Noémi Petneki, Stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec?

Noémi Petneki stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec? mity o węgierskich równinachJ eśli myślimy o Węgrzech w kategoriach z czary, do której przelali swoją krew. Czyżby tak jak we wszystkich małych krajach Europy geograficznych, jako pierwsze przycho- Węgrzy, którzy ponad tysiąc sto lat temu Środkowo-Wschodniej wciąż żywe są nowo- dzi nam do głowy to, że jest to kraj ni- przybyli do Kotliny Panońskiej, stwierdzili, czesne formy średniowiecznych i wczesnono- zinny. Ponad połowę jego powierzchni że to miejsce zastępuje im bezkresne stepy wożytnych mitów etnogenetycznych. Możnastanowią równiny: ogromny trójkąt Wielkiej azjatyckie? Nic bardziej mylnego: ponad ty- dodać, iż sami Węgrzy osiedlili w średnio-Niziny Węgierskiej, która rozciąga się od pół- siąc sto lat temu, kiedy lud księcia Arpada za- wieczu na terenie Wielkiej Równiny ludynocno-wschodniego do południowo-zachod- jął Kotlinę Panońską, całą Nizinę Węgierską koczownicze, Kumanów i Jazygów, nadającniego skraju Węgier i obejmuje cały teren zarastały lasy dębowe. Dzisiejsze oblicze tego im liczne przywileje.położony na wschód od tej przekątnej, oraz miejsca jest dziełem człowieka. WiększośćMała Nizina Węgierska lub Nizina Naddu- Węgrów jednak implikuje swoim przodkom Węgrzy także w swojej historii mieli okresnajska, która leży na północnym zachodzie. takie odczucia. Wszak znają już wstecz całą zaborów, tak jak Polacy: w wyniku atakuCzęść tej ostatniej znajduje się na Słowacji, naszą historię i kulturę, wiedzą, co mieli do tureckiego od połowy XVI do końca XVIIa mały kawałek w Austrii, ta pierwsza z kolei powiedzenia na temat równiny poeci, ma- wieku kraj był podzielony na trzy części.przechodzi na tereny dzisiejszej Chorwa- larze, w węgierskiej mentalności od czasów Tereny zachodnie i północne – tak zwanecji, Serbii, Rumunii, i sięga aż po Ukrainę średniowiecza jest obecny mit o pochodzeniu Królestwo Węgierskie – wchodziły w składi Słowację. narodu (tak zwany mit etnogenezy), który ogromnego Imperium Habsburskiego. głosi, że Madziarzy są braćmi walecznych Tereny środkowe, z których największąTyle geografia. Ale także kultura Węgier ko- Hunów, czy wręcz od nich pochodzą. Zanim część stanowiła właśnie Wielka Nizina, byłyjarzy się przede wszystkim z równiną. Pusz- filologia ugrofińska okrzepła jako nauka, zajęte przez Imperium Osmańskie, Siedmio-ta, gulasz, pasterze koni trzaskający batami węgierscy uczeni twierdzili, że ich mowa jest gród zaś wraz ze wschodnimi fragmentamito wciąż żywe stereotypy o tym narodzie. spokrewniona z językami tureckimi (dziś Niziny (tak zwane Partium, czyli „Części”)Na ile ten obraz jest prawdziwy, a na ile wiemy, że języki ugrofińskie prawdopodob- został niby-węgierskim księstwem tkwią-wtórny? Spróbujmy znaleźć odpowiedź. nie też są daleko spowinowacone z turec- cym w zawieszeniu między Turcją i Austrią, kimi, jest to tak zwana rodzina uralsko- w rzeczywistości zawdzięczającym swojeWielka Nizina to położony najbardziej na ałtajska); w XIX wieku powstała też idea istnienie sułtanowi. W Partium kwitłazachód fragment stepu eurazjatyckiego. „Turanii”, wspólnej praojczyzny stepowych kultura protestancka i tu też przetrwałyZnajdował się kiedyś w samym centrum hi- ludów konnych, takich jak Węgrzy, Turcy, ulokowane już w średniowieczu tak zwanestorycznego Królestwa Węgierskiego. Na tym Mongołowie, Hunowie, Awarowie, a nawet miasta polne, stanowiące swoiste przej-obszarze, w dzisiejszej miejscowości Ópuszta- – Japończycy. Turanizm pełnił ważną rolę ście między wsią a miastem. Mieszkańcówszer, zawarło z sobą braterstwo krwi siedem w prawicowej ideologii międzywojnia, nawet takich miejscowości, żyjących w mieście, aleplemion węgierskich: ich wodzowie pili obecnie jest popularny w pewnych kręgach, utrzymujących się z rolnictwa, nazywano autoportret 3 [32] 2010 | 64

później ciwisami (cívisek), była to osobna, o tej krainie, opiera się właśnie na litera- na nią dziełach twórców. Ludzie z miastacharakterystyczna i bardzo konserwatywna turze i sztuce romantyzmu. Wszakże nawet przenoszą się do przysiółków. Moda na ekolo-warstwa społeczna. dzisiaj trasa zwiedzania puszty w Parku gię na nowo wypromowała lepianki, niegdyś Narodowym Hortobágy przebiega w taki wzgardzone chatki biednych ludzi. Z koleiPo wygnaniu Turków zwycięscy Habsbur- sposób, żeby odwiedzający mógł zobaczyć wielu ludziom mieszkającym na nizinnejgowie na nowo zaludnili spustoszone przez wszystkie atrakcje wymienione w wier- prowincji pogorszyła się stopa życiowa.nich tereny, głównie Słowakami z północ- szach i widniejące na obrazach malarzy. Rozpad i demoralizację małych równinnychnej części ówczesnego królestwa. Kultura miejscowości ukazują dzieła László Krasz-wielu miejscowości Wielkiej Niziny wcale Równina urosła na miarę takiego symbolicz- nahorkaia i transowe, „bezkresowe” filmynie jest taka pierwotnie „równinna”, jak nego i autentycznego krajobrazu ojczystego, współpracującego z nim Béli Tarra (kultowesię powszechnie uważa. Nawet słynny jakim okazały się nieco później polskie Tatry Szatańskie tango trwa 7,5 godziny!). Odkrywadziewiętnastowieczny poeta Sándor Petőfi i Podhale. Jednocześnie kraina ta uosabiała się także wielokulturowość Wielkiej Nizinybył z pochodzenia czystej krwi Słowakiem, i uosabia do dziś także zacofanie i... spusto- – książki Pála Závadyego opowiadają o życiunie zaś pół-Serbem lub pół-Chorwatem, jak szenie. Nurt ten rozpoczyna zresztą sam tamtejszej słowackiej społeczności.wcześniej sądzono; i pewnie mówiłby po Petőfi takimi wierszami, jak Kutyakaparósłowacku, gdyby ojciec, któremu zależało na (Psi grabarz – nazwa podupadłej czardy) lub W sierpniu na puszcie odbyły się dwaasymilacji, nie zabronił mamce zwracania A puszta télen (Puszta w zimie), który rozpoczy- duże, konkurencyjne „zebrania Węgrów”się do niego w tym języku. To, co kojarzy się na od słów: „Hej, teraz to puszta jest pusta nawiązujące do „tradycji stepowej” narodu.dzisiaj Węgrom z równiną, zawdzięczamy doprawdy!”. U kolejnego wielkiego wieszcza Oba te wydarzenia cieszyły się wielkągłównie właśnie Petőfiemu – każdy Węgier węgierskiego, Endre Adyego, krajobraz prze- popularnością, przyjechało na nie poczyta jego wiersze w szkole. Dusza roman- kształca się w symboliczny „ugór węgierski” kilkaset tysięcy ludzi. W wypadku Słowiantyczna znajdowała w równinie potrzebny (Ady czuł się nieswojo w nizinnych miastach Zachodnich i Chorwatów powstanie mitujej bezkres, w którym mogła się poruszać Wielkim Waradynie i Debreczynie). Natura- narodowego w wielkiej skali i wzmocnieniebez ograniczeń. Jej wyobraźnię karmiły lista Zsigmond Móricz pokazuje prawdziwe wyimaginowanych, „prastarych” tradycjisurrealistyczna fatamorgana, opowieści (czy drugie) oblicze ludu. Rdzenni równinni oznaczało odwracanie od kultury łaciń-o legendarnych zbójnikach i przede wszyst- pasterze to barbarzyńcy, małomówni, zamk- skiej, kultury europejskiej, doprowadziło dokim – lud, który zgodnie z duchem epoki nięci w sobie, ale ranić czy też zabijać potra- powstania współczesnego nacjonalistyczne-był źródłem autentyczności i prawdziwości. fią z zimną krwią. Ciwisowie debreczyńscy go populizmu i spowodowało wiele tragedii.Ponadto rzeczywiście archaiczna kultura zadręczają chłopskiego syna uczęszczającego Czy Węgrom może to grozić? Czy dzisiejszypasterska wabiła egzotyką i jednocześnie do kalwińskiego kolegium. Nizina i charakte- człowiek udający koczownika ze stepu nieswojskością. Romantykę tego krajobrazu rystyczne dla niej, dalekie od cywilizacji pr- stanie się Zabłąkanym jeźdźcem Endre Adyego,i ich mieszkańców odkrył w tym samym zysiółki to także miejsce zesłania: wygnania kłusującym po równinie, którą „znówczasie urodzony i wychowany na Węgrzech symbolicznego i – po objęciu władzy przez obrosły nagle lasy i trzciny”, kryje mgławybitny poeta austriacki Nikolaus Lenau, komunistów – także faktycznego: tu deporto- i straszą na niej –za którego pośrednictwem niemieckojęzycz- wano pozbawianych majątku arystokratów.ny obszar Europy zapoznał się z fenome- Same krwawienia, same sekrety,nem węgierskiej puszty. Ożywili ją również W ostatnich dekadach te sprzeczne nurty Same uściski, sami przodkowie,malarze zarówno węgierscy, jak i niemiec- współistnieją z sobą w węgierskiej świado- Same lasy i szuwary,cy. Wiedza, którą Europa Zachodnia ma dziś mości i w ukazujących ją oraz wpływających Sami pradawni szaleńcy. autoportret 3 [32] 2010 | 65 ilustracja: anna zabdyrska

Noémi Petneki, Stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec?

by Małopolski Instytut Kultury on May 17, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 88

Statistics

Noémi Petneki, Stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec? — Document Transcript

http://autoportret.pl	83
http://www.slideshare.net	5