powinna była zostać wzmocniona przez takie Każda z osób przeprowadziła kilka prób zepojmują układy przestrzenne, w jaki sposób środowisko. zmiennym położeniem kart względem sie-je zapamiętują i jak je oszacowują, kiedy bie, a sam eksperyment dla porównania zo-nie mówią, tylko działają w przestrzeni. W ramach jednego z eksperymentów pamię- stał przeprowadzony na grupie Holendrów. ciowych podmiot patrzący na północ został Holenderska grupa kontrolna prawie nie-Jak można się dowiedzieć, w jaki sposób poproszony o wybranie spomiędzy dwóch odmiennie kodowała w terminach względ-ktoś nieświadomie myśli o przestrzeni, lustrzanych kart – na jednej był duży nych, podczas gdy grupa próbna składającajakie niewerbalne pojęcia są zatrudnione do czerwony kwadrat znajdujący się na lewo się z mówiących językiem Guugu Yimithirrrozróżniania pozycji i kierunków i jakie mają (lub na zachód) od niebieskiego prostokąta, dorosłych mężczyzn z Hopevale wykazy-one właściwości? Naturalnie jeśli chodzi na drugiej kwadrat był położony po prawejo szczegóły, jest to sprawa dość problematycz- (wschodniej) stronie prostokąta. Uczestnik karty-bodźce znajdujące się w pokoju 1na, ale na pewno nie przysparza trudno- badania został następnie przeprowadzony A B do drugiego pokoju, tak by mógł on zwrócić7 Slobinowskie „myślenie dla mówienia” oznacza się na południe, a następnie poproszo-specjalny rodzaj myślenia na bieżąco, koniecznego no go o wskazanie uprzednio wybranej uczestnik badania patrzący na północpodczas procesu kodowania mowy i mającego na karty. Przyjmijmy, że w pierwszym pokojucelu ujmowanie naszych myśli w konkretną formę podmiot wybiera kartę z czerwonym kwa-językową. Tymczasem szacowanie na bieżąco byłoby Pytanie: jeśli uczestnik badaniastałym zadaniem wykonywanym w tle nawet wówczas, dratem po stronie lewej (zachodniej). Czy wybierze A w pokoju 1, to czygdy nie „myśli się dla mówienia” – dzieje się tak, wybrałby, będąc skierowanym w przeciw- wybierze C lub D jako „tęaby zawsze możliwe było zakodowanie informacji do samą” kartę? nym kierunku, kartę z czerwonym kwadra-wypowiedzenia. uczestnik badania patrzący na południe C D rozwiązanie absolutne rozwiązanie względne Eksperyment sprawdzający rozpoznawanie: „zapamiętywanie układów” karty-bodźce w pokoju 2
  • wała tendencję do kodowania w terminach w innych kulturach; dla przykładu, używając w ogóle nie biorą pod uwagę. Wydawałoby się,absolutnych. Rezultaty te dowodzą, że mó- bardziej wyrafinowanych technik i większych że jest to dobry przykład „językowej względ-wiący w Guugu Yimithirr wykazują tenden- próbek, pokazaliśmy, że użytkownicy języka ności”: językowy (i szerzej: komunikacyjny)cję do zapamiętywania i mówienia o układzie majańskiego, który faworyzuje używanie pod- system może wymagać od kogoś, by myślałprzestrzennym w terminach sztywnych lub stawowych kierunków w funkcji absolutnych w pewien określony sposób. Oczywiście jestabsolutnych kierunków, nawet gdy wykonują koordynat, wiarygodnie stosują je w różnych mało prawdopodobne, że istnieje nieokre-zadania o wybitnie niejęzykowym charakte- zadaniach. ślenie wiele fundamentalnie odmiennychrze8. Na podstawie jakościowego i bogatego sposobów myślenia o przestrzeni, ale są namw anegdoty materiału9, rysuje się wyraźnie Istnieje więcej niż jeden sposób myślenia znane przynajmniej dwa i bez wątpienia jestsposób myślenia o przestrzeni fundamental- i mówienia o przestrzeni. Zasadniczy podział ich więcej.nie różny od naszego. polega na różnicy pomiędzy absolutnym i rela- tywnym sposobem oceny przestrzeni. Różnią Takie systemy mają się nijak do tego, co postu-Sposób myślenia o przestrzeni właściwy dla się one na wiele fundamentalnych sposobów: lują specjaliści z różnych gałęzi nauk kogni-użytkowników Guugu Yimithirr jest całkowi- systemy relatywne są zależne od punktu tywnych, a to dlatego, że oczekiwania byłytym przeciwieństwem tego, czego oczekiwa- widzenia i jako takie są zawodne we wnio- zbieżne z językami zachodnimi i polegały naliby przedstawiciele wielu różnych nurtów skowaniu; systemy absolutne są niezależne przyjęciu, że egocentryczna i antropomorficz-kognitywistyki: przyjmowano, iż naiwne poj- od punktu widzenia i można na nich polegać na tendencja wbudowana w naszą neurologięmowanie przestrzeni jest powszechnie oparte w inferencji; systemy względne nadają się do i anatomię (ucho wewnętrzne) powinnana koordynatach ufundowanych w ludzkim pewnych czynności, na przykład nakrywania się bezpośrednio odzwierciedlać w naszychciele, które następnie obracają się wraz stołu albo czytania „no” jako różnego od „on”, rozróżnieniach pojęciowych i językowych. Do-z nami. Zamiast tego okazuje się, że niezależ- albo opisywania drogi w systemie koryta- wiedzenie, że mózg, urządzenie obliczeniowe,nie od biologicznych podstaw faworyzujących rzy; systemy absolutne nadają się do innych nie determinuje samodzielnie architekturyrozwiązanie dotyczące myślenia o kątach czynności, na przykład do znajdowania drogi poznania, jest ważnym zadaniem. Możemyw płaszczyźnie poziomej, można znaleźć w dziczy, opisywania trasy w sytuacji, gdy nie wykorzystać do tego językowe i kulturowealternatywne rozwiązania kulturowe i mogą ma dróg lub ścieżek, albo opisywania okolicz- zróżnicowanie, a badania nad myśleniemone przyjąć formę zarówno werbalnych, jak ności, w których nie ma uprzywilejowanego przestrzennym w różnych kulturach mająi niewerbalnych konceptualizacji zagadnień punktu widzenia. tutaj wiele do zaoferowania.przestrzennych. Waga kultury jest tutaj niemal oczywista. tłumaczenie z angielskiego: michał choptianyMieliśmy możliwość pokazania podobnych System sztywnych orientacji jest faktemtendencji w zapamiętywaniu i wnioskowaniu społecznym w sensie Durkheimowskim: jest Tekst jest skróconą wersją artykułu pt. Studying Spatial Conceptualization across Cultures: Anthropology and Cognitive to arbitralny system, który mógłby wyglądać Science, który ukazał się w kwartalniku „Ethos” wyda-8 By zminimalizować szansę pojawienia się „myślenia inaczej i którego istnienie ogranicza jed- wanym przez American Anthropological Associationdla mówienia” u użytkowników Guugu Yimithirr, (1998, Vol. 26, No. 1, s. 7-24). Redakcja dziękuje AAA orazinstrukcje podawano po angielsku. Wszyscy członkowie nostki. Można się go nauczyć tylko poprzez Autorowi za zgodę na przedruk tekstu.ludu Hopevale mówią po angielsku. komunikację. Używanie go wymaga stałego9 Por. J. B. Haviland, Anchoring, Iconicity and Orientation in szacowania w tle wyspecjalizowanego mate-Guugu Yimithirr Pointing Gestures, „Journal of LinguisticAnthropology” 1979, Vol. 3, No. 1. riału, którego członkowie innych społeczności autoportret 1 [33] 2011 | 22