Pal Ritook, "Teoria i praktyka", Wokół funkcjonalizmu

„Mieszkaniem można zabić, jak uderzeniem siekiery.” pál ritoók teoria Takie zdanie napisał Farkas Molnár na tablicy ko- mentującej zorganizowaną w Budapeszcie wystawę o nowej architekturze mieszkaniowej. Poprzez swoje projekty, pisma i całą swoją działalność węgierski architekt dążył do stworzenia takich budynków i praktyka mieszkalnych, które łączyłyby w sobie nowoczesność stylu, funkcjonalność oraz ekonomię środków, a przez to były dostępne również dla ludzi niezamożnych. Za- proponowane przez Molnára rozwiązania, wynikające ze ścisłego zespolenia szlachetnych pobudek oraz celowych przemyśleń, do dziś budzą podziw, choć dzieło życia farkasa molnára niektóre jego pomysły bywają czasem wyśmiewane ze względu na ich radykalny idealizm. Działalność Molnára jako architekta, naukowca i organizatora jest nie tylko jednym z najważniejszych zjawisk w dziejach 24

modernistycznej architektury na Węgrzech, ale stano- wi również istotne dokonanie w dziedzinie klasyczne- go międzynarodowego modernizmu w ogóle. Farkas Molnár pochodził z Pécsu. W roku 1915 zapisał się na wydział malarstwa budapesztańskiej Akademii Sztuk Pięknych, po dwóch latach zaś przeniósł się na Wydział Architektury Politechniki im. Józsefa Nádora w Budapeszcie. W latach dostępne środki. W roku 1928 uzyskał dyplom poli- 1918-1919, w związku z wydarzeniami wojennymi techniki, dający mu prawo wykonywania projektów oraz rewolucyjnymi, przerwał naukę na politechnice. w kraju. Był autorem licznych artykułów oraz opraco- Po powstaniu Republiki Pécseńsko-Baranyawskiej wania typograficznego czasopism lewicowych. Brał (organizmu politycznego utworzonego w obrębie wreszcie udział w wystawach, prezentując swoje Węgierskiej Republiki Rad) stał się aktywnym uczest- najnowsze projekty. nikiem rozwijającego się tam życia kulturalnego. W tym samym 1928 r. powstała międzynarodo- W 1921 r. Molnár został słuchaczem weimar- wa organizacja nowoczesnych architektów o nazwie skiego Bauhausu – studiował tu malarstwo, rzeźbę CIAM, której członkowie na początku zajmowali się oraz technikę sceniczną. Wśród ówczesnych repre- przede wszystkim kwestiami mieszkań dla mas. zentantów szkoły znajdowało się dwóch nauczycieli Zagadnienia te mieli nadzieję rozwiązać przybyłych z Węgier: Lajos Marcel Breuer z Pécsu, początkowo projektant mebli, który stał się wkrótce za pomocą ówczesnej wiedzy i techniki. światowej sławy architektem, oraz László Moholy- Nagy, fotografik i projektant, który odegrał niezwykle Również na Węgrzech, a przede wszystkim ważną rolę przy opracowywaniu metod nauczania w stolicy, rozwiązanie problemów mieszkaniowych w Bauhausie. Ukończywszy kurs podstawowy pro- po I wojnie światowej było sprawą szczególnie wadzony przez Johannesa Ittena, Molnár wziął udział aktualną. Dlatego już na drugim kongresie CIAM-u w pracach wydziału architektonicznego, a następnie, jego węgierscy uczestnicy utworzyli własny oddział, w latach 1923-24, został nawet – dzięki pośrednictwu którego przewodniczącym został Farkas Molnár. Alfréda Forbáta z Péscu – współpracownikiem biu- Członkowie węgierskiego CIAM-u wygłaszali ra projektowego Waltera Gropiusa. Dzięki studiom wykłady w Węgierskim Towarzystwie Inżynierów w Bauhausie oraz doświadczeniu nabytemu w biurze i Architektów oraz pisali artykuły do postępowego Gropiusa, zapoznał się dokładnie z zasadami „bu- czasopisma dla architektów o nazwie „Przestrzeń downictwa nowoczesnego”. W roku 1922 Molnár utworzył międzynarodową grupę artystyczną o nazwie KURI (od słów: konstruktywny, utylitarny, racjonalny, internacjonalny), złożoną z twórców pracujących w duchu konstruk- tywizmu. W Bauhausie sporządzał głównie projekty miast oraz domów mieszkalnych; wśród nich wy- różnił się przedstawiony na wystawie Bauhausu w roku 1923 projekt domu mieszkalnego zwanego Czerwoną Kostką, którego racjonalny plan oraz typ konstrukcji i charakter wnętrza powracają również w jego późniejszych budynkach. Po powrocie z Bauhausu do ojczyzny w 1925 r., Molnár wyznaczył sobie za cel rozpropagowanie po- znanych tam idei i zaangażował w ten plan wszystkie 25

niczny reprezentujący różnorodne, współistniejące wówczas tendencje stylowe. Budynek stworzony przez parę Ligeti-Molnár ma formę domu-kostki, zgodnie ze wzorem opublikowanym przez Molnára po raz pierwszy już w 1923 r.; także plan domu naśladuje model z roku 1927 (typu 6x6 m). Sfor- mułowane przed laty dążenia realizował Molnár także w innych, powstałych w tym czasie domach jednorodzinnych. Z początkiem lat 30. węgierska grupa CIAM-u zorganizowała swoją pierwszą wystawę; zaprezento- wano ją w czasie Targów Gospodarstwa Domowego i Urządzania Wnętrz w roku 1931. Przedstawiono na niej Kolház, dom kolektywny. Budynek zaprojek- towano dla ośmiuset osób. Jego lokatorzy mieli tu wszystkie fot. w artykule: KÖH MÉM mieszkać w tzw. celach parzystych, damskich i mę- skich, wyposażonych w jedną łazienkę oraz małą kuchnię. Obok chciano stworzyć wspólną jadalnię i bibliotekę, a dla dzieci świetlicę i pokój do nauki. Utopijny projekt nie odniósł jednak sukcesu. Z kolej- nych wystaw grupy wyłaniał się projekt wybudowania miasta kolektywnego (Kolváros), w którym silnie akcentowano socjalne funkcje architektury. Część materiałów do trzeciej, zorganizowanej w 1932 r. i Forma”. Do oddziału szybko dołączyła grupa szaf, zaprojektowanych przez Marcela Breuera mebli wystawy, została skonfiskowana przez policję za- młodych architektów. Członkowie CIAM-u przedsta- z giętych rur, a także kolorystyka wnętrza (czarno-biała raz po jej otwarciu. Tablice komentujące wystawę wiali swoje prace z dziedziny architektury co roku, z odcieniami szarości oraz kolory podstawowe). uznano za niebezpieczne politycznie, a Molnára wy- w pierwszym numerze „Przestrzeni i Formy”. W roku 1930 Węgierskie Towarzystwo Inży- kluczono z Izby Inżynierów; w konsekwencji architekt W roku 1929, wraz z Pálem Ligetim, Molnár nierów i Architektów wszczęło dyskusję dotyczącą przestał otrzymywać państwowe zlecenia. zaprojektował na Wzgórzu Gellerta przy Mihály budownictwa małych mieszkań. Zastanawiano się, Jakby na przekór głoszonym ideałom, Molnárowi utca pięciomieszkaniową willę Deleja. Budynek czy można wybudować i jego współpracownikom zlecano przede wszystkim składał się z dwóch brył przykrytych płaskim da- projekty domów jednorodzinnych, willi i mniejszych ka- chem i miał przesunięte względem siebie piętra. Przy oszczędny, jednorodzinny dom z ogrodem, mienic czynszowych: obiektów, w których interesujące projektowaniu go zerwano z charakterystyczną dla architektów aspekty socjalne nie były zbyt istotne. Co Budapesztu praktyką tworzenia holi pozbawionych na gruncie o powierzchni mniejszej niż ta dotychczas więcej, zleceniodawcami byli w większości bankowcy, naturalnego oświetlenia. W willi tej, funkcjonującej dopuszczalna. Organizatorzy tej dyskusji, w której fabrykanci, handlowcy, lekarze czy inni przedstawiciele jako kamienica czynszowa, Molnár stworzył własne, poza jednym członkiem CIAM-u brali udział również inteligencji, którzy wszak nie o małych mieszkaniach zaledwie 52-metrowe mieszkanie. Sumując swoje inni architekci-moderniści, stworzyli na wzór osiedli marzyli. Sytuacja ta miała oczywiście swoje pozytywne dotychczasowe studia architektoniczne i doświad- Bauhausu tzw. „doświadczalne grunty wzorcowe”. strony: dzięki zapleczu materialnemu inwestorów, Mol- czenie w urządzaniu wnętrz, wykorzystał miejsce Pozyskali firmę budowlaną, a na miejsce ekspery- nár miał szansę urzeczywistniania idei sformułowanych niczym w kajucie dalekomorskiego statku. mentu wybrali Pasarét – rozbudowującą się wówczas przez Le Corbusiera i w kręgu Bauhausu. willową dzielnicę Budy. W projektowanych mieszkaniach Farkasa Mol- W niedzielę mieszkanie było otwarte Wybudowane przez nich domy były, z dwoma nára interesowały przede wszystkim wewnętrzne dla zwiedzających wyjątkami, jednopiętrowe. Na parterze znalazł się drogi komunikacyjne, przestrzenie prywatne (sy- pokój dzienny, jadalnia i kuchnia, a na piętrze – sypialnia, pokój dziecięcy, pracownia) i przestrzenie – popularyzowanie nowych idei budownictwa i kul- pialnie i łazienka. Oba piętra posiadały tarasy wy- wspólne (pokój dzienny, jadalnia, taras) oraz możli- tury mieszkaniowej było bowiem nadrzędnym celem chodzące na ogród. Spośród 22 domów rodzinnych wości ich konstrukcyjnego i wizualnego odgrodzenia architekta. Część fachowców odniosła się do obiektu każdy został zaprojektowany przez innego architek- czy elastycznego połączenia. W zaprojektowanych entuzjastycznie, innych zaskoczył widok wbudowanych ta, dzięki czemu powstał barwny zespół architekto- przez niego budynkach odnajdujemy liczne przykłady 26

trafnych rozwiązań tych zagadnień: często umieszczał okna w wewnętrznych ścianach mieszkań, stosował drzwi harmonijkowe czy oszklone ogrody zimowe. Za projekt willi Kovátsa Dálnokiego, znajdującej się w XII dzielnicy przy Lejtőutca 2/a, otrzymał w roku 1933 pierwszą nagrodę Mediolańskiego Triennale w kategorii domu rodzinnego. W mieszkaniach przy Harangvirág 11 stworzył system ruchomych ścian, dzięki którym z czterech sąsiadujących ze sobą pokoi można było uformować 12 różnych układów przestrzennych. Ruchome ściany skonstruował także we własnym mieszkaniu, w dwupiętrowej kamienicy przy II. Lotz Károly utca 4/b. Dzięki nim można było włączyć do pokoju dziennego pracownię i jadalnię albo je wydzielać jako samodzielne pomieszczenia. Architekt przewidywał nawet tworzenie dodatkowych przestrzeni: np. w wyniku przesunięcia tapczanu z pokoju dziennego do sąsiadującej z nim wnęki (służył temu specjalny otwór) powstawała sypialnia dla gościa. Poza projektami licznych willi i domów jednorodzinnych Molnár otrzymał, wraz z Józsefem Fische- rem, zlecenie na projekt budynku dla obsługi szpitala OTI w dzielnicy Pestújhely (dziś nazwalibyśmy go hotelem dla pielęgniarek). Był to jedyny obiekt mieszkalny w dorobku Molnára, w którym mógł on, przynajmniej w pewnym stopniu, zrealizować swoje idee sformułowane dla Kolházu. Molnár nie tracił nigdy z oczu witruwiańskiej za- sady użyteczności. Jest ona silnie obecna zarówno w jego modernistycznych projektach, jak i w kon- kretnych realizacjach. Jednocześnie architekt dążył jednak do tego, aby właśnie poprzez użyteczność wyrażało się w jego pracach piękno form. tłum. joanna nowostawska-gyalókay 27

Pal Ritook, "Teoria i praktyka", Wokół funkcjonalizmu

by Małopolski Instytut Kultury on Sep 16, 2009

Accessibility

Categories

Upload Details

Usage Rights

1 Embed 12

Statistics

Pal Ritook, "Teoria i praktyka", Wokół funkcjonalizmu — Document Transcript