Zuzanna Głowacka, "To nie ja - to lalka", Biblioteki

zuzanna g³owacka to nie ja – to lalka oswajanie przestrzeni Labirynt – tak często odczuwam przestrzeń biblioteki: zimne, długie korytarze; zakręty, zaułki i niespo- dziewane zasadzki pomiędzy literami A i Z; tajem- nicze szyfry i symbole-kierunkowskazy, które odsyła- ją nas do dalszych pokoi pełnych zagadek. Strażnik – jedyny wtajemniczony, przy biurku, na końcu sali, przy świetle małej lampki pracuje w ciszy i skupie- niu. Człowiek zgubiony w labiryncie może go zgod- nie z regułą zapytać o drogę, ale... Spójrzmy na problem z perspektywy dziecka stawia- jącego swoje pierwsze czytelnicze kroki właśnie w bibliotece. Dziecko jest po pierwsze dużo niższe niż dorosły, co powoduje, że każda przestrzeń wy- daje mu się większa; po drugie dopiero uczy się rozpoznawać system wszelkich znaków (może wła- śnie nauczyło się pisać i czytać) i dlatego łatwiej się gubi. Mały czytelnik bardzo potrzebuje przychylne- go, mądrego i przyjaźnie doń nastawionego przewodnika, który nawiąże z nim dialog, pomoże mu oswoić nowe miejsce, wybrać interesującą dla niego lekturę, albo w ogóle wzbudzi w nim cieka- wość czytania. Bibliotekarz może być „podawaczem” książek lub doradcą czytelnika. Mimo, iż daleko mi do nazywa- nia książki produktem, widzę podobieństwa w relacji bibliotekarz-czytelnik – sprzedawca-kupujący. Sprzedawca także może krążyć po przestrzeni skle- pu i starać się nawiązać kontakt z klientem albo tylko stać za ladą. Dobry sprzedawca wie, co ma na półkach, jest uważny (ale nie natrętny), stara się od- kryć nasze marzenia i je spełnić. Rola dobrego bibliotekarza jest podobna, w odróżnieniu jednak od pracy sprzedawcy, pracy bibliotekarza nie da się wymiernie ocenić ilością czytelników czy też wypoży- czonych w miesiącu książek, tak jak nie da się w peł- ni oszacować oddziaływania na osobę książki, czy też po prostu kultury. Zadanie dobrego gospodarza biblioteki nie jest łatwe – wymaga wyjścia do czytelnika, zbudowania kontaktu, który można by nazwać „intymnością pomiędzyczytelniczą”. Relacja pomiędzy dorosłym- œwiat dziecka – scenariusze dla doros³ych”. Dla dzieci œwiat literatury jest poezj¹, baœni¹, zabaw¹; dla dyrektora 26 spotkania rozmowa projekt

rys. katarzyna koczubiej bibliotekarzem a dzieckiem-czytelnikiem jest z wielu przewodnikiem po świecie książek, czyli mądrym względów złożona i wymaga przełamania barier. przyjacielem i pedagogiem. Dorosły musi postarać się odkryć tkwiące w nim Tematem pierwszych warsztatów była lalka – lalka samym dziecko, żeby lepiej poznać dziecko-czytel- jako medium w kontakcie dorosły-książka-dziecko nika, zrozumieć jego emocje, domyślić się jego pra- i lalka jako pośrednik między światem literatury gnień i nauczyć języka, jakim się ono posługuje. a światem dziecięcej wyobraźni. Do Czytelni Biblio- Musi troszkę stać się teki Sztuki MIK-u zaprosiliśmy bibliotekarzy, nauczycieli, pielęgniarki, rodziców – wszystkich czarodziejem albo dobr¹ wró¿k¹ tych, którzy na co dzień mają kontakt z dziećmi. Warsztaty prowadziła Monika Filipowicz, aktorka – a przecież większość dorosłych traci z wiekiem Państwow ego Teatru Lalki, Maski i Aktora „Grotes- umiejętność czarowania. Co to znaczy odkryć w so- ka” w Krakowie. Monika-lalkarka dobrze zna dzie- bie dziecko? – to odnaleźć naturalność, dar szybkie- ci, bowiem spotyka się z nimi na co dzień, nie tyl- go i płynnego przekraczania granicy pomiędzy świa- ko jako aktorka, ale także jako animatorka kultury. tem rzeczywistym a światem wyobrażonym. Słowem Oprócz gry w teatrze Monika prowadzi z dziećmi nie ma nic trudniejszego. warsztaty i zajęcia teatralne. Wykorzystując wła- Niektórzy bibliotekarze (dorośli) posiadają wrodzo- sne doświadczenie starała się nam ną umiejętność nawiązywania kontaktu z czytelni- – uczestnikom warsztatów – pomóc poszukać no- kiem (drugim człowiekiem po prostu), inni jej nie wych pomysłów ułatwiających dziecku kontakt posiadają i nie zawsze dlatego, że nie chcą – po z książką, a także wymyślić, jak na stałe wprowa- prostu nie umieją. Zazwyczaj w obecności dzieci dzić lalki w przestrzeń biblioteczną i włączyć je pękają wszelkie blokady i dużo naturalniej zacho- aktywnie do działań edukacyjnych w bibliotekach wujemy się skonfrontowani z ich światem, niż z peł- (bibliotekarze stanowili przeważającą większość nym konwencji światem dorosłych. Cóż jednak, kie- uczestników warsztatów). Uczestnicy warsztatów dy „groźny dorosły” tkwi w nas zbyt głęboko i nie uczyli się Warsztaty – prze³amanie barier, chce nas opuścić w żadnej sytuacji? poszukiwanie tkwi¹cego w nas Zadaniem programu „Świat książki, świat dziecka – wykonywaæ i animowaæ proste lalki, dziecka. scenariusze dla dorosłych”, prowadzonego przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie, jest poszu- a także poznawali możliwości ich wykorzystania kanie sposobów zachęcania dzieci do czytania oraz w kontakcie z dziećmi. wypracowanie metod mądrego i świadomego czyta- W nawiązaniu relacji dziecko-dorosły może pomóc nia małemu odbiorcy. Staramy się odpowiedzieć na lalka. Dlaczego właśnie lalka? Posługując się lalką pytania, jak czytać i co czytać, tak aby być przez (pierwszym przyjacielem i powiernikiem każdego dziecko słuchanym i rozumianym. Interesuje nas nie malucha) dorosły może nawiązać spontaniczny tylko sam proces czytania, ale także późniejszego i szczery kontakt z dzieckiem, i bez większych przyswajania lektury. Wspólnie zastanawiamy się, przygotowań wspólnie przenieść się ze świata jak umiejętnie sprawić, by dziecko, wykorzystując realnego do świata wyobrażonego. Za pomocą lalki sobie tylko właściwą wrażliwość, potrafiło książkę bibliotekarz z łatwością wprowadzi świat książki przeżywać i z inspiracji książki wyrażać siebie w przestrzeń biblioteki, bez konieczności przezwy- w twórczym działaniu. Przede wszystkim jednak ciężania siebie, pokonywania nabytego wraz uczymy samych siebie, jak być dla dziecka dobrym z dorosłością wstydu i zahamowań. Po prostu cych do biblioteki? Na to pytanie odpowiada Zuzanna G³owacka, koordynator programu „Œwiat ksi¹¿ki, 27 spotkania rozmowa projekt

wyrażając siebie nie bezpośrednio, a poprzez lalkę i nie chcę występować...”. A przecież za lalką świet- dorosły będzie się czuł bezpieczniej. nie można się ukryć, także ukryć własne słabości. Animacja (czyli nadawanie życia, ruchu, głosu itd.) Przeprowadźmy prosty eksperyment – spróbujmy lalki wyzwala u dorosłego naturalność, a dla dziec- animować Misia i zwróćmy uwagę, na kim koncen- ka jest po prostu uobecnieniem świata wyobraźni, truje się uwaga dziecka: na nas czy na Misiu? Tak w którym dziecko spędza przecież większość swoje- naprawdę, dopóki trwa animacja, przestajemy dla go czasu. Spróbujmy zastanowić się nad fenome- dziecka istnieć – no chyba, że jako dorosły (postać nem animacji, która nie jest niczym innym, jak bibliotekarza) wejdziemy w dyskurs z Misiem (wyso- ce skomplikowane dla animatora-amatora), co zresz- o¿ywianiem rzeczy martwych tą polecam w kolejnym stadium eksperymentowa- nia z lalkami. z logicznego (dorosłego) punktu widzenia i proce- Nieraz dorosłemu dużo łatwiej opanować mimikę sami, jakie wywołuje ona u osoby animującej. Żeby i ciało Misia niż swoje własne. Lalce można nadać pluszowy Miś mógł coś powiedzieć, zaśmiać się wyrazisty i przyjacielski charakter. Lalka – w przeci- bądź kiwnąć łapką, ktoś (w naszym przypadku wieństwie do przeciętnego człowieka – dorosły-bibliotekarz) musi Misia zanimować, musi nadać mu ruch, przekazać Misiowi własną energię, mo¿e ca³y czas siê uœmiechaæ. głos, a tym samym nadać mu charakter. Nie spo- sób animować, nie wczuwając się w życie ożywia- Decyduje o tym jej wygląd oraz tembr głosu i rodzaj nego, nie wyobrażając sobie, że to, co animujemy, ruchu, jakiego jej użyczy animator (tutaj bibliotekarz). żyje. I odwrotnie, kiedy animujemy, naturalnie A przecież o tym, jaki jest Miś, wie nawet dorosły. przybieramy charakter tego, co animujemy. Z mo- Miś jest Misiem i w swojej misiowatości niesympa- ich obserwacji wynika, że animowana lalka upodab- tyczny być nie potrafi. Cechy Misia są stałe, nia się do swojego animatora. Najprościej nadać niezmienne i niepodatne na negatywny wpływ złej lalce taki ruch, taki impuls, jaki znamy – czyli ten, pogody czy też kłótni z przełożonym. Miś może być który tkwi w naszym ciele. Tylko wyćwiczeni lalka- w pewnym sensie maską, tarczą, która pomoże rze potrafią tak pokierować ruchem lalki, aby stał się gospodarzowi biblioteki odsunąć własne problemy on jej ruchem odrębnym, potrafią pozornie odciąć i nie pozwoli, by wpłynęły one na rodzaj kontaktu, lalkę od własnego ciała i jednocześnie kreować na jaki nawiąże z małym czytelnikiem. scenie dwie postaci: lalkę i siebie. Nie-lalkarz na Z drugiej strony lalka może sobie na dużo więcej szczęście tego nie potrafi. wobec dziecka pozwolić niż bibliotekarz, ba, może Dla dorosłego Miś umiera w chwili pozbawienia go nawet skrytykować łagodnie dziecko (Miś: „Oddałeś głosu i ruchu; dla dziecka – co jest dowodem na miesiąc później książkę” – i w tym miejscu Miś przewagę wyobraźni dziecięcej – Miś może żyć na- zaczyna pochlipywać – „A ja tak bardzo chciałem dal, nawet wtedy, gdy milczy i się nie rusza. poczytać Kubusia Puchatka i tak mi było smutno, W przeciągu kilku sekund mały gość biblioteki uwie- stęskniłem się za nim...”). Uwaga wypowiadana rzy także, że Miś rzeczywiście wyszedł z książki. przez lalkę zostanie odebrana inaczej, niż krytyka Dziecko nie będzie miało również wątpliwości, że Miś wyrażona przez dorosłego. Wypowiedzi lalki po pro- jest Misiem, nawet kiedy posłużymy się lalką niety- stu nigdy nie mają mentorskiego charakteru. Lalka pową, np. lalką-przedmiotem: motkiem włóczki, może nawet przedrzeźniać dziecko, bo lalka jest piłeczką, futerkiem, guzikiem, nieruchomą lalką partnerem, wymarzonym kumplem, a nie „groźnym ulepioną z plasteliny, durszlakiem itd. dorosłym”. Lalka może mówić dziecku wprost o nim Zanim bibliotekarz zdecyduje się na poproszenie samym, polecać dobrą książkę, wcielić się w fikcyj- o pomoc Misia, mogą się w nim pojawić pewne opo- nego bohatera. Dziecko zaufa jej szybciej niż ry: „Zaraz, zaraz: ja nie jestem aktorem, a tym bar- nieznajomemu dorosłemu i łatwiej powierzy jej dziej lalkarzem – jestem bibliotekarzem. Nie umiem swoje sekrety. Oczywiście, wykorzystując lalkę jako odnaleŸæ siebie wœród literackich postaci. Jak pomóc doros³ym byæ dobrymi przewodnikami dzieci przychodz¹– 28 spotkania rozmowa projekt

medium w kontakcie z dzieckiem, trzeba także W zakres obowiązków bibliotekarzy w Szwecji kontrolować siłę wyrażanych za jej pomocą emocji... wchodzą wizyty w domach przyszłych potencjalnych Dziecko bezwarunkowo wierzy w życie lalki i lalka czytelników. Pierwsze odwiedziny składa się już także – choć nie w takim stopniu, jak drugi człowiek jednorocznemu dziecku. Bibliotekarze zabierają ze – może zranić. sobą... Misia. Rozkładają przed maluchem książecz- Lalkę można z równym powodzeniem wykorzystać kę z obrazkami (bo przecież książka dziecięca to na zasadzie lustra. Gdy dziecko widzi swoje wady, nie tylko literatura – równie ważną rolę odgrywa lęki i wątpliwości uosobione w Misiu, przyjmie je ina- w niej ilustracja), której bohaterem jest nikt inny tyl- czej, niż krytykę skierowaną do siebie wprost. Moż- ko Miś, a obok sadzają lalkę – Misia. W ten sposób na Misiowi nadać wszystkie cechy, stany, nastroje, starają się wytłumaczyć dziecku, czym jest książka, jakie obserwujemy u dziecka. Na pewno je to zasta- i to, że Misia można wprowadzić w przestrzeń książki nowi i na pewno będzie mu się łatwo z Misiem ziden- i z niej wyprowadzić, a Miś wciąż pozostanie tym tyfikować. Tyle tylko, że Miś, w odróżnieniu od ma- samym Misiem. Książka uczy aktywnego stosunku łego człowieka, potrafi o swoich stanach mówić, szu- do kultury i wrażliwości na różnorodność świata. kać ich przyczyny, analizować je itd., bo przecież za Dorosły zaś, przez książkę, może dziecku pomóc Misiem będzie stał dorosły. go zrozumieć. Zachęcam wszystkich bibliotekarzy do wprowadze- nia na stałe Misia pomiędzy półki z książkami w bibliotekach. Miś, czyli lalka może być zwykłym pluszakiem, pacynką kupioną w sklepie z zabawka- mi lub nieskomplikowaną w animacji, własnoręcz- nie wykonaną lalką (patrz rysunkowe instrukcje). Oczywiście Miś może wyglądać bardzo różnie, tak jak różnie wyglądały Misie wykonane na naszych warsztatach. Były więc: Bałwanki, Ufoludki, Pchły Szachrajki, Czerwone Kapturki, Murzynki Bambo, Koziołki Matołki... możliwości jest tyle, ilu bohate- rów książek dla dzieci – nieskończenie wiele. Lalki mogą pomóc zmienić obraz biblioteki – tak by stała się ona miejscem ciepłym i przyjaznym, a nie tylko służącym wydawaniu książek. Ważne jest to, że lalki można zrobiæ z tego, co jest pod rêk¹ – skarpet, papieru. To rozwija wyobraźnię, zmysł plastyczny. Lalka może służyć do ilustrowania czyta- nej książki. Lalka może też być pośrednikiem w czytaniu bajki i o wiele atrakcyjniejszym narrato- rem niż dorosły. Z badań przeprowadzonych podczas akcji „Cała Polska czyta dzieciom” wynika, że 66% przedszko- fot. zuzanna głowacka laków nigdy nie było w księgarni. Skoro nie w księgarni, to pewnie i nie w bibliotece. Jedynym Monika Filipowicz prezentuje lalkê lekarstwem na zanik czytelnictwa u dzieci może się teatraln¹. Animatorzy amatorzy okazać bezpośrednie dotarcie z książką do dzieci. stawiaja pierwsze kroki. byæ jak bajka. Œwiat bajek to ten, do którego bez wstydu naj³atwiej wchodz¹ dzieci. Doroœli czasem krêpuj¹ siê 29 spotkania rozmowa projekt

Zuzanna Głowacka, "To nie ja - to lalka", Biblioteki

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 28

Statistics

Zuzanna Głowacka, "To nie ja - to lalka", Biblioteki — Document Transcript