w Europie Środkowej Węgrzy kultywują Europa reklam. Ale ten świat wciąż podskór- nakręcił w wieku szesnastu lat, potem zwią-
pamięć o swoich prapoczątkach, a także nie istnieje, jak czarne liczby ukryte pod zał się z niezależnym studiem filmowym
przekonanie, że nadal są przybyszami, obcy- kolorową zdrapką” (K. Varga, Gulasz z turula, Béli Balázsa; chciał wtedy zmieniać świat,
mi. Topos oblężonej twierdzy tworzy tu aurę Wołowiec 2008, s. 69). Varga pisze o atmosfe- wyważając drzwi kopniakiem w doku-
ciągłego zagrożenia, a także swoistego mę- rze filmów Tarra, rozpoczynając rozdział od mentalnym, ostrym stylu. Dziś jego filmy,
czeństwa, klęski i rozpadu, potwierdzonych pytania o węgierską depresję (Pörkölt z Bula- opowiadając wciąż tę samą historię, opowia-
w momencie utraty przez wielkie królestwo scú i Lehela), która nie prowadzi do łez – jak dają ją zawsze odrobinę inaczej. Za każdym
św. Stefana większej części terytorium. Klę- chciał cytowany przez niego Cioran – ale razem przemyślenia wymaga przecież to, czy
ska i strata stały się częścią mitologii. Me- do przewlekłej rozpaczy, której rezultatem zależy nam na „historii”, czy kino powinno
lancholia, którą wywołuje poczucie wyjąt- prędzej czy później będzie samobójstwo. raczej budować pewien dający się odczuć
kowości, ale też niezrozumienia, przytłacza świat. A w gruncie rzeczy na kino składa
Węgrów na tyle, że mimo bardzo mobilnych człowiek z węgier się przecież nie historia, ale miejsce, czas,
korzeni stali się jednym z najmniej ruchli- Béla Tarr nie wygląda wcale jak artysta rytm trwania, spojrzenia ludzi. Kiedy stary
wych narodów. Niemożność wyjazdu, uciecz- awangardowy, za jakiego się go powszechnie człowiek patrzy w oczy wieloryba w ostat-
Agnieszka Szeffel ki, także mentalnego rozstania się z nizinną uważa. Ubrany zwyczajnie, w odcieniach niej scenie Harmonii Werkmeistera (Werckmeister
Klątwa czasu
ojczyzną jest kolejnym stygmatem węgier- szarości, siwiejący, z niewielkim kucykiem harmóniák, 2000), tylko kino może pokazać,
skości. Kluczem do węgierskiej melancholii z tyłu głowy. Podczas spotkań z publicz- co czuje – twierdzi reżyser – bo nie da się
wydaje się zarówno brak wielkiej wody na nością, w wywiadach – lakoniczny. Często o tym opowiedzieć słowami. Jeżeli zapytać
horyzoncie, jak i brak ruchu. mówi: „nie rozumiem”, „staram się zrozu- go o niezwykły eksperyment, jakim jest
mieć”. Ze swoim długoletnim przyjacielem, ponad siedmiogodzinne Szatańskie tango
Rodzinnym miastem Béli Tarra jest Pecz, pisarzem i scenarzystą László Krasznahor- (Sátántangó, 1994), stawiające pod znakiem
który Krzysztof Varga w Gulaszu z turula na- kaim, nie dyskutuje o sztuce, tylko o życiu. zapytania jakiekolwiek poczucie czasu,
Kino Béli Tarra zywa powiewem śródziemnomorskiej bryzy Za nic ma metafizykę, obecną w krytycznych odpowie: „a co to znaczy długie czy krótkie
w zastygłym, nizinnym powietrzu, najmniej analizach jego twórczości. Pierwszy film ujęcie? Nie pytaj o długość. Pytaj o to, czy
depresyjnym węgierskim miastem, może
T
w ogóle najmniej węgierskim. Tymczasem
o życie toczy się w miejscu jakich kontuar, na którym piętrzą się szklanki geopolitycznego przekonanie o inności, wy- światu Tarra bliżej do Węgier Wschodnich
wiele. Panuje tam chłód i nie- i kilka butelek palinki, zabłocona podłoga jątkowości oraz lęk przed jej podtapianiem – tych zza Cisy, tych prawdziwszych. Varga
ustannie pada deszcz, po ulicach w czarno-białą szachownicę. Wieczorami przez morze słowiańszczyzny. W IX-X wieku filmy węgierskiego reżysera określa mianem
biegają psy. Nieliczni mieszkańcy śpiewa tam kobieta, ubrana w czarny procho- plemiona węgierskich nomadów najeżdża- „[...] lewatywy ze stężonego wywaru węgier-
jeżdżą po lśniącym od deszczu asfalcie sta- wiec. Śpiewa smutną piosenkę jak Marlena ły nizinę Basenu Karpackiego i stamtąd skości. Tej węgierskości wegetującej z dala
rymi samochodami. Spotykają się w „Titanic Dietrich, tylko po węgiersku. To krajobraz wyruszały na dalsze podboje. Barbarzyńscy od budapeszteńskich mód, zupy gulaszowej
bár”, knajpie, której otynkowaną schludnie z Potępienia (Kárhozat, 1988) Béli Tarra. Węgrzy byli Azjatami z krwi i kości. Z czasem w czardzie dla turystów, hucznych obcho-
fasadę z jednym, przysłoniętym żaluzjami osiedli, zadomowili się. Na dziewiętnasto- dów narodowych świąt. [...] pokazują świat
oknem wydobywa z ciemności gasnący neon. melancholia środka wiecznych historycznych rycinach przed- lat osiemdziesiątych, świat sprzed unijnych
Sceneria wyjęta z obrazów Hoppera. Ale U podłoża melancholii węgierskiej leży stawiani są jako mali skośnoocy jeźdźcy na dotacji i promocji w hipermarketach. To
w środku jest już inaczej: tapeta we wzory, nizinna topografia, ale i wyrosłe z położenia niewielkich konikach. Zadomowieni planeta błota i beznadziei, a nie kolorowa
autoportret 3 [24] 2008 | 74

wszystko prędzej czy później, bardzo wolno niętych dłoniach walizkę, wpada do wody siateczką z rur. Ekspresjonistycznie oświet- Tarr, odsłaniając przed nami życie swoich
przesuwając się po kole czasu, wróci na i tonie, a drugi odchodzi z pustymi rękami. lone nocą, za dnia tkwi pod niebem zawsze bohaterów, które niby to znajduje się nie-
swoje miejsce. Stróż wyławia walizkę, trupa pozostawiając zakrytym chmurami. Wąskie ulice, domy ustannie w momencie tuż przed katastrofą,
w odmętach. Walizka wypełniona jest pie- z odpadającym tynkiem, pustka wyciętych tuż przed ostatecznym rozpadem, ale i przed
W eseju towarzyszącym retrospektywie Béli niędzmi. Kryminalna zagadka nie będzie się ze świata i zlepionych ze sobą ręką reżysera decydującym wyborem – na skraju, odma-
Tarra podczas 4. Festiwalu Filmowego Era przed nami odsłaniać powoli, nie będzie nas kawałków. Dramat rozczarowania niemal wia im do niego prawa. Pozbawia ich tej
Nowe Horyzonty w Cieszynie (2004), Bálint uwodzić pytaniami: co dalej, kto zabił, kto pozbawiony słów, tragedia, którą wyłowić szlachetnej możliwości. Uwiedzeni, oszuka-
András Kovács trafnie zauważa: „Pytanie za to poniesie karę, co się właściwie stało możemy jedynie z oczu bohaterów zatoczy ni, zmarnowani, trwać będą w upiornym,
brzmi zatem nie: jak ten proces zatrzymać, i dlaczego. Prostego wyjaśnienia udzieli sta- krąg, by życie powróciło na utarte tory. pozbawionym już nadziei, atawistycznym
a: co będziemy przez ten czas robić. Tarr za- ry inspektor policji, opowiadając o tym, że Śmierć za życia? Marzenie o śmierci? Oto tańcu. Wrócą do knajpy, jak zawsze będą na
daje to pytanie odbiorcy, lecz żeby je zrozu- pieniądze zostały skradzione właścicielowi – zdaje się – śmierć węgierska. siebie patrzeć z nieufnością i nienawiścią.
mieć, widz musi najpierw zrozumieć klątwę kina, który właśnie sfinalizował jego sprze- Ich dance macabre stanie się symbolem ich
czasu. Najpierw zaś musi pojąć, że przeżywa- daż, a ukradł je jeden z jego współpracowni- Samobójca węgierski, czy to za sprawą sytuacji i będą w nim trwać, wplątani w tak
nie kolejnej chwili nie ma żadnego uzasad- ków, szamoczący się ze swoim wspólnikiem szalejących genów, czy kulturowej afirmacji ulubioną przez Tarra pętlę czasu, zakleszcze-
jest właściwe, czy pasuje do tego, co chcesz nych, w rzeczywistości odległych od siebie nienia – czas jest pusty. To nieskończony, na nabrzeżu. Ale nie o zagadkę tutaj chodzi. śmierci, staje się na Węgrzech bohaterem ni pomiędzy węgierską afirmacją śmierci,
nim opowiedzieć”. miejsc. Kamera przygląda się temu, co w ka- niepodzielny wymiar, w którym wszystko i wzorem. Spada na niego poetycki nimb, marzeniem o niej a tchórzostwem, małością,
drze, długo. Potem delikatnym, powolnym, się powtarza w niezmienny sposób” (Bálint Stróż jest tylko człowiekiem, ani specjalnie a pamięć o nim trwa, niczym pamięć o daw- bezradnością, które to cechy skazują ich na
Jakie jest kino Béli Tarra? Czarno-białe, ze płynnym ruchem w jednym ujęciu przesuwa András Kovács, Świat według Tarra, festiwa- złym, ani dobrym. Zaplątany w tę historię nych klęskach, kultywowanych z równym udrękę nieśmiertelności.
względu na jego przywiązanie do odcieni się w bok ku innemu widokowi. Zatrzymu- lowy katalog, s. 240). Być może jedynym o chciwości, będzie się bał. Sparaliżowany zaangażowaniem co zwycięstwa. Nie jest
szarości i niesmak, jaki wywołują w nim je. Trwa tak długą chwilę, pozwalając na wyjściem z tej matni wiecznego powrotu strachem, będzie próbował z gestem odmie- zatem samobójstwo wyrazem tchórzostwa,
kolory Kodaka. Deszczowe i błotniste, tkwią- dokładne spenetrowanie kolejnego obra- byłoby samobójstwo, tak bliskie węgierskie- nić życie najbliższych, wyrwać się z rutyny a aktem odwagi, nie jest ucieczką przed
ce w półmroku, zgrzebne, a jednak wypeł- zu, na wyłowienie wszystkich szczegółów mu charakterowi i wegierskiej skłonności do i bezsensu codzienności. Nie pozwoli córce pogrążonym w melancholii życiem, a naj- Wszystkie kadry pochodzą z filmu
nione mnogością przedmiotów, które być i znowu wraca tak samo wolno, w to samo snucia refleksji o przemijaniu i śmierci. Nic pracować w sklepie, gdzie była źle trak- szlachetniejszą formą wyjścia z impasu. Béla Człowiek z Londynu, reż. Béla Tarr, 2007
może rozpadłyby się pod wpływem dotyku. miejsce. Na tej strategii Tarr konsekwentnie się jednak nie zmienia. towana, kupi jej kołnierz z lisiego futra.
Bezczasowe, czy raczej – ponadczasowe. To zbudował Potępienie, a potem doskonalił ją Wszystko na nic, zastygły przez lata w jednej
kino pełne cierpkiego humoru, skupione na w kolejnych częściach tryptyku: w Szatańskim Ostatni film Tarra Człowiek z Londynu (A Lon- pozycji niczym spiżowy pomnik, los nie
bohaterach dramatu, którzy w swojej ludz- tangu i Harmoniach Werkmeistera. To klucz do doni férfi, 2007) na podstawie opowiadania daje się odmienić łatwo, nawet za pomocą
kiej brzydocie, śmieszności, słabości mimo twórczości Tarra, do jego węgierskiej melan- George’a Simenona jest kolejną opowieścią walizki pieniędzy. Walizka jest jedynie
wszystko wydają się piękni, każdy na swój cholii środka: monotonia i wieczny powrót. o niezmienności. Mimo że zagrało w nim katalizatorem nowych myśli czy uczuć,
sposób. Przykre, nudne, niełatwe w odbio- W obszarze jego zainteresowania znajduje nadmorskie miasto. Daleki, pogrążony w sza- które pojawiają się w głowie stróża, cieniem
rze, ale i poruszające, magnetyczne... się przede wszystkim sposób operowania rości horyzont nie nosi w sobie żadnych nadziei na zmianę. W portowej knajpie jak
czasem: to jemu podporządkowuje pracę znamion ruchu, woda zatoki jest płaska zwykle pije się wódkę, gra w szachy, brzdąka
wieczny powrót kamery, montaż, scenerię, sposób ukazywa- i uśpiona. To opowieść o stróżu, który nocą na akordeonie. Starzy bywalcy wykonają
A więc film jest zawsze czarno-biały, kamera nia ludzkich twarzy. Uwięzieni w jednym pilnuje portowego nabrzeża. Jest świadkiem dla nas taniec z kulą bilardową i krzesłem,
kontemplująca, kadr zaplanowany do naj- miejscu, bohaterowie Tarra wystawiani są szarpaniny pomiędzy dwoma mężczyznami. przypominający znane z poprzednich filmów
mniejszego szczegółu. Filmowa sceneria zwy- na próbę, znajdują się w pułapce, z której Z wysokości swojej oszklonej budki obser- szatańskie korowody. Zadziwiające ludzkie
kle składa się z różnych, specjalnie wybra- mimo pozorów rozwoju nie ma wyjścia. Bo wuje, jak jeden z nich, trzymając w zaciś- figury. Miasto będzie się kruszyć, oplecione
wszystkie fot. w artykule: © 13 Production
autoportret 3 [24] 2008 | 76