Andrzej Szczerski, Nowa Europa

Andrzej Szczerski nowa europa W e współczesnych dyskusjach reformatorskich i remedium na jego proble- większości utworzonych po raz pierwszy o budowaniu nowoczesnych my powinna być akceptacja sprawdzonych w dziejach Starego Kontynentu – Czechosło- tożsamości narodowych w Eu- wzorów zaczerpniętych z krajów zachodnich. wacji, Jugosławii, Łotwy, Estonii i Finlandii, ropie Środkowo-Wschodniej oraz mających teraz nowe granice: Polski, najczęściej podkreśla się, że powstawały W kontekście tych twierdzeń nowego znacze- Litwy i Węgier. Do tej grupy można także one, bazując na gloryfikacji przeszłości lub nia nabierają badania nad regionalną histo- włączyć Rumunię, która powiększyła wów- tradycjonalizmie kultury ludowej, trakto- rią modernizacji, pozwalające zakwestiono- czas swoje terytorium, ale należy podkreślić, wanej w romantyczny sposób jako residuum wać powyższe tezy. Szczególnie interesujący że polityczną niezależność odzyskała jeszcze narodowych tradycji. Tym samym miały cha- jest okres, kiedy Europa Środkowo-Wschodnia w latach sześćdziesiątych XIX wieku. rakter retrospektywny i wyrażały zasadniczą uzyskała swoją podmiotowość, po raz pierw- sprzeczność między odrodzeniem narodowym szy od końca XVIII wieku, a więc momentu, Dla tej, stosując określenie Tomasza Masa- a wartościami epoki nowoczesnej. Kiedy kiedy, jak się powszechnie uważa, rozpoczęła ryka, „Nowej Europy” powstanie struktur po 1989 roku po raz kolejny podjęto wysiłek się epoka nowoczesna. Cezurę stanowi koniec państwowych stworzyło nieznane dotąd modernizacji regionu, uważano więc, że nie pierwszej wojny światowej i pojawienie się możliwości budowy nowoczesnych tożsa- potrafi on wypracować własnych strategii w regionie nowych państw, w zdecydowanej mości w poszczególnych krajach regionu. Modernizacja wiązała się zarówno z two- rzeniem fundamentów niepodległego bytu politycznego oraz reformami gospodarczymi, jak i z przemianami w dziedzinie kultury. Oczekiwany awans cywilizacyjny miał nie tylko potwierdzić prawo nowych państw do istnienia, ale także do zajmowania ekspono- wanego miejsca w Europie. Jakkolwiek dialog z krajami zachodnimi miał istotne znacze- nie, zamiast bezdyskusyjnie przejmować Zlin, dzielnica mieszkaniowa Nad Ovčirnou, 1932a. szczerski, modernizacje. sztuka i architektura w nowych państwach europy środkowo-wschodniej 1918-1939, łódź 2010, s. 442

Brno, willa Tugendhatów, proj. Ludwig Mies van denRohe, 1929-1930stamtąd wzorce nowoczesności, starano sięwypracować oryginalne koncepcje reform,opierając się zarówno na demokratycznymnacjonalizmie, jak i na próbie pogodzenianowoczesności z tradycyjnymi wartościami, archiwum muzeum miasta brnauznawanymi przez poszczególne kulturynarodowe za godne zachowania. Uważano, żetylko takie partykularne programy moderni-zacyjne mogły przynieść oczekiwane rezul-taty, a nie dalszą marginalizację w wynikuprzyjęcia zewnętrznych, nieadekwatnych lubsprzecznych z lokalnym interesem, modeli.Zmaganie się z konsekwencjami dotychczaso- bardziej że popierali ją architekci, teoretycy willa Tugendhatów (1928-1930) autorstwawego zacofania i chęć szybkiego znalezienia oraz mecenat prywatny i publiczny. Jeden Ludwiga Miesa van der Rohe, o której możnasię w centrum nowoczesności spowodowały, z koryfeuszy międzynarodowej awangardy, przeczytać w każdym podręczniku historiiże trzeba było poszukiwać oryginalnych i nie- Theo van Doesburg, uważał, że Czechosłowa- architektury. Na uwagę zasługiwały takżeznanych nigdzie indziej modernizacyjnych cja to modelowy „młody naród”, który nie całe kompleksy nowoczesnej architektury,rozwiązań, wykorzystując w tym celu także posiadał dotąd w pełni rozwiniętej własnej jak modelowe osiedle funkcjonalistycznychwspółczesną sztukę, architekturę i wzornic- kultury i dlatego bardzo szybko zaakceptował domów (1928, proj. Bohuslav Fuchs i in.) czytwo. To one kształtowały przestrzeń publicz- najnowsze tendencje, mając wszystko do wy- centrum targowe (Josef Kalous, Jaroslav Va-ną i prywatną, edukując „nowego człowieka” grania, a niewiele do stracenia. Symbolami lenta i in.) otwarte z okazji Wystawy Kulturyi dostarczając mu wzorców „nowoczesnego czechosłowackich przemian stały się rozbu- Współczesnej także w 1928 roku.życia”. Modernizacja oznaczała porzucenie dowy dwóch miast, Hradca Králové i Brna.myślenia utopijnego i zastąpienie go pragma- W tym pierwszym, nazywanym „Salonem Architektura modernistyczna odegrała istotnątyczną próbą implementacji nowoczesności. Republiki”, dzięki planom urbanistycznym rolę w budowaniu tożsamości nowych państw nakreślonym przez Josefa Gočára powstały nad Morzem Bałtyckim, przede wszystkimZrealizowane modernizacyjne plany, dziejące nowe dzielnice zabudowane na początku lat w Estonii. Powstające w Tallinie budynkisię w „czasie przyszłym dokonanym”, przy- dwudziestych architekturą w stylu rondoku- publiczne i prywatne wille czy funkcjonali-niosły zmiany w wielu dziedzinach życia, bistycznym, a w latach trzydziestych − wyso- styczna zabudowa nadmorskiego kurortu Par-ale ich najbardziej wyrazistym przykładem kiej klasy budynkami funkcjonalistycznymi, nawa były utożsamiane ze stylem liberalnejbyła architektura. Okres międzywojenny takimi jak siedziba zarządu kolei państwo- i niepodległościowej elity. Litwa, po utracieto gwałtowny rozwój miast, które stały wych (1929-1932) czy okręgowej administracji Wilna, rozpoczęła rozbudowę, jak określałasię symbolami postępu i cywilizacyjnego (1932-1936). W Brnie, które awansowało do to litewska konstytucja, „tymczasowej stolicyrozkwitu „nowych państw”. Wyjątkowymi roli ważnego ośrodka gospodarczego i kul- kraju” – Kowna, gdzie także stosowano mo-osiągnięciami mogła się pochwalić Czechosło- turalnego w centrum kraju, powstało wiele dernistyczne formy, między innymi budującwacja, gdzie architektura funkcjonalistyczna spektakularnych modernistycznych gmachów gmachy publiczne czy symbol litewskiegocieszyła się uprzywilejowanym statusem, tym publicznych, domów czy kawiarni, w tym odrodzenia narodowego: kościół Zmartwych- autoportret 3 [32] 2010 | 17

Kowno, kościół Zmartwychwstania, proj. Karolis Reisonas, po 1928 Poniżej: Budapeszt, dzielnica mieszkaniowa Újlipótváros, 1933-1943 wstania Pańskiego (po 1928, proj. Karolis Kolejne osiągnięcie stanowił rozwój prowin- Reisonas). W stolicy Łotwy, Rydze, wyróżniała cjonalnych regionów, będący sprawdzianem się modernistyczna dzielnica Teika. cywilizacyjnych możliwości nowych państw. W Czechosłowacji znaczące inwestycje prowa- Wiele uwagi poświęcano przebudowie stolic, dzono na terenie najuboższej prowincji kraju, stanowiących o prestiżu nowych państw. Rusi Zakarpackiej, gdzie powstała nowa W Jugosławii dynamicznie rozwijał się Belgrad, infrastruktura, rozbudowano najważniejsze a do dziś nad miastem górują monumentalny miasta, w tym przede wszystkim jej admi-archiwum parafii zmartwychwstania pańskiego w kownie pałac Drukarni Państwowych (1933, 1937-1940, nistracyjne centrum – Użgorod. W Polsce proj. Dragiša Brašovan) czy wieżowiec „Alba- analogiczny proces dokonywał się na terenie nia” (1938-1940, Branko Bon, Milan Grakalić Centralnego Okręgu Przemysłowego, a po- i Miladin Prljević). W Budapeszcie największą mnikiem awansu cywilizacyjnego tych ziem z modernistycznych realizacji była budowa luk- była budowa nowego miasta − Stalowej Woli. susowej dzielnicy mieszkaniowej Újlipótváros, Zmieniła się także przyłączona do Rumunii na peszteńskim brzegu Dunaju w pobliżu dawna prowincja Imperium Rosyjskiego: Be- Wyspy Małgorzaty, w latach 1933-1943. Wśród sarabia, część historycznej Mołdawii, zwłasz- licznych realizacji w Pradze wyróżniało się cza jej stolica Kiszyniów i wybrzeże Morza modelowe osiedle modernistycznych domów Czarnego. Dla Rumunów perłą w koronie była Baba (od 1929, proj. Pavel Janák i in.) i podmiej- jednak przede wszystkim rozbudowa Buka- ska dzielnica Barrandov, gdzie od 1927 roku resztu, którego ludność w ciągu dwudziestu budowano miasteczko filmowe z nowoczesny- lat niepodległości wzrosła z 350 tysięcy do mi studiami, willami aktorów i producentów niemal miliona, a z uwagi na skalę i klasę oraz słynną kawiarnią (proj. Max Urban i in.). powstającej tu modernistycznej architektury Zmieniło się oblicze Warszawy, modernistyczna miasto mogło pretendować do miana jedne- zabudowa powstawała na Żoliborzu, Sadybie, go z najważniejszych centrów modernizmu Saskiej Kępie, wojenną katastrofę przetrwał w Europie. wysokiej klasy zespół budynków Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego im. Józefa Na tle wspomnianych wyżej przykładów Piłsudskiego (1928-1930, proj. Edgar Norwerth). wyróżniają się dwie modernizacyjne historie, Warto dodać, że w ostatnich latach często zwra- świadczące o wielkich ambicjach i równiewęgierskie muzeum architektury cano uwagę, iż poza Warszawą wiele wysokiej wielkich sukcesach, jakie mogła przynieść klasy realizacji modernistycznych powstało międzywojenna nowoczesność. W Polsce także w województwie śląskim, od Wisły po przykładem spełnionych nadziei moderniza- Katowice. Na podobne docenienie czeka jednak cyjnych był nowoczesny port i miasto Gdynia. nadal międzywojenna architektura wielu W II RP Gdynia funkcjonowała jako dowód miast, nawet, wydawałoby się, tak znanych, jak na nieograniczone możliwości stojące przed Kraków czy Lwów. odrodzonym krajem, realizującym śmiałe autoportret 3 [32] 2010 | 18

projekty industrializacyjne i za pośrednic- wiekiem” nowoczesności i wiary w budowę była więc jedyną odpowiedzią na pytanietwem drogi morskiej otwartym na kontakty lepszej przyszłości w oparciu o postęp techno- o przyszłość regionu.z całym światem. Pomnikiem nowoczesności logiczny i nowe wzorce kulturowe, stwarzałobyła przede wszystkim architektura Gdyni, ale wyjątkowo korzystne warunki dla podjęcia Nowe państwa dawały szansę na realizacjętakże narastające wokół miasta i portu rozma- wysiłku transformacji. Dla „nowych państw” planów modernizacyjnych nakreślonychite reformatorskie wizje, zakładające między regionu wyzwaniem było uniknięcie powierz- przez poszczególne narody, które tym samyminnymi promocję modernistycznych wzorów chownej modernizacji, opartej na cytowaniu dążyły do zmiany swojego peryferyjnegożycia prywatnego i kultury czasu wolnego, wzorów niemających wiele wspólnego z miej- statusu. Unikając przesadnej idealizacjibudowę zamożnej „Polski Morskiej” czy plany scowymi realiami i prowadzącej do efektu międzywojennych realiów, nie sposób niezdobycia zamorskich kolonii. W Czechosłowa- symulakrum, naśladownictwa nieistniejącego docenić ewidentnych sukcesów wielu spośródcji wyjątkowy program kompleksowej budowy oryginału nowoczesności, a nie do faktycz- przedsięwzięć modernizacyjnych podjętychnowoczesnego uniwersum stworzyła firma nej zmiany. Starano się także uniknąć tzw. w latach 1918-1939. W Europie Środkowo-Bata z siedzibą w Zlínie, zajmująca się masową modernizacji wyspowej, oznaczającej reformy Wschodniej powstały oryginalne projektyprodukcją butów. Ekspansja firmy wykraczają- wybranych fragmentów życia gospodarczego modernizacyjne, których odpowiednikówca poza granice kraju pozwoliła jej na wpro- bądź kulturalnego, co de facto prowadziło próżno szukać w centralnych ośrodkach mię-wadzenie unikatowego programu socjalnego do potwierdzenia statusu półperyferyjne- dzywojennej nowoczesności. Ich wartościądla pracowników − od budowy domów, przez go i wzmacniało wąskie elity, korzystające była właśnie „peryferyjność”, a więc odkry-zapewnianie wyżywienia i opieki lekarskiej, z dobrodziejstw modernizacji. Modernizacja wanie nieznanych dotąd strategii moderni-po wspólną rozrywkę − który mógł się wydać wyspowa była także na rękę przeciwnikom zacyjnych wynikających z różnych inspiracji,spełnieniem nadziei na powstanie idealnego modernizacji, zainteresowanym trwaniem umiejętności syntezy wielu źródeł wiedzyspołeczeństwa przyszłości. status quo na możliwie dużą skalę, oraz czy konieczności podejmowania eksperymen- międzynarodowej konkurencji pragnącej tów. Należy także podkreślić, że wielką wagęW okresie międzywojennym po raz pierw- podtrzymać półkolonialny status „Nowej przywiązywano do roli kultury w procesieszy na tak dużą skalę podjęto próbę budowy Europy”. Zgadzając się na nowoczesność i jej transformacji, a artyści i architekci uzy-nowoczesnej tożsamości Europy Środkowo- ideały, uważano, że należy stworzyć takie skali nieznane dotąd możliwości tworzenia-Wschodniej, starając się znaleźć dla niej mechanizmy transformacji, aby nie tylko nie eksperymentalnych dzieł, wierzono, że to ichmiejsce wśród najbardziej rozwiniętych powodować dalszej marginalizacji regionu, działalność będzie kształtować rzeczywistośćpaństw, stanowiących cywilizacyjne centrum ale realizować własne ambicje. Modernizacja w warunkach zdobytej na nowo wolności.świata. Mimo iż dwudziestolecie pozostało narodowe archiwum cyfrowe„projektem niedokończonym”, stworzyło pod-stawy nowoczesnej podmiotowości zarównocałego regionu, jak i poszczególnych „nowychpaństw”. W ten sposób mogła się rozpocząćweryfikacja tezy o ich odwiecznym i nie-zmiennym zacofaniu oraz skazaniu na statuspółperyferyjny w ramach Starego Kontynen-tu. Dwudziestolecie, będące kolejnym „złotymWarszawa, Centralny Instytut Wychowania Fizycznego,proj. Edgar Norweth, 1928, na zdjęciu uroczystośćnadania instytutowi imienia Józefa Piłsudskiego21 marca 1939 roku

http://autoportret.pl	208
http://www.slideshare.net	10
http://webcache.googleusercontent.com	1

Andrzej Szczerski, Nowa Europa

by Małopolski Instytut Kultury on May 17, 2011

Accessibility

Tags

Upload Details

Usage Rights

3 Embeds 219

Statistics

Andrzej Szczerski, Nowa Europa — Document Transcript