András Hadik „Węgierskiego języka form nie było, ale będzie”

András Hadik„węgierskiego języka form nie było, ale będzie” tożsamość i architektura na węgrzech xix i xx wiekupróby początków mają koronę św. Stefana. Poniżej niej napis: tu włoskiej prowincji, rozbudziła w krajuNa wieloetnicznych Węgrzech pojęcie archi- „Król i stany po wsze czasy potwierdzają duże nadzieje; na krótko, jak się okazało.tektury narodowej po raz pierwszy pojawiło odwieczne prawa węgierskiego królestwa”. Leopold II zmarł w 1792 roku i jego następca,się w roku 1790 na stronach książeczki pod W ten sposób sformułowano odczuwane Franciszek I – niekoniecznie w duchu oświe-tytułem Teoria porządku architektonicznego wówczas przez społeczeństwo oczekiwa-z węgierskim narodowym porządkiem architek- nia narodu. Ta „fala” dosięgła równieżtonicznym (Theorie der Saulenordnungen sammt autora, który architekturę o charakterzeeiner ungarischen Nationalsaulenordnung). Jej narodowym wyobrażał sobie jako połącze-autor, Johann Schauff, pochodzący z Moraw nie antycznych dzieł Witruwiusza i rene-niemiecki architekt, dedykował wydaną sansowego porządku architektonicznegopracę królowi Leopoldowi II i narodowi Vignioli. Jeden z rysunków przedstawiawęgierskiemu z okazji koronacji w Pożoniu1. gzyms i kapitel kolumny: na górnej częściInteresująca jest grafika znajdująca się na gzymsu powtarzają się motywy diademustronie tytułowej: na zbliżonym wyglądem z korony św. Stefana, poniżej zaś elemen-do predelli cokole po lewej stronie widnie- ty godła kraju (pasy, krzyż lotaryński naje jabłko oraz berło symbolizujące władzę trzech pagórkach). Kapitel zdobi natomiastkrólewską, po drugiej zaś stronie − czapka ornamentyka mająca przypominać fragmen-husarska, miecz i strzemię, co miało symbo- ty uniformu husarskiego. Prawdopodobnielizować stan szlachecki. Powyżej, na środku nigdy nie doszło do realizacji tego projektu,cokołu znajduje się małe godło węgierskie, został on szybko zapomniany.nad którym dwa unoszące się anioły trzy- Koronacja Leopolda II, który wcześniej jako arcyksiążę Toskanii znacznie się przyczynił1 Pozsony, dzisiejsza Bratysława, przez wiele lat miasto do kulturalnego i gospodarczego rozkwi-koronacyjne Królestwa Węgier [przyp. red.]. Ilustracja z Teorii porządku architektonicznego z węgierskim narodowym porządkiem architektonicznym Johanna Schauffa (1790)

Peszteńska sala koncertowa Vigadó, proj. FrigyesFeszl, 1859-1865Poniżej: wnętrze Vigadócenia – kontynuował politykę Józefa II (1780--1790). Naturalnie przyczyniły się do tegowojny napoleońskie, ich zakończenie orazpowołanie Świętego Przymierza (1814-1815),którego zesztywniała, konserwatywna struk-tura została zaszczepiona w całym kraju.Od 1825 roku rozpoczął się tak zwany okresreform. W tymże roku Franciszek I po długiejprzerwie zwołał Zgromadzenie Narodowe. Towłaśnie na nim młody arystokrata, IstvánSzéchenyi, zaproponował ufundowanieWęgierskiej Akademii Nauk. Hrabia ofiaro-wał na jej powstanie swój roczny dochód.Następnie sam stał się propagatorem progre-sywnych dążeń węgierskiej szlachty aż do w 1860 roku, jego przemyślenia nie zyskałylat czterdziestych XIX wieku. Jego projekty szerszego oddźwięku.(budowa linii kolejowej, zaplanowaniei budowa pierwszego stałego mostu łączącego narodowy romantyzm w pracachPeszt i Budę: Mostu Łańcuchowego) oraz uka- frigyesa feszlazujące się prace miały duży wpływ na życie Frigyes Feszl pochodził z peszteńskiej ro-publiczne. W roku 1844 język węgierski stał dziny niemieckich patrycjuszy (1821-1884).się urzędowym w komitetach i Zgromadze- Po ukończeniu gimnazjum pijarów orazniu Narodowym, co z kolei miało negatywne terminowaniu cechowym pracował u Józ-konsekwencje w stosunkach z „budzącymi sefa Hilda jako czeladnik. W 1839 roku, posię” mniejszościami narodowymi. odwiedzeniu Wiednia i Salzburga, wyjechał wszystkie il. w art. węgierskie muzeum architektury do Monachium, gdzie zapisał się do AkademiiRozwijający się w okresie reform Peszt Sztuk Pięknych, zostając uczniem Friedrichaw znacznej części zyskał oblicze klasycystycz- Gärtnera, mistrza monachijskiego stylu arka-ne dzięki projektom między innymi Pollacka, dowego. Feszl po obejmujących Niemcy i pół-Hilda, Zitterbartha, ale ich twórczość do- nocne Włochy podróżach spędził dłuższy czastrwała do dziś tylko we fragmentach. W 1846 w Paryżu, odwiedzał też Wenecję. W 1844roku István Széchenyi w dziele o tytule roku wrócił do ojczyzny i wszedł do spółkiPeszteńske kurz i błoto wyraził pragnienie, żeby Lipóta Kausera oraz urodzonego w Koszycacharchitektura miasta była bardziej charak- Károlya Gerstera. Na podstawie ich planówterystyczna, a nie tylko kopiowała inne wybudowano wiele kamienic, willi oraz bu-wzorce. Ponieważ tekst ukazał się dopiero dynków użyteczności publicznej. Feszl wziął autoportret 3 [32] 2010 | 55

Siedziba Muzeum i Instytutu Geologii w Budapeszcie,proj. Ödön Lechner, 1896-1899Poniżej: gmach Muzeum i Szkoły RzemiosłaArtystycznego, proj. Ödön Lechner, 1891-1896udział w rozpisanym w 1845 roku konkursiena projekt parlamentu w Peszcie.Głównym dziełem Feszla jest peszteńskieVigadó (1859-1865), wzniesione na miejscuklasycystycznego budynku strawionego przezpożar podczas walk w 1849 roku. Figury tań-czących postaci oraz rzeźbiarskie zdobieniaprzedstawiające głowy królów na głównejfasadzie są zwrócone ku Dunajowi. Nadarkadowym krużgankiem znajduje się salabalowo-koncertowa. Wystrój wnętrz, żyran-dole oraz inne elementy wyposażenia (w tymczęść dekoracji malarskich) to także praceFeszla, podczas gdy freski – między innymiUczta Attili, Uczta weselna króla Macieja – wyszłyspod pędzla cenionych wówczas malarzy:Karolya Lotza i Móra Thana. Architekturai wystrój Vigadó swobodnie i oryginalniełączą wpływy bizantyjskie z islamskimi,formy gotyckie z Rundbogenstil i węgierskimromantyzmem. Ówcześni nazywali Vigadó„wykutą w kamieniu czardą”.Feszl w nieurzeczywistnionym planie jedne-go z typowo węgierskich budynków zamiastkolumn umieścił kariatydy przedstawiająceubrane w węgierskie stroje chłopki i paste-rzy. Młodszy kolega architekta, Béla Ney,napisał o Feszlu: „Przekonaniem jego byłoto, że węgierski dom z gankiem jest moty-wem w pełni ukształtowanym architekto-nicznie i jeżeli od tego rozpoczniemy, zawzór mając architekturę z Węgier, stworze-nie węgierskiego stylu architektonicznegonie b ędzie utopią”.

Budynek Królewskiej Pocztowej Kasy Oszczędności w Budapeszcie, proj. Ödön Lechner, 1900-1901 Poniżej: wnętrze gmachu Królewskiej Pocztowej Kasy Oszczędnościwęgierski język formy i ödön zamówienia, zaprojektował wiele budynkówlechner w duchu francuskim. EksperymentującMłodszy o generację od Feszla Ödön Lechner z formą, był też skłonny do stosowania no-(1845-1914) urodził się w Peszcie, dokąd jego wych materiałów i rozwiązań technicznych,przodkowie dotarli z Kismarton (dzisiej- na przykład powiązanych struktur żelazaszego Eisenstadt, Austria) pod koniec XVII i szkła, ceramiki budowlanej. W latachwieku. Z architekturą Lechner zetknął osiemdziesiątych XIX wieku nawiązał kon-się po raz pierwszy jako dziecko, w cegiel- takt z Vilmosem Zsolnayem, producentemni swojego ojca. Ukończył Politechnikę ceramiki z Peczu (Pécs), który stał się jegow Budzie. Z inspiracji swojego nauczycie- stałym dostawcą. Do budynków będącychla, Antala Szkalnitzkyiego, kontynuował fantazyjnymi pomysłami Lechnera zapew-naukę w Berlinie. W rozsławionej przez niał stałe dostawy lakierowanych dachówekSchinkla Bauakademii kształcił się z innymi i pirogranitu, z którym przeprowadzanomłodymi architektami o charakterystycz- eksperymenty w fabryce. W 1889 roku odbylinych niemieckich nazwiskach, jak Alajos razem podróż do Londynu, żeby przestudio-Hauszmann i Gyula Puntzman (Pártos). wać przykłady dzieł wschodnioazjatyckiejZ uwagi na ich zachowanie zapamiętano ceramiki w muzeum w South Kensingtonich tam jako „dzikich Węgrów”; studia (Muzeum Wiktorii i Alberta). W międzycza-odbył w latach 1866-1868. Po powrocie do sie ukazały się prace Józefa Huszki o węgier-Pesztu współpracował z Gyulą Pártosem. skiej ornamentyce ludowej, w których autorW 1874 roku przystał na propozycję mło-dego Francuza interesującego się muzykąwęgierską i wyjechał z nim do Paryża, żebypodjąć pracę w biurze jego ojca, Clementa.Pracowali tam głównie nad renowacjami,przebudowami i rozbudowami pałaców.Zainteresowanie Lechnera wzbudził francu-ski wczesny renesans: „powstała cudownamieszanka, z której prawdziwy renesanswykrystalizował się dopiero później. Alewłaśnie to krzyżowanie, prymitywizmpoczątków najbardziej mnie interesują,bo wzbudziło to we mnie pytanie, czy niemożna by dzisiaj, właśnie przez takie krzy-żowanie, położyć podwalin pod powstanienowego stylu?” – pisał we wspomnieniach.Po powrocie do domu realizował znaczące

Projekt Ödöna Lechnera na wieżę ciśnień z umieszczonym na tej samej osi konnym pomnikiem Franciszka II Rakoczego, Kecskemét, 1911 na którego fasadzie pirogranitowe pszczoły pomysły, które można zaklasyfikować jako wspinają się w kierunku znajdujących się architekturę konserwatywną. W latach na gzymsie żółtych barci. Późnorenesanso- dziewięćdziesiątych wśród członków młodej wy, lambrekinowy świat form pochodzących generacji twórców pojawiło się wielu jego z Górnych Węgier – który następnie pojawia naśladowców. Przyjaciele chcieli założyć się również w Polsce – pozwolił Lechnerowi szkołę mistrzowską pod kierownictwem używać swojej fantazji. Mieczysław Treter Lechnera, ale państwowa administracja nie zauważa, że Ludwik Wojtyczko – architekt wsparła tego przedsięwzięcia. krakowskiego Domu Czynciela – jeździł do Budapesztu, gdzie mógł widzieć prace Następcy Lechnera cieszyli się coraz większym Ödöna Lechnera i możliwe, że budynek zaufaniem i w konsekwencji odnową architek- Pocztowej Kasy Oszczędności miał na niego toniczną objęli takie miasta, jak Kecskemét, pewien wpływ. Ciekawe są jeszcze malow- Nagyvárad (dzisiaj Oradea, Rumunia), Maro- nicze wysokie dachy z pojawiającymi się na svásárhely (dzisiaj Târgu Mureş, Rumunia), nich motywami zwierzęcych głów: podobne Szabadka (dzisiaj Subotica, Serbia). W tej zdobią naczynia znalezione podczas wyko- ostatniej dwa wyraziste budynki wzniosła palisk w Nagyszentmiklós, przypisywane para architektów Komor−Jakab (Marcell Ko- Węgrom z okresu zajęcia ojczyzny2 i prze- mor 1858-1944, Dezső Jakab 1864-1932): secesyj- chowywane obecnie w Wiedniu. Na dachach ną synagogę z rozetami, kopułą oraz naroż- pojawiają się również formy wijących się, nymi wieżami, a także wysoki, secesyjnie niemal abstrakcyjnych smoków. Po roku zdobiony ratusz z wieżą (1907-1910), którego 1900 już rzadziej zlecano Lechnerowi prace, aulę zdobią witraże Miksy Rótha. Lechnerpodkreślał jej wschodnie korzenie. Może w konkursach zaczęły zwyciężać inne jeden z ciekawszych projektów przygotowałwłaśnie dlatego wschodni w formie jest później dla Kecskemét: projekt wieży ciśnieńgmach Muzeum i Szkoły Rzemiosła Arty- 2 Honfoglalás, przybycie plemion madziarskich pod wodzą wiązał budynek z konnym posągiem Francisz-stycznego (1891-1996) z orientalizującą kopu- Arpada do Kotliny Panońskiej w 895 roku [przyp. red.]. ka II Rakoczego w jednej osi. Sformułowanałą, wytłoczoną kolorową ceramiką w przed-sionku oraz szklano-żelazną arkadą głównejsali z motywami mongolskimi. W latach1896-1899 Lechner wybudował siedzibę Mu-zeum i Instytutu Geologii. Podtrzymywanaprzez Atlasów kula ziemska na niebieskoglazurowanym dachu oraz ceramika nafasadzie wskazują wyraźnie na funkcję bu-dynku. Szczytem kariery Lechnera były lata1900-1901, kiedy to wybudowano budynekKrólewskiej Pocztowej Kasy Oszczędności,Ratusz w Szabadce (obecnie: Subotica, Serbia),proj. Marcell Komor i Dezső Jakab, 1908-1912

Projekt Panteonu Narodowego na budapeszteńskiejGórze Gellerta, proj. István Medgyaszay, 1906w sposób artystyczny nowa funkcja spotykasię tu z potrzebą upamiętnienia historii.Specyficzny geniusz Lechnera zaowocowałnową interpretacją takich motywów, jakgórnowęgierski późny renesans, ludowa or-namentyka, motywy wschodnie. Wykorzysty-wał nowe rozwiązania techniczne, malarskokomponując, wyruszył od historyzmu do bramsecesji. Zaproponowana przez niego syntezasztuk (Gesamtkunstwerk) miała wyzwoleńczywpływ na nowe pokolenia. On sam bywa po-równywany z wiedeńskim mistrzem całego po-kolenia architektów, Ottonem Wagnerem, tyleże Wagner był międzynarodowy i racjonalny,Lechner natomiast − narodowy i malarski.U schyłku życia, w 1906 roku, sformułowałswoje credo, które było parafrazą naczelnegohasła Széchenyiego „Węgier nie było, alebędą”: „Węgierskiego języka form nie było, wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych ufun- być usytuowany na budapeszteńskiej Górzeale będzie”. Napisał tam: „węgierski styl dowane przez Stowarzyszenie Węgierskich Gellerta. Miał się stać symbolem absoluty-narodowy niewątpliwie należy do narodu Inżynierów i Architektów. Został tam wy- zmu Habsburgów; pierwotnie zamierzanoWęgier […], my musimy się tylko nauczyć chowankiem Ottona Wagnera. Medgyaszay postawić go na miejscu wybudowanej w la-węgierskiego stylu ludowego niczym języka jest jedynym znaczącym węgierskim archi- tach 1850-1854 Cytadeli. Medgyaszay nadał[…], musimy nauczyć się zasad, musimy tektem, który ukończył tę uczelnię w mię- mu kształt monolitu oraz zapożyczył detalezagłębić się we własną duszę, ażebyśmy dzynarodowym gronie i modernistycznym od budynków mających wschodni charak-w przyszłości jak kulturalni ludzie zanieśli duchu. Co ciekawe, stamtąd wywodził się ter, środkowa część miała być zamykanaducha form i zakorzenili go w dzisiejszych także ojciec współczesnej czeskiej architek- przez ogromną węgierską koronę świętegoczasach, w rozwiniętych, monumentalnych tury, Jan Kotěra, oraz największa postać Stefana, wejścia zaś miały strzec pomnikiarchitektonicznych zadaniach…”. słoweńskiej architektury, Jože Plečnik. starowęgierskich jeźdźców. Spośród wielu projektów mistrzów z tejforma artystyczna w żelbecie szkoły kilka prac Megdyszayego ukazało się W 1904 roku Medgyaszay zdobył dyplom Po-István Medgyaszay (1877-1959) urodził się w najbardziej znaczącym wiedeńskim czaso- litechniki Budapeszteńskiej, później spędziłw Budapeszcie. Po zakończeniu nauki piśmie „Der Architekt”. Ostatnią pracą wę- nieco czasu w regionie Kalotaszeg niedalekow szkole zawodowej oraz maturze zdobył gierskiego architekta z okresu wiedeńskiego Kolozsváru (dziś Kluż w Rumunii), gdziedzięki projektowi bramy stypendium na jest plan Narodowego Panteonu, który miał prowadził badania mające przygotować autoportret 3 [32] 2010 | 59

syntezę węgierskiej etnografii. Następnie Podczas pierwszej wojny światowej powierzo-udał się do wschodniego Siedmiogrodu, na no mu projekt pawilonu Austriackiej Wysta-Szeklerszczyznę, oraz do Kraju Zadunajskie- wy Wojskowej we Lwowie. W ten sposób – cogo, gdzie zgłębiał tajniki rozwiązań kon- prawda używając tylko drewna i papy smoło-strukcyjnych ludowej architektury. Nawią- wej – mógł zrealizować projekt narodowegozał kontakt z twórcami kolonii artystycznej panteonu jako centralny pawilon wystawy.w Gödöllő, gdzie uczestniczył w budowaniu Przy czym tutaj kopułę wieńczyła nie węgier-pierwszych willi. Badał wówczas artystycz- ska, ale cesarska korona.ne możliwości nowoczesnej architekturyz żelbetu, dlatego też właśnie tę technologię Medgyaszay, w przeciwieństwie do Lechnera,poznawał w biurze Hennebique’a w Pary- nie mógł się pochwalić następcami. Idąc swążu. Pierwszym wynikiem tych studiów był drogą samotnie, łączył rozwiązania szkołybudynek teatru w Veszprém (1907-1908). Wagnera (na przykład wystające gzymsy)Wygłosił nawet na ten temat wykłady pod z wpływami wschodu, konstrukcje ludowejtytułem O formie artystycznej żelbetu, w języ- architektury z możliwościami żelbetu. Jegokach niemieckim (w Wiedniu) i francuskim międzywojenną twórczość charakteryzowało(w Paryżu). Bardzo ciekawe są jego projekty indywidualne podejście do świata architektury.architektury sakralnej: naśladujący w for-mie wież budownictwo Kalotaszegu kościół węgierskie arts and craftsw Rárósmúlyad (dzisiaj Muľa na Słowacji), Na początku XX wieku wykształciła się naz centralnym dziedzińcem kościelnym oraz Politechnice Budapeszteńskiej grupa architek-rzeźbami cherubinów na kopule. tów, którą zaczęto określać mianem „Mło-Po lewej: pawilon Austriackiej Wystawy Wojskowej weLwowie, proj. István Medgyaszay, 1916Po prawej: przekrój teatru w Veszprém, IstvánMedgyaszay, 1907-1908Na dole: kościół rzymskokatolicki i mauzoleumw Rárosmulyad, proj. István Medgyaszay, 1909-1910

Dezső Zrumeczky i Károly Kós, projekt pawilonu dla ogrodu zoologicznego w Budapeszcie, 1909dych”. Wpływ na nią miał Frigyes Schulek, źródła na Podhalu. Na politechnice „gorącoarchitekt węgierskiego neorenesansu oraz dyskutowaliśmy nad ówczesnymi źródłamipurysta ochrony zabytków. Grupa ta później europejskich sztuk plastycznych, o dążeniachza pośrednictwem angielskich czasopism oraz architektów, objawieniach Belgów, Niemców,niemieckiego krytyka Hermanna Muthe- Austriaków i Węgrów, oraz o węgierskim stylusiusa zachwycała się cudami architektury najbardziej nas pasjonujących Ödöna Lech-angielskiego ruchu odnowy rzemiosła Arts nera i jego następców” – pisał we wspomnie-and Crafts. Ukazało się wówczas tłumaczenie niach Károly Kós (1883-1977).na węgierski sławnej książki Johna RuskinaKamienie Wenecji. Wielki wpływ na Młodych W przeciwieństwie do Lechnera, Młodzi (mię-miał także fiński pawilon wystawy paryskiej, dzy innymi Dénes Györgyi, Dezső Zrumeczky,którego sukces nakierował uwagę węgierskich Valér Mende, Béla Jánszky) nie chcieli stwo-twórców na architekturę i sztukę Finlandii. rzyć własnej architektury za pomocą stylizo-Skandynawski przykład sugerował, że można wanych ludowych motywów, ale zaadaptowaćstworzyć coś własnego, charakterystycznego. ludową i wernakularną architekturę do od 1902 roku przez dwa lata był studentemPoza zagranicznymi inspiracjami odnaleźli miejskiej skali. Przykładem jest wszechstron- inżynierii na Politechnice Budapeszteńskiej,narodowe korzenie w Kalotaszegu i Szeklersz- na twórczość architekta, pisarza, grafika później w latach 1904-1907 studiował architek-czyźnie, odkryte już zresztą przez artystów Károlya Kósa, który urodził się w banackim turę. Już jako student publikował ze swoimiz Gödöllő, tak jak Polacy znaleźli narodowe Temesvárze (dziś Timişoara w Rumunii). Kós kolegami rysunki w różnych czasopismach dotyczących sztuk pięknych i architektury. Do tych publikacji należy rysunek z 1906 roku zatytułowany Domek na prowincji – próba w kierunku ludowości. Użycie materiałów oraz rozwiązania konstrukcyjne (kamień natu- ralny, drewniane bale i wysoki dach kryty gontem) wskazywały na kopiowanie architektury ludowej Szeklerszczyzny. Kós otrzymał stypendium z Ministerstwa Kultury na stu- diowanie sztuki ludowej Siedmiogrodu oraz architektury wiejskiej. Ówczesny minister, Elek Koronghy-Lippich, wspierał nie tylko kontakty fińsko-węgierskie (w tych latach Węgry odwiedził architekt Eliel Saarinen, malarz Akseli Gallén-Kállela, na Węgrzech osiadł rzeźbiarz Yrjö Liipola), ale też działalność Młodych, dzięki czemu tak wcześnie udało im się zdobywać ważne zlecenia. Károly Kós, rysunek Domek na prowincji – próba w kierunku ludowości, 1906

Domek na prowincji w Sztánie (obecnie: Stana, Rumunia), proj. Károly Kós, 1909 Poniżej: osiedle dla pracowników elektrowni w Marosvásárhely (obecnie: Târgu Mureş, Rumunia), proj. Károly Kós, 1909 Stana, Rumunia). Wzajemne oddziaływanie podstawowych form geometrycznych (walec i graniastosłup) to najbardziej zrozumiały manifest architektury, regionalnego i współ- czesnego języka który wywodzi się z tekto- nicznej logiki średniowiecznej i architektury ludowej. Dom w Sztánie otaczają lasy i łąki, a z leżących za domem pagórków roztacza się niezrównana panorama. Pomiędzy 1912 a 1913 rokiem zaprojekto- wał i wybudował kościół kalwiński w Ko- lozsvárze, którego zielone, glazurowane dachówki z manufaktury Zsolnaya dobrze podkreślają niesymetrycznie skomponowany dach i elewacje. Neoromańskie okna i portaleKós wraz z Janszkym zaprojektował kościół potwierdzają wpływ nauczycieli architekturyw Zebegény (1908-1909), z Györgyim zaś średniowiecznej z politechniki oraz Frigyesa− budapeszteńską szkołę na ulicy Városma- Schulka. Wnętrze, z arkadami wspartymi najor (1910-1911). W 1909 roku razem z Dezső przysadzistych kamiennych słupach, współ-Zrumeczkym zapewnili, że zaprojektują gra z prostymi ławkami i tradycyjnym drew-większość pawilonów odnawianego ogro- nianym sufitem z malowanymi kasetonami.du zoologicznego w Budapeszcie. Jednym Kós w czasie pierwszej wojny światowejz emblematycznych przykładów jest, między dostał zadanie wykonania części prac przyinnymi, ptaszarnia, której bryła oraz wysoka dekoracji stolicy z okazji koronacji Karola IV,wieża na dachu miały przywoływać na myśl następnie spędził rok w Stambule i uczestni-kościół z Kalotaszegu. W 1909 architekt czył w powołaniu tam Instytutu Węgierskie-zaprojektował również osiedle dla pracow- go. Wynikiem tego jest poświęcone dziejomników elektrowni w Marosvásárhely (Târgu miejskim dzieło pod tytułem Stambuł (1918).Mureş w Rumunii), którego rozwiązanie Po pierwszej wojnie światowej Dénes Györgyiwież wróci później w budynku Szeklerskiego zdobył dla niego posadę w Szkole Rzemio-Muzeum Narodowego w Sepsiszentgyörgy sła Artystycznego, ale on wybrał powrót do(Sfântu Gheorghe w Rumunii). Siedmiogrodu i pozostał w Rumunii, gdzie do lat sześćdziesiątych projektował, wydawałW tym samym roku zaprojektował i wybudo- książki, udzielał się politycznie, stając sięwał dla siebie dom na prowincji, w miejsco- jedną z wiodących postaci kulturalnego życiawości Sztána w regionie Kalotaszeg (dzisiaj siedmiogrodzkich Węgrów. autoportret 3 [32] 2010 | 62

Kościół kalwiński w Kolozsvarze, proj. Károly Kós, 1911-1912 Poniżej: Ede Wigand-Toroczkai, projekt domu rusińskiego, 1915 Wypada jeszcze wspomnieć prace Béli Lajty wówczas kierunki z ludową architekturą. (Leitersdorfera) (1873-1920), który zdobywszy W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dyplom w Budapeszcie (1895), pobierał nauki rozwijał się (szczególnie związany ze znanymi w wielu krajach Europy: pracował z Alfredem nazwiskami Imrego Makovecza oraz Csetego Messelem, rok spędził w Anglii. Około 1900 Györgya) ruch uznanej architektury organicz- roku otworzył biuro w stolicy Węgier i przez nej. Jego korzenie można znaleźć w pracach kilka lat był pod dużym wpływem Lechnera Ödöna Lechnera, Károlya Kósa oraz Istvána – brali razem udział w kilku architektonicz- Medgyaszayego. nych konkursach. Później w jego dziełach uwidaczniały się też wpływy angielskie i fiń- tłumaczenie z węgierskiego: waldemar kugler skie; w drugiej dekadzie XX wieku mocno stylizował swoje prace, inspirując się nowo- Wybrana literatura: • G. Éri, Z. Jobbágyi, Das goldene Zeitalter, Kunst und Gesell- czesnym stylem niemieckim i austriackim. schaft in Ungarn 1896-1914, Budapest 1993. Jego projekty, zdradzające fascynację ludową • A. Gall, The Workshop of Károly Kós, Budapest 2000. ornamentyką, miały pionierskie znaczenie. • Á. Moravánszky, Die Architektur der Donaumonarchie, Corvina 1988. epilog • Budapest 1890-1919 I’anima e le forme, ed. S. Polano, Milano 1981. W latach dwudziestych XX wieku dominował • Á. Moravánszky, Competing Visions, Aesthetic Inventions and neobarok, dopóki nie doszło do głosu nowocze- Social Imaginations in Central European Architecture 1867- sne, funkcjonalne myślenie lat trzydziestych. -1918, Cambridge, Mass. − London 1998. • J. Sisa, D.Wiebenson, The Architecture of Historic Hungary, W tym samym okresie tworzyli naśladowcy Massachusetts 1998. Lechnera, Marcell Komor i bratanek ÖdönaStarszy od Kósa o 14 lat Ede Wigand-To- Lechnera, wskrzesiciel lambrekinowego świa-roczkai (1869-1945) zaczynał działalność ta renesansu, Jenő Lechner (1878-1962). Jegojako malarz, potem dopiero stał się znany ścieżką szedł zarówno Medgyaszay, jak i Káro-głównie jako projektant mebli. Przygoto- ly Kós; ten ostatni projektował przeważniewywał stylistykę wnętrz w biurze Imre na terenie Siedmiogrodu. Bálint Szeghalmy,Steindla, architekta budynku parlamentu przesiedlony z Nagyváradu (dzisiejsza Oradeaw Budapeszcie. Od 1902 roku zajmował się w Rumunii), zaszczepił świat formy ulubionearchitekturą ludową, później, pomiędzy przez Młodych w kościołach na prowincji.1907 a 1914 rokiem, wznosił nawiązujące do W latach dwudziestych w dalszym ciągustylistyki świata Młodych budynki w Ma- prowadzono rozpoczęty na początku wiekurosvásárhely i okolicach. W czasie pierw- wiejski program budowy szkół, który konty-szej wojny światowej, po rosyjskiej inwazji nuował rozwiązania stylowe lat poprzednich.zainicjował akcję odbudowy opuszczonych W drugiej połowie lat trzydziestych, międzywsi. W tym celu przygotował projekt domu innymi pod wpływem ruchu pisarzy ludo-typu rusińskiego. wych, wielu próbowało połączyć współczesne autoportret 3 [32] 2010 | 63

András Hadik „Węgierskiego języka form nie było, ale będzie”

by Małopolski Instytut Kultury on May 17, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

2 Embeds 86

Statistics

András Hadik „Węgierskiego języka form nie było, ale będzie” — Document Transcript

http://autoportret.pl	82
http://www.slideshare.net	4