Uploaded on

Ook behoefte aan achtergrondinformatie op HR-gebied? Mercer Signaal is een (hardcopy) magazine dat een verhelderende visie op de meest uiteenlopende HR-zaken geeft.

Ook behoefte aan achtergrondinformatie op HR-gebied? Mercer Signaal is een (hardcopy) magazine dat een verhelderende visie op de meest uiteenlopende HR-zaken geeft.

  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Be the first to comment
    Be the first to like this
No Downloads

Views

Total Views
916
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0

Actions

Shares
Downloads
0
Comments
0
Likes
0

Embeds 0

No embeds

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
    No notes for slide

Transcript

  • 1. Juni 2011Mercer SignaalHeadlinesOntzorgen van de eigenrisicodrager– interview met Roel Keppel van G4SSecure Solutions NederlandKabinetsstandpunt financiering WGACollectieve zorgverzekering: na zesjaar wordt het tijd voor actieCountervailing power voor pensioen-fondsen: een kwestie van balansBeschikbare-premieregelingen in hetlicht van het pensioenakkoordAsociaal veel social media;wat kunnen pensioenfondsen er mee?Afwijken van de toeslagenmatrix methet oog op betere communicatie?De euro en ons pensioen
  • 2. MercerSignaal 8 Maart 2011 6 ■ Interview met Roel Keppel van G4S Secure Solutions Nederland Ontzorgen van de eigenrisicodrager 6 ■ Leo Bil Kabinetsstandpunt financiering WGA 8 ■ Rick Wijsman Collectieve zorgverzekering: na zes jaar wordt het tijd voor actie 11 ■ Jelle Beenen Countervailing power voor pensioenfondsen: 14 een kwestie van balans 14 ■ Tim Burggraaf Beschikbare-premieregelingen in het licht van het pensioenakkoord 18 11 ■ Antoni van Huissteden ■ Gabriëlle van Leeuwen Asociaal veel social media; wat kunnen pensioenfondsen er mee? 21 ■ Richard Witteveen Afwijken van de toeslagenmatrix met het oog op betere communicatie? 26 18 ■ Dennis van Ek De euro en ons pensioen 28 26 Rubrieken Voorwoord 5 Kader 24 Kader 25 Persbericht 30 Summary 32 Onze dienstverlening 34 21 282 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 3
  • 3. Voorwoord Arnout Korteweg ■ Market Leader Benelux Geachte relaties, communicatie met uw community. Daarin reageert Het gebruik van social media doet snel zijn intrede de deelnemer straks op korte berichten in de trant in de pensioenwereld. Het is niet zonder reden van: I like it/I don’t like it. dat Pensioenfonds Zorg & Welzijn (in casu: PGGM) onlangs de PBM-communicatieprijzen in de wacht In het zojuist bereikte pensioenakkoord wordt heeft gesleept. Zoals Peter Borgdorff, directeur van gestreefd naar het bereiken van een nieuw dit invloedrijke fonds terecht in zijn rede en artikel in evenwicht. Een nieuw evenwicht tussen zowel de dit blad opmerkt, staat het belang en inzicht van de generaties in het pensioenfonds, als de zekerheden deelnemer voorop. Wij doen het voor onze klanten! omtrent de hoogte van (de opbouw van) het pensioen van deze populatie. Wij zijn evenwel van mening dat Inmiddels spenderen we gemiddeld ruim 20% van de beoogde vrijheden met betrekking tot het beleg- ons inkomen aan pensioen en zijn wij hard op weg gingsbeleid (en daarmee risico appetit) van fondsen hetzelfde te bereiken voor ‘de zorg’. Twee dagen niet leidt tot verbetering van de in standhouding van werken voor onze benefits; is zoiets houdbaar? ons waardevolle pensioenstelsel. Pensioenfondsen Sommigen menen van wel, en zien het als uitvloeisel zijn derhalve zelf genoodzaakt invulling te geven van welvaart en vergrijzing; anderen daarentegen aan adequaat risicobeleid om aan duurzaamheid een menen dat we op weg zijn naar een nieuw evenwicht nieuwe balans te geven. in de ‘pensioenopvatting’. Voor u de uitdaging om samen met ons uw beleid Een nieuw evenwicht tussen pensioen, werk, zorg hierop af te stemmen. In dit veranderend com- en wonen is hetgeen ook PGGM en Mercer over municatiepatroon met uw deelnemers (klanten!) zijn nadenken. Gezien de krapte in de arbeidsmarkt (4,5% zowel snelheid als zorgvuldigheid geboden. Bent u op werkeloosheid in Nederland) zullen we de balans de volgende stap voorbereid en kent u de scenario’s tussen enerzijds lengte van arbeidsduur en hoogte en implicaties van het pensioenakkoord? Mercer van pensioen moeten herzien. Daar doen (herziene) draagt ook in deze editie weer bij aan het verder rekenregels voor dekkingsgraden niet aan af. Com- ontwikkelen van uw inzicht met artikelen en visie municatie over de hieraan gepaard gaande verwach- die u in uw dagelijkse praktijk kunt gebruiken. tingen en daarmee duidelijkheid over uitkomsten Colofon Redactie-adres Website voor deelnemers schuiven op in de richting van de Veel leesgenoegen daarbij! Mercer Signaal is een nieuwsbrief voor relaties Startbaan 6 www.mercer.nl klant. Kortom: geen moeilijke verhalen, en liefst zo van Mercer (Nederland) B.V. Postbus 2271 www.mercer.nl/ concreet mogelijk. Media als Twitter, YouTube en Arnout Korteweg 1180 EG Amstelveen nieuwsbrieven LinkedIn bepalen in dit opzicht de toekomst: directe Market Leader Benelux Hoewel uiterste zorg is besteed aan de inhoud marketing.nl@mercer.com van Mercer Signaal, aanvaardt de redactie geen Ontwerp en layout aansprakelijkheid voor onvolledigheid, onjuistheid Adres- of Indrukwekkend, Heiloo of voor de gevolgen daarvan. Verveelvoudiging en/ naamswijzigingen: of openbaarmaking van Mercer Signaal door middel marketing.nl@mercer.com Drukwerk van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze Indrukwekkend, Heiloo dan ook is slechts toegestaan met bronvermelding.4 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 5
  • 4. Ontzorgen van Eigenrisicodrager justitiële inrichtingen en private ringsmaatschappij. Zo’n contractde eigenrisicodrager Sinds januari 2006 hebben ondernemingen. Denk daarbij kent een looptijd en tussentijds bedrijven de keuze om voor de vooral aan objectbeveiliging, speelt er van alles. Mercer beheert uitvoering van de WGA verzekerd bewaking, risk advisory, bhv- het contract. Het monitort of te blijven bij UWV of eigenrisico- trainingen, mobiele surveillance, alles loopt, zoals het hoort, staat drager te worden. In dat laatste hospitality service en installeren ons bij en onderhandelt met de geval brengen ze het risico onder en onderhouden van beveiligings- verzekeraar. Ook bekijkt het voor Interview met Roel Keppel van G4S Secure Solutions Nederland bij een private verzekeringsmaat- systemen. “In 2008 zijn wij ons aan het einde van de con- schappij. Keppel: “In 2007 zijn daadwerkelijk eigenrisicodrager tractsperiode wat de verschillende wij actief op zoek gegaan naar geworden. Inmiddels voor al onze verzekeringsmaatschappijen te een antwoord op de vraag of het bv’s waarvoor het rendabel is. bieden hebben. We hebben echt voor ons voordelig en slim was Onze controllers hebben de kosten een langetermijnrelatie”, zegt om eigenrisicodrager te worden en baten van deze actie berekend. Keppel. Onderdeel van die relatie voor de WGA. Wat kost het? Wat Het blijkt dat de overstap naar een is een klantgebonden budget, levert het op? Hoe verhoudt zich private verzekeringsmaatschappij dat G4S Secure Solutions kan de premie van private maatschap- ons geen windeieren heeft gelegd. aanwenden voor verschillende pijen ten opzichte van die van Met onze schaalgrootte bedraagt diensten die Mercer levert. Keppel: UWV?” Keppel geeft aan bij de de besparing tot enkele tonnen zoektocht naar een antwoord in contact te zijn gekomen met Mer- per jaar.” “We hebben cer. “Mercer heeft deskundigheid in huis, die wij zelf niet hebben. Voordelig G4S Secure Solutions is niet de echt een lange- Wat moet je allemaal regelen als eerste en ook niet de laatste termijnrelatie”. je eigenrisicodrager wordt, waar organisatie die het publieke moet je op letten, wat betekent het bestel – UWV – heeft verlaten “Onze verzuimcoördinatoren en financieel en welke risico’s zijn er? om eigenrisicodrager te worden. HR-adviseurs volgen bijvoorbeeld Roel Keppel ■ Group 4 Securicor In deze moeilijke materie heeft Inmiddels zijn dat zo’n 26.000 trainingen en workshops om Mercer ons veel werk uit handen bedrijven, wat neerkomt op zo’n hun deskundigheid te vergroten genomen. Mercer heeft een quick 30 procent van alle bedrijven. en trainingen op het gebied van Ziekte, verzuim, re-integratie, doorbetaling van het loon aan het dossier van de werknemer en scan gemaakt, berekeningen uit- Kijkend naar bedrijven met bezwaar en beroep bij UWV. Een WGA, IVA. Het is complexe de werknemer de eerste twee de re-integratieactiviteiten over. gevoerd, bij verschillende verze- duizend werknemers of meer, andere dienst waar we gebruik jaar van ziekte of van het zoeken “Als je verzekerd bent bij UWV, keringsmaatschappijen passende is het percentage nog groter. van maken, is het advies van materie. De marktwerking in met de werknemer naar een dan moet je maar afwachten of offertes opgevraagd, deze onder- Dan hebben we het over circa 50 de register-casemanagers. Per de WGA maakt het er niet mogelijkheid tot re-integratie in UWV actie onderneemt om een ling en met UWV vergeleken, procent. Gevolg van deze ontwik- individuele casus proberen we eenvoudiger op. En goedkoper. het arbeidsproces? Want, als een werknemer weer aan het werk ons geadviseerd en een voorstel keling is dat de gedifferentieerde dan samen met Mercer werkne- werknemer na twee jaar nog altijd te krijgen, terwijl je er wel voor gedaan. In eerste instantie bleek WGA-premie van UWV alsmaar mers die zijn ingestroomd in de Of toch wel? Beveiligings- niet aan het werk is, dan stroomt betaalt. Overigens, UWV treedt het voor drie van onze bv’s hoger wordt. Immers, de bedrij- WGA er zo snel mogelijk weer uit organisatie G4S Secure hij mogelijk de WGA in. Tenmin- steeds verder terug. Kies je ervoor rendabel om eigenrisicodrager te ven met een ‘slechter’ profiel te krijgen. Op dit aspect willen Solutions Nederland werd worden en dus besloten we voor blijven achter, waardoor de hoge we nog nadrukkelijker inzetten, eigenrisicodrager voor een Het blijkt dat de overstap naar een deze bv’s met een maatschappij in zee te gaan. Mercer heeft voor schadegevallen moeten worden opgehoest door een steeds gerin- want waar we altijd al veel hebben gedaan aan het voorkomen van aantal bv’s voor de WGA private verzekeringsmaatschappij ons ons als soort van intermediair het contract beoordeeld en geholpen ger aantal bedrijven. Vandaar ook dat het besluit van G4S Secure instromers in de WGA, valt er voor ons de komende jaren ook en bespaarde tonnen. geen windeieren heeft gelegd. bij de administratieve inrege- Solutions – dat relatief weinig en vooral winst te behalen met ling. Eigenlijk heeft Mercer ons schadegevallen heeft – om uit het het weer aan het werk krijgen Als u net als multinational G4S ste dat geldt voor de gedeeltelijk als bedrijf eigenrisicodrager te ontzorgd in het hele traject.” publieke bestel te stappen en zich van WGA’ers of ze naar een ander Secure Solutions alleen al in arbeidsgeschikte – 35 tot 80 pro- worden voor de WGA, dan heb je privaat te verzekeren zo voordelig type uitkering te bewegen als dat Nederland ruim 7.000 medewer- cent ongeschikt – werknemer. In zelf veel meer grip op je mensen, Resultaat heeft uitgepakt. mogelijk is.” kers in dienst hebt, is er altijd wel dat geval brengt UWV u de eerste hun ziekte, hun re-integratie en Het resultaat is gunstig als u iemand ziek. Meestal is een zieke tien jaar van de WGA-uitkering dus op de premie die je betaalt. het Keppel vraagt. G4S Secure Langetermijnrelatie werknemer na een paar dagen van de werknemer in rekening. Want hoe minder ‘schadegeval- Solutions is een grote organisatie Ook de komende jaren verwacht weer beter, soms duurt het langer. Dat doet UWV via de gedif- len’, hoe gunstiger de premie”, met wereldwijd 600.000 mensen Keppel nog de nodige voordelen En dat brengt verplichtingen ferentieerde WGA-premie. Hoe vertelt Roel Keppel, HR consultant in dienst, waarvan 7.000 in te behalen als eigenrisicodrager. met zich mee, voor werknemers hoger het aantal instromers in de arbo/arbeidsdeskundige bij G4S Nederland. Deze mensen zijn “Onze samenwerking met Mercer en voor u als werkgever. Wat WGA uw bedrijf kent, hoe hoger Secure Solutions Nederland. actief in de beveiliging en security is niet gestopt na het afsluiten te denken van een verplichte de premie. Bovendien neemt UWV bij onder meer luchthaven, van het contract met de verzeke-6 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 7
  • 5. Kabinetsstandpunt financiering WGA In een brief aan de Tweede Kamer heeft het kabinet op 25 maart jl. zijn standpunt bekend gemaakt ten aanzien van de financiering en privatisering van de WGA. In de argumentatie bij het kabinets- standpunt vormt het evaluatierapport van juli 2009 een belangrijk onderdeel. Hierin is geconcludeerd dat niet overtuigend aangetoond kon worden dat eigenrisicodragers, en met hen de verzekeraars, Leo Bil ■ Health & Benefits de WGA’ers beter re-integreren dan het UWV. Een feit is dat deze cijfers voor een belangrijk deel worden gevormd door re-integratie- waarnemingen van WAO’ers, al met al dus een heel ander risico. Aan de andere kant kunnen verzekeraars niet concreet aantonen dat ze daadwerkelijk beter presteren op het gebied van beperking van het langdurig verzuim- en WGA-risico en het bevorderen van werkhervatting. In dit verband leert onze ervaring dat er tussen de verschillende verzekeraars grote verschillen zijn waar te nemen. De werkelijke reden om niet zijn afgefinancierd) of het omslag- te privatiseren kan wel eens stelsel, waarbij de lasten jaarlijks zijn dat het op korte termijn over de deelnemers worden te duur is om over te stappen omgeslagen (door het UWV) zal de van een omslagstelsel naar een druk op het publieke stelsel in de kapitaalgedekt stelsel. Zeker in de toekomst alleen maar toenemen. huidige economische conjunctuur Door zoals voorgesteld de mini- van een krimpende beroeps- Zeker voor kleine bedrijven is personeelsleden. Voor het meren- zitten bepaalde sectoren van het mumpremie voor grote bedrijven bevolking de komende tijd hard maximale borging van belang. deel van de werknemers en voor bedrijfsleven niet op extra kosten te verhogen en de correctiefactor nodig zullen hebben. Deze bedrijven zijn onvoldoende grotere bedrijven is het echter te wachten. Uitstel betekent te maximeren, worden verschillen in staat om de re-integratie goed mogelijk om gezamenlijk echter een verdere stijging van tussen privaat en publiek welis- De focus moet daarom liggen op samen met hun werknemers dit belang goed in te vullen en in de toekomstige (staart)lasten (de waar minder groot, maar dat lost maximale borging van preventie, lasten die overblijven voor onder- nemingen die nog in het publieke de inherente onevenwichtigheid van het hybride stelsel niet op. interventie en re-integratie en moet door de juiste prikkels Uitstel betekent echter een bestel zitten). Privatisering verdwijnt daarmee nog verder Het lijkt er al met al op dat het worden gestuurd. De wetgever wilde dit belang aanvankelijk verdere stijging van de toekomstige achter de horizon. De huidige hybride stelsel blijft bestaan, al bij de werkgever en werknemer (staart) lasten. staartlasten kunnen worden dan niet voorlopig. Met het oog op leggen. Het huidige resultaat is geschat op circa € 4 miljard. de oorspronkelijke doelstelling: echter dat het is verworden tot vorm te geven, maar ze nemen te passen in een bredere aanpak In 2016 zullen ze ongeveer maximale inzet van beschikbaar een welles-nietesvergelijking tus- slechts een relatief klein deel die duurzame inzetbaarheid van € 6 miljard bedragen. Vanwege het arbeidspotentieel, moet dit stelsel sen de re-integratieinspanning van de werkende populatie voor werknemers stimuleert. Ook verschil in financiering van het verder worden geoptimaliseerd. van het UWV aan de ene kant en hun rekening. Immers, nog geen past een en ander in de plannen kapitaalgedekt stelsel, waarbij alle Wat de WIA beoogt is inzetbaar- de verzekeraars aan de andere 30% van alle werknemers werkt die in het huidig regeerakkoord toekomstige uitkeringen (privaat) heid; iets wat we in het licht kant, en de financiering daarvan. bij bedrijven met minder dan 50 geformuleerd zijn ten aanzien8 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 9
  • 6. van het verplicht opnemen van argumentatie bij het kabinets- Collectieve zorgverzekering: levensfasebewust personeelsbe- leid in de CAO en het ontwikke- ling van een vitaliteitrekening. Daarbij moeten we ook bedenken standpunt blijkt dat het UWV op dit punt echter onvoldoende presteert. na zes jaar wordt het dat de financiering van de zorg in toenemende mate bij werknemers en werkgevers komt te liggen. In de kabinetsplannen is verder Als het hybride stelsel voorlopig wordt gecontinueerd is een uniforme regeling van de verantwoordelijkheid voor tijd voor actie opgenomen dat werkgeverscol- re-integratie voor zowel eigen- lectiviteiten meer en meer in risicodragers als bedrijven die belang zullen toenemen; een geen eigenrisicodrager zijn naarInzetbaarheid; iets wat we in het lichtvan een krimpende beroepsbevolking dekomende tijd hard nodig zullen hebben. ontwikkeling waarin een goed onze mening van belang. Het preventie-, interventie- en speelveld voor re-integratie wordt re-integratiebeleid past waarbij zodoende gelijk. Het is daarmee de verantwoordelijkheid bij zaak de verantwoordelijkheid werkgevers en werknemers ligt. na twee jaar ziekte gedurende Zoals eerder aangehaald moet tien jaar neer te leggen bij zowel dit alles gepaard gaan met de werkgever als werknemer, juiste prikkels aan werkgevers en wat bovendien beter past in werknemers, ook ten aanzien van maatregelen, gericht op een meer de WGA in een hybride stelsel. duurzame inzetbaarheid van werknemers. Daarnaast moet een Als de werkgever eigenrisicodra- bezwaarmaker (lees: werknemer) ger wordt gaat de ‘praktische’ bij eigenrisicodragers in ieder verantwoordelijkheid voor geval een betere rechtspositie re-integratie onder de huidige krijgen. situatie over van het UWV naar de werkgever. Dat is een punt In zes jaar tijd is er veel veranderd op gebied van de collectieve waar werkgevers nogal eens zorgverzekering. De no-claim is vervallen en heeft plaatsgemaakt tegenop zien bij hun afwegingen voor een verplicht eigen risico terwijl de basisverzekering is verso- om al dan niet eigenrisicodrager te worden. Buiten het feit dat berd. Zorgverzekeraars hebben de afgelopen jaren ingespeeld op de de werkgever bij bezwaren van toegenomen verantwoordelijkheden van werkgevers en werknemers de werknemer aangaande de op gebied van preventie, re-integratie en employability. Opvallend re-integratieinspanning van zijn werkgever moet voldoen aan is dat veel werkgevers weinig aandacht hebben gehad voor al deze Rick Wijsman ■ Health & Benefits de regels van een ZBO kent de ontwikkelingen en er nauwelijks gebruik van hebben gemaakt. Dit wet aan werkgevers die hierbij ondanks het feit dat integraal gezondheidsmanagement inmiddels in gebreke blijven geen sancties toe, en is de positie van de op de agenda van de CAO-onderhandelingen is komen te staan. werknemer om re-integratie af te Duurzame inzetbaarheid, leeftijdsbewust personeelsbeleid en dwingen zwak. Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem mantelzorg worden steeds vaker verplicht opgenomen in nieuwe dan gerust contact op met uw Mercer-consultant In het publieke bestel gaat de of met Leo Bil. CAO’s. Het is voor werkgevers dan ook zaak om de collectieve re-integratieverantwoordelijkheid zorgverzekering nu, zes jaar na dato en bij het vervallen van van de werkgever over op het E-mail: leo.bil@mercer.com contracten, serieus te gaan toetsen op marktconformiteit en eindelijk UWV na twee jaar ziekte, dus Tel.: 0031 10 40 60 96 bij instroom in de WGA. Uit de invulling te gaan geven aan de mogelijkheden die er zijn.10 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 11
  • 7. Tot 1 januari 2006 kenden we op het collectieve zorgcontract basis van psychische problemen goedkope premies, hogere eigen een stelsel met ziekenfonds- uitstromen. Dit brengt op korte momenteel het grootste deel voor risico’s en beperkte aanvullende en particulier verzekerden, termijn al direct extra kosten zijn rekening (bron: Mercer Pan verzekeringen. Daarbij komt dat u standaard-pakketpolissen, stu- met zich mee omdat preventieve European Health Survey 2010). Op als werkgever een zorgplicht hebt denten standaard-pakketpolissen en re-integratiediensten voor de tweede plaats komt verzuim op te vervullen en bij verzuim- en re- en buitenlandpolissen. In geval de uitstromers niet langer uit basis van het bewegingsapparaat, integratietrajecten alsnog zelf de van particulier verzekerden de collectieve zorgverzekering dat nog steeds circa 30% bedraagt. portemonnee moet trekken, en dat onderhandelden we jaarlijks gefinancierd kunnen worden. De aan bovenstaande vormen van u simpelweg niet meer kunt vol- over premieverhogingen op basis Maar ook op middellange en verzuim gerelateerde zorgvormen staan met een simpele premie- en van schaderesultaten en werd er langere termijn kunt u extra bepalen de premies van aanvul- voorwaardenvergelijking. Aspecten collectief opgezegd als een premie- kosten verwachten wanneer u de lende verzekeringen voor 60%. als zorginkoop, preventieve en Een goede collectieve zorgver- re-integratieoplossingen, kostenin-“Waarom zou ik nog een collectieve zekering biedt de werknemers aanvullende verzekeringen met zicht en Werkinspiratiescans zijn wegingsfactoren die niet moetenzorgverzekering aanbieden?” toegevoegde waarde ten opzichte worden onderschat. In combinatie van de ‘goedkopere’ internetaan- met bewustwording van de verhoging en/of aanpassing van inzetbaarheid en gezondheid van bieders. Naast premievoordeel toegevoegde waarde van de zorg- dekkingen niet marktconform was. uw belangrijkste productiekapitaal hebben de werknemers snel collectiviteit onder de werknemers “Dat waren nog eens tijden”, zult niet inzichtelijk kunt maken. Denk toegang tot kwalitatieve zorg levert dit u als werkgever direct u zeggen, “sterke marktwerking en daarbij bijvoorbeeld aan produc- en ondersteuning. En wat te voordeel op bij zowel productie als flinke voordelen voor de particulier tieverlies en toename van kosten denken van preventieve zorg? Een kostenbesparing. verzekerden”. Gelegenheidscollec- (waaronder premieverhogingen) eenvoudige health check kan al zorgpremies. Ook zorgverzekeraars gerelateerde zorg geeft een veel tiviteiten bestonden er nauwelijks als gevolg van WGA-instroom. preventief werken bij dreigende zijn zich meer en meer bewust lucratievere invulling aan deze Het bijbehorend bewustwordings- en de deelname werkgevers/ Hoge participatie in één collectief uitval als gevolg van sluimerende van de besparingen als gevolg gelden. proces vergt echter wel tijd en zorgcollectiviteiten was maximaal. zorgcontract biedt u niet alleen gezondheidproblemen. Daarbij van vroegtijdig signaleren van commitment van de werkgever. Het was immers de werkgever die goed inzicht in de gezondheid van zal de vraag naar health checks gezondheidsproblemen of zaken Als u als werkgever gaat bijdragen Wanneer u besluit tot een markt- grote belangen had bij een goede uw werknemers, maar ook onder- alleen maar stijgen met de sterke die uiteindelijk tot gezondheids- in de premie voor specifiek onderzoek op het moment dat de dekking tegen scherpe premies, steuning bij de inzetbaarheid van toename van welvaartsziekten als problemen leiden. Wanneer een arbeidsgerelateerde zorg kan premies worden gecommuniceerd aangezien vaak tot wel 50% van de uw arbeidskapitaal. Een visie op obesitas en diabetes. werkgever bovendien bereid is de werknemer een significante leidt dit niet tot succes. Hoewel particuliere verzekering door de deelname aan de collectieve premiebesparing met zeer uitge- de premies tegenwoordig wel werkgever werd vergoed. Ook op gebied van duurzame zorgverzekering te stimuleren met een vrijwillige werkgeversbijdrage breide dekking realiseren. Daarbij koopt de werkgever gelijktijdig iets vroeger (in oktober) worden afgegeven, moeten daarna de “Waarom zou ik nog een collec- tieve zorgverzekering aanbieden?” inzetbaarheid kan uw collectieve zullen de participatie in de zorg- preventie- en re-integratiediensten visie en het beleid nog worden gevormd. Vaak is daarbij ook Is de vraag die veel werkgevers zorgverzekering positief uitwerken. Daarbij komt dat u als werkgever een advies of instemming van een zich dan ook na 1 januari 2006 zijn ondernemingsraad vereist en kan gaan stellen. Kortingen maken immers het verschil niet meer, en duurzame inzetbaarheid, leef- tijdsbewust personeelsbeleid en Ook op gebied van duurzame inzetbaarheid kan uw col- zorgplicht hebt te vervullen. een enquête onder de werknemers ook zeer waardevol zijn. Last but steeds meer werknemers laten personeelsplanning (Work Force lectieve zorgverzekering positief collectiviteit en het effect daarvan in die anders ‘out of pocket’ not least is er bij de zorgverzeke- zich door internetvergelijkers Strategy en Work Force Planning) uitwerken. Zo financieren som- maximaal zijn. Een dergelijke betaald hadden moeten worden. raars op dat moment sprake van leiden. Waar moet het naar toe, is onlosmakelijk verbonden met mige zorgverzekeraars een zg. investering levert gemiddeld 200% Mercer heeft in eigen beheer een drukke periode, en daarmee nu steeds meer consumenten een collectieve zorgverzekering. Werkinspiratiescan. Hiermee kostenbesparing op (bron: BS een product ontwikkeld dat op vertraging van de snelheid waar- uitsluitend naar de prijs kijken? In de wetenschap dat producten worden carrièremogelijkheden, Health consultancy; Synergie in de genoemde diensten en premie- mee voorstellen worden opgele- Een vreemde situatie, zeker als je zijn ontwikkeld die preventieve en veranderingsbereidheid en de FIT keten van zorg en sociale zeker- splitsing is gebaseerd. Daarmee verd. Het is dan ook aan te raden bedenkt dat de overheid indertijd re-integratiediensten bevatten en/ tussen uw werknemers en hun heid: utopie of realiteit?). koopt u voor uw werknemers die om dergelijke trajecten al voor de besloten heeft om zorgcollectivi- of modulair aanbieden valt er dus werk inzichtelijk gemaakt. Dit deelnemen aan de collectieve zomer in te zetten en vanuit een teiten in het nieuwe stelsel toe te veel te besparen. U legt hiervoor de zijn facetten waar u samen met Veel werkgevers zijn nog steeds zorgverzekering vrijwel alle risicoanalyse te benaderen. staan op voorwaarde dat verzuim basis door als werkgever actief één de werknemers op kunt sturen niet bereid hun werknemers een bovengenoemde diensten in. en arbeidsongeschiktheid onder onderscheidende zorgcollectiviteit en waarmee u de inspiratie en vrijwillige werkgeversbijdrage te toepassing van integraal gezond- aan te bieden en de voordelen daarmee gezondheid en duur- bieden. We verwachten dat toe- Onderzoek naar de juiste zorg- Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem heidsmanagement zouden worden helder te communiceren. zaamheid van uw arbeidskapitaal komstige CAO-onderhandelingen verzekering voor medewerkers dan gerust contact op met uw Mercer-consultant of teruggedrongen. kunt bevorderen. meer en meer zullen aandringen is tegenwoordig dus meer dan met Rick Wijsman. Ook werknemers hebben voordeel op een vrijwillige werkgevers- ooit het belang van de werk- Wanneer u onvoldoende op de bij een goed beleid op gebied Afname van bovengenoemde bijdrage. Aanwenden van de gever, zeker nu dat we moeten E-mail: rick.wijsman@mercer.com deze ontwikkelingen anticipeert, van bovengenoemde aspecten. additionele diensten bij zorgverze- vrijwillige werkgeversbijdrage constateren dat de werknemers Tel.: 0031 20 54 19 419 zullen steeds meer werknemers Met 35% neemt verzuim op keraars leidt niet direct tot hogere voor financiering van arbeids- zich uitsluitend laten leiden door12 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 13
  • 8. Countervailing power Het woord ‘countervailing power’ is de laatste twee jaar Dit riep op zijn beurt onder andere de volgende vragen op: zogenaamde ‘fiduciair manager’ aanstelt vanuit de wens om zelf voor pensioenfondsen: een begrip geworden in de pensioenfondswereld. Hoewel vrij plotseling ontstaan, is dit concept goed beschouwd toch ¡ Wie hield deze zaken in de gaten? ¡ Was er beleid op dit gebied? En zo ja, kwam dit beleid vanuit veel minder tijd en middelen in te zetten voor het beheer van de beleggingsportefeuille. Dat is echter een verkeerd motief om een kwestie van balans niet uit de lucht komen vallen. De afgelopen decennia zijn pensioen- fondsbeleggingen in omvang en complexiteit sterk toegenomen, de uitvoerder of vanuit het pensioenfonds? ¡ Was het bestuur c.q. de beleg- gingscommissie ervan op de voor een fiduciair manager te kiezen. Het juiste motief voor met een steeds hogere mate van hoogte dat deze zaken hun uitbesteding uitbesteding van onderdelen in beleggingsportefeuille al dan Tegen welke maatstaf je het ook het beleggingsproces als logisch niet konden raken? afzet, Nederlandse pensioenfond- gevolg. In feite kan dit duiden sen beheren enorme bedragen op goede governance vanuit het Analyse leert dat het geen abnor- geld. Dat brengt een grote pensioenfondsbestuur, dat zich male gang van zaken was dat verantwoordelijkheid met zich bewust is van de grenzen van de pensioenfondsbesturen zich pas mee. Je kunt dergelijke porte- eigen capaciteit, vaardigheid en door bovengenoemde incidenten feuilles gewoonweg niet op een deskundigheid. Door de uitbeste- in de kredietcrisis bewust werden verantwoorde manier trachten te ding krijgen externe deskundigen van bepaalde instrumenten en beheren met een minimale inzet een belangrijke rol in het beleg- praktijken in hun beleggingspor- van mensen en middelen. De gingsproces. Een goede counter- tefeuille; een sterke indicator dat primaire reden voor uitbesteding vailing power moet er daarbij de countervailing power lang niet hoort te zijn dat je experts en voor zorgen dat het inderdaad overal op een acceptabel niveau deskundigen inzet op terreinen de uitvoering is die uitbesteed was ingericht. waar je zelf de expertise ontbeert. wordt; niet de besluitvorming en Dat betekent vervolgens niet dat het beleid. In 2008/2009 heeft de Uitbesteding van taken door je er daarna noodzakelijk minder kredietcrisis een aantal zaken aan pensioenfondsen tijd aan hoeft te besteden. De tijd de oppervlakte doen komen die Natuurlijk moet het verwijt gaan moet in dat geval worden besteed op z’n minst enige twijfel recht- richting de (professionele) partijen aan het aansturen van de externe vaardigden aan een voldoende en die de uitbestede taken uitvoeren uitvoerders en erop toezien dat afdoende mate van countervailing - zoals vermogensbeheerders deze inderdaad doen waar ze voor power, zoals: en fiduciair managers - als de aangesteld zijn. Belangrijk hierbij beleggingsportefeuille door hun is dat de uitvoerders het beleid ¡ Problemen rond Securities toedoen anders van samenstelling uitvoeren, niet maken. Beleids- Lending. en opzet blijkt dan wat de klant verantwoordelijkheid kan name- ¡ ‘Cash’ mandaten met daarin totaal andere zaken dan wat het pensioenfonds onder ‘kas’ Dat is echter een verkeerd motief om Het pensioenfondsbestuur dient in staat te zijn een effectief verstond. ¡ Alternatieve beleggingen voor een fiduciair manager te kiezen. tegenwicht (‘countervailing power’) te bieden aan professionele (hedge fondsen) die niet altijd (het pensioenfondsbestuur) voor lijk nooit uitbesteed worden. laag gecorreleerd waren met ogen staat. Vaak zijn de experts Een veelgehoorde tegenwerping uitvoerders en (commerciële) aanbieders van beleggingsproducten. aandelen. hun eigen weg gegaan, zonder hun hierbij is dat het toch geen zin Dit geldt ook als de uitvoering in eigen huis plaatsvindt. ¡ Liquide veronderstelde klanten met hun beweegredenen heeft om alles wat de uitvoerder (aanbevelingen Commissie Frijns) beleggingen en instrumenten, en de logica van hun benadering doet te gaan bijhouden, want dan die dat niet meer bleken te zijn. te ‘vermoeien’. Aan de andere kan je het net zo goed zelf blijven ¡ Beleggingsfondsen die niet kant kunnen de pensioenfondsen doen. Jelle beenen ■ Investment Consulting Countervailing power: Balancing of the market power of one group voldeden aan alle contractueel de ingehuurde experts niet of by that of another group. For example, market power of manufac- legitieme verzoeken om geld nauwelijks verwijten dat deze Het belang van turers may be balanced by the market power of retailers, and vice terug te storten. hun eigen weg gaan en hun eigen countervailing power ¡ Beleggingen, die in essentie professionele keuzes maken als er Het mag er niet op neerkomen versa. The concept of countervailing power was proposed by the US niet meer te begrijpen zijn door vanuit de uitbestedende pensi- dat het werk ook nog eens zelf economist John Kenneth Galbraith (1908-) in his 1952 book gebruik van gestructureerde oenfondsen zelf geen of weinig wordt uitgevoerd, maar dat producten, leverage en door- aansturing is. Te vaak komt het ervoor wordt gezorgd dat het ‘American Capitalism.’ beleggingen. voor dat een pensioenfonds een juiste werk wordt uitgevoerd.14 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 15
  • 9. Om een analogie te gebruiken: ondernemingspensioenfondsen power hun kennis en expertise Afsluitend als je een forse verbouwing - geholpen bij het opzetten en met het bestuur moeten delen en Tot slot: voor een goed vormge- wilt uitvoeren, zal het in het doorvoeren van verbeteringen het bestuur moeten meenemen geven countervailing power is algemeen aan te bevelen zijn op het gebied van countervailing in de overwegingen die een rol allereerst een juiste cultuur en vaklui (vermogensbeheerders) power. Deze ervaring heeft ons spelen bij hun beslissingen. houding bij de betrokkenen nodig. aan te stellen; al dan niet via een geleerd dat countervailing power Andersom geldt dat het bestuur Het pensioenfonds moet het als (fiduciair manager). Als men er na niet zozeer een eenduidig ‘pro- aan de experts duidelijk moet een interne drijfveer voelen om uitbesteding van het bouwwerk duct’ is; daarvoor zijn de ver- maken wat de bedoeling is, wat ‘in control’ te zijn en te doorzien vervolgens voor kiest om op schillen tussen de Nederlandse de cultuur van het pensioenfonds wat er in de portefeuille gebeurt. vakantie te gaan en pas na afloop pensioenfondsen te groot. Deze is en wat past en wat niet past De externe partijen moeten het als van de werkzaamheden te gaan verschillen zitten onder andere in (bijvoorbeeld door het formuleren een interne drijfveer gaan voelen kijken, is de kans groot dat het de mate van uitbesteding, com- van expliciete investment om hun klanten goed te begrijpen eindresultaat er toch heel anders plexiteit van de beleggingsporte- beliefs). Ten tweede zie je vaak bij en goed uit te leggen wat ze echt uitziet dan wat oorspronkelijk feuille, expertise en beschikbare het nastreven van de doelstellin- doen. Dat laatste is zeer zeker geen de bedoeling was. Om ervoor te tijd van het bestuur en mate van gen al meteen onbalans ontstaan. triviale voorwaarde en vereist veel De doelstelling van het pensioen- werk en moeite; zeker in het lichtOnze ervaring leert daarbij dat fonds is het kunnen nakomen van de verplichtingen, al dan niet Countervailing power kent twee hoe meer je van het eerste moet van de heersende status quo.countervailing power niet zozeer met een indexatie-ambitie, nu en in de toekomst. Hierin is ook hoofdbestanddelen: doen. Als je niet regelmatig en frequent elkaar op de hoogte houdt Last but not least is countervailing power ook in het belang vaneen eenduidig product is. een duidelijke ‘balans’ doelstel- 1. Strakke regievoering en en ‘onderweg’ bijstuurt zul je de externe partijen, want goed ling inbegrepen, namelijk dat vastlegging van afspraken. vooraf juist zeer strakke afspraken wederzijds begrip helpt bij het zorgen dat het eindresultaat wel bestuursondersteuning door de middelen voldoende moeten Hieronder valt het formuleren moeten maken. Andersom is het realiseren van echt langetermijn- met de oorspronkelijke bedoeling bijvoorbeeld een pensioenbureau zijn om aan de verplichtingen te van beleggingsrichtlijnen, in overeenstemming zal zijn, moet men zich vergewissen of beleggingsadviseurs. Hierdoor kent ook de countervailing kunnen voldoen. Kapitaalgroei is een middel om dit doel te afspraken over gebruik van instrumenten, het opnemen Voor een goed vormgegeven counter van wat er allemaal gebeurt - al dan niet met hulp van een power bij pensioenfondsen vele verschijningsvormen, hoewel er bereiken. Bij de experts, de vermogensbeheerders en vaak van duidelijke en beperkende/ afbakenende afspraken vailing power is allereerst opzichter - en regelmatig met de wel eenduidigheid is op gebied ook de fiduciair managers, zie op beleggingsgebied in de een juiste cultuur en houding uitvoerders overleggen over de van ambitie en doelstelling. je daarentegen maar al te vaak vermogensbeheercontracten, voortgang. Met andere woorden: een eenzijdige gerichtheid op rapportage-afspraken (transpa- bij de betrokkenen nodig. er zal voor ‘countervailing Herstellen van de balans kapitaalgroei, of erger nog, op rantie) en het (onafhankelijk) power’ gezorgd moeten worden. Countervailing power is gericht een groei die uitkomt boven een controleren of men zich aan de zo dat als je elkaar tijdig en goed relaties met de klant. Daarbij komt Iedereen die weleens een forse op (het herstellen van) de balans marktindex als de MSCI. Met afspraak houdt. op de hoogte houdt van elkaars dat je vanuit professionalisme verbouwing heeft laten uitvoeren tussen het pensioenfonds en de goede countervailing power kan 2. Een inhoudelijke dialoog en acties, denken en zorgen, je als uiteraard het beste voor je klant zal uit ervaring weten dat dit een professionele partijen waaraan er evenwicht worden gebracht samenwerking tussen het pen- pensioenfonds goed ‘in control’ wilt. Welke echte vakman wil moeizaam, arbeidsintensief, maar taken zijn uitbesteed (externe in het niveau van kennis en sioenfonds en de aangestelde kunt blijven. Bovendien kun je dan immers voor z’n klant geheim noodzakelijk proces is. Maar dan vermogensbeheerders, fiduciair expertise en het nastreven van de experts. Hieronder valt het op grond van actuele ontwikkelin- houden wat-ie doet? wel zonder daarbij het werk van managers, custoidan). Idealiter doelstellingen. Ofwel de experts regelmatig en frequent voeren gen bijsturen; iets wat kan worden de uitvoerder over te nemen. zullen ze als elkaar aanvullende worden gedwongen om mee te van gesprekken met de aange- wordt bemoeilijkt in geval van een De toenemende complexiteit partners samenwerken bij het denken in de context van de ver- stelde vermogensbeheerders en opzet waarbij alles van te voren en daarmee gepaard gaande Na onderzoek naar het beleg- realiseren van de doelstellingen plichtingen van het fonds, ofwel de fiduciair manager, het voor- geheel is vastgelegd. Overigens is hogere eisen die aan counter- gingsbeleid van Nederlandse en ambities van het fonds. Er zijn een vermogensbeheerder krijgt leggen aan het pensioenfonds het niet zo dat het ene bestand- vailing power worden gesteld pensioenfondsen heeft De twee redenen dat deze samen- een strak omschreven mandaat, van beleggingsvoorstellen deel totaal verwaarloosd kan vragen om een gedetailleerde, Nederlandsche Bank (DNB) werking vaak niet ideaal is. Ten waarbij het fondsbestuur duide- door de experts en het vragen worden door heel veel aandacht hands-on benadering. De consul- geconstateerd dat de counter- eerste ontstaat in die samenwer- lijk voor ogen heeft welke rol dat van externe (onafhankelijke) te besteden aan het andere. Beide tants van Mercer staan u hierin vailing power op gebied van king door het vaak aanzienlijke strak omschreven mandaat heeft opinies en voorstellen. bestanddelen vereisen een zekere met hun expertise en ervaring beleggingen bij pensioenfondsen verschil in niveau, expertise bij het bereiken van de (balans) minimale inzet. Er zullen altijd van harte bij. voor verbetering vatbaar is. DNB en kennis tussen de profes- doelstelling van het fonds. Bij het Beide onderdelen zijn nodig voor duidelijke en expliciete afspraken verlangt (vereist in specifieke sionele experts enerzijds en het laatste kan bijvoorbeeld gedacht het bestuur om ‘in control’ te zijn gemaakt moeten worden, waarbij Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem gevallen) dat pensioenfondsen pensioenfondsbestuur anderzijds worden aan een vastrentende- van het beleggingsproces en om de dynamiek van de financiële dan gerust contact op met uw Mercer-consultant of concrete verbeteringen op dit een onevenwichtige relatie, die waardenmandaat dat zich richt verantwoording te kunnen afleg- markten tevens vereist dat het met Jelle Beenen. gebied doorvoeren. Mercer heeft met countervailing power weer op de verplichtingenstructuur gen over het gevoerde beleid. pensioenfonds een bepaalde het afgelopen jaar verschillende in balans gebracht zal worden. van het fonds. In feite zijn deze twee bestand- ondergrens van inhoudelijk begrip E-mail: jelle.beenen@mercer.com pensioenfondsklanten - waar- Dat betekent dat de experts in delen communicerende vaten. Hoe en communicatie met de externen Tel.: 0031 20 43 13 700 onder enkele van de grootste het kader van countervailing minder je van het tweede doet, handhaaft.16 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 17
  • 10. wordt kort ingegaan op de actua- betaalde, was het mogelijk dat je beslissingen. Negatieve risico’s liteit en verandering van denken na je vertrek bij die onderneming worden onderschat, positieve als het gaat om beschikbare- geen enkele uitkering uit hoofde risico’s worden overschat. Het is premieregelingen in het licht van van diezelfde VUT-regeling zou onder meer daarom dat een collec- het pensioenakkoord. ontvangen. In dezelfde lijn was het tieve belegging het beter doet dan volkomen acceptabel dat je aan een set individuele beleggingen. Financieel het begin van je loopbaan voor Andere factoren, zoals kosten voor Nagenoeg alle partijen (werkge- een pensioenregeling een eigen uitvoering, spelen hierbij uiteraard vers, werknemers en vakbonden) doorsnee bijdrage betaalde die ook een belangrijke rol. Tegen de lijken het eens te zijn: de premie hoger was dan de premie die in je hiervoor geschetste achtergronden kan simpelweg niet verder stijgen. eigen pensioenpot werd gestort. verschuift de pensioengedachte Garanties zijn daarbij al snel het Overigens werd, en wordt, die van solidair naar collectief, van filosofisch naar praktisch. Daarbij voldoen de bestaande regelingen De ‘fit’ met beschikbare- niet, althans onvoldoende. premieregelingen De term ‘beschikbare-premiere- kind van de rekening, aangezien laatste premie doorgaans niet eens geling’ roept bij velen de gedachte Beschikbare-premie- garanties niet alleen vaak duur zichtbaar gemaakt; soms bewust, op aan een beleggingspot met een zijn, maar ook onbeheersbaar in soms onbewust. Het concept was default beleggingsmix en wellicht de tijd (volatiel). Zeker wanneer eenvoudig: nu betaal je meer, maar de mogelijkheid om daar op indi- een nieuw toezichtregime hogere straks is het andersom. viduele basis uit te stappen en zelf regelingen in het licht eisen (lees: hogere buffers) zal vragen om een garantie meer kracht te kunnen bijzetten, zal de druk op die garantie voor althans Dat beeld lijkt in het huidige tijdsgewricht echter fundamenteel veranderd. VUT- regelingen bestaan niet meer, eindloonrege- de regie over de beleggingen over te nemen. Dit is weliswaar een gangbaar model voor beschikbare- premieregelingen, maar er valt van het pensioenakkoord een deel van de markt verder toenemen. Echter, dat wil dan niet per se zeggen dat een toename van beschikbare-premieregelingen lingen zijn veelal gesloten en ver- vangen door middelloonregelingen of beschikbare-premieregelingen. Solidariteit maakt plaats voor veel meer onder, zeker nu de PPI’s de Nederlandse markt betreden, samen met nieuwe innovatieve concepten. Zo is er meer en meer verwacht moet worden, want ook ongelijke behandeling naar leeftijd. aandacht voor modellen waarbij de salaris-diensttijdregelingen kun- Gelukkig slaan we daarbij niet denkkracht achter ALM-modellen Dankzij onenigheid binnen de vakbonden is er ten tijde van dit nen met een lagere garantie en een door naar de andere kant, waarbij gecombineerd wordt met individu- schrijven nog geen feitelijk pensioenakkoord. Als gevolg hiervan hogere variabele aanvulling aan pensioen een volledig individueel ele DC-regelingen, genaamd Target komt er nu een nieuwe onderhandelingsronde met de werkgevers. deze eisen voldoen. Toch kan niet geheel wordt. De achterliggende DC, structured DC of managed DC. ontkend worden dat de populariteit gedachte is dat we allemaal Hoewel goed moet worden nage- Toch lijken de contouren van de afspraken tussen werkgevers en van beschikbare-premieregelingen begrijpen dat het loont om zaken dacht over de wijze van uitvoering werknemers duidelijk. Het daadwerkelijk aantal garanties in het in dit soort omstandigheden zal collectief in plaats van individueel en de haken en ogen van dit soort verleden in het midden latend, moet in de toekomst duidelijker toenemen. aan te pakken, want daar worden regelingen, is wel duidelijk dat we immers allemaal beter van. de beleggingsrendementen die Tim Burggraaf ■ Retirement, Risk & Finance worden gemaakt dat gegarandeerde pensioenen niet bestaan, Van solidariteit naar en dat het uiteindelijk de deelnemers zijn die de risico’s van pensioenregelingen dragen. collectiviteit Spreken over vroeger leidt al snel Solidariteit maakt plaats voor ongelijke tot het risico dat je door jongere behandeling naar leeftijd. medewerkers als ‘oude knar’ Al in de eerste druk van De moment zich aan. Er is sprake van model. Zoals trouwe bezoekers van wordt gezien. Toch constateer Voor de sociologen onder u: via dergelijke systemen behaald Beschikbare Premiepuzzel een discrepantie tussen financiële de jaarlijkse pensioenfondsen en ik nu dat het, toen ik twintig Thomas Hobbes beschreef deze kunnen worden betere eindresul- schreef ik dat defined benefit middelen, verdeling van risico’s en werkgevers seminars van Mercer jaar geleden startte met werken, handelswijze al in zijn boek ‘De taten kunnen bieden dan reguliere regelingen in feite niet bestaan. solidariteit, met als gevolg dat de wel weten, discussiëren we al alom geaccepteerd was dat een Cive’. Los van de sociologische Lifecycle-oplossingen. Het gaat in Als er onvoldoende middelen gehele markt zal moeten zoeken jaren over de mogelijke richting werknemer onder meer betaalde dimensie valt hier ook nog een dat geval niet meer om het behalen zijn (vermogen of cash flow), dan naar een nieuw evenwicht tussen van dergelijke nieuwe opties. Zijn voor het pensioen van een andere psychologische dimensie aan van een zo hoog mogelijk beleg- worden regelingen hoe dan ook deze drie grootheden. Daarbij beschikbare-premieregelingen dan werknemer. VUT-regelingen waren te koppelen. Uit de leer van gingsrendement, maar om een zo aangepast. Pensioen is – en blijft – voldoen de bestaande regelingen de oplossing? En zo niet, wat is de hierbij het ultieme voorbeeld. behavioral finance weten we dat hoog mogelijke kans om met een een arbeidsvoorwaarde die uit een niet, althans onvoldoende. Er zal achilleshiel (of wat zijn de achil- Hoewel er immers een gerede individuele deelnemers door de beschikbare-premieregeling tegen zeker budget betaald moet worden. dus moeten worden gezocht naar leshielen) van deze regelingen, en kans bestond dat je jarenlang voor bank genomen slecht in staat een zo laag mogelijk risico een Nu, ruim zeven jaar later, dient dat een nieuwe balans, een nieuw waar is de uitweg? In dit artikel de VUT-uitkering van een ander zijn tot het nemen van financiële doelpensioen te halen. Kortom:18 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 19
  • 11. Asociaal veel social media; wat kunnen pensioenfondsen er mee? het concept van MDDS (Mercer verplichte pensioenregeling aan?” vallen. Ook voor de eerste twee Dynamic Derisking), maar dan Dat uitgangspunt zou wel eens een categorieën geldt dat overigens. toegepast op beschikbare-premie- verfrissend perspectief kunnen Ze kunnen sommige werkgevers regelingen. Overigens signaleren bieden op uw huidig of toekomstig al voldoende ruimte bieden om de we tevens een opkomende vraag pensioenbeleid. Hebt u in dit licht in de pensioenstrategie van hun naar passieve beleggingsfondsen, al eens gedacht aan een variant onderneming gestelde doelen te waar in het algemeen fors lagere waarbij de deelnemer voor zijn behalen. Voor andere werkgevers kosten aan kleven en die naar pensioen zelf een keuze maakt, is wellicht de stap naar (een vorm verwachting dus hogere eindresul- waarbij u deze als werkgever via van) beschikbare premie wenselijk. taten te zien kunnen geven. een vrijwillige pensioenregeling en Dit is het punt waarop Finance en een driejaarlijkse begeleiding door HR elkaar doorgaans ontmoeten: Daarnaast worden ‘vergeten’ een financieel planner faciliteert? “Waar gaat het pensioendossier modellen uit het verleden afgestoft Als werkgever betaalt u in dat voor de onderneming nu eigenlijk en voor de markt opnieuw geval wel een vaste jaarlijkse precies om en wat zijn de doelstel- bruikbaar gemaakt. Opvallend pensioenbijdrage op het loon en lingen?” genoeg blijken er vormen van vindt de deelnemer de solidariteit beschikbare-premieregelingen te in zijn eigen loopbaan, doordat Conclusie zijn die destijds hun tijd ver voor- hij nu een pensioenbijdrage voor Het pensioenakkoord lijkt de uit waren en tegenwoordig meer toekomstig gebruik reserveert. verdeling van risico’s over werkge- op hun plaats lijken. Denk daarbij Wellicht wenst u daarbij vanuit de ver en werknemer duidelijker en bijvoorbeeld aan beschikbare-pre- zorggedachte een collectieve over- inzichtelijker te maken. Beschik- mieregelingen waarvan de premie lijdensrisico- en/of arbeidsonge- bare-premieregelingen kunnen rechtstreeks in (gegarandeerde) schiktheidsverzekering te sluiten. hierbij in al hun uiteenlopende annuïteiten wordt gestort, of Als u een dergelijke vrijwillige verschijningsvormen behulpzaam Oyogi, Shoutwire, Digg, Facebook, Rollyo, Linkedin, Butterfly, Squish, Vimeo, Slideshare, Hyves, Twitter, beschikbare-premieregelingen met vSocial, Wink, Trumba en Orb. Zomaar een kleine collectie van social media-kanalen. Hyves kent u doordat een gesepareerd beleggingsdepot. Alle deelnemers draaien in dat Overigens signaleren we tevens een uw (klein)kinderen het daar wel eens over hebben. Facebook; daarover is die film toch laatst in de bioscoop geval mee in eenzelfde belegging, opkomende vraag naar passieve geweest? En op LinkedIn heeft u een profiel aangemaakt dat blijft steken op ‘55% complete’, zonder enig en ontvangen dus eenzelfde ren- idee hoe u dat omhoog moet krijgen. Uitnodigingen van collega’s, vrienden en kennissen om te connecten dement. En dat zijn nog maar een beleggingsfondsen. accepteert u trouw, maar daar houdt het wel zo’n beetje bij op. Van Twitter ziet u überhaupt het nut niet in, paar voorbeelden. Geconcludeerd mag worden dat er veel meer onder pensioenregeling invoert, plaatst zijn. Het pensioenbeleid van uw met al die #hashtags, linkjes en mensen die zo graag hun mening met de wereld willen delen. En toch lijkt het de beschikbare-premieregelingen u de pensioenproblematiek verder onderneming is bepalend voor het wel of iedereen bezig is met social media, dus het zal wel ergens nuttig voor zijn. In dit artikel bespreken wij kan worden gevat dan u wellicht van uw onderneming en geeft u beantwoorden van de vraag of een aan de hand van de gebruikerservaringen van Peter Borgdorff, directeur van Pensioenfonds Zorg en Welzijn, denkt. het heft meer in handen van uw beschikbare-premieregeling voor werknemers. Dat is iets wat voor u interessant kan zijn. Wij helpen de mogelijkheden van social media. Aansluiting op uw beschikbare-premieregelingen u graag bij het in kaart brengen pensioenbeleid echt niet zo’n vreemde gedachte is. van de verschillende opties en het Het is een eenvoudige vingeroefe- bezien of beschikbare-premierege- Wat zijn social media? tussenkomst van een profes- ning om de in uw ogen belangrijke ‘Defined contribution’ is niet lingen in welke vorm dan ook voor Social media, of sociale media, is sionele redactie. Voorbeelden elementen van uw pensioenbeleid altijd beschikbare premie u een goed alternatief kunnen zijn. een verzamelbegrip voor online van social media zijn blogs, af te zetten tegen de uiteenlopende Grofweg kunnen we binnen de communicatiekanalen waarmee sociale netwerken als Hyves en beschikbare-premiemodellen die Nederlandse markt drie soorten gebruikers verhalen, kennis en Facebook en nieuwswebsites als er zijn. Zoiets kan op één pagina, “DC” regelingen onderscheiden, ervaringen kunnen delen. Dit doen NuJij. Daarnaast zijn er nog Wiki’s in een zeer beknopt overzicht. Dit en wel: gedaan hebbend, ziet u welke soor- Voor ondernemingen en pensioenfondsen ten beschikbare-premieregelingen ¡ Accounting-proof Antoni van Huissteden ■ Marketing bij uw pensioenfilosofie passen. DB-regelingen zijn social media dus een belangrijk nieuw Bij sommige werkgevers blijven ¡ Collectieve DC-regelingen er meer risico’s over aan de zijde ¡ Individuele beschikbare Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem dan kanaal om met (potentiële) werknemers van de werkgever, andere werk- gevers zullen meer risico’s op de premieregelingen gerust contact op met uw Mercer-consultant of met Tim Burggraaf. en deelnemers te communiceren. werknemer overdragen. Ga daarbij In dit artikel is de laatste categorie zij door zelf berichten te publiceren (beschrijvingen op Wikipedia) en vooral ook eens uit van de meest aan de orde gekomen, waarbij is E-mail: tim.burggraaf@mercer.com of door gebruik te maken van platformen waar audio, video’s fundamentele vraag: “Waarom aangegeven dat er verschillende Tel.: 0031 10 40 60 874 ingebouwde reactiemogelijkheden. en foto’s uitgewisseld kunnen bied ik anno 2011 eigenlijk nog een varianten onder deze noemer Gabriëlle van Leeuwen ■ Marketing Dit gebeurt zonder of met weinig worden, zoals YouTube of Picasa.20 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 21
  • 12. Van traditionele naar PFZW-deelnemers in combinatie tweerichtingsverkeer tussen het deelnemer aan, in zaaltjes, tijdens LinkedIn ziet hij vooral als een mensen in gesprek te gaan. Toch nieuwe media met een Twitter-applicatie. fonds en de deelnemer. Volgens spreekuren, maar ook via social netwerksite waarmee je via je zit niet iedereen hierop te wachten. In Nederland maakt 72 procent Peter Borgdorff is er te veel aan de media. “Pensioenfondsen zijn heel contacten bij nieuwe mensen Je moet dus kijken naar de effecti- gebruik van minimaal één sociaal Social media geven de hand in de pensioenwereld om de goed in zenden, maar minder goed geïntroduceerd kan worden. Het viteit van de middelen die je inzet. netwerk volgens marktonderzoek- organisatie een gezicht deelnemer niet actief op te zoeken. in luisteren. Daarom zijn social gaat er niet om zo veel mogelijk Iemand die persoonlijk aandacht bureau Ruigrok Netpanel. Hyves, Pensioenfonds Zorg en Welzijn De directe aanleiding was de brief media een goed middel om met mensen op je lijstje te hebben wil, die mag nooit voor een dichte Facebook, LinkedIn en Twitter zijn heeft zijn communicatie volledig van minister Donner, waarin hij deur komen te staan. Via onze daarbij het populairst. Voor onder- uitbesteed aan de uitvoerder vertelde dat er veertien fondsen in Daarom zijn social media een goed sociale media-kanalen hebben we nemingen en pensioenfondsen zijn PGGM. Tegelijkertijd realiseert het onderdekking waren. aandacht voor zo iemand.” Daarom social media dus een belangrijk bestuur zich dat het daar niet bij middel om met de deelnemer de dialoog gaat het pensioenfonds zo goed Borgdorff: “Dat leidde bij ons tot heel veel vragen. Toen hebben wij aan te gaan. mogelijk om met reacties die via social media binnenkomen. in een week of drie onze com- de deelnemer de dialoog aan te staan. Ook is hij lid van een aantalBorgblog - www.pfzw.nl/blog municatiestrategie fors aangepast. gaan. Deelnemers kunnen nu hun discussiegroepen over pensioen Kritiek Sindsdien sturen we veel meer verhaal kwijt, anders dan tegen en politiek. Hier is hij eerder Reacties op de blog komen vooral elektronische nieuwsbrieven aan een telefoniste. Maar wij blijven als een volger dat een initiator. Het van deelnemers of hun familie, de deelnemers en is het pensioen- pensioenfonds zoeken naar nieuwe pensioenfonds heeft ook een proef en weinig van mensen uit het fonds het land ingetrokken met vormen van tweerichtingsverkeer. met YouTube gedaan, maar die vak. Het pensioenfonds krijgt ook een Pensioenbus. Deze vormen van De goede combinatie van middelen sloeg niet aan. Borgdorff: “Ik ben reacties als: “Ik dacht dat ik met communicatie zijn niet nieuw. Ze is belangrijk.” een pragmatische gebruiker. Waar m’n 62ste met pensioen kon, maar bestonden al, bijvoorbeeld in de ik het kan benutten, vooral doen. dat blijkt niet zo te zijn”. “Als er vorm van kantinebijeenkomsten. Social media inzet van pensioen- Voegt het niets toe, dan laat ik het Er zat voorheen alleen geen notie fonds Zorg en Welzijn maar.” Het pensioenfonds van urgentie in.” Daarom zet het pensioenfonds intussen een mix van verschil- Social media onpersoonlijk? krijgt ook kritische Toen heeft het pensioenfonds lende social media-kanalen in. Zo Misschien zijn social media besloten om het zelf te gaan vertel- heeft Peter Borgdorff een Twitter- een onpersoonlijke manier van reacties. len: ”Ik ben samen met Martin van account en een LinkedIn-profiel, communiceren met deelnemers, dan een naam bij staat, vinden wij Rijn van PGGM het podium opge- schrijft hij een blog en gebruikt want het gebeurt allemaal zo iemand wel in ons deelnemer- nieuw kanaal om met (potentiële) kan blijven. Peter Borgdorff neemt klommen in al die zaaltjes”, aldus hij Hyves en Plakzo. Twitter wordt digitaal, vanaf je pc. Maar het is bestand. En dan gaan we kijken werknemers en deelnemers te dit heel letterlijk: “Ik vind dat Peter Borgdorff. Bovendien is het wat er aan de hand is waardoor communiceren. Vroeger verliep organisaties een gezicht moeten pensioenfonds een blog begonnen die mevrouw of meneer dit denkt. deze communicatie eenzijdig en hebben. Dat hoeft niet per se de waarin Peter wekelijks zijn verhaal Met anonieme reacties kunnen we Twitter: @PeterBorgdorff via traditionele media, denk aan voorzitter van het pensioenfonds- doet en waar mensen ook op niet zo veel. Zolang het maar geen vacatures in de krant en het jaar- bestuur te zijn of de voorzitter van kunnen reageren. Hij vindt social gescheld of onoorbare taal is.” lijkse Uniform Pensioenoverzicht de Raad van Bestuur, maar het media een mooi instrument voor (UPO). Tegenwoordig worden social moet iemand zijn van wie iedereen mensen die in de oude situatie hun Het pensioenfonds krijgt ook media steeds vaker als middel meteen zegt ‘hij is van die en die verhaal niet kwijt konden. kritische reacties. Het gaat dan ingezet. Pensioenfonds Zorg en club’. Tot medio 2010 betekende dit vaak over belonen: “Mensen voor ons, en daarmee voor mij als Dialoog aangaan vinden dat wij, in de financiële Ik vind dat woordvoerder, niet zo veel meer Daarnaast is de toegevoegde sector, te veel geld verdienen. Dat en ook niet zo veel minder als waarde van social media dat je heeft bijvoorbeeld geleid tot een organisaties een het gezicht zijn in de traditionele echt de dialoog met de deelnemer blog over mijn salaris.” Reacties media. Dus dan is het heel lastig aan kan gaan. Peters oprechte zijn dus input voor volgende blogs. gezicht moeten om je eigen verhaal te vertellen.” overtuiging is dat pensioenfondsen “We reageren op kritiek, maar het hebben. Social media zijn een goed middel om je verhaal kwijt te kunnen veel te lang in anonimiteit hebben geopereerd en veel te veel vanuit gaat erom het verhaal completer te maken.” Een professioneel team Welzijn (met meer dan 2,3 miljoen en er is ook een mogelijkheid tot het verzorgingsmodel ‘wij weten ondersteunt Peter om reacties deelnemers) loopt voorop met het reageren. wat goed voor u is’. Nu is het zo dat vooral gebruikt om mensen te wel tweerichtingsverkeer. “Eerst te monitoren. “Als mensen een gebruik van social media in de pensioenfondsen als professionele wijzen op een nieuwe blog. Dit is stuurden we alleen brieven en concrete vraag hebben, krijgen pensioenwereld. Op 19 mei heeft Turbulentie in pensioenwereld organisaties ook echt weten een begin en er komen ook wel hadden we een website die gericht ze rechtstreeks antwoord, niet het pensioenfonds de PBM Com- De turbulentie in de pensioenwe- wat goed is voor de deelnemers. wat reacties op. Het gebruik van was op eenrichtingsverkeer. Wat zichtbaar voor de andere lezers municatieprijs 2011 gewonnen. De reld in 2010 heeft Pensioenfonds Maar als die deelnemers dat niet Twitter is voor Peter Borgdorff puur we nu doen en hebben is dus beter van het forum. Maar sinds januari prijs is vooral toegekend vanwege Zorg en Welzijn doen besluiten herkennen, dan laten fondsen toch zakelijk en niet voor persoonlijke dan wat we hadden. Verder gaan 2011 wordt er ook publiek door het de inzet van een video livestream om de communicatiestrategie aan iets liggen. De insteek van PFZW berichten. Hij wil niet dat hier we het land in, met informatie- fonds gereageerd. Hiermee is het tijdens de regiobijeenkomst voor te passen van alleen zenden naar is dan ook: ga het gesprek met de een ‘kijk mij eens’-sfeer ontstaat. markten of om face to face met pensioenfonds echt de dialoog met 22 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 23
  • 13. Kader de deelnemer aangegaan.” En tegelijkertijd moet je jezelf moment in en op het andere weer Advies voor starters met social media Peter Borgdorff raadt andere pensi- beschermen. Het is namelijk niet moeilijk om op Twitter de hele dag allerlei dingen te volgen en met mensen of organisaties in contact uit. Een echte toekomstvisie op het gebied van social media heb ik dan ook niet”. Naar eigen zeggen is het fonds er nog niet: “Ik vind De evolutie van Twitter oenfondsen aan om ook een blog te te komen. Maar als je ermee begint dat we nog veel te weinig doen. We starten. Pensioen blijft onbegrepen. en je wilt het zakelijk gaan benut- moeten nog heel veel investeren. Mrt 2006 Jack Dorsey bouwt Twitter. Op 31 Feb 2010 Twitteraars tweeten inmiddels Social media is een van de mid- ten, wees dan kritisch op waar je De komende jaren wordt dit een maart verstuurt hij de eerste tweet 50 miljoen berichten per week. delen om hier iets aan te doen. Een mee bezig bent, op hoe je reageert. belangrijk punt. Discussies starten, ooit: “just setting up my twttr”. blog is een goed kanaal om mee te Realiseer je dat de hele wereld facilitator worden van discus- Apr 2010 Het wordt mogelijk om via Twitter starten. Je kunt al gauw tweehon- Twitter en een blog kan lezen. Het siegroepen, mensen binden aan Juli 2006 Het microbloggers-platform wordt op te adverteren. derd woorden kwijt en daarmee is nadeel van digitale informatie is je verhaal. En daarmee de kans 15 juli opengesteld voor het publiek. Juni 2010 Twitteraars vestigen een nieuw record het een duidelijk standpunt. Via dat je je woorden erg goed moet pakken om meer te vertellen en Mrt 2007 Twitter is jarig en wordt 1. voor de meeste tweets per seconde. Twitter ben je gebonden aan 140 wegen. Wat je zegt kan je nog lang meer te luisteren.” Tijdens de 7e wedstrijd van de NBA tekens en dat is vaak niet genoeg worden nagedragen.” Apr 2007 Twitter wordt officieel een bedrijf. playoffs wordt er 3.085 keer per om een krachtige en genuanceerde Scan deze QR-code met uw seconde getweet. Nov 2008 Twitter passeert het magische aantal mening te uiten. Borgdorff: “We Toekomstvisie smartphone of laptop en van 1 miljard tweets. moeten de deelnemer veel meer Volgens Peter Borgdorff neemt het lees het artikel online. Aug 2010 Twitter lanceert de ‘Tweet button’, die serieus nemen. We zitten te veel gebruik van social media in de Mrt 2009 Twitter maakt bekend dat het jaar op het mogelijk maakt direct van een in de paternalistische rol, en zo pensioenfondswereld alleen maar jaar is gegroeid met 1.382%. webpagina informatie te tweeten. zal pensioen altijd onbegrepen toe in de toekomst. Zo staat in het Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem Juli 2009 Twitter wordt opgenomen in het Jan 2011 E-marketeers voorspellen een Twitter- blijven.” Social media kunnen kader bij dit artikel de stormachtige gerust contact op met Antoni van Huissteden of ‘Collins English woordenboek’. advertentieomzet van $115 miljoen bijdragen aan een beter begrip ontwikkeling van Twitter beschre- Gabriëlle van Leeuwen. in 2011 én er wordt een nieuw record van pensioen. Het zal op zich geen ven en het ziet ernaar uit dat deze Okt 2009 Twitter passeert de 5 miljard tweets. gevestigd van het aantal tweets per ommezwaai veroorzaken, maar het voorlopig nog niet ten einde is. E-mail: antoni.van.huissteden@mercer.com seconde. Bijna 7.000, net na 12 uur op is een pakketje van middelen dat je “PFZW is op dit moment niet bezig Tel.: 0031 20 541 9465 Jan 2010 NASA astronout T.J. Creamer twittert oudejaarsavond in Japan. kunt inzetten.” om wat nieuws te verzinnen, maar als eerste vanuit de ruimte vanaf het we blijven elk kanaal benutten E-mail: gabrielle.vanleeuwen@mercer.com ‘International Space Station’. Feb 2011 President van Egypte Hosni Mubarak Verder raadt Peter iedereen aan om de dialoog met de deelnemers Tel.: 0031 20 43 13 846 legt zijn functie neer na massale zich breed te oriënteren. “Je moet aan te gaan. De ontwikkelingen protesten in zijn land. De betogers kijken wat anderen doen. Beter van social media gaan wel heel Twitter: @AntonHuissteden of @gabrielle86 kwamen bijeen door het gebruik goed gejat dan slecht bedacht. erg snel. Een kanaal is op het ene van Twitter. Mei 2011 De waarde van het bedrijf Twitter Kader wordt door Sharepost vastgesteld op $7,7 miljard. Wilt u op de hoogte blijven van actuele informatie op het gebied van arbeidsvoorwaarden en discussiëren met collega’s over issues op dit gebied? Wordt dan nu lid van Mercer op de diverse Social Media: Borgblog – blog van pensioenfonds Zorg en Welzijn: www.pfzw.nl/blog www.mercer.nl/linkedin www.mercer.nl/youtube www.twitter.com/mercernederland Twitter: @PeterBorgdorff24 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 25
  • 14. Duidelijkheid Wijziging gebruik label erg beperkt. Verder kunnen er ook Zoals bekend legt de toeslagen- en toeslagenmatrix weer verschillen ontstaan tussen matrix zowel pensioenfondsen als Het wekt dan ook geen verbazing teksten die uitvoerders voor de- verzekeraars standaardteksten dat de Regeling Pensioenwet en zelfde toeslagverlening hanteren, voor die ze moeten gebruiken Wet Verplichte Beroepspensioen- wat de duidelijkheid ook niet ten bij hun communicatie over het regeling per 1 april is gewijzigd goede komt. verlenen van toeslagen. Gebruikt op gebied van gebruik van het toeslagenlabel en de toeslagenma- Verder heeft de AFM aangegeven De toeslagenmatrix trix. dat met de wijziging van de regeling per 1 april 2011 het blijft de gemoederen Deze wijziging houdt in dat zelfs niet meer mogelijk is om in afwijking van de voorgeschreven overleg met de AFM af te wijken bezighouden. teksten bij het label en de laatste van de voorgeschreven teksten kolom van de toeslagenmatrix aangaande het pensioenreglement een pensioenfonds of een verzeke- mogelijk is als het gebruik en de uitvoeringsovereenkomst raar deze teksten niet, dan zal de van deze teksten zou leiden (de op een na laatste kolom van de toeslagverlening als onvoorwaar- tot verstrekking van onjuiste, toeslagenmatrix). De afwijkingen delijk beschouwd moeten worden; onbegrijpelijke of onduidelijke die de AFM al voorafgaand aan iets wat in de meeste gevallen informatie over de toeslagverle- de wijziging van de regeling Afwijken van overduidelijk niet gewenst is. ning. Afwijkende teksten moeten toestond zullen nog wel worden Het gebruik van matrixteksten is wel zoveel mogelijk aansluiten gerespecteerd. Nu is DNB verant- bedoeld om een einde te maken bij de bestaande voorgeschreven woordelijk voor het toezicht op aan de onzekerheid die toeslag- teksten. de voorwaardelijkheidsverklaring de toeslagen- bepalingen voorheen konden in het pensioenreglement en oproepen. Dit is een wijziging die pensioen- de uitvoeringsovereenkomst. uitvoerders dus meer vrijheid Vanaf 1 april 2011 houdt de AFM De toeslagenmatrix is sinds 1 biedt bij het vaststellen van alleen nog maar toezicht op de matrix met het januari 2009 van kracht. Omdat de teksten gestandaardiseerd zijn is het niet altijd mogelijk formuleringen ten aanzien van toeslagverlening, zodat beter aangesloten kan worden bij de voorwaardelijkheidsverklaring die voorkomt in de deelnemercom- municatie, zoals de startbrief en oog op betere alle in de praktijk voorkomende bestaande praktijk. Hierbij hoeft het UPO. situaties af te dekken. Voorheen de afwijkende tekst niet langer was het mogelijk om van de eerst met de AFM te worden Uit de genoemde wijziging kan standaardteksten af te wijken afgestemd. worden geconcludeerd dat de communicatie? als de toeslagverlening niet in AFM op gebied van toezicht op de het format kon worden geplaatst. Belangrijke beperking toeslaginformatie een terugtrek- Een paar uitzonderingsgevallen Er is echter een belangrijk aan- kende beweging maakt. Voortaan daargelaten was daar echter wel dachtspunt waar het de toeslagen- is voor afwijking van standaard- nadrukkelijk afstemming met de matrix betreft. De mogelijkheid teksten niet langer overleg met AFM voor nodig. tot afwijking geldt namelijk alleen de AFM nodig met betrekking tot voor de laatste kolom, waarin het deel waar de AFM toezicht op AFM-woordvoerders brachten houdt. DNB houdt toezicht op de echter al enige tijd naar buiten dat deze werkwijze zijn doel Wat de duidelijk- teksten in het reglement en de uitvoeringsovereenkomst. Of DNB voorbijschoot en een te zware druk op de organisatie legde. Ook heid ook niet ten echter ook bereid is tot overleg over de afwijking van de voorge- De toeslagenmatrix blijft de gemoederen bezighouden. minister Kamp van Sociale Zaken goede komt. schreven teksten is vooralsnog en Werkgelegenheid had ten niet bekend. Na een verlate introductie en diverse aanpassingen gedurende aanzien van het toeslagenlabel teksten staan met persoonlijke de periode dat deze matrix van kracht is, zijn de mogelijkheden begin dit jaar al aangegeven dat uitingen, zoals de startbrief en Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem om af te wijken van de matrix onlangs weer gewijzigd. dit niet tot verwarring mag leiden. het UPO. De mogelijkheid tot dan gerust contact op met uw Mercer-consultant of Pensioenfondsen mogen tot nader afwijking geldt dus niet voor met Richard Witteveen. Of deze wijzigingen de uitvoeringspraktijk nu echt order zelf de afweging maken het pensioenreglement en de vergemakkelijken is echter de vraag. of het label de kwaliteit van de uitvoeringsovereenkomst. Al met E-mail: richard.witteveen@mercer.com informatievoorziening aan hun al is de mogelijkheid om van de Tel.: 0031 20 43 13 704 Richard Witteveen ■ Legal deelnemers ten goede komt. standaardteksten af te wijken dus26 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 27
  • 15. De euro en ons pensioen Ik ben geen pessimist, ik ben een realist! Zet u schrap, want het einde van de problemen met de euro is mogelijkerwijs nog niet in zicht. De eurozone staat onder druk, de verworvenheden uit de verzorgingsstaat blijken steeds moeilijker houdbaar. Sociale onrust kan het gevolg zijn. Hiervan zijn de tekenen immers reeds talrijk, in de gehele eurozone. De ontwikkelingen binnen de waardevastheid van de euro. De Ir. Dennis van Ek ■ AAG CFA, Mercer Eurozone volgen elkaar snel op. vraag dringt zich op : wat is de Dalende huizenprijzen, toene- euro? Daarvoor eerst een stukje mende werkloosheid en onrusten, geschiedenis. problemen met banken, verzeke- raars, pensioenfondsen en sinds Wat is de geschiedenisDit artikel bevat naast vorig jaar ook met overheden. Er van de euro?feitelijkheden ook opinies, die is onzekerheid over de toekomst In 1944 vindt de Bretton Woodsvoor rekening van D. van Ek van de euro. Wat is de toekomst conferentie plaats. Hier wordt, een monetair systeem van ‘fiat’- In 1972 wordt in de EEG de Wat is het probleem van de euro? van de euro? Kunnen we lessen op voorstel van J.M. Keynes, geld: ergo gedrukt geld zonder Europese ‘Muntslang’ ingevoerd, Het kernprobleem van de eurozijn en niet noodzakelijkerwijze onderliggende goudwaarde. Dit welke in 1978 eindigt door hyper- is dat het een fiatmunt betreftde zienswijzen van Mercervertegenwoordigen. ,,Diegenen die zich niet de geschiedenis geld kan worden gedrukt in de vorm van biljetten (‘monetaire inflatie. De opvolger is in 1979 het Europees Monetair Stelsel, zonder dekking van en inwis- selbaarheid in goud of zilver. De kunnen herinneren, zijn gedoemd deze inflatie’) en in de vorm van krediet ( ‘kredietinflatie’ of of EMS, welke in feite instort in 1992. In 1999 begint de (huidige) munt is gebaseerd op vertrouwen. Dit vertrouwen zou gerechtvaar- te herhalen.” - George Santayana ‘kredietexpansie’). Het woord ‘krediet’ stamt van het Latijnse Europese Monetaire Unie, of EMU, die de Europese Gemeenschap digd kunnen zijn zolang er niet veel euro’s worden bijgedrukt. trekken uit de geschiedenis? de dollar gekoppeld aan goud. ‘credere’ en betekent geloven of vervangt. De euro wordt de Vanuit ons vakgebied en onze Alle valuta worden gekoppeld vertrouwen. Een andere bena- opvolger van de (mislukte) ecu. Echter, er zijn zeer veel euro’s klanten komt de vraag op wat de aan de dollar en de dollar wordt ming voor krediet is schuld. De girale euro wordt ingevoerd bijgedrukt. euro betekent voor ons pensioen. de wereldreservemunt. Voorts in 1999. De monetaire euro wordt worden het IMF en de Wereld- ingevoerd door 12 landen in 2002. Over de afgelopen 10 jaar is de Wat betekent de euro voor ons bank opgericht. monetaire en kredietinflatie pensioen? gemiddeld circa 5 á 10% per jaar Mensen bouwen pensioen op In 1971 maakt de regering (onder C1 Monetary aggregates1) M1 geweest. om zich tijdens de oude dag van leiding van Richard Nixon) van de (Annual growth rates; seasonally adjusted) M3 Daarnaast worden de eisen van inkomen te voorzien. VS een einde aan de mogelijkheid het stabiliteitspact massaal 20 20 Een belangrijke bepaling uit om 35 dollars in te wisselen voor genegeerd of mee geknoeid. Er is de Pensioenwet is het verbod 1 ounce aan goud. Deze mogelijk- nauwelijks sprake van acceptatie 15 15 om pensioenuitkeringen in een heid bestond voor buitenlandse bij Europeanen en er is geen andere valuta dan euro’s vast te overheden. Voor Amerikanen fiscale of politieke eenheid. Eén 10 10 stellen, of om bijvoorbeeld zorg zelf was (het bezit en de handel maat past alles. in plaats van geld aan te bieden. in) goud in 1933 door de regering Dit betekent dat de zekerheid (onder leiding van Franklin 5 5 Wat is de toekomst van de euro? op een ‘goede oude dag’, die Roosevelt) al verboden. Dat Een mogelijk toekomstscenario thans kan worden geboden door verbod werd opgeheven in 1975. 0 0 voor de euro waar ik zelf een Nederlandse pensioenfondsen en Het sluiten van het ‘goudraam’ in behoorlijke waarschijnlijkheid verzekeraars, direct afhankelijk 1971 markeert de overstap van -5 -5 aan toedicht, betreft het vol- 2000 2002 2004 2006 2008 2010 is van het vertrouwen en de een goudwisselstandaard naar Source: ECB. gende.28 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 29
  • 16. Persbericht De toekomstprognose van de Onder dit scenario is de kans dat Een laatste noot voor de lezers Uit het onderzoek komt naar voren dat in Polen medewerkers die verzuimen over het terugkeren op euro is, puntsgewijs: de euro 2020 haalt gering. die mij nu toch eerder een pes- (92%) de meeste ondernemingen toegang hebben de werkvloer. Ook het bieden van een zogenaamde ¡ eerste tekenen ontrafeling in simist dan een realist vinden: tot het aantal verzuimdagen van medewerkers, ‘aanwezigheidsbonus’, een eenmalige uitkering per Griekenland; Een woord van relativering én mijn vurige hoop is dat ik met Frankrijk staat met 69% van de ondernemingen op jaar als de medewerker niet ziek is geweest, wordt ¡ domino-effect bij andere waarschuwing dit scenario achteraf veel meer de laatste plaats. Andere vormen van verzuimcijfers niet vaak gebruikt slechts 23% van de ondernemin- periferie landen met hoge De beschreven toekomst in de een pessimist zal blijken dan een worden een stuk minder bijgehouden. Onderne- gen hanteert dit. 38% van de respondenten geeft aan schulden; verschillende stadia is thans nog realist… mingen in Italië (56%), Portugal (55%) en Ierland dat zij werknemers laat behandelen op kosten van ¡ dreiging uittreding uit euro- slechts een scenario, zo hóeft (52%) houden ook de reden van het verzuim bij, de werkgever, 39% biedt revalidatievoorzieningen zone, wellicht tevens uit EU; andere Europese landen doen dit in mindere mate aan en slechts 33% houdt rekening met het verzuim ¡ toenemende aarzeling Duits- land om eurozonelanden te ,,Het enige dat men van de geschiedenis of helemaal niet. Het bijhouden van de kosten die gepaard gaan met verzuim komt het meeste voor van een medewerker tijdens diens jaarlijkse beoor- delingsgesprek. helpen; ¡ draagvlak voor euro in Duits- geleerd heeft is dat men er niets van in Spanje (50%), Ierland (48%) en Nederland (42%), slechts 12% van de ondernemingen in Italië en 8% “Verzuimbeheer is op zijn best toevalgebonden,” land en in de hoge schulden geleerd heeft.” - Winston Churchill van de ondernemingen in Frankrijk houdt dit bij. aldus Moerings: “Gerichte beleidsmaatregelen landen zelf verdwijnt; en procedures voor verzuimbeheer en overige ¡ evenals eerder het EMS zal de het niet allemaal te gebeuren. De “Veel ondernemingen laten geld liggen op het gebied geldstromen omtrent sociale zekerheid worden nog EMU ophouden te bestaan; sleutel is gelegen in het maken van verzuimmanagement,” aldus Lex Moerings, geenszins universeel toegepast, en zelfs de moge- ¡ terugkeer nationale valuta, van verstandige politieke keuzes. Senior Consultant Health&Benefits bij Mercer lijkheden om snel en nauwkeurig de afwezigheid te rancune jegens EU stijgt; Nederland: “Doordat veel ondernemingen geen meten zijn erg beperkt. Veel werkgevers bieden een ¡ hoge kans op uiteenvallen Laat ons echter gewaarschuwd inzicht hebben in de omvang en samenhang van alle breed scala aan zorggerelateerde voorzieningen, Europese Unie; zijn. geldstromen met betrekking tot sociale zekerheid maar hun initiatieven worden voortgedreven door ¡ protectionisme doet weer zijn Heeft u vragen of wilt u meer informatie, neem kunnen zij het verzuim en arbeidsongeschiktheid werving en behoud van werknemers. Het lijkt erop intrede; dan gerust contact op met Dennis van Ek. ook niet goed managen. Werkgevers doen er daarom dat deze voorzieningen maar zeer zelden worden ¡ concurrerende devaluaties; goed aan om zich breder en beter te richten op geïntegreerd in een bredere context van werkne- ¡ toekomstige kapitaalcontroles. E-mail: dennis.van.ek@mercer.com de (achterliggende) oorzaken en kosten van en mergezondheid en -welzijn en verzuimbeheer. Tel.: 0031 20 54 19 409 arbeidsongeschiktheid” In een tijd dat de kosten onder de loep worden genomen, blijft verzuimbeheer een ondergeschoven Aantal verzuimdagen en oorzaken kindje. Feitelijk biedt het dus enorme mogelijkheden Volgens het onderzoek verzuimen medewerkers in voor besparingen en grotere productiviteit.” Oostenrijk het langste, namelijk gemiddeld 9 dagen Persbericht per jaar. In Duitsland en Frankrijk ligt het aantal Over Mercer dagen gemiddeld op 8, werknemers in Polen en Mercer is een vooraanstaande mondiale aanbieder Nederland verzuimen gemiddeld 7 dagen per jaar. van advies-, outsourcing- en beleggingsdiensten. De Het minste aantal dagen verzuim is te vinden in consultants van Mercer bieden de klant ondersteu- Ierland, Portugal en Spanje, gemiddeld 4 dagen per ning bij het oplossen van complexe vraagstukken Onderzoek Mercer: jaar. Over het algemeen gelooft 20% van de onder- ten aanzien van arbeidsvoorwaarden en menselijk vraagden dat het gemiddelde aantal dagen ziekte- kapitaal, en bij het ontwerpen en beheren van Geen controle op verzuim verlof per werknemer sinds 2007 is toegenomen; 27% zegt dat dit cijfer is afgenomen en 32% dat het min of meer gelijk is gebleven. Per land verschillen ziektekostenregelingen, sociale voorzieningen en pensioenen. Mercer is marktleider op het vlak van outsourcing van arbeidsvoorwaarden. De beleg- door gebrek aan gegevens deze cijfers echter aanzienlijk. In Nederland (55%) gingsdiensten betreffen onder meer beleggingsad- en Ierland (54%) rapporteren veel ondernemingen viezen en multi-managerbeleggingsbeheer. Mercer een afname in het verzuim. Spier-pees-bot-klachten, heeft meer dan 18.000 mensen in dienst, verspreid geestelijke gezondheidsklachten en kanker worden over ruim 40 landen. De onderneming is een vol- genoemd als de top drie veroorzakers van verzuim. ledige dochteronderneming van Marsh & McLennan Maar het meest opzienbarende cijfer wat uit het Companies, Inc., dat genoteerd staat op de beurzen Nederlanders verzuimen zeven dagen per jaar werknemers afwezig zijn, zegt slechts een derde onderzoek naar voren komt is dat maar liefst 45% van New York, Chicago en Londen (tikkersymbool: (35%) van de ondervraagden dat zij de oorzaak van van de onderzochte ondernemingen geen enkel idee MMC). Voor meer informatie, zie www.mercer.nl. Amstelveen, 25 mei 2011 – In een tijd dat veel het verzuim van hun werknemers kunnen achter- heeft van de top drie oorzaken van verzuim. organisaties proberen hun kosten te beperken, halen, en beschikt nog minder (27%) over gegevens zijn tal van ondernemingen niet in staat effectief inzake de directe kosten van het verzuim van hun Wel beleid, maar mager qua inhoud hun verzuimcijfers te beheren wegens een gebrek werknemers. In Frankrijk (29%), Groot Brittannie Meer dan de helft van de onderzochte ondernemin- aan goede gegevens, zo blijkt uit Mercers 2010 (25%) en Italië (23%) heeft een groot deel van de gen (66%) geeft aan een verzuimbeleid te hebben, Pan-European Health Benefit issues onderzoek. ondervraagde ondernemingen aan dat zij geen echter dit beleid bevat vaak niet alle benodigde Hoewel de meerderheid (82%) toegang heeft tot toegang heeft tot goede gegevens over de mate, de elementen. Zo geeft minder dan de helft (45%) van eenvoudige gegevens over het aantal dagen dat hun oorzaken en de kosten van verzuim. de ondernemingen aan dat zij gesprekken houdt met30 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 31
  • 17. Summary Summary Relieving the cares of the self-insurer Group health insurance: after six years, Defined contribution schemes in light of The euro is our pension Interview with Roel Keppel of G4S Secure Solutions Nederland it’s time for action the pension agreement I’m not a pessimist – I’m a realist! Sickness, absenteeism, reintegration, the Return to Rick Wijsman Tim Burggraaf Dennis van Ek Work Regulations (WGA), the Fully Disabled Persons Much has changed with regard to group health Due to disagreement within the trade unions, no Brace yourself: the end of the problems surrounding Income Scheme (IVA): this is a complex matter. And insurance in the last six years. No-claims have actual pension agreement has been reached to the euro is probably not yet in sight. The eurozone the way the market operates with regard to the WGA been replaced by mandatory deductibles, while date. As a result, a new round of negotiations with is under pressure; the welfare state’s achievements doesn’t make things any simpler. Or any cheaper – or cuts have been made in basic health insurance. employers will be conducted. Even so, the outlines are becoming increasingly difficult to maintain. The does it? G4S Secure Solutions Nederland, a provider In recent years, health insurance companies have of agreements between employers and employees result could be social unrest. After all, there are of security services, became the self-insurer for been responding to the responsibilities of employers appear clear. Aside from the actual number of already many signs of this throughout the eurozone. a number of companies for the WGA and saved and employees regarding prevention, reintegration guarantees in the past, what has to be made clear hundreds of thousands of euros. and employability. Oddly enough, many employers in the future is that guaranteed pensions do not have paid little attention to all these developments exist and that it is the participants themselves who The cabinet’s standpoint regarding and have made scarcely any use of them – despite ultimately bear the risks of pension schemes. the financing of the WGA the fact that integrated health management is now Leo Bil included on the agenda of collective bargaining The antisocial flood of social media: In a letter dated 25 March 2011 sent by the Dutch agreement negotiations. Sustainable employability, what’s the use of it? Cabinet to the House of Representatives, the cabinet age-conscious personnel policy and informal care Antoni van Huissteden and Gabriëlle van Leeuwen announced its standpoint with regard to the financ- are increasingly being included as mandatory in new Oyogi, Shoutwire, Digg, Facebook, Rollyo, LinkedIn, ing and privatisation of the WGA. The evaluation collective bargaining agreements. Now that six years Butterfly, Squish, Vimeo, Slideshare, Hyves, Twitter, report of July 2009 is a major factor in support of have passed (or whenever their contracts terminate), vSocial, Wink, Trumba and Orb – and these are the cabinet’s standpoint. This report concluded that it would be advisable for employers to start seri- just a few of the social media channels. You know there was no conclusive evidence that self-insurers, ously assessing market conformity and finally start about Hyves because you’ve heard your children or including the insurance companies, could reinte- looking into the options available to them. grandchildren mention it. Facebook – that’s what grate persons receiving WGA benefits any better that film you just saw in the cinema was about, than the Employee Insurance Agency. The fact is right? And you’ve created a profile on LinkedIn that that a large proportion of these figures were derived Countervailing power for pension funds: keeps telling you it’s only ‘55% complete’ but how from reintegration observations of persons receiving a matter of balance to resolve this problem completely eludes you. You invalidity benefits – all in all, therefore, an entirely Jelle Beenen always accept invitations to be connected from different kind of risk. On the other hand, insurance The word ‘Countervailing Power’ has become a colleagues, friends and acquaintances, but that’s companies had no concrete evidence that they were household concept in the world of pensions in the about as far as it goes. But what’s the use of Twitter actually performing any better in regard to limiting last two years. Although it arose fairly suddenly, anyway, with all those hashtags, links and people long-term absenteeism and WGA risk and encourag- this concept, all things considered, did not come dying to share their opinions with the world? Yet ing a return to work. In this sense, experience has as a bolt from the blue. During the past decades, with everyone using social media, it must be good shown us that there are major differences among pension fund investments have increased strongly for something. This article, based on the user the various insurance companies. in size and complexity, with an ever-increasing experiences of Peter Borgdorff, Chairman of pension degree of outsourcing of components of the invest- fund Zorg en Welzijn, addresses the possibilities ment process as a logical consequence. In fact, this offered by social media. could indicate good governance on the part of the pension fund board, which is aware of the limits of Deviating from the pension indexation matrix its own skills and expertise. This is expressed in with the aim of better communication? the performance of business, whereby the pension Richard Witteveen fund demonstrates its awareness of the fact that The pension indexation matrix continues to be a it lacks said skills and expertise and therefore has tough issue. After an overdue introduction and vari- to outsource activities to experts. In this connec- ous changes made during the period in which this tion, a good countervailing power is intended to matrix applied, the possibilities for deviating from ensure that it is indeed the administration that is the matrix were recently changed again. But will outsourced not the decision-making and policy. these changes actually make the practical aspects of implementation any easier?32 Mercer Signaal Juni 2011 Mercer Signaal Juni 2011 33
  • 18. Onze dienstverlening Retirement, Risk & Finance trainingen en functiewaardering. HR-beleid en het managen van Zowel strategisch als praktisch Met behulp van tools, procedures de HR-aspecten van fusies, over- advies en begeleiding op en methods berekent Mercer niet names en herstructureringen. het gebied van pensioenen. alleen de meest praktische, maar Toepasbare oplossingen voor ook de meest kostenefficiënte Surveys & Products complexe pensioenvraagstukken, oplossingen. Information Product Solutions plus de uitvoering ervan. Mercer (IPS) brengt Mercers wereldwijde consultants bestuderen maat- Investment Consulting human resource informatie bij schappelijke ontwikkelingen en Mercer is de aangewezen adviseur elkaar in zowel rapporten als in continu veranderende regelgeving als u op zoek bent naar ondersteu- online tools. Wij verzorgen de en vertalen dit naar praktische ning voor en professionalisering hulpmiddelen (data) die onze adviezen. Wij ontwerpen de best van uw beleggingsbeleid. Mercer klanten en onze consultants nodig passende pensioenregeling. Dat biedt beleidsmatige ondersteuning hebben om hun strategische doen we door maatwerk te leveren van het hele proces. Van bestuur- beslissingen rondom HR te voor alle facetten van de pensi- lijk beleggingsadvies tot en met de verbeteren. Wij richten ons op oenproblematiek. Van toetsing inrichting van de beheerstructuur het coördineren en uitvoeren aan wettelijke kaders tot het en bewaking van de uitvoering van (inter)nationale belonings- verlenen van juridisch, actuarieel van de gekozen strategie. Ook onderzoeken, het publiceren of financieel advies. kunt u bij Mercer terecht voor een van de onderzoeksresultaten en ‘second opinion’ over uw beleg- het uitvoeren van benchmarks. Health & Benefits gingsbeleid- en organisatie. Onze Daarnaast richt de unit ‘Expat Advies over alle facetten van dienstverlening geeft u grip op het Consulting’ zich op alles wat employee benefits. Van pensioen, beleid bij de bepaling en invulling op HR-gebied komt kijken bij ziektekostenvoorzieningen en van uw risicobudget. Uiteindelijk uitzending naar het buitenland ongevallenverzekeringen tot en doel is waarde voor uw geld - advies, berekeningen en data met verzuimbeheersing, dankzij een optimaal beheerde (bijvoorbeeld Cost-of-Living en arbeidsongeschiktheid, WGA beleggingsportefeuille. Quality-of-living)- samen met en eigenrisicodragerschap. een online tool voor expat Mercer treedt op als onafhankelijk Detachering & administratie en simulaties. adviseur naar de verzekeraar Interimmanagement in de rol van samenwerkend Als u professionals nodig hebt Mergers & Acquisitions consultant of intermediair. De met een actuariële achtergrond Ondersteunt alle facetten van Mercer-matrix methode selecteert en diepgaande ICT-kennis. Ook het fusie- en overnametraject. de meest geschikte verzekeraar of bemiddeling van HR-professionals Van pre-deal due dilligence tot dienstverlener. en case- en caremanagers. integratie. Human Capital Legal Advies Certificering Advies bij uiteenlopende organi- Juridisch advies op het gebied De verplichte actuariële satie en personeelsvraagstukken. van arbeidsvoorwaarden en certificering van de jaarrekening Onze consultants helpen bij pensioenen. Van professionals van een pensioenfonds, door een strategiebepaling, prestatiever- met civielrechtelijke, fiscaal- onafhankelijke certificerende betering, carrièreontwikkeling, rechtelijke, Europeesrechtelijke actuaris. Bij Mercer ter wille van beloning en personeelsplanning. en internationale specialisaties. die onafhankelijkheid uitgevoerd Doel is uw HRM-beleid op een door een aparte BV. hoger plan te brengen. Individuele International Consulting en collectieve talenten zijn waar- Voor geïntegreerde zakelijke debepalend voor uw bedrijf. Wij oplossingen voor internationale adviseren over beloningsstrate- klanten: het ondersteunen van gieën, performance management, multinationals inzake mondiaal34 Mercer Signaal Juni 2011
  • 19. Kantoor AmstelveenStartbaan 6, 1185 XR AmstelveenPostbus 2271, 1180 EG AmstelveenTel. 0031 20 43 13 700, Fax 0031 20 43 13 799Kantoor ApeldoornPrins Willem Alexanderlaan 719, 7311 ST ApeldoornPostbus 1357, 7301 BP ApeldoornTel. 0031 55 52 11 253, Fax 0031 55 57 60 617Kantoor GroningenBoumaboulevard 95, 9723 ZS GroningenTel. 0031 50 36 50 600, Fax 0031 50 36 50 649Kantoor RotterdamGroot Handelsgebouw (ingang E)Conradstraat 18, 3013 AP RotterdamPostbus 124, 3000 AC RotterdamTel. 0031 10 40 60 800, Fax 0031 10 40 60 890Kantoor ‘s-HertogenboschBruistensingel 158, 5232 AC ‘s-HertogenboschTel. 0031 73 64 06 900, Fax 0031 73 64 06 949www.mercer.nlWilt u Mercer Signaal per e-mail ontvangen?Laat het ons weten via marketing.nl@mercer.com. Copyright 2011 Mercer (Nederland) B.V. Alle rechten voorbehouden