• Share
  • Email
  • Embed
  • Like
  • Save
  • Private Content
Reportsonworkshop
 

Reportsonworkshop

on

  • 498 views

 

Statistics

Views

Total Views
498
Views on SlideShare
498
Embed Views
0

Actions

Likes
1
Downloads
4
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Reportsonworkshop Reportsonworkshop Document Transcript

    • Монгол улсын их дээд сургуулиудын компьютерийн ухаанычиглэлээр дээд боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэх сургалтын хөтөлбөр, олон улсын туршлага, хандлага Эрдэм шинжилгээний хурaл Монгол Улсын Их Сургууль Математик Компьютерийн Сургууль (2009.12.12)1
    • Хурлын зохион байгуулах хороо: 1. Д.Гармаа, МУИС, МКС 2. Б.Нэргүй, МУИС, МКС 3. Ш.Нямбаа, МУИС, МКС 4. Ш.Уянга, МУИС, МКС 5. О.Отгоннаран, МУИС, МКС 6. А.Амарзаяа, МУИС, МКС 7. Н.Мөнхцэцэг, МУИС, МКС 8. Л.Мөнхтуяа, МУБИС, КМТС 9. Н.Оюун-эрдэнэ, МУИС, МТС 10. А.Алтангэрэл, ШУТИС, ХМТС 11. С.Байгальтөгс, ШУТИС, КТМС2
    • АгуулгаКомпьютер, мэдээллийн технологийн чиглэлийн хичээлийн сургалтын орчин үеийн чиг хандлага ...... 4Мэдээллийн технологийн салбарын ACM (Association for Computing Machinery)-н хөтөлбөрийгМонголын их дээд сургуулиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгаа....................................................... 5Монгол улсын их дээд сургуулийн Програм хангамжийн инженер бэлтгэх сургалтын хөтөлбөрийнагуулгын тохироцийг тодорхойлох тухайд (МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлж) .... 8Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандарт ба түүний зарим асуудлууд ............ 9Мэдээллийн Технологийн Инженерийн Суурь Шалгалт, Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгохсургалтын стандартын агуулгуудын харьцуулсан судалгаа ....................................................................... 10EVALUATION ON ICT EDUCATION CONTENTS LINKAGES IN GENERAL AND TERTIARY EDUCATION OFMONGOLIA ...................................................................................................................................................... 13Мэдээллийн технологи, програм хангамжийн чиглэлээр их дээд сургууль төгсөгчдийн мэдлэг,чадварын талаар сэтгэл ханамжийн судалгааны тайлан ........................................................................... 18Монгол улсад мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их дээд сургуулиудынсургалтын макро орчинд хийсэн дүн шинжилгээ ....................................................................................... 19Мэдээлэл зүйн сургалтаар асуудал шийдвэрлэх арга барил төлөвшүүлэх арга зүй............................... 23Технологийн давуу талыг ашиглан алсын зайн сургалтын шинэ аргыг турших нь: Технологийнтусламжтайгаар боловсролын хүртээмжийг тэгшитгэх боломж ............................................................... 26“ЮүЭсАй” сургуулийн сургалтын цахим орчин ........................................................................................... 29Сургалтын шинэ технологи буюу виртуаль лаборатори ............................................................................. 31Зааварчилгааны дизайны онолд үндэслэн сургалтын үр ашигтай электрон материал бүтээх нь ......... 33Нээлттэй програм хангамжийг боловсролын салбарт ашиглах нь ............................................................ 36е-Сургалтын хуваарилагдсан систем байгуулах зарчмын асуудалд .......................................................... 37E-Learning Model Based On Semantic Web Technology ................................................................................ 40Монгол улсад програмист бэлтгэх, програм хангамжийн ......................................................................... 443
    • Компьютер, мэдээллийн технологийн чиглэлийн хичээлийн сургалтын орчин үеийн чиг хандлага А.Амарзаяа, МУИС, МКС zaya_math@yahoo.com1970-аад оны сүүл үеэс Монгол улсын их, дээд сургуулиудад тооцооллын машин ашиглан тооцонбодох арга, алгоритм, машины хэл үзэж эхэлсэн нь энэ чиглэлийн сургалт, эрдэм шинжилгээний ажилманай улсад хөгжин дэлгэрэх эхлэл болсон юм. Өнгөрсөн хугацаанд тусдаа бие даасан салбар болонхөгжиж ирлээ. Компьютер, мэдээллийн технологийн салбарын хурдацтай хөгжил, тэдгээрийн бизнесболоод өдөр тутмын амьдралд хэрэглэх хэрэглээ улам бүр өсөн нэмэгдэж буй зэргээс хамааран энэчиглэлийн мэргэжлийн боловсролын сургалтын чанарыг дээшлүүлэх, сургалтын хөтөлбөр хийгээдагуулгыг байнга шинэлэг байлгах хэрэгцээ шаардлага зөвхөн манай улсын дээд, дунд, тусгайболовсролын хувьд бус дэлхийн бусад орнуудын өмнө тавигдаж байна. Өдгөө олон улсын, нэр хүндбүхий мэргэжлийн нийгэмлэг, холбоодоос компьютер, мэдээллийн технологийн сургалтынтөлөвлөгөөг шинэчлэх, боловсруулах талаарх арга зүйн зөвлөмж, зөвлөгөө боловсруулах зэрэг ажлыголон улсын хэмжээнд хамтран хэрэгжүүлж эхэлснээс хойш олон жилийн нүүр үзэж байна. ACM(American Computing Machinery), AIS (Association for Information Systems) болон Computer Society,Institute of Electric and Electronic Engineers (IEEE-CS) зэрэг байгууллагуудаас хамтран гаргасансургалтын төлөвлөгөөний зөвлөмжийн үзэл баримтлал, хандлагын тухай товч танилцуулъя. Эдгээрсалбарыг бүхэлд нь “computing” буюу “тооцоолол” гэж нэрлээд байгаа бөгөөд бид цаашидорчуулгагүйгээр “компьютинг” хэмээн нэрлэх болно. ACM байгууллагаас K12 буюу бага, дунд, ахлахангийн 12 жилийн сургалттай боловсролд зориулсан компьютерийн ухааны сургалтын хөтөлбөр,хөтөлбөр боловсруулах зөвлөмжийг гаргасан нь манай улсын боловсрол судлаачид, бодлогоболовсруулагчдын хувьд чухал гарын авлага болж байна. Уг зөвлөмжид Компьютерийн ухаан(Computer Science), Компьютерийн инженерчлэл (Computer Еngineering), Мэдээллийн систем(Information Systems), Мэдээллийн технологи (Information Technology), Програмчиллын инженерчлэл(Software Engineering) зэрэг мэргэжлийн хичээлийн үлгэрчилсэн хөтөлбөр, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхзөвлөмж, хичээлүүдийн агуулга, хоорондын холбоо зэргийн тухай дурдсаны дотор мэргэжил тусбүрээр төгсөгч онол, хэрэглээний аль салбарт ажил эрхлэхийг графикаар дүрсэлсэн нь сонирхолтойбайдаг.Ийм төрлийн графикууд нь багш сурган хүмүүжүүлэгч, суралцагч оюутан, шинээр элсэнсуралцагчдад чухал хэрэгцээтэй гарын авлага болно. Их дээд сургууль, багш сурган хүмүүжүүлэгчид,мэргэжлийн тэнхмийн зүгээс хэрэглээний технологийг онолын болон хэрэглээний түвшинд альалинд нь түлхүү авч үздэг ч байгууллагын асуудалд бага ач холбогдол өгдөг програмчиллынинженерүүдэд ямар төрлийн хичээлийг түлхүү оруулах вэ гэдгийг шийдэхэд дээрх график тусална.Түүнчлэн ирээдүйд хэрэглээнээс илүү онолын чиглэлээр суралцах, ажиллах сонирхолтой суралцагчямар мэргэжлийн ангид элсэн орвол зохистойг шийдэхэд ийм график тусална. Ийм графикуудадүндэслэн дээрх мэргэжлүүдийн сургалтын төлөвлөгөөг боловсруулах, хичээл хоорондын ялгаагтогтоох боломжтой. Энэ асуудлын талаар бид энэхүү илтгэлдээ авч үзэх болно.Мөн судалгааны явцад Сингапурын Их Сургууль, Наняны Технологийн Их Сургууль, Кореа ИхСургууль, КАИСТ, Хунаны Их Сургууль гэх мэт гадаад улсын их сургуулиуд дээр дурьсданмэргэжлээр сургалтын хөтөлбөрөө хэрхэн боловсруулдаг туршлагуудын талаар авч үзэх болно.4
    • Мэдээллийн технологийн салбарын ACM (Association for Computing Machinery)-н хөтөлбөрийг Монголын их дээд сургуулиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгааН.Мөнхцэцэг, О.ОтгоннаранМУИС.МКС moogmonkhoo_n@yahoo.com, ona@num.edu.mnМэдээллийн технологийн салбарМэдээллийн Технологи бол дамжуулж байгаа мэдээлэлд нь биш технологид нь анхаардаг. МТ болшинэ, хурдан хөгжиж буй салбар, бизнесийн болон бусад байгууллагуудын өдөр тутмын хэрэгцээндтохирсон (олон нийтэд тохирсон) практик-амьдралд ойр хариулт өгдөг салбар юм.Мэдээллийн технологийн салбарт үздэг хичээлүүд  ACM-н (IT 2008 curriculum) Мэдээллийн технологийн салбарт судлахад санал болгосон хичээлүүдийг Монголын их дээд сургуулиуд (MУИС.МКС мэдээллийн систем, МУИС.МТС сүлжээний инженер, КТМС мэдээллийн систем) ангиудын хөтөлбөртэй харьцуулсан судалгааг эхний хувилбараар хийсэн.Судалгааг хийхдээ хавсралт 1(IT2008.xls файл)-н хүснэгт 1 д судалгаанд хамрагдаж байгаа сургуулиудад уг хичээл орж байгаа эсэхийг oюутны гарын авлага-т тулгуурлан гаргасан.  Судалгаанд 3 сургуулийг хамруулан Information Technology 2008 Curriculum-н тухайн багцад багтаж байгаа хичээлүүд бүгд багтаж байвал 5 оноо өгнө.(ACM тухайн хичээлийг үнэлэхдээ 5 оноо өгдөг.)  Хэрвээ зарим нь орж байвал хувилах арга хэрэглэсэн.(Жнь:Аль нэг бүлэг 8 хичээлтэй бөгөөд харьцуулж үзэж байгаа аль нэг сургуульд 4 хичээл нь орж байвал 5/8*4=2.5 гэсэн оноог тавьж хавсралт 1 хүснэгт 2-г гаргав. ) INDEX Body of knowledge MKS KTMS MTS ITF Information Technology Fundamentals (25 core hours) 5 5 5 HCI Human Computer Interaction (20 core hours) 2.8 0.7 2.8 IAS Information Assurance and Security (23 core hours) 3.5 4 2 IM Information Management (34 core hours) 4.1 4.1 2.5 IPT Integrative Programming & Technologies (23 core hours) 4.1 2.8 2.8 MS. Math and Statistics for IT (38 core hours) 2.1 4.2 2.1 NET Networking 4.1 4.1 4.1 PF. Programming Fundamentals (38 core hours) 5 5 5 PT. Platform Technologies 1.6 2.5 0.85
    • SA. System Administration and Maintenance (11 core hours) 1.25 1.25 5 SIA. System Integration and Architecture (21 core hours) 2.5 3.5 0.7 SP. Social and Professional Issues (23 core hours) 3.3 4.4 0 WS. Web Systems and Technologies (22 core hours) 4.1 4.1 3.3 6 5 ACM 4 MKS 3 KTMS 2 MTS 1 0 Management Networking Information Programming Web Systems Fundamentals Integration Administration Computer Statistics for IT Professional Technology Technologies Information Assurance Programming Information Social and Human Integrative System Platform Math and System ITF. HCI. IAS. IM IPT MS. NET PF. PT. SA. SIA. SP. WS. and MКС , МТС , КТМС сургуулиудын мэдээллийн технологийн ангиудын хичээлийн агуулга болон тохирцыг Портерийн аргаар хэмжиж харьцуулсан нь Сургалтын агуулга нь оюутнуудын ур чадварт нөлөөлж буй хүчин зүйлүүдийг судлахад чухалхэмжигдэхүүн юм. Сургалтын агуулга нь стандартад суурилсан реформ оюутнуудын амжилтандхэрхэн нөлөөлж буйг шалгах орцын хэмжигдэхүүн болдог. Энэ судалгаандаа “Сургалтын агуулгыг хэмжих” эрдэмтэн А.С.Портерын аргыгхэрэглэн,Агуулга хоорондын давхцлын зэргийг тодорхойлсон тохирцын индексийг тодорхойлсон.Эдгээр арга зүйн амин сүнс нь агуулгыг тодорхойлох шалгууруудыг боловсронгуй болгоход чиглэжбайсан. Энд боловсруулсан арга зүй бол сэдвүүд /өргөсөл/ болон танин мэдэхүйн хэрэгцээнийкатегоруудын /гүнзгийрэл/ тусламжтайгаар сургалтын агуулгыг тодорхойлохыг зорьсон. Агуулгыг тодорхойлох шалгууруудыг боловсруулсан нь:Санал болгосон ACM-н стандарт өгөгдөлд үндэслэн агуулгын өргөсөл ба гүнзгийрлийн огтолцол дээрсургалтын агуулга тодорхойлогдоно.Агуулгын гүнзгийрэл хэмжих шалгууруудыг тогтоохдоо ACM –с санал болгосон тухайн хичээлбүрээр гарах үр дүн дээр үндэслэн тэдгээрийг нэгтгэн гаргаж ирсэн. Ерөнхий 5 чадвар 1. Мэдлэг олгох чадвар 2. Асуудал шийдвэрлэж, дүн шинжилгээ хийх чадвар 3. Практикт хэрэгжүүлэх тэдгээрийг үнэлэх 4. Багаар ажиллах чадвар 5. Бусдыг ойлгох чадвар6
    • Hэгтгэгдсэн чадваруудаар ACM-с санал болгосон гарах үр дүнгийн талаарх хүснэгтэндтулгуурлан харгалзах цагуудыг тооцож гаргасан. а. хичээлийн бүлгийн хичээл бүрээр зарцуулсан цаг, б. оюутнуудын танин мэдэхүйн аль төвшинд ач холбогдол өгсөн байдлыг харгалзууланхичээлийн агуулгыг танин мэдэхүйн түвшинд тодорхойлсон стандарт хүснэгтийг гаргаж ирсэн. Стандарт хүснэгтээ сургууль тус бүрийн хувьд гарган хичээлийн агуулгад хийсэн үнэлгээнийхүснэгт гэж нэрлэсэн. Сургууль тус бүрийн үнэлгээний хүснэгтийн нүд бүрийг нийт цагт хуваан тохирцын индексийнхүснэгтийг гаргаж ирсэн Портерийн арга нь өгөгдсөн томьеоны дагуу стандарт хүснэгтийн тохирцын индексийн хүснэгтболон харгалзах сургуулиудын тохирцын индексийн хүснэгтүүдийг ашиглан тохирцын индексийголсон. Хүснэгт3.Индекс нь 0-1-ийн хооронд хэлбэлзэх бөгөөд 1 нь хамгийн сайн тохирцыгилэрхийлнэ.№ Сургуулийн нэр Тохирцын индекс 1 0,91 КТМСургууль 0.8479 0,8 0,7 Stansart 0,6 0,5 KTMS2 МТСургууль 0.7269 0,4 MKS 0,3 0,2 MTS 0,13 МКСургууль 0.8272 0 IndexДээрх хүснэгтээс харахад судалгаанд хамрагдсан сургуулиудын хөтөлбөр ACM-н хөтөлбөртэймэдээллийн технологийн салбарын оюутны гарын авлага дээрх хөтөлбөрийн хувьд тохирцын индекснь ойролцоо сайн гарч ирлээ.Энэхүү судалгааг цаашид үр дүнтэй болгохын тулд багш нар болон оюутнуудаас чанарын болон тоонсудалгааг авч сайжруулах хэрэгтэй.Ашигласан материал МКС, МТС, КТМС-н оюутны гарын авлага Information Technology 2008 Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Technology Association for Computing Machinery (ACM) IEEE Computer Society Porter, M.E "How competitive forces shape strategy", Harvard business Review, March/April 1979. Porter, M.ECompetitive Strategy, Free Press, New York, 1980. ASPRAY, W., MAYADAS, F., AND VARDI, M. 2006. Globalization and Offshoring of Software: A Report of the ACM Job Migration Task Force. Available at http://www.acm.org/globalizationreport/. BEAULIEU, M. 2002. Wireless Internet Applications and Architecture. Addison-Wesley, Boston, MA. thics 10:2, 409-415.7
    • Монгол улсын их дээд сургуулийн Програм хангамжийн инженер бэлтгэх сургалтын хөтөлбөрийн агуулгын тохироцийг тодорхойлох тухайд (МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлж)О.Отгоннаран, Н.МөнхцэцэгМУИС, МКС, Програм хангамжийн тэнхимona@num.edu.mn moogmonkhoo_n@yahoo.comТүлхүүр үгс: сургалтын хөтөлбөр, програм хангамжийн инженерчлэл, агуулгын тохироц,SWEBOKМанай улс Програм зохиогч буюу Програм хангамжийн мэргэжилтнийг 1970-аад оноос бэлтгэжэхэлсэн.Програм хангамжийн мэргэжилтэн бэлтгэхэд баримтлах гол баримт бичиг бол СУРГАЛТЫНХӨТӨЛБӨР билээ. Сургалтын хөтөлбөрөөс төгсөгчдийн чансаа зохих ѐсоор хамаардаг. Иймээссургалтын хөтөлбөртэй холбоотой маш олон асуулт урган гарна: Энэ мэргэжилтнийг бэлтгэдэг манай улсын их, дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөр олон улстай харьцуулбал ямар байна вэ? Энэ мэргэжлээр төгсөгчдийн эзэмшсэн мэдлэг, чадвар ажлын байранд очиход үнэхээр хангалттай байж чадаж байна уу? Манай сургалтын хөтөлбөр Програм зохиогч мэргэжилтнийг бэлтгэж чадаж байна уу? ПХИ-ийн сургалтын хөтөлбөр ямар байх ёстой вэ?Эдгээр асуултад хариулах зорилгоор судалгаа хийж зарим үр дүнгээ та бүхэнд толилуулж байна.Судалгааг зөвхөн МУИС-ийн МКС-ийн сургалтын хөтөлбөрөөр жишээлэн авч хийсэн ба судалгаагбодитой байлгахын тулд дараах аргачлалаар явуулав: 1. ПХИ (Software engineering) салбар гэж юу вэ, түүний өнөөгийн төлөв байдал (ACM, IEEE, INCOSE, NDIA зэрэг олон улсын мэргэжлийн байгууллагууд) - Голчлон ПХИ-ийн мэргэжлийн сэдвүүдийг авч үзсэн бөгөөд нийгмийн ухаан зэрэг мэргэжлийн бус хичээлийг авч үзээгүй. 2. ПХИ-ийн цогц чадамжийн үндсэн бүтцийн хүрээ болгон ашиглаж байгаа Software Engineering Body of Knowledge (SWEBOK)-г судлах 3. Манай их дээд сургуулийн ПХИ-ийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг судалж SWEBOK-тай харьцуулах Агуулгыг тохироц тодорхойлохдоо сэдвийн тандалт судалгаа хийх Агуулгын тохироцийг тогтоохдоо Портерийн арга хэрэглэх Агуулгын тохироцийг тогтоохдоо Вэбийн арга хэрэглэх Судалгаанд МУИС-МКС, МУИС-МТС, ШУТИС-КТМС, ШУТИС-ХМС сургуулийн сургалт хөтөлбөрүүдэд харьцуулсан судалгаа хийх 4. Манай сургалтын хөтөлбөрийн ололт ба дутагдал.Ашигласан материал1. МКС-ийн сургалтын хөтөлбөр2. Curriculum Assessment Andrew C. Porter Vanderbilt University June, 20043. Software Engineering 2004 Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Software Engineering A Volume of the Computing Curricula Series August 23, 20044. Measuring the Content of Instruction: Uses in Research and Practice by Andrew C. Porter8
    • Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандарт ба түүний зарим асуудлуудДок. Н.Оюун-Эрдэнэ, Док. Д.БолормааМонгол Улсын Их Сургууль, Мэдээллийн Технологийн Сургууль{Oyunerdene, bolormaad} @num.edu.mn Мэдээллийн технологийн хурдацтай хөгжиж байгаа өнөө үед компьютерийн ухаан бусадшинжлэх ухаан руу гүнзгий нэвтрэн салбар дундын олон шинэ мэргэжил бий болж байгаа билээ.Сүүлийн 5 жилд хөгжилтэй орнуудад хамгийн ихээр сонирхогдож байгаа чиглэл нь биологийнмэдээлэл зүй, эмнэл зүйн мэдээллийн салбарууд болоод байна. Дээд боловсролын чанар, төгсөн гарч буй мэргэжилтний зах зээл дээрх эрэлт хэрэгцээ тухайнсургуулийн сургалт явуулах мэргэжлийн чиглэлийг тодорхойлох чиг хандлагатай байдаг. Тэгвэлманай орны Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгодог их дээд сургуулийн сургалтын хөтөлбөртэнэ чиглэлийн мэргэжлийн суурь олгох хичээл сургалтын төлөвлөгөөнд тусгагдаагүй байна. Түүгээрч зогсохгүй дээд боловсролын стандартын загвар, мэргэжлийн стандарт нь тодорхой бус байгаа.Суурь хичээлүүдийг сургалтын төлөвлөгөөний стандартад зөв суулгаснаар тухайн шинжлэх ухааныүнэ цэнэ төдий хэмээр товойн гардаг гэж эрдэмтэд үздэг. Зорилгоо зөв тодорхойлохгүйгээр амжилтгаргахад хэцүү байдагтай адилаар стандартаа сайн боловсруулахгүй урсгалаар сургалт явуулах ньнэгэнт хоцрогджээ. Энэ өгүүллийн хүрээнд олон улсын болоод монголын компьютерийн шинжлэх ухаанысургалтын стандартын зарим асуудлууд, тухайлбал сургалтын стандартын уян байдал, суурьшинжлэх ухааны хичээлүүдийн эзлэх хувь хэмжээ, сургалтын стандартыг цаг үетэй хөл нийлүүлэнөөрчилж байх өөрсдийн саналын талаар өгүүлэх болно. Компьютерийн ухааны боловсролыг чанартайболгох нь багш сурган хүмүүжүүлэгчдийн мэдлэг, гадны туршлагыг судлан нэвтрүүлэх боломж,гадаад болон дотоод хамтын ажиллагаанаас шууд хамаарна. Түүнчлэн сургалтын стандартыг баримтлан ажиллахад сургалтын орчин, бусад гадны хүчинзүйлийн нөлөө, нөлөөлөл, түүн дээрх зарим тоо баримт, арван жилийн сургуулийн энэ чиглэлийнсуурь боловсролыг агуулгын өөрчлөлт, түүний хэрэглээний талаар энд дурьдана. Олон улсынсургалтын төлөвлөгөөний стандарт болон манай орны баримталж байгаа стандартын зөрүү байдлынталаар жишээ болгон Компьютерийн инженерийн мэргэжлийн стандартын тухай тус өгүүлэлд тусгав.9
    • Мэдээллийн Технологийн Инженерийн Суурь Шалгалт, Компьютерийн ухааны дээд боловсрол олгох сургалтын стандартын агуулгуудын харьцуулсан судалгааБаттулгын Батням, Осорхүүгийн Ган-ЭнхМУИС, Мэдээллийн Технологийн Сургууль, КМТ-ийн Тэнхим,bbatnyam@num.edu..mn, ganenkh@num.edu..mnМэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээр манай улсад нийт 43 их, дээд сургууль, коллежд(ихэвчлэн) бакалавраас дээш зэрэгтэй инженер, мэргэжилтэн бэлтгэж байна [1]. Энэ олон сургуульмэдээллийн технологийн салбарын боловсон хүчинг бэлтгэж байгаа боловч чанартай инженерүүдийгтөгсгөн гаргаж чадаж байна уу гэсэн асуулт зүй ѐсоор тавигдаж байна.Мэдээллийн технологийн инженерийн ур чадварын стандартаар мэдээллийн технологийн инженерийнэзэмшвэл зохих мэдлэгийн түвшин, чадамж чадавхи болон чадварыг тогтоох бөгөөд мэдээллийнтехнологийн инженерийн шалгалтанд хэрэглэнэ[1]. Мэдээллийн технологийн суурь инженер MNS5737:2007 гэсэн монгол улсын стандартын дагуу манай улсад 2007 оны 10 сараас эхлэн МэдээллийнТехнологийн Инженерийн Суурь Шалгалтыг (МТИСШ) албан ѐсоор авч эхэлсэн.Дараах хүснэгтээр МТИСШ-ыг монгол инженерүүд хэрхэн өгснийг харуулав. Өглөөний шалгалт Өдрийн шалгалт Ерөнхий дүн Бүртгүүлэгчди Шалгуулагч Шалгуулагч Шалгуулагч Амжилтийн Амжилтийн Амжилтийн Тэнцэгчдий Тэнцэгчдий Тэнцэгчдий йн тоо дын тоо дын тоо дын тоо н тоо н тоо н тоо Шалгалт хувь хувь хувь 2006 оны 10 сарын 1 (сорил) 165 123 11 8,9 120 9 7,5 123 6 4,9 2007 оны 4 сарын 1 (сорил) 217 140 5 3,6 140 29 20,7 140 3 2,1 2007 оны 10 сарын 28 (албан ѐсны шалгалт) 50 49 9 18,4 49 29 59,2 49 8 16,3 2008 оны 4 сарын 6 (албан ѐсны шалгалт) 54 52 7 13,5 39 9 23,1 53 7 13,2 2008 оны 10 сарын 19 (албан ѐсны шалгалт) 20 19 4 21.1 15 1 6.7 19 2 10.5 2009 оны 4 сарын 26 (албан ѐсны шалгалт) 20 17 2 11.8 18 8 44.4 19 3 15.8 2009 оны 10 сарын 18 (албан ѐсны шалгалт) 36 36 4 11.1 33 5 15.2 36 2 5.6 Хүснэгт 1. МТИСШ-ыг Монгол улсад өгсөн байдал2006 оны 10 сар болон 2007 оны 4 сарын шалгалт нь сорил хэлбэрээр явагдсан ба үнэгүй байсан учир олонинженерүүд мэдлэгээ сорьжээ. Нийт шалгалтанд орж буй инженерүүдийн тоо сүүлийн жилүүдэд бага зэрэгбуурах хандлагатай байна. 10
    • 70 60 50 40 30 20 Өглөө 10 0 Өдөр Ерөнхий График 1. МТИСШ-нд монгол инженерүүдийн тэнцсэн байдал(%)График 1 –ээс харахад монгол инженерүүдийн програмчлах чадвар нь сайн байгаа бөгөөд харин өглөөнийшалгалтын тэнцсэн хувийг үзвэл онолын мэдлэг нь хангалтгүй байна.Өглөөний шалгалтанд цөөн тоогоор тэнцэж буй учир шалтгааныг олох зорилгоор 2006 оны 10 сараас 2008оны 10 сар хүртэл явагдсан өглөөний шалгалтанд ирсэн асуултын агуулгыг судалж үзэхэд МТИСШ-ынхөтөлбөрийн бүлэг бүрээс ирсэн асуултын тоо нь бараг өөрчлөгдөөгүй байна[2],[3]. Мэдээллийн аюулгүйбайдал, стандарт, менежмент болон эдийн засгийн асуултууд харьцангуй бага зэрэг нэмэгдэх хандлагатайбайна.Шалтгаан нь мэдээллийн технологийн мэргэжилтэн бэлтгэж буй сургуулийн хөтөлбөрт байна гэж үзэнМТИСШ-ын хөтөлбөрийг мэдээллийн технологийн чиглэлээр сургалт явуулж буй монголын их дээдсургуулийн хөтөлбөртөй харьцуулан судалсан [5]. Судалгааны үр дүн болон МТИСШ-нд бэлтгэх сургалтявуулсан туршлагаас авч үзэхэд дараах дүгнэлт хүрч байна.Үүнд мэдээллийн технологийн инженерүүд болон сургалт явуулж буй сургуулийн хувьд: Мэргэжлийн англи хэлний мэдлэгийн түвшин дутмаг, Мэргэжлийн тогтсон нэр томъѐо, үг хэллэг байхгүй, Мэргэжлийн хичээлийн агуулга дээр үндэслэлтэй нэгдсэн нэг ойлголтгүй, Мэргэжлийн зарим нэг суурь хичээл хангалттай агуулгаар орж чаддаггүй, Програмчлалын чадвартаа анхаарал тавихаас биш мэргэжлийн суурь хичээлээр онолын мэдлэг олгохдоо цаад утга учрыг үндэслэлтэй, уялдаа холбоотой, гүн ойлголт өгөх нь бага, Дасгалын ажлын хэмжээ бага, ихэнхдээ дадлага хичээл ордог, Маш хурдтай, олон талаас нь зөв сэтгэж сураагүй, хэвшмэл шинжид (загварт) баригдсан, Цаг хугацааны мэдрэмж, хуваарилалт дутмаг, Мэргэжлийн бус хичээлийн агуулгад анхаарч мэргэжлийн хичээлийн агуулгатай нягт уялдуулж өгөөгүй, Энгийн хялбар зүйлсийг онолын мэдлэгтэйгээ холбож хэрэглэх чадвар сул, Хэтэрхий мэргэжин нарийссан, Нийгэм эдийн засаг болон санхүүгийн байдал, Хувь хүний үндсэн суурь мэдлэг чадвар, Зар сурталчилгаа хангалттай хэмжээнд хийгдэхгүй зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлсөн гэж үзэж байна.Үүнээс гарах арга замыг МТИСШ-ын хөтөлбөрийн агуулгатай МТ-ийн сургуулийн сургалтын хөтөлбөрийг уялдуулах, Мэргэжлийн англи хэлний мэдлэгийг сайжруулах, Мэргэжлийн хэлний нэгдсэн нэр томъѐо, ойлголттой болох – Салбар тус бүрээр тайлбар толь гаргах ПХИ, Өгөгдлийн сан, Сүлжээ, Математик гэх мэт, Мэргэжлийн суурь хичээл ямар хичээл байх дээр тогтож, тэдгээрийн агуулгыг нарийвчлан гаргаж нэгдсэн ойлголттой болох, Мэргэжлийн суурь хичээлд орох ѐстой агуулга орсон байх эсэхэд хяналт тавих, үнэлэлт дүгнэлт өгөх тогтолцоог бий болгох, 11
    • Хичээлүүдийн хоорондх утга агуулгын холбоог нарийвчлан гаргаж, багш нар хоорондоо хамтарч ажиллах, Мэргэжлийн суурь хичээлийн онолын мэдлэгийг уялдаа холбоотой, эмх цэгц, дэс дараатай, шатлалтайгаар гүн гүнзгий олгож, дасгалын ажлаар хийсвэр түвшинд хэрэглэх чадварыг сайжруулж баяжуулах, Хичээлийн явцад аль болох ойрхон давтамжтайгаар хичээлийн гол агуулгыг шалгах тестийг богино хугацаанд авч байх, Мэргэжлийн бус хичээлийн агуулгыг мэргэжлийн хичээлийн агуулгатай аль болох уялдуулан зайлшгүй орох агуулгын хувийг нарийвчлан зааж өгөх, Мэргэжлийн суурь хичээл, мэргэжлийн хичээл, мэргэшүүлэх хичээлийн агуулгыг нарийчлан гаргаж хооронд нь нягт уяалдуулах, Багш нарийн нийгмийн байдалд анхаарч ажиллах боломжийг бүрдүүлэх, Хувь хүний өөрөө бие даан суралцах боломжийг хангахаас гадна, хичээлээс гадуур суралцах боломжийг олгоход анхаарах, төлбөртөй тусгайлсан сургалтыг нэмэгдэл хэлбэртэй явуулах гэж томъѐолж байна.Ном зүй: [1] Мэдээллийн Технологийн Үндэсний Парк www.itpark.mn [2] МТИСШ-ын материал, 2006-2008 он [3] МТИСШ-нд бэлтгэх гарын авлага 1, 2 дэвтэр [4] МТИСШ-ын сурах бичиг 1-5 дэвтэр [5] МУИС-ийн МТС, МТС болон КТМС-ийн сургалтын хөтөлбөр12
    • EVALUATION ON ICT EDUCATION CONTENTS LINKAGES IN GENERAL AND TERTIARY EDUCATION OF MONGOLIA Uyanga.S (NUM, SMCS, Ph.D) Munkhtuya.L(MSUE, CSITS, master)1. ICT Education in General Education1.1 Organization of ICT Training in Secondary Schools The computer training and informatics as a subject has been included in the secondary schoolcurriculum in Mongolia since 1988. The goal is to act on general education by presenting fundamentals incomputer and information science, providing students with basic knowledge and skills to explore differentfields of science, preparing them for their future life and role in a knowledge based society. For past years, anumber of activities were implemented to enhance the informatics subject curriculum, such as developmentof standards, training of informatics subject teachers, development of training manuals and materials for theinformatics subjects in secondary schools.At present the following institutions offer undergraduate and graduate courses in ICT field: the ComputerScience and Management School (CSMS), and Telecommunication and Information Technology School(TITS) of the Mongolian University of Science and Technology (MUST), School of Computer andInformation Technology (SCIT) of the Mongolian State University of Education (MSUE), School ofMathematics and Computer Science (SMCS), and School of Information Technology of the NationalUniversity of Mongolia (NUM), The State Agricultural University and several other private tertiaryeducational institutions. The number of graduated students majored in ICT were 378 in 2002, 443 in 2003,and 523 in 2004 year (NSO 2004). According to the MOECS statistics in 2008, more than 40 tertiaryinstitutions offer undergraduate and graduate courses in ICT field and 6699 students are majoring in ICT in2007-2008 academic years.1.2 The Informatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education, 2004 One of the most important steps taken from government to improve informatics training wasdevelopment of first standard for informatics education in year 2000-2004. In 2004, Mongolian NationalCenter for Standardization and Metrology approved Informatics Education Standard for Primary andSecondary Education. Its implementation commenced from September 2005 and will be updated by 2009.Within this standard Informatics subject should be taught starting from 5th grades from the academic year2005-2006.There are five content domains: Information, Computer, Algorithm, Model, and Information Technology(Table 1, 2. and 3). Each piece of information in particular domain is tightly linked with other pieces ofcontent within the same domain and closely linked with that in other domains.1.3 Analysis on Implementation of the Informatics Curriculum Standard Despite the Informatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education introduced since2004, the most of secondary schools do not follow this standard due to poor quality of Informatics trainingand other reasons. The reasons include: - Secondary schools, especially in rural areas still lack professional informatics teachers; - Most of Informatics teachers are concentrated more on simple ICT usage or on programming; - Lack of teaching and learning materials required under the Informatics standard;13
    • - Lack of computer and hardware supply; - Lack of electricity in rural areas; - Instability of Informatics teachers. Therefore within framework of Curriculum development of University Computing and ICTEducation in Mongolia project in 2008-2009 academic years we carried out survey on implementation of theInformatics Curriculum Standard for Primary and Secondary Education. According to this survey of carriedout in 46 secondary schools (12 of them from rural area), Informatics curriculum of all schools comprisesbasics of computer, Windows operating system, text processing (Microsoft Word), multimedia presentation(Microsoft PowerPoint), spreadsheets (Microsoft Excel) according to the contents of the InformaticsCurriculum Standard. It also confirms that within Informatics subject knowledge and skills defined inInformation and Information technology domains are fully offered to the student. Curriculum of mostschools includes Internet usage (95.6%), Image Processing (91.3%) Algorithms (86.9%), Networking(89.1%), and Modelling (91.3). Information/Information systems (65.2), Information Culture (21.7%) andComputer and Information Ethics (34.7%) included not widely. Standard contents such as Serviceapplications and database are not included in curriculum in all 46 schools. Few schools still offer non-standard contents: Programming (30.4%), Web Technology (15.2%) and Publishing (17.3%). RegardingProgramming survey shows that schools using Programming languages such as C+ and Pascal. From survey on Informatics Curriculum, it can be concluded that implementation of the Informaticscontent standard is not satisfactory in secondary schools and there is still a gap between urban and ruralschools. Especially in this time of rapid development of ICT having great impact in daily life and itsbroadened usage, it has become vital to build up ethical norms of handling with computers and information.It is extremely low scale that the content of Computer and Information Ethics was studied by 34.7% ofsurveyed schools (16.7% of rural schools, 41.2% of UB schools), while the content of Information Culturewas studied by 21.7% (16.7% of rural schools, 23.5% of UB schools) and the content of Information andInformation system was by 65.2% (25% of rural schools, 79.4% of UB schools. It also shows that curriculumcoverage of contents of Information domain is not in same level in urban and rural schools.According to the curriculum survey all schools include contents of Computer, Algorithm, Model, andInformation Technology in their Informatics curriculum according to the Informatics Standard relativelywell. However some contents of Information domain are not fully included in curriculum.As a described in Informatics standard for Primary and Secondary Education, each piece of information inparticular domain (Information, Computer, Algorithm, Model, and Information Technology (Table 1, 2. and3)) should be tightly linked with other pieces of content within the same domain and closely linked with thatin other domains. Unfortunately, curricula at all schools are divided by domains and the most of Informaticsteachers are teaching Informatics by domains. This gives rise to poor linkage between separate contentswhich in turn results in shortcomings that the learners become weak in using them to their needs ascombination or “whole”.2. ICT Education Contents Linkages in General and Tertiary Education2.1 Analyses on Contents Linkages in Curriculums According to this survey carried out in 46 institutions, compulsory ICT curriculum mostly comprisesbasics of computer (100%), Windows operating system (97.8%) text processing (Microsoft Word, 97.8%),multimedia presentation (Microsoft PowerPoint, 97.8%), Internet usage (71.7%), spreadsheets (Microsoft14
    • Excel, 87%), and database (76.1%). Image Processing (37%), Web technology (43.5), and Serviceapplications (30.4%) are included not widely. Following contents included in curriculum of few institutionsAlgorithms (15.2%), Networking (26.1%), and Publishing (8.7%). Modelling, Human and ComputerInterface, Programming, Applications for specific purpose and Computer and Information Ethics are notincluded. According to the comparative analysis on contents of Informatics subject in secondary schools andcompulsory ICT training at tertiary institutions, the basics of computer (100/100%), Windows system(97.8/100%), Internet usage (100/97.1%) and office application programs such as text processing(97.8/100%), spreadsheets (87/100%), multimedia presentation (97.8/100%) are included both levels’curricula. Informatics subject in secondary schools starts from basics of computer. It is also the same incompulsory ICT training at tertiary institutions. These common contents are still in the same level in both secondary and tertiary education, withoutany linkages or improvements. It means instead to give appropriate knowledge and skills for using ICT as atool in their future learning activities Compulsory ICT trainings are concentrated merely on computer basicknowledge and simple use of ICT. Compulsory ICT training do not have any content linkages withInformatics subject of secondary education, and repeating informatics content by repeating basicinformation. Therefore we need to develop ICT curriculum on international level and integrate its contentswith secondary school ICT subject and other subject curriculums.2.2 Analyzing Contents Linkages by students knowledge and skills One of the main indicators of evaluation of implementation of Informatics standard, ICT EducationContents Linkages in General and Tertiary Education is ICT knowledge and skills of new undergraduatestudents enrolled from secondary schools. For this purpose we carried out survey to measure compliance ofthe standard on the basis of students’ knowledge and skills. We carried out survey on ICT contents linkages by students’ knowledge and skills in 2008-2009academic years. Within this survey we tried to define current implementation of Informatics standard andknowledge and skills acquired within Informatics subject in secondary schools. Total 121 students of 1-2courses from School of Computer and Information Technology, MSUE who studied compulsory ICT subjectwere participated in this survey. 71% or 86 students of total students participated in questionnaire weregraduated from secondary schools in rural areas, 29% or 35 students were from Ulaanbaatar city’s schools.64% of students participated in questionnaire studied Informatics and 36% did not study in secondaryschools. It shows that organization of Informatics training is not satisfactory and some schools still do notorganize Informatics training. It mostly related to the lack of Informatics teachers, computer and electricity.All of students which studied Informatics subject were answered they can use Windows operating system.83.1% of them can use MS Word, 63.6% - MS Excel, 12.9% - MS PowerPoint, and 5.1% - Image processingand Publishing.3. SummaryResearch findings1. For past years, a number of activities were implemented to enhance the informatics subject curriculum,such as development of standards, training of informatics subject teachers, development of training manualsand materials for the informatics subjects in secondary schools.2. According to this survey of carried out in 46 secondary schools (12 of them from rural area), Informaticscurriculum of all schools comprises basics of computer, Windows operating system, text processing15
    • (Microsoft Word), multimedia presentation (Microsoft PowerPoint), spreadsheets (Microsoft Excel)according to the contents of the Informatics Curriculum Standard. It also confirms that within Informaticssubject knowledge and skills defined in Information and Information technology domains are fully offered tothe student. Curriculum of most schools includes Internet usage (95.6%), Image Processing (91.3%)Algorithms (86.9%), Networking (89.1%), and Modelling (91.3). Information/Information systems (65.2),Information Culture (21.7%) and Computer and Information Ethics (34.7%) included not widely. Standardcontents such as Service applications and database are not included in curriculum in all 46 schools. Fewschools still offer non-standard contents: Programming (30.4%), Web Technology (15.2%) and Publishing(17.3%).3. According to the comparative analysis on contents of Informatics subject in secondary schools andcompulsory ICT training at tertiary institutions, the basics of computer (100/100%), Windows system(97.8/100%), Internet usage (100/97.1%) and office application programs such as text processing(97.8/100%), spreadsheets (87/100%), multimedia presentation (97.8/100%) are included both levels’curricula. Informatics subject in secondary schools starts from basics of computer. It is also the same incompulsory ICT training at tertiary institutions.4. These common contents are still in the same level in both secondary and tertiary education, without anylinkages or improvements. It means instead to give appropriate knowledge and skills for using ICT as a toolin their future learning activities Compulsory ICT trainings are concentrated merely on computer basicknowledge and simple use of ICT.5. Organization of Informatics training is varied due to different levels in terms of educational capacity orenvironment and teaching staff among schools.6. Informatics curriculum does not fully adhere or reflect the Informatics content standard.7. Informatics training fails to conduct in accordance with the Informatics curriculum. Though subject iscovered within the curriculum, the learner obtains insufficient knowledge. The bulk of students having nosolid knowledge and skill of Informatics enrol in tertiary institutions to a greater number.Recommendations1. Compulsory ICT training do not have any content linkages with Informatics subject of secondaryeducation, and repeating informatics content by repeating basic information. Therefore we need to developICT curriculum on international level and integrate its contents with secondary school ICT subject and othersubject curriculums.2. There are need to organize the compulsory ICT trainings in tertiary institutions as a direct continues ofinformatics in secondary education and need to organize as a teaching and learning tools for other subjects,and to comprise the correlation between other educational fields.References 1. The Joint Task Force for Computing Curricula 2005, 2005. Computing Curricula 2005: The Overview Report. A cooperative project of ACM, AIS, and IEEE-CS. IEEE/ACM Joint Task Force on Computing Curricula. Computer Engineering 2004. 2. Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering. IEEE Computer Society Press and ACM Press, December 2004. (http://www.computer.org/curriculum or http://www.acm.org/education/curricula.html) 3. ACM/AIS/AITP Joint Task Force on Information Systems Curricula. IS2002 Model Curriculum and Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Systems, Association for Computing Machinery, Association for Information Systems, and Association for Information Technology Professionals, 2002. 4. IEEE/ACM Joint Task Force on Computing Curricula. Software Engineering 2004, Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Software Engineering, IEEE Computer Society Press and ACM Press, August 2004. 5. ACM/IEEE-Curriculum 2001 Task Force. Computing Curricula 2001, Computer Science. IEEE Computer Society Press and ACM Press, December 2001. 6. ACM and IEEE (2008), Information Technology 2008, Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Information Technology, November 2008 7. ACM (2005), Computing Curricula, Information Technology Volume16
    • 8. ACM (2003), A Model Curriculum for K–12 Computer Science: Final Report of the ACM K–12 Task Force Curriculum Committee, October, 2003 9. Uyanga, S., (2002), The Invariant Model of the Computer Curriculum. PhD thesis, National University of Mongolia, Ulaanbaatar, 10. MOECS ICT Vision. (2001), ICT Vision 2010 in Education Sector of Mongolia.17
    • Мэдээллийн технологи, програм хангамжийн чиглэлээр их дээд сургууль төгсөгчдийн мэдлэг, чадварын талаар сэтгэл ханамжийн судалгааны тайланБ.Болдсүрэн, МУИС, НШУС, Сэтгэл судлалын тэнхимМэдээллийн технологийн мэргэжлээр төгсөгчдийн талаарх бодит салбарын сэтгэл ханамжийнсудалгааМэдээллийн технологийн мэргэжлээр төгсөгчдийн мэдлэг чадварыг бодит салбарынхан үнэлсэнбайдлын судалгааны тайланМэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөр болон төгсөгчдийн чанарыг бодит салбарынханүнэлсэн судалгааны тайланМэдээллийн технологийн сургалтын хөтөлбөр болон төгсөгчдийн талаарх судалгаа18
    • Монгол улсад мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их дээд сургуулиудын сургалтын макро орчинд хийсэн дүн шинжилгээДоктор Д. ЦогтбаатарМонголын Үндэсний Дээд Сургууль,info@mnu.edu.mnСургалтын макро орчин гэдэгт сургалтын хөтөлбөр түүнийг хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай хүчинзүйлс, гадаад орчинг ойлгоно. Сургалтын хөтөлбөр буюу кирриклюм нь ямар нэг тодорхой зорилгочиглэлтэйгээр сургалтын үйл ажиллагааг удирдан зохион байгуулахад чиглэгдэнэ. [3] Гадаад улсорнуудын болон манай улсын боловсролын байгууллагуудын сургалтын менежментийн стратеги,төлөвлөгөө зэргээс үзэхэд дараах хоѐр хандлага байна.[8], [9], [10]. Үүнд: 1. Мэргэжлийн загварт тохирсон сургалтын төлөвлөгөөтэй, түүнд тодорхойлогдсон хичээлийн хөтөлбөрүүд, үнэлгээний тогтолцоотой сургалтын менежмент 2. Мэргэжлийн загварт тохирсон сургалтын хөтөлбөртэй, түүнтэй уялдсан үнэлгээний механизмтай сургалтын менежментЭдгээр арга замын үр дүнг мэргэжлийн стандарт болон бэлтгэн гаргаж буй мэргэжилтний чанараархэмжинэ.Тэгвэл, эндээс манай улсын хэмжээнд мэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээрмэргэжилтэн бэлтгэж байгаа төрийн өмчийн болон хувийн хэвшлийн 20 гаруй их, дээд сургууль,коллеж, мэргэжлийн сургуулийн хэд нь Монгол Улсын засгийн газрын тохируулагч агентлагСтандарчилал хэмжил зүйн газрын үндэсний зөвлөлөөр батлагдсан мэргэжлийн стандартаар сургалтявуулдаг вэ? гэсэн асуулт зүй ѐсоор тавигдана. Судалгаанаас үзэхэд нийт 10 гаруй мэргэжлийнсургалтын төлөвлөгөөгөөр сургалт явуулдаг боловч 2009 оны 10 сарын байдлаар Стандартчилал,хэмжил зүйн газарт мэдээллийн технологи, компьютерийн ухааны чиглэлээр ердөө 6 мэргэжлийнстандарт байгаа юм. Эндээс мэргэжлийн стандартгүй сургалтууд явагдаж байгаа харагдаж байна.Мэргэжлийн стандартын асуудлыг цэгцлэхийг цаг үе биднээс шаардаж байна. Мэргэжлийн чиглэлийн сургалт явуулдаг сургуулиуд үүсгэн байгуулагдаж, хөгжлийн эхнийалхмууд хийж байх үед боловсролын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага-БСШУЯнь мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөг баталж, сургалт үнэлгээний асуудлыг эрхэлж байсан нь /одооч байгаа/ зүй ѐсны асуудал юм. [2]2004 оноос Монгол улсын засгийн тохируулагч агентлаг-Мэдээлэл Харилцаа Холбоо ТехнологийнГазар байгуулагдсан нь мэдээлэл харилцааны технологийн мэргэжлийн байгууллагууд үйлажиллагаагаа явуулах эрх зүйн таатай орчин бүрдсэн гэж болно. [8]. Энэ байгууллага нь мэдээлэлхарилцааны технологийн мэргэжлийн бодлогыг барьдаг эрх бүхий байгууллагын хувьд бэлтгэнгаргаж буй энэ чиглэлийн мэргэжилтнүүдийн чанар, үнэлгээнд хяналт тавих, мэргэжлийн стандартыггаргах зэрэг үүргийг гүйцэтгэж болох юм.Мэргэжилтэн бэлтгэх одоогийн процедур нь дор зураг 1 дээр үзүүлснээр явагдаж байна. БСШУЯ Их, дээд Мэдээлэл Харилцаа сургуулиуд Холбооны Технологийн Газар Стандарчилал хэмжил зүйн газар19
    • Зураг 1. Сургалтын макро орчны өнөөгийн байдал.Их, дээд сургуулиуд тухайн мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөө боловсруулж, БСШУЯ-аар батлуулансургалт явуулдаг. БСШУЯ нь их, дээд сургуулиуд дээр боловсруулсан боловсролын болонмэргэжлийн стандартыг Стандартчилал хэмжил зүйн газраар батлуулж хэрэглээнд оруулдаг.Стандартчилал хэмжил зүйн газар нь батлаглагдсан стандартуудыг буцаагаад их, дээд сургуулиудадболон багш, эрдэм шинжилгээний ажилтнуудад өндөр үнээр борлуулдаг. Энэ нь оюуны бүтээлийгүнэлж байгаа нь сайн хэрэг боловч уг бүтээлийг хүмүүсээс бараг тодорхой үнэлгээгүйгээр, ажилүүргийн шугамаар хийлгэж аваад буцаагаад борлуулж байгаа нь зохисгүй зүйл гэж үзэхээр байна.Энэ нь магадгүй шинэ ба хуучин тогтолцооны зөрчил байж болно. Нөгөө талаас энд мэргэжлийн сургалт, судалгааны асуудалд мэргэжлийн бодлого барьдагбайгууллагын оролцоо төдийлөн харагдахгүй байна. Тодруулж хэлбэл, мэдээлэл харилцаа холбоонытехнологийн газар. Эдгээр асуудлыг шийдэхэд дараах гарц байж болох юм. Юуны түрүүнд, сургалтын хөтөлбөр,төлөвлөгөө, стандарт боловсруулдаг, үнэлгээ, судалгаа хийдэг байгууллагыг тусад нь бий болгож,сургалтын орчны макро бүтцийн бүрэлдэхүүн хэсэг болгох хэрэгтэй байна. Энэхүү байгууллага ньсудалгаа эрхэлдэг хувийн хэвшлийн пүүс, компани аль эсвэл төрийн бус байгууллага байж болно.Эсвэл стандартчилал хэмжил зүй газарт дээр дурдсан үүрэг бүхий сектор ажиллуулах хэрэгтэй гэжүзэж байна. Орон зай нь үгүйлэгдэж буй тэр байгууллагыг одоохондоо виртуаль байдлаар“Судалгааны төв” гэж нэрлэе. Энэхүү байгууллага нь их, дээд сургуулиудын захиалга, БСШУЯ,Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн газрын зааврыг үндэслэн үүргээ гүйцэтгэж, туршилт,судалгаа, үнэлгээний ажил эрхлэх үндсэн үүрэгтэй байх юм. Энэ тохиолдолд их, дээд сургуулиудынсургалтын макро орчны дараах загвар гарах юм. БСШУЯ Их, дээд Судалгааны Мэдээлэл Харилцаа сургуулиуд төв Холбооны Технологийн Газар Стандартчилал хэмжил зүйн газар Зураг 2. Сургалтын макро орчны дэвшүүлж буй загварСургалтын макро орчны энэхүү загвараар мэдээллийн технологийн дээд боловсролтой боловсонхүчин бэлтгэхэд сургалт, судалгаа, үйлдвэрлэлийн хангаж хөгжих магадлал ихтэй бөгөөд заахзээлийн эдийн засгийн харилцаа төлөвшиж буй өнөө үед үр ашигтай хувилбар болох нь дамжаагүй.Энд сургууль бүр мэргэжлийн стандарттай байхыг үгүйсгэхгүй /ер нь стандарттай байх хэрэгтэй /бөгөөд харин тэрхүү стандарт нь дээрх процедураар гарч ирсэн минимум гэж болох стандартыгхангах хэрэгтэй. Ингэснээр бид нийгмийн захиалгад нийцсэн мэргэжилтэн бэлтгэж чадна.Сургалтын макро орчны судалгааны хоѐр дахь чухал асуудал бол сургалтын төлөвлөгөөний бүтэцюм. Сургалтын төлөвлөгөөнд заасан хичээлүүд нь Монгол улсын “Дээд боловсролын тухай” [2]хуулийг үндэслэн дараах хэсгүүдээс бүрддэг. Үүнд: А. Ерөнхий суурь хичээл Б. Мэргэжлийн суурь хичээл В. Мэргэшүүлэх хичээл Г. Сонгон суралцах хичээл. [1]БСШУЯ нь их, дээд сургуулиудын сургалтын төлөвлөгөөг батлахдаа А, В хэсэг тус бүрийн эзлэхкредит нь бүх кредитийн 30%, Б, Г хэсгүүд нийлээд 40% байх зарчмыг баримталдаг. Энэ ньүндсэндээ сургалтын төлөвлөгөөний бүх кредитийн 70%-ийг мэргэжлийн бэлтгэлд зориулж байна20
    • гэсэн үг. Энэ нь хангалттай тоо гэж болно. Гэвч асуудлын гол нь энэ 70% нь мэргэжлийнбайгууллагын ямар ч хяналтгүйгээр явагдаж байгаа төдийгүй тухайн их, дээд сургуулиудынсургалтын микро орчин буюу тодруулж хэлбэл, тухайн сургуулийн материаллаг бааз, багшлахболовсон хүчний чадавхи, боломж бололцоогоос шууд хамаарч шийдэгдэж байна. Энэхүү доголдлыгарилгахын тулд дээрх Зураг 2-д үзүүлсэн сургалтын макро орчны процедурт байгаа судалгаанытөвийг түшиглэн уг асуудлыг шийдэх боломжтой гэж үзэж байна. Ихэнх их, дээд сургуулиудын “Компьютерийн прорам хангамж” /индекс D480200/мэргэжлийн сургалтын төлөвлөгөөний мэргэжлийн суурь хичээлийн хэсэгт компьютерийнтехникийн арифметик ба логик үндэс бага тусгагдсан байна. [1]. Үүнийг сургалтын төлөвлөгөөний“ерөнхий суурь хичээл” хэсэгт ихэвчлэн тусгагддаг “Компьютерийн хэрэглээ”, “Мэдээллийнтехнологи, мэдээллийн системийн үндэс” зэрэг хичээлүүдийн оронд “Компьютерийн үндэс”нэртэйгээр оруулж өгөх нь зүйтэй. Ер нь бүх шатны сургуулиудад ордог “Компьютерийн хэрэглээ”хичээлийн агуулга, арга зүйг эргэж харах, давхардлыг арилгах цаг болжээ. Мөн мэдээллийн процессын онол практикийн асуудлууд орхигдоод байгааг анхаарах хэрэгтэйбайна. Мэргэжлийн сургалтын паргаматик талыг түлхүү авах, мэргэжилтний чадварыг нэмэгдүүлэхүүднээс “Үйлдлийн систем ба сүлжээний үндэс” хичээлийг мэргэжлийн суурь хичээлээр оруулж өгөхнь зүйтэй. [4]. Төгсгөн гаргаж буй мэргэжилтний мэргэжлийн ур чадварыг дээшлүүлэх нэг арга зам нь курс,дипломын ажил, програм хангамжийн төсөл, үйлдвэрлэлийн дадлагыг чанаржуулах, сургалт,судалгаа, үйлдвэрлэлийн нэгдлийг хангах явдал юм. Эдгээр ажлыг мэргэжлийн байгууллагууд, пүүс,компаниудтай хамтран явуулах хэрэгтэй. [6]. Зарим сургуулийн сургалтын төлөвлөгөөнд курсийнажлыг кредитээр үнэлэхгүй болгосон нь энэ ажлын ач холбогдлыг байхгүй болгож байна. Мэргэжилтний чанарт нөлөөлөх дараагийн хүчин зүйл бол улсын буюу төгсөлтийн шалгалтыгзохион байгуулж байгаа арга хэлбэр юм. Эдгээр шалгалт нь ихэвчлэн суралцагчдын мэдлэгийгшалгах хэлбэртэй болоод байна. Гэхдээ зарим сургууль дээр улсын шалгалтыг “Програм хангамжийнтөсөл” маягаар ажил хамгаалдаг сайн талууд байгаа юм. Мэргэжлийн стандартын хяналт туйлын сулбайгаагаас улсын шалгалт нь жинхэнэ утгаараа байхгүй болжээ. Тухайн сургуулийн төгсөх ангийншалгалтын комисст бусад сургуулийн багш нар орж ажилласнаар уг шалгалт нь улсын буюутөгсөлтийн шалгалт нэртэй болж байх шиг байна. Иймэрхүү гажуудал байсаар байх уу?Дүгнэлт, санал. 1. Мэдээллийн технологийн чиглэлээр мэргэжилтэн бэлтгэдэг их, дээд сургууль, коллежуудын сургалтын төлөвлөгөө, сургалтын хөтөлбөр, стандарт зэргийг боловсруулдаг, шинжилдэг судалгааны төв байгуулах шаардлагатай байна. 2. Сургалтын төлөвлөгөөний мэргэжлийн суурь хичээл хэсэгт “Компьютерийн үндэс”, “Үйлдлийн систем ба сүлжээний үндэс” зэрэг хичээлүүдийг оруулж өгөх 3. Мэдээллийн процессын онол практикийн асуудлуудыг сургалтын хөтөлбөрт тодорхой зааж оруулах 4. Курсийн ажлыг кредиттэй болгож чанаржуулах 5. Үйлдвэрлэлийн дадлагын баазтай болж, сургалт, судалгаа, үйлдвэрлэлийн нэгдлийг хангах 6. Улсын шалгалтын комиссын бүрэлдэхүүн, шалгалтын хэлбэр, агуулгыг БСШУЯ, Мэдээлэл харилцаа холбооны технологийн газраарбатлуулж авдаг журамтай болох.Ном зүй 1. Монгол Улсын стандарт. Дээд боловсрол. Мэргэжлийн чиглэл: Компьютерийн програм хангамж, Индекс: D480200, Албан хэвлэл, Стандарчилал, хэмжил зүйн газар, УБ, 2009 он. 2. Монгол Улсын Боловсролын тухай хуулиуд, БСШУЯ, УБ, 2002 он. 3. Ц.Лувсандорж “Киррикюлим ба киррикюлим талбарыг тодорхойлох асуудалд” Сургууль, соѐлын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, киррикюлим хөгжлийн онол арга зүй. УБ. 2002 он. 4. Н.Нэргүй,У.Доѐд “ Прагматик сургалтын хөгжлийн стратеги” Сургууль, соѐлын хөгжлийн шинэ чиг хандлага, киррикюлим хөгжлийн онол арга зүй. УБ. 2002 он. 5. “Боловсролын шинэчлэлийн онол, арга зүйн асуудлууд” БСШУЯ.БХ.УБ.2006 он. 6. Л.Чойжоованчиг, Мэдээллийн технологи ба боловсрол, УБ, 2006 он. 7. Ц.Чимэдлхам, ЕБС-ийн мэдээлэл зүйн сургалт, УБ, 2006 он.21
    • 8. А.Батжаргал, МХТ-ийг боловсролд нэвтрүүлэх талаар дэлхийн улс орнуудад хийж байгаа ажил, цаашдын чиг хандлага, УБ, 2006 он. 9. ICT Masterplanning for Education: Singapores Experience Dr. Thiam-Seng KOH Director, Educational Technology , Singapore Ministry of Education 20 June 200610. Сборник научных трудов Международной научно-практической конференции 14-21сентября2007 г. , Турция.22
    • Мэдээлэл зүйн сургалтаар асуудал шийдвэрлэх арга барил төлөвшүүлэх арга зүйЛ.МӨНХТУЯА, МУБИС, КМТСlmt@msue.edu.mnМэдээллийн асар их урсгалд амьдарч буй шинэ зууны иргэдэд өөрт тулгамдсан асуудлыгшийдвэрлэхийн тулд мэдээлэл хайх, боловсруулах, хадгалах, ашиглах чадвар шаардагдаж байгаабөгөөд мэдээлэл зүйн хичээлийг амжилттай зохион байгуулснаар тодорхой хувь нэмэр оруулах юм.Энэхүү өгүүлэлд мэдээлэл зүйн хичээлийг асуудал шийдвэрлэх сургалтаар хэрхэн зохион байгуулжболох арга зүйн хувилбарыг авч үзсэн болно.Түлхүүр үгсМэдээлэл зүй, МХТ, багш, суралцагч, асуудал шийдвэрлэх сургалт, асуудал шийдвэрлэх арга барил 1. Мэдээлэл зүйн сургалтын шинэчлэлСургуульд эзэмшүүлж буй боловсрол нь асуудалд суурилсан, суралцагчдыг амьдралд бэлтгэхэдчиглэж байгаа бөгөөд энэ нь багшийн үйл ажиллагаанаас ихээхэн хамааралтай. МХТ-ийн өндөрхөгжилтэй орчинд ажиллаж, амьдарч байгаа тул МХТ-ийг сургалтад ашиглах замаар боловсролыгэзэмшүүлэх шаардлага ч гарч байгаа юм. Мэдээлэл зүй нь сургуулийг орчин үеийн болгоод зогсохгүйамьдрал, нийгмийн харилцаанд илүү ойр байдаг онцлог хичээл болж байна. Мэдээлэл зүйн хичээлийнагуулга нь зөвхөн мэдээллийн технологиор хязгаарлагдахгүй, өөртөө асар их нөөцийг агуулсанхичээл юм. Компьютер ч, МТ ч дангаараа сурагчдад ѐс зүй, оюун ухааны болон бусад чанаруудыгтөлөвшүүлэх чадваргүй, харин ертөнцийг үзэх үзэл төлөвшүүлэх, шийдвэр гаргахад багшийн бүтээлчүйл ажиллагааны тусламжтайгаар дэмжлэг үзүүлэх хэрэгсэл болно. Мэдээлэл зүйн хичээл дээрхбагшийн зорилго орчин үеийн боловсролын үндэс болсон мэдээллийн цогц чадамжийг суралцагчдадтөлөвшүүлэх явдал юм. 2. Асуудал шийдвэрлэх сургалтын онолын үндэсУламжлалт арга зүйгээр хичээлийг зохион байгуулахад багш голлох үүрэгтэй оролцдог байсан басуралцагчийн үйл ажиллагаа хичээлийн хөтөлбөрт багахан хэмжээгээр тусгадаг байсан. Энэ арга зүйнхувьд багш мэддэг бүх зүйлээ хичээлээр өгдөг, суралцагчдад сургалтын үйл ажиллагаанд оролцох,эрэл хайгуул хийх дадлага хомс байсан. Өөрөөр хэлбэл суралцагч хичээл дээр бэлэн материал хүлээнавч, түүнийг гүнзгийрүүлэн судлах, хайх, боловсруулах гэх мэт чармайлт гаргахад бэрхшээлтэйбайсан гэж үзэж болно. Мөн суралцагч ямар нэгэн мэдлэгийг бие даан эзэмших, бие даан дүгнэлтгаргах, өөрийн үзэл бодлыг нотлох, өөрөөр хэлбэл “мэдээлэлтэй ажиллах чадваргүй” болдог. Шинэ арга зүйг эрэлхийлснээр бие хүн рүү хандсан, суралцагчийн идэвхтэй, эрчимтэй үйлажиллагаан дээр тулгуурласан, шинэ арга, хэрэгсэл бүхий сургалтын технологи руу шилжих болно.Энэхүү сургалтын технологийн нэг нь асуудал шийдвэрлэх сургалт юм. Асуудал шийдвэрлэх сургалтбол сургалтын явцад багш сурагчид тодорхой асуудлыг судлан шийдвэрлэж улмаар сурагч юмсүзэгдлийн мөн чанар, шинэ шинж, зүй тогтол зэргийг идэвхтэй танин мэддэг бүтээлч үйл ажиллагаа1.Мөн асуудал шийдвэрлэх сургалт гэдгийг багш асуудал үүсэх нөхцлийг бий болгох, суралцагчидэвхтэй, бие даасан үйл ажиллагаагаар асуудлыг шийдвэрлэж, түүний үр дүнд мэдлэг бүтээж,чадвар, дадал эзэмшин, сэтгэн бодох чадвараа хөгжүүлэх гэж үзэж байна.1 Ш.Ичинхорлоо Сургалт. УБ 2008 он. 14-19х23
    • 3. Асуудал шийдвэрлэх сургалтын аргыг мэдээлэл зүйн хичээл зохион байгуулахад ашигласан жишээМэдээлэл зүйн дараах сэдвүүдийг судлахад асуудал үүсэх нөхцлийг хэрхэн хэрэглэж байгааг авч үзье.3.1 Сэдэв: Хүснэгт боловсруулах Excel програмд диаграм байгуулахЭнэхүү сэдвийг судлахаас өмнө сурагчид нүд,нүдний хэмжээ, “хуваах ба боловсруулах” гэсэнойлголтуудтай танилцсан байна. Сурагчдад диаграм байгуулах загвар хүснэгтийг өгнө.Асуудал үүсэх нөхцлийг томьѐолох: Хүснэгт дэх тоон өгөгдлийг график хэлбэрээр дүрслэх ѐстой.Үүнийг хийхийн тулд юуг баримтлах вэ? График байгуулах алхмыг хэрхэн зөв сонгох вэ?Эдгээрийг хийхийн тулд сурагчид диаграмын төрөл бүрийн хэлбэрийг сонгож, харьцуулж, хамгийндөт аргаар дүрслэн үзүүлэх чадвартай болно. Хүснэгтийн өгөгдлөөр диаграмын өөр төрлийг нэмж,хувиргаж болно. Хамгийн чухал нь сурагчид төрөл бүрийн диаграмыг байгуулахдаа (гистограмм,дугуй диаграм, график ... ) хүснэгтийн өгөгдлийг сонгож сурах явдал.3.2 Сэдэв: Алгоритмын салаалах бүтэц Сурагчид програмчлалын үндсэн ойлголттой болсон байх бөгөөд шугаман алгоритм ашигланпрограм зохиож, ажиллуулж чаддаг байна. Хичээлийн эхэнд дараах энгийн даалгаврыг өгнө.y=x2 функцийн утгыг гараас оруулж тооцоолох програм бичих. Ямар нэгэн сул зай оруулахгүй.Үүнд ямар ч асуудал үүсэхгүй.Дараа нь функцийн утгыг x=4, x=9, x=-4 байхад тооцоолох бодлого өгнө. Сүүлийн утгадалдаа олдоно. Асуудал үүсэх нөхцөл: Програм дээрх жишээг тооцоолж чадахгүй. Юуг хийх хэрэгтэйвэ? Бидний ашиглаж буй алгоритмын бүтцэд үү? (алгоритмын салаалах бүтцийн тухай сурагчидмэдэхгүй)Х нь 0-ээс их утгатай байх ѐстой учраас ямар нэгэн үр дүн гарахгүй.Х-ийн утгыг гараас оруулж буй үед Х нь ямарч утгыг авах уу? Яах бол? Иймд Х-ийн авах утгыгхялбархнаар шалгах үе шат зайлшгүй шаардлагатай. Энэ үед л алгоритмын салаалах бүтэц гэсэншинэ сэдвийг Pascal програмын орчинд зааж эхэлнэ. Дээрх тохиолдолд дадлага ажил хийлгэхэдтүвэгтэй байж болох бөгөөд сурагчдын сэтгэн бодох үйл ажиллагаа тус дөхөм болно. Дээрх 2 жишээнд хэсэгчилсэн эрэл хайгуул хийлгэх арга ашигласан ба сурагчийг асуудлыгсудалж шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд бага багаар татан оруулах зорилготой. Энэхүү аргыг мэдээлэлзүйн тодорхой сэдвийг заахад ашигласнаар дараах үр дүнд хүрнэ. - Сурагчдад мэдлэгийг бэлнээр өгдөггүй, өөрсдөөр нь мэдлэгийг бүтээлгэнэ - Багш сурагчдын эрж хайх ажлыг чиглүүлж, туслан зөвлөнө - Сурагчид багшийн тусламжтайгаар бие дааж таамаглал дэвшүүлэх, юмс үзэгдлийг задлан шинжлэх, харьцуулан жиших, шийдвэр гаргах, нэгтгэн дүгнэх зэрэг үйлд суралцана.3.3 Дараагийн жишээнд мэдээлэл зүйн хичээлд судлан шинжлэх аргыг хэрхэн хэрэглэж болох талааравч үзье. “Вирус, түүнээс сэргийлэх арга замууд” гэх мэт бүлэг сэдвийг судлах явцад сурагчдадмэдээллийн эх сурвалж ашиглан, судалгаа хийж, мэдлэг чадвар эзэмших нөхцлийг бүрдүүлэхдээWebquest-ийг ашиглахыг санал болгож байна. Энэ нь судалгаанд суурилсан хэрэглэгдэхүүн бөгөөдүндсэн зорилго нь энгийн мэдээллийнэх үүсвэр биш, сэтгэн бодох чадварыгхөгжүүлдэг.Webquest-ийг ашигласан сургалтынявцад багш мэдээллийн эх үүсвэрээрхангах, тодорхой даалгавар,зааварчилгааг оруулах, суралцагчдадсудалгаа хийх аргыг зааж өгөх, асуудалдэвшүүлэх, түүнийг шийдвэрлүүлэхэд24
    • чиглүүлэх, суралцагчдын бие даасан үйл ажиллагааг нэмэгдүүлэх, сурах үйл явцыг үнэлж дүгнэх,суралцагчдын эзэмшсэн мэдлэгийн талаар баримжаатай болох, нэмэлт даалгавар өгөх, асуулт тавихүүрэг гүйцэтгэнэ.Webquest-ийг ашигласан сургалтанд суралцагч даалгавраа гүйцэтгэх арга барилаа тодорхойлох,даалгавартай холбоотой мэдээллээ хайх, олж авсан мэдээллээ боловсруулж, өмнөх мэдлэгттулгуурлан шинэ мэдлэг бүтээх, тухайн асуудлыг судлах, өөрийн үнэлгээ өгөх, бусадтай хамтранажиллах, санал бодлоо солилцох, даалгавар гүйцэтгэж өөрийн бүтээгдэхүүнтэй болох, бусдад хийсэнажлаа танилцуулах үүрэг гүйцэтгэнэ. Webquest –ийг ашигласнаар асуудал шийдвэрлэх судланшинжлэх аргыг хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд сурагчдад аливаа асуудлыг өөрөө судалж шийдвэрлэх аргабарил эзэмшүүлдэг ач холбогдолтой.ДүгнэлтАсуудал шийдвэрлэх арга барилыг сурагчдад төлөвшүүлэх нь мэдлэг бүтээх үндэс болно.Ашигласан материал 1. Ш.Ичинхорлоо. Сургалт. УБ 2008 он. 14-19х 2. Л.Чойжоованчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Б.Золзаяа “Асуудал шийдвэрлэх замаар мэдээллийг мэдлэг болгон хувиргах арга зүй” Зөвлөмж II УБ 2008 он 3. Л.Чойжоованчиг, Л.Мөнхтуяа, Д.Цэдэвсүрэн, Б.Золзаяа “Хэрэглээнд суурилсан сургалт зохион байгуулах арга зүй” Зөвлөмж III УБ 2009 он 4. http://festival.1september.ru 5. www.rusedu.info 6. http://webquest.org/index.php25
    • Технологийн давуу талыг ашиглан алсын зайн сургалтын шинэ аргыг турших нь: Технологийн тусламжтайгаар боловсролын хүртээмжийг тэгшитгэх боломжД.ЛодойдамбаБоловсрол суваг телевиз Баянгол дүүрэг. Хувьсгалчдын зам-3 Улаанбаатар, 210646 Утас: 300710, Факс: 300710, 88112251 Е_мэйл хаяг: lodoidamba@edutv.mn Вебсайт www.el.edutv.mnБоловсрол суваг ТВ нь Олон улсын хөгжлийн судалгааны төвийн дэмжлэгтэйгээр “Технологийндавуу талыг ашиглан алсын зайн сургалтын шинэ аргыг турших нь” төслийг хэрэгжүүлж байна.Энэхүү төсөл нь Монгол орны нийт сурагчид, ялангуяа чанартай боловсролын үйлчилгээ,шаардлага хангасан хичээлийн хэрэгсэл, өндөр чадвартай багш боловсон хүчнээр дутагдажбайдаг хөдөө орон нутгийн сурагчдын боловсролын хэрэгцээг хангах зорилготой. Өнөөдөр хүүхэдбүр өндөр ур чадвартай багш, чанартай сургалтын хэрэгслээр хангагдаж чадахгүй байна. Хотхөдөөгийн боловсролын чанарын ялгаатай байдал нь хот хөдөөгийн хөгжлийн ялгааг уламөөгшүүлдэг.Боловсролын хүртээмжид байгаа энэхүү чанарын ялгаатай байдлыг багасгахын тулд орчинүеийн технологийн хөгжил, тэр дундаа телевиз, интернет, гар утсыг ашиглан алсын зайнсургалтын нэгэн дэвшилтэт хэлбэрийг туршиж үзэхэд энэ төслийн зорилго оршиж байна. Телехичээл явуулдаг туршлага дээрээ үндэслэн Боловсрол суваг ТВ энэ төслийн хүрээнд телехичээлийн агуулгыг Интернэтэд байрлуулж, гар утсыг багш сурагчийн хоорондын эргэх холбоондашиглана. Ийнхүү технологийн гурван төрлийг ашиглаж зайн сургалтын илүү үр дүнтэйхэлбэрийг туршиж байна.“Технологийн давуу талыг ашиглан алсын зайн сургалтын шинэ аргыг турших нь” туршилтынтөслийн давуу тал нь Монголд боловсролыг алсын зайнаас түгээхэд чиглэгдсэн технологийн 3 хэлбэрбуюу Телевиз, Интернет болон Гар утас зэргийг холбож, хослуулан хэрэглэж байгаагаараа давуубөгөөд чанартай боловсролыг амжилттай хүртэх болон мэдээллийг хүлээж авахад чиглэгдсэн юм.Монголын үндэсний Боловсрол суваг телевиз теле хичээл нэвтрүүлэх туршлага дээрээ тулгуурланИнтертэн, гар утсыг нэмж хэрэглэх замаар зайн сургалтыг явуулах туршилт болж байна. Энэхүүтуршилтын төслийн систем нь телевизийн хичээлүүдийг интернетийн тусгай вэб портол дээрсуурилуулж гар утас гэх мэтийн нэмэлт техник технологийг ашиглан сурагчидтайгаа эргэххолбоогоор харилцах боломжтой юм.Хөндөж буй асуудал: Чадвартай багш, чанартай сургалтын орчин, шаардлагатай нөөц боломж хэтбага хүрээнд төвлөрч, ихэнх хүүхдүүд чанартай боловсрол хүртэх орчин нөхцөлөөр дутагдсан хэвээрбайна. Түүнчлэн тэд ажил мэргэжлээ сонгоход зайлшгүй шаардлагатай мэдээллээр дутагдаж байна.Одоогын нийгэмд шаардлагатай зарим мэдээлэл болон нэмэлт сургалт авахад хэт өндөр зардал, цагхугацаа ихээхэн шаардагдаж байна. Энэ нь нийгмийн ялгаатай байдлыг улам өөгшүүлж шударга бусбайдлыг нэмэгдүүлж байна.Асуудлыг шийдэх нэг хувилбар: Технологийн төрөл бүрийн хэлбэрийн хамгийн оновчтойнийлэмжийг үр өгөөжтэй ашиглах замаар боловсролын тэгш бус хүртээмжийг тэгшитгэхэд зохиххувь нэмэр оруулах боломжтой.26
    • Телевиз: Боловсрол суваг телевиз 3 гаруй жилийн хугацаанд салбар бүрийн шилдэг багш нараар ТВхичээлүүд бэлтгэж орон даяар цацаж хичээлийг телевизийн нэвтрүүлэг болгох туршлагахуримтлуулаад байна.Интернет: Интернэт ашиглан хичээлийн агуулгыг ТВ (дүрс) болон сургалтын олон аргыг ашигланнийгмийн бүлэг тус бүрт зориулан Online хичээлүүд бэлдэн интернэтээр хичээлүүд заах, заасанхичээлүүдээр эргэн шалгалт авах, сурагчид болон багш нар е_майл, чат, форум, блог, коммэнтоорхарилцах боломжтой.Гар утас: Телефоны компаниудтай хамтарч ажилласан туршлагатай, гар утас ашиглан системийн нэгбүрэлдэхүүн хэсэг болгож ашиглахаар ажиллаж байна. Сурагчидтай мессеж, мессэнжэр, Online чат,форумаар харилцах, гар утаснаас хичээл үзэх, болон шууд харилцах технологийн шийдэл туршинхийж байна.Хэрэгжүүлж буй туршилтын төсөл, хамрагдах хүрээ, төслийн явчТуршилтын төсөл нь 2009 оны 1 сараас 2010 оны 1 сарын хооронд хэрэгжиж байна. Туршилтынявцад төслийн үр дүнд үнэлгээ өгөхөд чиглэгдсэн иж бүрэн судалгааны ажил хийгдэж байна.Туршилтын өмнөх суурь судалгаа, туршилтын явцын болон туршилтын дараах гэсэн үндсэн гурванүе шатуудтайгаар судалгаагаа хийж байна. Туршилтын төсөлд Улаанбаатар хотын Хан уул дүүргийн15-р дунд сургуулийн 9 “А”, 11 “Б” ангийн сурагчид, Төв аймгийн Эрдэнэ сумын мэргэжлийнсургалттай ЕБС-ийн 9 “А”, 11 “А” ангийн сурагчид оролцож байна.Туршилтын хичээлээр Англи хэл, Компьютерийн хичээлийг сонгож авсан бөгөөд англи хэлийг 9-ранги, Компьютерийн хичээлийг 11-р ангийн сурагчид үзэж байна.Туршилтын төсөлд энэ хоѐр хичээлийг дараах үндэслэлээр сонгож авсан болоно. Үүнд: Албан ѐсны сургалтын хөтөлбөрт энэ хоѐр 2 хичээл хоѐулаа ордог. Эдгээр хичээлийн хэрэглэгдэж байгаа материал нь гол төлөв дутагдалтай байдаг. Хичээлийг зааж байгаа багш нарын, ялангуяа хөдөөд, заах ур чадвар нь дутмаг, өндөр түвшинд бэлтгэгдээгүй байдаг. Сурагчдын цаашдын боловсрол мэдлэгээ ахиулахад чухал шаардлагатай болж байгаа хичээлүүд болно.Одоогын байдлаар төсөл төлөвлөгөөний дагуу амжилттай хэрэгжиж байна. Туршилтын төслийнэхэнд авсан суурь судалгааны мэдлэгийн түвшин тогтоох шалгалтын дүнтэй мониторингийн явцадавсан шалгалтын дүнг харьцуулахад F үнэлгээ үлэмж буурахын зэрэгцээ бусад А,В,С,Dүнэлгээнүүдийн эзлэх хувийн жин нэмэгджээ. Хот хөдөөгийн сурагчдын англи хэлний мэдлэг жигддээшилсэн бөгөөд хотын сургуулийн сурагчдын А,В,С үнэлгээ харьцангуй өндөр (60,8%) байгаа болхөдөөгийн сургуулийн сурагчдын D,F үнэлгээ өндөр (72,7%) байна.Туршилтын хичээл үзснээс хойших 3 сарын хугацаанд сурагчдад ямар өөрчлөлт орсныг сонирхоходдөнгөж 6,2% нь ямарч өөрчлөлт ороогүй эсвэл хичээлээ хийх сонирхолгүй болсон гэж үзсэн байхад93,8% нь ямар нэгэн эерэг өөрчлөлт гарсан байна. Тухайлбал, мэдлэгийн түвшин нэмэгдсэн гэж33,1%, бие дааж суралцах хүсэлтэй болсон гэж 20,2%, хичээлдээ илүү сонирхолтой болсон гэж 17,4%үзсэн нь телевизийн хичээл хүүхдүүдийн суралцах үзэл хандлагад тодорхой хэмжээгээр эерэгнөлөөллийг үзүүлж байгааг илэрхийлж байна. Нийт сурагчдын компьютертэй харьцах чадвар(22,8%), интернэтээс мэдээлэл авах чадвар (18,3%), бие дааж суралцах чадвар (16,2%) болонанхаарлаа төвлөрүүлэх чадвар(14,7%) илүүтэй дээшилсэн болохыг мониторингийн судалгаа харуулжбайна. Аль ч чадвар дээшлээгүй гэж дөнгөж 2% нь үзжээ.27
    • Цаашид дахин нэг явцын судалгаа, төслийн сүүлд эцсийн судалгаа хийгдэнэ. Улмаар суурь судалгаа,явцын судалгаа, эцсийн судалгааны үр дүнг харьцуулан төслийн эцсийн судалгааны үр дүн гарна.Энэхүү туршилт төслөөс дараах үр дүнг хүлээж байна. Үүнд: Төвөөс алслагдсан болон бусад ямар нэгэн шалтгаанаар чанартай боловсролын үйлчилгээ хүртэж чадахгүй байгаа сурагчдын боловсролын хүртээмжийг сайжруулахад хэд хэдэн төрлийн технологийн хэлбэрийг хослуулсан зайн сургалтын ач холбогдлыг Яам болон бусад боловсролын байгууллагуудад харуулна. Туршилтад хамрагдсан сурагчдын англи хэл, комьпютерын хичээлийн мэдлэг, ур чадвар нэмэгдсэн байна. Туршилтад хамрагдсан сурагчдын бие дааж ажиллах чадвар нэмэгдсэн байна. Сурагчдын туршилт төслийн хоѐр хичээлд хандах хандлага, сонирхол дээшилсэн байна. Судалгааны үр дүнд үндэслэсэн Бодлогын санал боловсруулна. Судалгааны үр дүнгийн талаар нийтлэл хэвлүүлнэ.28
    • “ЮүЭсАй” сургуулийн сургалтын цахим орчин Батхүүгийн МӨНХБАЯР “ЮүЭсАй” мэргэжлийн сургуульӨмнөх үгЮуны өмнө энэхүү эрдэм шинжилгээний хурлыг зохион байгуулж, Монголын сургуулиуд шинэдэвшилтэт арга технологио хуваалцах, бие биенээсээ суралцах боломжийг олгож буй МУИС-МКС-ийн хамт олондоо талархалаа илэрхийлж байна.Сургуулийн товч танилцуулгаЮүЭсАй мэргэжлийн сургууль нь 2007 онд Японы хөрөнгө оруулагчидтай хамтран байгуулсан,Мэдээллийн технологийн чиглэлээр 2 жилд мэргэжлийн боловсон хүчин бэлдэх зорилготоймэргэжлийн сургууль юм.Жилд 60 оюутаны элсэлт авдаг. 2009 онд анхны төгсөлтөө хийсэн.http://usi.edu.mn хаягаар орж сургуулийн талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авч болно.ШаардлагаЮүЭсАй Сургуульд сургалт, мэдээлэл солилцоо, форум, блог, цахим номын сан зэрэг шаардлагийгхангасан цахим орчин шаардлагатай болсон.Энэ системийг өөрсдөө шинээр хийх, бэлэн пх ашиглах гэсэн 2 сонголт байсан. Хугацаа бага байсантул бэлэн пх ашиглахаар шийдэв.Судалсны эцэст CMS-ийн хувьд Joomla, цахим сургалт явуулах орчинд Moodle тохиромжтой байнагэж үзсэн. Гэвч энэ систем нь хоорондоо холбоогүй, тусдаа бие даасан системүүд байсан тул нэгтгэхшаардлагатай байв.Цахим орчингийн тухайДээрхи хоѐр системийн давуу талуудыг ашиглан нэгдсэн нэг орчин бий болгох (integration хийх)даалгавар бидэнд тулгарав. Шаардлага, төлөвлөгөө гарган ажиллаж 3 хүн 3 сарын хугацаандтодорхой хэмжээнд нэгдсэн интегратед системтэй болсон. Бид энэ системээ сургалтын WEB 2.0орчин, цахим кампус гэж нэрлэдэг. Уг ВЭБ рүү http://usi.edu.mn/ хаягаар хандаж болно. (Зөвхөнбүртгэлтэй оюутнууд “Moodle” ашиглан хийсэн цахим хичээлийн орчинд хандах боломжтой тулилтгэл дээр дэлгэцийн зургаас танилцуулна)Цахим сургалтын орчинЮүЭсАй сургууль нь 100 хувь нээлттэй эхт үнэгүй програм хангамж ашигладаг сургууль юм.Лобаратор, сургалтын ажилтнууд гм бүх компьютерт Linux үйлдлийн систем суусан, Офисийнпрограм хангамжид ОpenOffice -ийг ашиглаж байна. Энэ нь вирус, үйлдлийн системийн гэмтэл-засвар үйлчилгээ, лицензийн төлбөр, оюуны өмчийн асуудал, Юникодийн зохицол, оюутнуудсургуулийн компьютерт тоглоом суулгах, тоглох зэрэг олон асуудлыг нааштайгаар шийдэхэд тустайбайна.Сурагчдын бие даан сурах, асуудал шийдэх идэвхийг өрнүүлэх, сонирхолтой сурах орчингбүрдүүлэх, бусад сургуулийн оюутнуудтай танилцах, өөрийн хүч чадлаа сорих зорилгодhttp://www.coder.mn -ийг ашиглаж байна. (coder.mn нь нээлттэй, байнгын ажиллагаатайпрограмчлалын тэмцээн, олимпиадын цахим орчин юм)Зарим хичээлийн материалд AНУ-ийн Массачусетсийн Технологийн их сургуулийн OCW (OpenCourse Ware) нээлттэй хичээлийн материалыг ашиглаж байна. Мөн MIT-OCW-ийг Монголдообайршуулсан нь бусад оюутан залуучуудын суралцах боломжийг бүрдүүлж байна.29
    • http://ocw.usi.edu.mn/ хаягаар энэ хичээлийн сан руу хандаж болно.Цаашдийн хандлага, шаардлагаОдоогийн сургуулийн ВЭБ систем нь хийгдсэн технологиосоо хамааран харьцангүй нууцлалхамгаалалт өндөр биш байгаа. Үүнийг шийдэхийн тул байнгийн сайжруулалт, хяналт-хамгаалалтадбайлгах шаардлагатай байдаг ч харьцангүй тогтвортой ажиллаж байгаа.Нууцлал хамгаалалтын асуудлыг бүрэн шийдэхийн тулд өөр технологиор шинээр хийх шаардлагатай.Энэ жилээс зарим сургалтын материалдаа Японы мэргэжлийн сургуулийн хөтөлбөрөөс тусгайланоруулан баяжуулж байна.Одоогийн сургалтийн ВЭБ 2.0 орчин нь оюутны бүртгэл, төлбөр тооцоо, ирцийн бүртгэл,тодорхойлолт гаргах, хичээлийн хувиар зохиох зэрэг сургуулийн арын ажилд туслах функц байхгүйтул үүнийг шийдэх зорилгоор сургалтийн байгууллагад тохирсон ERP системийг хийж эхлээд байна.Мөн энэ жилээс эхлэн оюутнууд бие даалт, лобараторийн ажил хийхдээ “Хослон Програмчлах” буюу“Pair Programming” арга технологийг сургалтандаа туршилтаар ашиглаж эхлээд байна.30
    • Сургалтын шинэ технологи буюу виртуаль лабораториТ.Уранчимэг, ШУТИС, ЭХИС-н Дэд профессор, uranchimeg@must.edu.mn,Магистр оюутан А.Түвшинбаяр, tuvshee0909@yahoo.comШУТИС-н 2007 онд баталсан “Электрон сургалтын хөтөлбөр”-т тусгасны дагуу сургалтанд виртуальлабораторийг ашиглаж эхлэх чиглэлээр манай багийн хамт олон ажиллаж эхлээд байна [1].Хичээлийн онцлогоос хамааран сургалтанд ашиглах хэрэглэгдэхүүн янз бүр байдаг. Нэн ялангуяаөртөг өндөртэй техник хэрэгсэл шаардагдах, эсвэл туршилт явуулахад хэтэрхий эрсдэлтэй байхзэргээс хамааран зарим хичээлийн лабораторийг бодитооор байгуулах боломжгүй байх нь бий. Энэбайдлаас гарах нэг арга бол сүүлийн үед сургалтанд өргөнөөр хэрэглэж эхлээд байгаа “виртуальлаборатори” юм.Бид энэ чиглэлээр судалгаа хийж эхлээд удаагүй ч өөрсдийн нөөц бололцоог ашиглан туршилтынвиртуаль лаборатори байгуулахаар ажиллаж байна. Бидний хийсэн судалгаагаар виртуальлабораторийг гадаадын их дээд сургуулиудад ихэнхдээ хими [2,3], физик [4], электроникийнчиглэлийн хичээлүүдэд өргөн ашигласан байв. Бидний зорилго бол ерөнхий эрдэмийн хичээлүүдэдбиш харин мэргэжлийн хичээлүүдэд виртуаль лабораторийг түлхүү ашиглах байсан бөгөөд энэзорилгын хүрээнд “Компьютерийн засвар үйлчилгээ” мэргэшүүлэх хичээлийн лабораторийг виртуальхэлбэрээр хийхээр ажиллаж байна.Бидний боловсруулж байгаа виртуаль лаборатори дараах ерөнхий бүтэцтэй байна (Зураг 1.): Нэвтрэх хэсэг Ерөнхий дэлгэц Лабораторийн ажлууд Онолын хэсэг Гүйцэтгэх хэсэг Сорилын хэсэг Зураг 1. Виртуаль лабораторийн бүтэцВиртуаль лабораторийг үүсгэн ашигласнаар дараах боломжуудыг олгоно. Үүнд: Өртөг багатайгаар хүртээмжтэй, бүтээмжтэй мэргэжлийн лаборатори байгуулах Зайн сургалтанд ашиглах Цахим сургалтанд ашиглах Хичээлээс хоцорсон оюутан хоцрогдолоо нөхөх Бодитоор хийхэд бэрхшээлтэй дадлагуудыг хийж турших Хичээлийн агуулгыг сонирхолтойгоор оюутнуудад хүргэхзэрэг болно.Компьютерийн засвар, туршилтын лабораторийг бодитоор байгуулах нь сургуулийн хувьд хэлээнхүндрэлтэй асуудал юм. Үүнээс гадна засварын төвүүд дээр оюутнуудыг дадлага хийлгэх боломжхязгаарлагдмал байдаг. Бид энэ ажлаараа дээрх бэрхшээлтэй асуудлуудыг шийдвэрлэхийг зорьсонболно.Энэхүү виртуаль лабораторийн гол онцлог нь нэгдүгээр ажлыг хийсэн оюутан өөрийгөө шалгаххэсгийн сорилын асуултуудад хариулж амжилттай оноо авсан тохиолдолд дараагийн лаборатори руунэвтрэх эрхийг авахаар боловсруулсанд оршино. Энэ нь лабораторийн ажлуудын уялдаа холбоог31
    • нэмэгдүүлж, хичээлийг хөнгөнөөс хүнд рүү гэсэн чиглэлээр агуулгыг гүнзгийрүүлэн өгч улмаароюутан тухайн хичээлийн стандартад тохирсон мэдлэгийг эзэмшсэн эсэхийг шалгах давхар нотолгооболгохыг оролдсон болно.[1] www.must.edu.mn/beta_new/index_of.php?R_Id=312 – ШУТИС-н сайт[2] www.mmlab.ru/products/chemlab/chemlab.shtml – Дунд сургуулийн химийн хичээлд зориулсанвиртуаль лаборатори[3] www.chem.ox.ac.uk/vrchemistry/ - химийн виртуаль лаборатори[4] teachmen.csu.ru/work/virt_lab.html - физикийн хичээлүүдийн виртуаль лаборатори32
    • Зааварчилгааны дизайны онолд үндэслэн сургалтын үр ашигтай электрон материал бүтээх нь Д.Цэдэвсүрэн МУБИС-ийн КМТС-ийн Програмчлал дидактикийн тэнхмийн эрхлэгч tsedevsuren@msue.edu.mnАбстрактМанай улсын МХТ-ийн техник хэрэгслийн хүрэлцээ хангамж сүүлийн жилүүдэд эрс сайжирсан ньбидний явуулсан судалгааны ажлын үр дүнгээс харагдаж байгаа юм [8]. Энэ нь сургалтын үйлажиллагаанд МХТ-ийг ашиглах нөхцөлийг бүрдүүллээ. Сургалтын үйл ажиллагааг МХТ ашиглантөгөлдөршүүлэх асуудал бүх шатны сургуулийн багш нарт ихээхэн чухал байна. Үүнтэй уялдансургалтын электрон агуулгыг суралцагчийн суралцхуй, багшийн багшилхуйн үйлтэй интеграцичланбүтээх, суралцагч бие даан суралцах үйлийг дэмждэг электрон материал боловсруулах шаардлагабагш, боловсролын ажилтны өмнө бий болж байна. Энэхүү өгүүллээр сургалтын үр ашигтай(effective) электрон агуулга бүтээх арга зүйн асуудлыг хөндөж байгаа юм.Түлхүүр үг: Сургалтын үр ашигтай электрон агуулга, электрон сурах бичиг, электрон цүнхЗааварчилгааны дизайны онол ба сургалтын үр ашигтай электрон материалСургалтын үр ашигтай электрон материал гэдэг нь нэг талаас суралцагчийн суралцах, нөгөө талаасбагшийн багшлах арга зүйг дэмждэг байх сургалтын материалыг ойлгож байна. Орчин үеийн МХТашигласан сургалт ийм нөхцөлийг хангасан электрон материал бүтээх шаардлагыг бий болгож байна.Сургалтын үр ашигтай материал бий болгох талаар эрдэмтэн, судлаачдын гаргасан зөвлөмж, заавар,арга зүй цөөнгүй байдгаас Голландын Твантегийн их сургуулийн “заах арга зүй, технологи”-ийнфакультет дор дурдсан 10 алхмыг дагаж мөрдөхийг зөвлөмж болгосон байдаг. Энэ арван алхам ньинтернэтэд суурилсан сургалтын электрон материал бий болгоход зориулагдсан [1]. Үүнд: Хэрэгцээ зорилгоо тодорхойлох Сургалтын хэрэгцээт материалаа цуглуулах Сургалтын агуулгаа зорилгод үндэслэн тодорхойлох Сургалтын үйл явцыг үр ашигтай зохион байгуулах санааг дэвшүүлэх Зохиомж, төсөл боловсруулах Сургалтын электрон материал хэрэгжүүлэх үйл явцыг зохион байгуулах Сургалтыг амжилттай явуулах арга зүйн шаардлагыг хангасан дэлгэцийн загвар бэлтгэх Хичээлээ боловсруулах Нэмэлт шаардлагатай материалуудыг бэлтгэх (заалт, заавар, тусламж гэх мэт) Үнэлгээ хийж, сургалтын электрон материалыг бүрэн гүйцэд боловсруулахСургалтын үр ашигтай электрон материал боловсруулах нь системтэй үйл ажиллагаа бөгөөд түүнийгбүтээхэд зааварчилгааны дизайны онолыг ашиглах нь зохимжтой. Уг онол, арга зүйгээр сургалтын үрашигтай электрон материал боловсруулах үйл нь дор дурьдсан таван алхмаар хийгдэх ба үүнийгсургалтын электрон материал бүтээх таван шат гэдэг [1]. Үүнд: Шинжилгээ (Analyses). Сургалтын хэрэгцээ, шаардлагыг тодорхойлох (хэрэгцээний шинжилгээ), сургалтын зорилгыг тодорхойлох (зорилгын шинжилгээ), сургалт явагдах орчин нөхцөлийг тодруулах (нөхцөл байдлын шинжилгээ); Сургалтын электрон материалын зохиомжийн төлөвлөлт хийх (Design). Электрон материал бүтээх төлөвлөгөө боловсруулж, шаардлагатай загваруудыг бүтээх, шийдлийг тогтоох, зарим шаардлагатай зохиомж бий болгох; Төлөвлөлтийн дагуу сургалтын электрон материал боловсруулах (Develop). төлөвлөлт, шийдэл, загварыг ашиглан сургалтын электрон материалаа боловсруулах; Нэвтрүүлэх буюу хэрэгжүүлэх (Implement). Сургалтын электрон материалыг сургалтад хэрэглэх, турших;33
    • Өөрийн үнэлгээ эргэцүүлэл, үнэлгээ өгч хөгжүүлэн сайжруулах (Expand). Сургалтын электрон хэрэглэн явуулсан сургалтын үр дүнд шинжилгээ хийж засварлах. Үнэлгээ нь үйл ажиллагааны бүхий л шатанд хийгдэнэ.Эдгээр таван алхам нь сургалтын электрон материал бүтээх үйл ажиллагааны дарааллыг тогтоожөгдөг. Сургалтын үр ашигтай электрон материал бүтээх үйл нь багшаас агуулга, арга зүйн материалаатасралтгүй сайжруулж байхыг шаардаж байдаг. Үүнд: - Тухайн хичээлийн агуулга, арга зүйтэй холбоотой шинэ мэдээлэл, баримт цуглуулах (Evidence) - Эргэцүүлэл хийж, агуулга арга зүйгээ сайжруулах үйл төлөвлөн явуулах (Reflection) - Үйлийн үр дүнд өөрийн үнэлгээ хийж шинэ үйл төлөвлөх (Self Evaluation)Сургалтын үр ашигтай электрон материал нь үр ашигтай электрон цүнх (Electronic Portfolio) бийболгох үндсийг бүрдүүлж өгнө. Электрон цүнх нь МХТ-т суурилсан болон МХТ ашигласан сургалтадхэрэглэх агуулга арга зүйн материалын иж бүрдлийг бий болгож байдаг.Сургалтын үр ашигтай электрон материал бүтээх ньДээрх арга зүй зөвлөмжүүдээс үндэслэн сургалтын үр ашигтай электрон бүтээгдэхүүн боловсруулахнь 1 дүгээр зурагт үзүүлсэн цикл шинжтэй үйл ажиллагаа байна. Электрон цүнхний иж бүрдэл болохэлектрон дидактик материалыг дараах зорилгоор бүтээж байна. Үүнд: - Багш заах хичээлийнхээ агуулга арга зүйгээ дэмжихэд ашиглах материал o Танилцуулга o Тоглоом o Үнэлгээний материал o ... - Суралцагч бие даан ашиглах материал 1 дүгээр зураг. 2 дугаар зураг 3 дугаар зурагБагшийн ашиглах дидактик материал нь хичээлийн агуулга арга зүйд интеграцчилагдаж арга зүйддэмжлэг үзүүлнэ. Ийм бүтээгдэхүүнийг боловсруулахад багшаас хичээлийн агуулга, арга зүйдэргэцүүлэл хийхээс гадна агуулгыг илэрхийлэх тусгай загвар бүтээхэд МХТ-ийн тусгай чадваршаарддаг. Иймээс электрон агуулга боловсруулахад багш компьютерийн дизайнер, програм зохиогчзэрэг нарийн мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллах шаардлага гарч ирнэ.Суралцагчийн бие даан ашиглахаар бүтээсэн электрон материал нь суралцагчийн суралцхуйн үйлийгдэмжиж, түүнд шаардлагатай мэдээлэл, эргэх холбоог өгдөг байх ѐстой. Энэ шаардлагын үүднээсэлектрон материал бүтээхэд суралцагчийн мэдлэг чадварын бэлтгэлийн түвшин, сургалтын явагдахорчин зэрэгт шинжилгээ хийх шаардлагатай болдог. Түүнчлэн суралцагчийн анхаарлыг агуулгын голхэсэгт хандуулах үүднээс арга зүйн зарим шийдлүүдийг хийж өгөх шаардлагатай болно. Энэшаардлагыг хангасан байхаар бие даасан электрон материал бий болгоход 2 дугаар зурагт үзүүлсэнзагварыг [1] ашиглаж болох юм. Энэхүү загвараар бүтээсэн электрон материал нь сурхуйн шаардлагахангасан электрон орчин бий болгох боломж бүрдэнэ. Мэдээлэл харилцааны технологийн чиглэлээрсуралцаж байгаа оюутнуудад зориулан бүтээсэн электрон сурах бичгийн нэгэн загварыг 3 дугаарзурагт үзүүллээ. Энэхүү загвар нь хийсвэр агуулгыг бодитой болгож суралцагч ойлгоход тус төхөмболж байгаа нь бидний хийсэн судалгаанаас харагдаж байгаа юм. Тухайлбал, энэхүү электронагуулгыг суралцагч хэрэглэснээр туршилтад орсон нийт суралцагчийн сурлагын амжилт 79%-өөс94%, чанар 36%-50% болж ахисан байна [1].34
    • ДүгнэлтСургалтын үр ашигтай материал бүтээх нь багшийн ажлын нэг салшгүй хэсэг юм. Энд авч үзсэн аргазүй, зөвлөмжийг үндэслэн агуулгыг электрон хэлбэрээр бүтээснээр түүнийг МХТ-ийн боломжийгашиглан бодитойгоор дүрслэх, мультимедиа загвар ашиглах, агуулгыг бусад хэлбэрээр дахинашиглах зэрэг давуу талууд гарч байна. Ингэснээр тухайн хичээлээр заах арга зүйн шаардлагахангасан үр ашигтай электрон цүнх бүтээх үндэс тавигдах юм.Ном зүй1. Цэдэвсүрэн, Д., (2009), Электрон сурах бичиг бүтээх арга зүйн хувилбар боловсруулж хэрэгжүүлсэн туршилт, үр дүн, нэг сэдэвт бүтээл, Улаанбаатар2. E-Learning Design, (2004), The association for Overseas Technical Scholarship (AOTS), Japan3. Hannafin, M.J and Peck, K.L., (1988), The Design, Development, and Evaluation of Instructional Software. NY: Macmillan Publishing Company, USA4. Nicholas V. Iuppa., (1984), A Practical Guide to Interactive Video, USA, Knowledge Industry Publications, Inc.,5. Teaching Methodology and Presentation, (2007), The association for Overseas Technical Scholarship (AOTS), Japan6. Theory and Practice of Online Learning, (2004), Athabasca University, Canada/U.S.A7. Tsedevsuren, D., (2006), E-learning content development, Proceeding of the 8th International Conference on Electronics, Information, and Communication, June 27-28, 2006 UlaanbaatarTsedevsuren, D., Purevdor, Ch., (2008), Observation Analysis of ICT Application in Education Sectors,Symposium on the Trends and Prospects of Teacher Education and International Academic Exchange andCooperation, Ulaanbaatar Mongolia35
    • Нээлттэй програм хангамжийг боловсролын салбарт ашиглах ньХ.Золзаяа, Ш.СодбилэгМэдээллийн Технологийн Сургууль(zolzayakhh@num.edu.mn, sdblg@num.edu.mn )Өнөө үед эх кодыг нь олон нийтэд ашиглуулахаар түгээсэн нээлттэй програм хангамж (НПХ)мэдээллийн технологийн салбарт хувьсгал хийж байна. Тухайлбал сервер үйлчилгээний зориулалттайпрограм хангамжийн ихэнхи хувийг НПХ эзлэж буйг дурьдаж болж байна. Мөн НПХ хөгжүүлэгчорнуудын тоо нэмэгдсээр байгаа билээ. Эдгээр орнуудын засгийн газраас НПХ -ийг ашиглахбодлогын талаар хэлэлцэж, бизнесд төдийгүй боловсролын салбарт нэвтрүүлэх талаар анхааралхандуулдаг байна.Энэхүү судалгаанд НПХ -ийг гадаад орнуудын боловсролын салбарт хэрхэн далайцтай ашиглаж буй,түүний ач холбогдол төдийгүй НПХ -ийг боловсролын салбарт ашигласнаар хэрхэн нөлөөлөлтэйболох талаар оруулсан болно. Боловсролын салбар дахь чанарын үзүүлэлтийн хүчин зүйлд мэдээлэл,харилцаа холбооны технологи (МХХТ) ихээхэн нөлөөтэй. Монгол улс дахь боловсролын салбар ньсанхүүгийн хязгаарлагдмал хүчин зүйлээс өртөг өндөр, чанартай програмыг сургалт, судалгаандашиглах бололцоо багатай байдаг. Өөрөөр хэлбэл боловсролын салбарыг орчин үеийн МХХТ -ийнтаатай боломжоор хангахад зарцуулалтын өртөг томоохон бэрхшээл болдог. НПХ нь зах зээл дэхьпрограм хангамжийн үнийг бууруулах хүчин зүйл болсоноор энэхүү саадыг багасгахад чухал нөлөөүзүүлж байна.Энэхүү судалгаанд МУИС дэхь эрдэм шинжилгээ судалгааны баримтын цахим мэдээллийн санбайгуулах, түүнд ”DSpace” хэмээх НПХ -ийг ашиглаж практикт хэрэгжүүлсэн үр дүнг тайлагнах юм.36
    • е-Сургалтын хуваарилагдсан систем байгуулах зарчмын асуудалдЖ.АлимааШУТИС, ICT Төвийн эрхлэгч, alimaaj@must.edu.mn е-Сургалтын хуваарилагдсан систем гэдэг нь багшид хичээл заах аргазүйн өөрийн гэсэнтөсөөлөл болон өөрийн заадаг хичээлийн мэдлэгийг системчилж өгөх зориулалттай сургахсистемийг бий болгох, түүнийг сургалтанд нэвтрүүлэхэд хэрэглэгдэх компьютерийн сүлжээнийпрограмын иж бүрдэл юм. Өөрөөр хэлбэл е-Сургалтын хуваарилагдсан систем нь дараах шинжчанартай байх ѐстой. Нэг талаас багштай ганцаарчлан хичээллэдэг уламжлалт сургалттай ойрхон. Ийм системд эргэххолбоог дэмжих ба уг систем нь тухайн үедээ суралцагчийн мэдлэгийг бодитой дүгнэж түүниймэдлэгийн түвшингээс цааш сургахаар тохируулагддаг байх ѐстой. Нөгөө талаас ийм систем ньтооцоолох техникийн дүрсэлж чадах мэдээллийн янз бүрийн хэлбэрийг агуулсан, процессыгзагварчлах, цахим лавлагааг ашиглах, том хэмжээний мэдээлэлд хандах боломжоор хангагдсан байхѐстой. е-Сургалтын хуваарилагдсан системийн програмын бүтээгдхүүн болох үндсэн шинж чанар ньдараах байдлаар тодорхойлогдох ѐстой. Үүнд : 1. Систем бүрэн функцээрээ ажиллах . е-Сургалтын хуваарилагдсан системийг хөгжүүлэх хэрэгсэл нь сургалтын явцад сургалтын бүхий л процессыг дэмжих систем байгуулах боломжийг хангах ѐстой (суралцагчийн анхан шатны мэдлэгийг тодорхойлохоос эхлээд нийт мэдлэгийг хянах хэрэгцээг хүртэлх) 2. Систем нээлттэй байх. Хэрэглэгчид системийг засварлах боломж олгох ба, нэмэлт орлуулах модулуудыг ашиглах замаар өргөжүүлэх буюу байгааг нь оруулах боломжтой байх. Системийг өөрчлөхдөө алгоритмын болон параметрийн өөрчлөлт хийх ѐстой. 3. Сүлжээн дэх ажиллагаа. Системд зөвхөн алсын зайнаас хандах боломжтой гэж ойлгох биш сүлжээний боломжыг идэвхтэй ашиглах шаардлагатай. Нээлттэй байх шаардлагуудыг тооцож үзэхэд е-Сургалтын хуваарилагдсан системийг үндэслэж янз бүрийн (нэг төрлийн биш ) сургах системийг байгуулж болох боломжтойг харуулж байна.Нэгэнт е-Сургалтын хуваарилагдсан системийг авч үзэж байгаа болохоор дотоод сүлжээ болонинтернетээр хандах боломжтой хуваарилагдсан сургалтын системийн сүлжээний орчинг зохионбайгуулах аргуудыг авч үзэх шаардлагатай. Үүнд: е-сургалтын хуваарилагдсан системийн (ЕСХС )функциональ бүтцийг тодорхойлох, дотоод сүлжээнд болон интернетээр дамжуулан ажиллах ажлыгзохион байгуулах аргыг тодорхойлох шаардлагатай. Мөн олон платформ бүхий сургалтын серверийнбүтцийг дэвшүүлж байна. Энэ сервер нь 2 платформоос бүрдэх болно.Эхний нэг нь өөртөөхэрэглэгчийг дотоод сүлжээнд ажиллах боломжоор хангах е-сургалтын хуваарилагдсан системийнсерверийг агуулах, мөн интернетээр дамжуулан ажиллах боломжоор хангах, мэдээллийн баазыгудирдах, хуваарилсан тооцоог зохион байгуулах үүрэгтэй. Е-сургалтын хуваарилагдсан системд тавигдах шаардлагуудыг дараах байдлаар тодорхойлжболох юм. Үүнд : 1. Сүлжээн дэх горим: Алсын зайн хандалтыг агуулна, процедурыг алсын зайнаас дуудна, хуваарилагдсан өгөгдөл ба тооцооллыг ашиглах хэсгүүдийг агуулна. 2. Нээлтэй байх. Өгөгдлийн стандарт хэлбэрүүдийг ашиглах, гадаад модулиудыг холбох, параметрын ба алгоритмын аргуудаар тохируулах. 3. Бүрэн ажиллагаатай байх 4. Систем суралцагсдад уян хатан байх 5. Тухайн системийг ашиглалтанд хурдан оруулахын тулд (хөнгөвчлөхийн тулд) сургалтын төрөл бүрийн загваруудтай байх ѐстой. Мөн сургалтын бэлэн стратегитэй байна.Сургах үйл ажиллагаан дах е-Сургалтын хуваарилагдсан системийн бүрэлдхүүнд сургах стратегийнтухай мэдлэг, хичээлийн орчны загвар ба суралцагчийн загварыг оруулах ѐстой. е-Сургалтынхуваарилагдсан системийн нээлттэй байх нөхцлийг хангахын тулд дараах хандлагыг дэвшүүлсэн.Үүнд: сургалтыг удирдах стратегийн хичээлийн орчны загвар (хичээлийн орчин хичээл хоорондынхолбоо ба мөн чанараар тодорхойлогдоно), суралцагчийн загварыг (суралцагчийн загвар судалж37
    • байгаа хичээлээр нь оюутны мэдлэгийн түвшинг мөн сургахаар тавигдаж байгаа зорилгын хүрэхтүвшинг тодорхойлох функцыг гүйцэтгэнэ) боловсруулах дүрмийг гадаад мэдлэгийн бааз маягаарбүрдүүлж болох юм. Энэ нь эдгээрийг өөрчлөх боломж олгож байгаа учраас системийн үйлажиллагааг өөрчилж болдог. Ийм е-Сургалтын хуваарилагдсан системийг зохион байгуулах ньбагшид сургах системийн эксперт мэдлэг ба сургалтын талаарх төсөөлөл өгөх боломж олгоно. Хичээлийн орчны бүтцийг дүрслэх зориулалттай процедурын ба зарлах мэдлэгийг нэгтгэсэнсемантик загвар, хичээл хоорондын холбооны график дүрслэл ба уг хүрээн дэх сэдэв нь суралцагсдадсудлах хичээлийнхээ тухай ба түүний практик ач холбогдлын талаар бүрэн ойлголт авах боломжолгоно. Энэ нь когнитив графикийг ашиглах боломж олгох болно. Өөрөөр хэлбэл Суралцагчийнзагварын график дүрслэл нь суралцагсдад хичээл судлах явцад өөрийнхөө амжилттай (амжилтгүй)сурсан талаарх динамик дүрслэлийг авах боломжийг олгоно. Хичээлийн орчны загвар дээрсуралцагчийн судалсан сэдвүүд, тэдгээрийг хэр амжилттай судалсан, мөн алиийг нь судлаагүй зэрэгмэдээллийг хангалттай дүрсэлж болно. Энэ мэдээллийг дэлгэцэн дээр хичээлийн орчны бүтэц ба түүндээрх суралцагчийн мэдлэгийн тусгалыг будагдсан граф хэлбэрээр харуулж болох юм. Иймхэлбэрийн дүрслэл нь суралцагсдад хичээлээ судлахад баримтлах зүг чигээ олох, өөрийн гэсэнтөлөвлөгөө хийхэд туслах болно.(хэрвээ түүнийг хатуу заагаагүй ба програмаар удирддаггүй бол)Е-сургалтын систем дэх суралцагсдын мэдлэгийг шалгах хэсэг нь хэрэглэгчтэй харьцах ажлынхамгийн чухал хэсэг юм. Энэ нь суралцагчийг эргэх холбоогоор хангах ба эхний ээлжинд сургалтынуян хатан удирдлагыг зохион байгуулах зорилгоор суралцагчийн мэдлэгийн түвшинг тодорхойлохзориулалттай юм. Сургах системд мэдлэг шалгах хэсгийг зохион байгуулахдаа дараах 2 үндсэн хандлагыгашигладаг. 1. Суралцагсдын сурах үйл ажиллагааг үнэлэх[2, 4]. Энэ арга нь мэдлэгт тулгуурласан сургах системд хичээлийн орчны талаарх мэдлэг ба суралцагчийн үйл ажиллагааг дүгнэх журам нь системд суралцагчтай харилцан ярилцаж түүний мэдлэгийн түвшинг хяналтын асуулт тавилгүйгээр тодорхойлох боломж олгох. Энэ аргын тусламжтайгаар багш суралцагчийн хоорондын харилцааг өндөр түвшинд загварчилж болох юм. 2. Мэдлэгийн стандартчилагдсан хяналт [5]. Энэ аргын гол зарчим нь суралцагсдад сонголт хийх, тусгай даалгавар санал болгох ба хариултаар нь түүний мэдлэгийг тодорхойлох явдал юм. Мэдлэг хянах стандартчилагдсан арга нь дараах эерэг шинж чанартай тул тэдгээрийг хэрэглэх нь оновчтой юм. Үүнд : Шалгалтын хугацаа багатай Шалгалт явуулах ба үр дүнг шинжлэх стандартчилалтай Шалгалтын үр дүнг тоон хэлбэрээр дүрслэх боломжтой Үр дүнд математик боловсруулалт хийх боломжтойСтандартчилагдсан аргаар хэмжилт хийхдээ зайлшгүй үечилсэн хэлбэрээр явуулах ба хэзээ ч нэгудаагийн шалгалтаар дүгнэж болохгүй. Е-Сургалтын системд стандартчилагдсан мэдлэгийн хяналтыг тестийн тусламжтайявуулдаг.[1] Ерөнхий тохиолдолд, тестийн үр дүнг хүн шалгаж байгаа үед , тест бол асуултуудынбагц ба тэдгээрийн зөв хариултуудаас бүрдэх юм. Хэрвээ зөв хариултыг компьютер дээр тодорхойлохбол тестэнд тест шалгах алгоритмаар удирдах багцалсан параметрүүдийг багтаах зайлшгүйшаардлагатай. Сурганы тест нь норматив хандалттай ба шалгуурт тулгуурдасан хандалттай гэж 2 хуваагддагбайна. [3] Эхний тохиолдолд мэдлэг шалгасан тестийн үр дүн тоон утгатай байдаг, харин 2 дахтохиолдолд дүн чанарын хэлбэртэй буюу “өгсөн” –“өгөөгүй” гэсэн хэлбэртэй байдаг. Нормативхандалттай тестийг загварчлахад логик загваруудыг судлах IRT анализ хийх аргыг өргөн хэрэглэдэгболсон. Энэ онол нь дихометик тестийн хувьд сайн судлагдсан. Үүнд зориулж нэг ,хоѐр ба гурванпараметртэй загваруудыг бүтээсэн ба үүний тусламжтай шалгалтын үр дүнг шинжилдэг. (Раша-Бирнбаумын загвар) Харамсалтай нь дихометик тестийн хариулт нь хариултын дүнгийн хоѐр баллынсистемээр хүчтэй хязгаарлагдсан байдаг. Энэ нь: тестийн хариулт нь абсолют үнэн эсвэл шал худлаагэсэн 2 хариултын нэгийг нь л авдаг байна. Энэ хязгаарлалт нь бодит байдалд тохирохгүй, зөвхариултыг багш тодорхойлоход хариултын дүнд шатлалтай хандана. Тийм учраас мэдлэг шалгахсистемд шалгагдаж байгаа хариултанд дүн шинжилгээ хийхдээ зөв хариултын зэрэглэлийнтодорхойлолтыг бүтнээр нь оруулах ө.х. эталонд харгалзах түүний зэрэглэлийг тодорхойлон оруулаххэрэгтэй. Үүнтэй уялдуулан мэдлэг шалгах үйлдлийн ерөнхий схем, мэдлэг шалгах параметрүүд,38
    • мэдлэг шалгах уян хатан системийн алгоритм, асуултын олонлог үүсгэх аргууд зэргийг нарийвчлансудалж е-сургалтын систем дэх мэдлэг шалгах үйл явцын янз бүрийн схемүүд ба алгоритмыг авчүзсэнээр: Мэдлэг шалгах дэд системийн параметрийн тохиргоонд зориулсан суурь шинж чанартай багцыг тодорхойлох. Дээрх зарчим дээр тулгуурлан програмын багцыг байгуулах боломжтой бөгөөд түүний үндсэн дээр сүлжээний горимд ажиллах болон том хэмжээний хуваарилагдсан өгөгдөлд хандах боломжтой сургах системийг боловсруулах Мэдлэгт тулгуурласан системийн програмын багцын бүрэлдхүүнд багш, мэдлэгийн баазын дүрмийн тусламжтайгаар сургалтын процессын тодорхой шинж чанараас хамаарах сургалтын процессыг удирдах, тухайлбал суралцагчийн мэдлэгийг шалгасан үр дүнг харгалзан хамгийн тохиромжтой шатлалыг оруулах боломжтой.Ном зүй 1. Аванесов В.С. Научные проблемы тестового контроля знаний , 1994. 2. Агеев В.Нв Электронные учебники и автоматизированные обучающие системы, 2001. 3. Березин Н.В. Перспективы создания системы адаптивного тестирования как элемента централизованного тестирования, 2001 4. Под ред. Применение ЭВМ в учебном процессе. 5. Свиридов А.П. Основы статистической теории обучения и контроля знаний , 198239
    • E-Learning Model Based On Semantic Web Technology Sh.Bat-Ulzii Information system department School of Mathematics and Computer Science D.Garmaa Software Department School of Mathematics and Computer ScienceAbstract: Research works in the field of E-Learning are represented by a broad spectrum of applications,ranged from virtual classrooms to remote courses or distance learning. Web-based courses offer obviousadvantages for learners by making access to educational resource very fast, just-in-time and relevance, at anytime or place. In this paper, based on our previous work, we present the Semantic Web-Based model for oure-learning system. In addition we present an approach for developing a Semantic Web-based e-learningsystem, which focus on the RDFdata model and OWL ontology language. We demonstrate the effectiveness of this approach through severalexperiments using different type of courses taught in Qatar university. The feedbacks of both teachers andstudents were highly promising.Keywords: E-learning, Semantic Web, RDF, Ontology, OWL.1. IntroductionE-learning is not just concerned with providing easy access to learning resources, anytime, anywhere, via arepository of learning resources, but is also concerned with supporting such features as the personaldefinition of learning goals, and the synchronous and asynchronous communication, and collaboration,between learners and between learners and instructors One of the hottest topics in recent years in the AI community, as well as in the Internet community, is theSemantic Web. It is about making the Web more understandable by machines. It is also about building anappropriate infrastructure for intelligent agents to run around the Web performing complex actions for theirusers [2]. Furthermore, Semantic Web is about explicitly declaring the knowledge embedded in many web-based applications, integrating information in an intelligent way, providing semantic-based access to theInternet, and extracting information from texts [1]. Ultimately, Semantic Web is about how to implementreliable, large-scale interoperation of Web services, to make such services computer interpretable, i.e., tocreate a Web of machine-understandable and interoperable services that intelligent agents can discover,execute, and compose automatically [5]. Unfortunately, the Web was built for human consumption, not formachine consumption, although everything on the Web is machine-readable, it is not machine-understandable [4]. We need the Semantic Web to express information in a precise, machineinterpretableform, ready for software agents to process, share, and reuse it, as well as to understand what the termsdescribing the data mean. That would enable web-based applications to interoperate both on the syntactic40
    • and semantic level. Note that it is Tim Berners-Lee (inventor of the WWW, URIs, HTTP, and HTML)himself that pushes the idea of the Semantic Web forward. The father of the Web first envisioned aSemantic Web that provides automated information access based on machine-processable semantics of dataand heuristics that use these metadata [2,3]. 2. Semantic Web OverviewThere is a number of important issues related to the Semantic Web. Roughly speaking, they belong to fourcategories: Semantic Web languages, ontologies, semantic markup of Web pages, and Semantic Webservices. Semantic Web Languages: In order to represent information on the Semantic Web andsimultaneously make that information both syntactically and semantically interoperable across applications,it is necessary to use specific languages. It is important forOntologies: An ontology comprises a set of knowledge terms, including the vocabulary, the semanticinterconnections, and some simple rules of inference and logic for some particular topic. Ontologies providethe necessary armature around which knowledge bases should be built [22], and set grounds for developingreusable Web-contents, Webservices, and applications [23]. Ontologies facilitate knowledge sharing andreuse, i.e. a common understanding of various contents that reaches across people and applications.Technically, an ontology is a text-based piece of reference-knowledge, put somewhere on the Web for agentsto consult it when necessary, and represented using the syntax of an ontology representation language. Thereare several such languages around for representing ontologies, see [4] for an overview and comparison ofthem. It is important to understand that most of them are built on top of XML and RDF. By 2004, the mostpopular higher-level ontologyrepresentation languages were OIL (Ontology Inference Layer) andDAML+OIL. An ontology developed in any such language is usually converted into an RDF/XML-like formand can be partially parsed even by common RDF/XML parsers. Of course, language-specific parsers arenecessary for full-scale parsing. There is a methodology for converting an ontology developed in a higher-level language into DF or RDFS. OWL is developed starting from description logic and DAML+OIL. Theincreasing popularity of OWL might lead to its widest adoption as the standard ontology representationlanguage on the Semantic Web in the future. Essentially, OWL is a set of XML elements and attributes, withwell-defined meaning, that are used to define terms and their relationships (e.g., Class, equivalentProperty,intersectionOf, unionOf, etc.). OWL elements extend the set of RDF and RDFS elements, and the owlnamespace is used to denote OWL encoding. Figure 3 shows a piece of a simple ontology developed usingthe OWL language. In practice, ontologies are often developed using integrated, graphical, ontology-authoring tools, such as Protégé-2000, OILed, and OntoEdit. Semantic Web Services: Intelligent, high-levelservices like information brokers, search agents, information filters, intelligent information integration, andknowledge management, are what the users want from the Semantic Web. They are possible only if anumber of ontologies populate the Web, enabling semantic interoperation between the agents and theapplications on the Semantic Web, i.e. semantic mappings between terms within the data, whichrequires content analysis.3. E-Learning Model Based On Semantic Web41
    • In the following subsections, based on the Semantic Web technology and e-learning standards we describeour proposed e-learning model.Learning content and Assessment content. Each content has different types of services such as:• Learning services: provide registration, online course, interactive tutorial, course documents (is arepository for files that the instructor have made available to the student as a part of your course),announcements (displays information to the students that the instructors of the course want him to know),links (displays a list of useful URL links that have been identified by the course instructors), student papers(students can post/upload requests files to the instructor), and Semantic search (helps the student to searchfor resources).• Assessment services: provide exercises and quizzes for evaluation of the student knowledge.During the learning process, a dynamic selection presentation of both contents will be accomplished. Onother hand, our e-learning system allows instructors to create his course websites through a browser, andmonitoring the students performance. they have manyservices and tools such as: publish documents in any format (Word, PDF, Video, ...) to the students, managea list of useful links, compose exercises/quizzes,make announcements, and have students submit papers. Toillustrate the services architecture, we will go through an e-learning scenario. A student first searches for anonline course: the broker handles the request and returns a set of choices satisfying the query. If no course isfound, the user can register witha notification service. Otherwise, the user may find a suitable course among the offerings and then makes afinal decision about registering for the course.Processing the registration can be seen as a complex service involving registering with the system, creating aconfirmation notification, creating a student account (authentication/ authorization), and providing learningmaterials. Once all these in place, the student can start the course. As part of the course, a student will belogging on and checking his learning agenda (e.g. next assignment due). This request is answered bycombining several sources of information, such as course schedule, current date and student progress to date(e.g. completed units).4. The Ontology-based Model: Course sequencing generally starts with the student entity component thatreceives the learning contents, while the student’s behavior is being observed. The instructor sends queries tothe learning resources to search for learning content that is appropriate for the student entity component. Theontological knowledge is added to the learning resources as a resource for contextual learning, and it may besearched by means of queries. The student’s performance is measured by the evaluation component, and theresult is stored inthe student records database. Searching learning resources and sequencing a course can be done using aknowledge base of learning resources and a delivery component. To implement the knowledge base, first ofall, the leaning resources have to be described by means of metadata. The metadata consists of the contextualknowledge of the learning resources, i.e., an ontology in our model. It contains the general representation ofthe structural knowledge on specific domains, such as computer science, mathematics, biology, and so on.42
    • 5. Implementation The ontology can be used for adaptive learning to retrieve the context of a course and tostructure the contents. Also the metadata actually consists of the framing description of each learning objectof a subject, i.e., the modularized content, which is linkedto the concept of the ontology. For instructors to be able to sequence courses and create exercisesadaptively, the suitability of different approaches has to be analyzed based on the relationships between theresources and their descriptions. The main agents used in our system are: Student and Instructor, both ofthem are implemented as PHP classes. Users are served by the appropriate agents, which parse the metadataand tailor the user interface to satisfy the user’s needs, whether student or instructor. The agents interact andcommunicate between each other by means of PHP,MySQL database, and using the Apache Web Server.6. ConclusionsThe main contribution of this paper is our new model for e-learning system, using the Semantic Webtechnology. Our model including various services and tools in the context of a semantic portal, such as:course registration, uploading course documents and student assignments, interactive tutorial,announcements, useful links, assessment, and simple semantic search. A metadata-based ontology isintroduced for this purpose and added to our model.References [6] Hosam F. El-Sofany, Ahmad M. Hasnah,[1] Berners-Lee T. "What the semantic web can Jihadrepresent",http://www.w3.org/DesignIssues/RDF/n M. Jaam and Fayed F. M. Ghaleb., "A Web-ot.html , 2000. Based E-Learning System Experiment".[2] Downes, S. "Learning Objects: Resources For [7] W3C site: http://www.w3c.org. (see www.Distance Education Worldwide". International w3 .org/XML,www.w3.org/RDF, www. w3.orgReview of Research in Open and Distance /TR/2004/REC-owl-features-2004 0210/), andLearning. 2001. http://www.w3.org/2000/10/swap/[3] Maurer, H, M. Sapper. "E-Learning Has to be Primer.htmlSeen as Part of General KnowledgeManagement". ED-MEDIA Conference, 2001.[4] Naeve, A, M. Nilsson, M. Palmer. "TheConceptual Web – Our Research Vision". The 1stSemantic Web Working Symposium, 2001.[5] J.Davies, D.Fensel, and F. Harmelen, "TowardsThe Semantic Web" ,Willy 2002.43
    • Монгол улсад програмист бэлтгэх, програм хангамжийн үндэсний үйлдвэрлэл байгуулах төслийн товч танилцуулга Рэгзэнгийн Батбаяр, Сэрүүлэг дээд сургууль rbtbyr@yahoo.com Үндэслэл: Аливаа улс орны хөгжлийн эх үндэс нь үндэсний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, түүнийүйл ажиллагааг бүхий л талаар дэмжих явдал байдаг Хүн ам цөөтэй Монгол орны хувьд оюунлаг шинжтэй үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх нь эдийнзасгийн өсөлтөнд илүү ач холбогдолтой. Үүний нэг чиглэл нь монгол хүний оюуны потенциалыгбүрэн дүүрэн ашиглаж, дэлхийн түвшинд гаргах програм хангамжийн салбар юм Тус салбар нь бусад салбартай харьцуулан авч үзвэл хөрөнгө, хугацаа бага зарцуулагддаг,мэргэжилтнүүдийг чадварлаг, сайн бэлтгэн гаргаж чадвал шууд үйлдвэрлэгч болж үр өгөөжөө өгчэхэлдэг онцлогтой Нөгөө талаас гадаадын хөгжилтэй орнуудад ч програмистуудын хэрэгцээ шаардлага асар их(хэдэн зуун мянгааараа) байгаа нь Монгол улсад чадварлаг мэргэжилтнүүдийг бэлтгэн гадаададорнуудад ажиллуулах бүрэн боломж байна. Мөн гадаад, дотоодын зах зээлд бүтээгдэхүүн/програмааборлуулах, гадаадын програм хангамжийн ажлыг эх орондоо хийх (out sourcing) өргөн боломжбайна. Энэ нь Монгол хүнийг ядуурлаас гаргах, улс орны эдийн засгийн өсөлтийг нэмэгдүүлэх нэггол эх үүсвэр болно Иймээс програм хангамжийн үндэсний үйлдвэрлэл (Software Industry) бий болгох, тэндажиллах чадварлаг Монгол мэргэжилтнийг бэлтгэх нь өнөөгийн нэн тэргүүнд хөгжүүлэх салбар,шийдвэрлэх чиглэл болоод байна . Програмист + Компьютер = Үндэсний үйлдвэрлэл хэмээх үзэлсанааг үндэс болгосноор компьютертэй хүн бүр үйлдвэрлэгч байх бүрэн боломж нээгдэнэ. Энэүндэслэлээр уг төслийг өргөн толилуулж байна Зорилго: А. Эх орондоо олон улсын түвшний програмистуудыг бэлтгэн гаргаж дотоод, гадаадын улсорнуудын хүний нөөцийн хэрэгцээг хангах Б. Дотооддоо програм хангамжийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх тэр тусмаа гадаадын зах зээлдхэрэгцээтэй, дотооддоо хөрөнгө оруулалт шаардахгүй Multi media төрлийн програмын үйлдвэрлэлийгхөгжүүлэх шаардлагатай байна Үр дүн: А. Програм хангамжийн мэргэжилтэнг бэлтгэх цогц бүтэц бий болгох. Ингэснээр дотоодын багадаадын програмистуудын хэрэгцээг хангах Б. Програм хангамжийн чиглэлийн үндэсний үйлдвэрлэл бий болох. Ингэснээр гадаадынпрограм хангамжийн ажлыг эх орондоо хийх, гадаад, дотоодын зах зээлд бүтээгдэхүүн/програмааборлуулах Хэрэгжүүлэх боломж: А. Монгол хүнийн оюуны чадавхи өндөр, математик сэтгэлгээ сайн, түүнийг хөгжүүлэхсургалтын тогтсон системтэй Б. Англи хэлийг албан ѐсны хоѐрдогч хэл болгон, хүн бүр судлах болсон нь програмхангамжийн чиглэлийн сургалт, судалгаа явуулахад хэлний саад гарахгүй. В. Засгийн газраас бүх нийтээр компьютержүүлэх хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж байгаа нь айл өрх,албан байгууллага бүр компьютертэй болж, сургалтын дараа шууд үйлдвэрлэгч болох боломжийгнээж байна Төслийг гүйцэтгэх арга замууд А. Ерөнхий боловсролын сургуулийн мэдээлэл зүйн сурах бичгийг VB.Net, Java хэлэн дээртулгуурлан хэрэглэгээний бодит бодлого, дасгалуудтай болгон өөрчлөх44
    • Б. Дээд сургуулийнVB.Net, Java сурах бичиг бичиж сургалтанд нэвтрүүлэх В. Дунд, ахлах, дээд сургууль гэсэн дарааллаар мэрэгжилтэнг цогц байдлаар бэлтгэхтогтолцоог бий болгох Г. Багш нарыг дахин суралгалтанд хамруулж мэргэжил дээшлүүлэх байнгын систем бийболгох Д. Програмчлалын олимпиад, бүтээлийн уралдааныг ахлах ба дээд сургуулийн түвшинд улсынхэмжээнд тогтмол, зохион чанартай байгуулах Ж. Улсын Математикч, Програмистуудын холбоо (УМПХ) байгуулж мэргэжилтнүүдийнуулзалт, зөвлөлгөөн зохион байгуулах, хөгжлийн цаашдын чиг хандлагыг тодорхойлж байх Е. Дээрх үйл ажиллагааг нэгтгэн явуулах цогц төв байгуулах Төв нь тухайн мэргэжлийн чиглэлээр сургалт явуулдаг Дээд Сургууль дээр суурилах бөгөөддараах өөрчлөлт сайжруулалтыг хийнэ. Үүнд: Сургалтын агуулга, багш нарын мэдлэг чадварыг өндөр хөгжилтэй орны сургуулиудын жишигт хүргэж, тэдэнтэй жишихүйц сургалтын орчинг бүрэлдүүлэх  Сургалт үйлдвэрлэлийг нэгтгэх чиглэлээр сургалтын хөтөлбөрийг өөрчлөн сайжруулах, англи хэл, мэргэжлийн хичээлүүдийн цагийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр өөрчлөх, Сургалтын төлөвлөгөөг өөрчлөн сайжруулж бүтээлээр сургалтын явцыг үнэлэх системд шилжүүлэх прагматик сургалт явуулах Мэргэжлийн хичээлүүдийг англи хэл дээр явуулах Програмчлалын нээлттэй бөгөөд алсын зайн сургалт явуулах Зах зээл: Япон улсад 145 тэрбум долларын пргорамм хангамжийн ажил хийгдээгүй эзнээ хүлээн байна.Энэ ажлыг хийхэд 455 мянган программист хэрэгцээтэй байгаа болно1. Төслийн нэр: Програмчдыг гадаадад ажиллахад бэлтгэх 1.2 Төслийн зорилго: Компьютерийн програм зохиогчдод гадаадад ажил эрхлэх болон гадаадын захиалгат ажлыг дотооддоо хийж гүйцэтгэх ур чадвар олгох 1.3 Төслийн байршил: Улаанбаатар хот 1.4 Төслийг хэрэгжүүлэгч: Монголын програмист, математикчдын холбоо, Алсын зайн сургалтын төв 1.5 Төсөл эхлэх хугацаа: 2009 оны 12р сараас 1.6 Төсөл үргэлжлэх хугацаа: 1.7 Төслийн хөрөнгө оруулалт: Нийт мянган ам. доллар буюу мянган төгрөг. 1.8 Төслийн товч тайлбар Монгол үндэсний компьютерийн програм зохиогчдыг гадаадад ажиллах буюу гадаадын захиалгатажлыг гүйцэтгэх ур чадвартай болгох сургалт зохион байгуулах, тэднийг дээрх үйл ажиллагаандзуучлана. Сургалтыг зохион байгуулахад дараах үндсэн ажлыг хийнэ. 1. Орон даяар 5-11–р ангийн сурагчдаас математикийн авъяас, чадвартай хүүхдийг жил бүр илрүүлэн олж, тэднийг компьютерийн програм зохиох чиглэлд хөгжүүлэх зорилготой тусгай хөтөлбөрөөр математикийн зайн сургалтад хамруулах 2. Эдгээр хүүхдүүдийн дунд богино хугацаатай олимпиадуудыг зохион байгуулж, илүү чадвартай хүүхдүүдийг сонгон авч компьютерийн програмчийн бэлтгэл зайны сургалтанд хамруулах 3. Сонгогдсон хүүхдүүдийг дотоодын их, дээд сургуулиудад элсүүлэн сургаж, тэднээс шалгаруулалтаар сонгон авч компьютерийн програмын бие даасан шавь сургалтад хамруулах 4. Их, дээд сургуулиудад суралцаж байгаа оюутануудаас шалгаруулалтын үндсэн дээр сонгон авч компьютерийн програмын бие даасан шавь сургалтад хамруулах 5. Компьютерийн програмын бие даасан шавь сургалтад хамарсан оюутануудад англи хэлийг тусгай програмаар заах, сургах 6. Шавь сургалтад хамрагдсан оюутануудад багаар ажиллах чадвар олгох, програм хангамжийн менежментийн урлагт сургах45
    • 7. Сургалтад оролцож байгаа сурагчид, оюутануудын бүтээлийг агуулсан вэб сайтыг интернэтэд байршуулах Дунд сургуулийн сурагчдыг ямар нэгэн тоон хязгаарлалтгүйгээр зайн сургалтанд хамруулах, харин сонгогдсон оюутаны тоо жил тутам 100 орчим байх болно. Дээрх сургалтуудыг явуулах багш нарыг бэлтгэх, агуулгыг боловсруулах арга хэмжээг дэс дараатай авч хэрэгжүүлнэ. Сургалтыг интернэт орчинд явуулах програм, агуулгыг боловсруулж байнга боловсронгуй болгож байх юм. 8. Дотоод, гадаадын хөдөлмөр зуучлалын байгууллагтай холбоо тогтоон гадаадад ажил эрхлэх болон гадаадын ажлын захиалга олж авч гүйцэтгэхэд нь зуучлана. Компьютерийн програм зохиогчдын хөдөлмөрийн төрөлжсөн биржийг бий болгож, гадааддотоодод сурталчилан ажиллуулна1.9.Төслийн тодорхойлолт Монгол улсын Засгийн газраас жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх, импортыг орлох, экспортыгнэмэгдүүлэхүйц бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, ажилгүйдэл, ядуурлыг бууруулах чиглэлээр авчхэрэгжүүлж байгаа арга хэмжээнүүд нь төсөл хэрэгжүүлэхээр санаачлага гаргаж байгаа биднийзорилтын үндэс болж байна. Монгол улсын засгийн газрын “Цахим монгол” , “Зайны сургалтын үндэсний хөтөлбөр”-үүднь төслийг хэрэгжүүлэх таатай нөхцөл мөн. Цахим монгол хөтөлбөрийн эрхэм зорилго нь Мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийг 21-рзууны хөгжлийн үндсэн хурдасгуур гэж үзэж, Монгол улсад мэдлэг оюунд тулгуурласанмэдээлэлжсэн нийгмийг байгуулахад оршино. МХХТ-ийн ололт, амжилтыг үйлдвэрлэлийн салбарт нэвтрүүлэх замаар мэдлэгттулгуурласан үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, МХХТ-ийг ашиглан хүний нөөцийг бүх шатанд бэлтгэх,хөгжүүлэх зорилт тавьж байна. “Зайны сургалтын үндэсний хөтөлбөр”-ийн зорилго нь албан болон албан бус боловсролынүйлчилгээний хүртээмж, чанар,үр ашгийг дээшлүүлж, хүн амд насан туршдаа суралцах бололцооолгох, амьдрах чадвараа хөгжүүлэхэд нь дэмжлэг олгох, амьдрах чадвараа хөгжүүлэхэд нь дэмжлэгүзүүлэх зайны сургалтын үндэсний тогтолцоог бүрдүүлэн хөгжүүлэхэд оршино. Мэдээллийн холбооны технологийн хувьд бүх аймгийн төвүүд өндөр хурдны сүлжээнд, бүхсум суурин газрууд тоон сүлжээнд, бүх аймаг, сум интернэтэд 2006-2012 онд холбогдоно. Мөн 6-аас дээш насны нийт хүн амын 89 хувь компьютер ашиглах чадвартай болох, дундсургуулийн 10 хүүхэд тутамд нэг компьютер ногдох, багш бүр компьютертэй болох, бүх сумдын 70хувь нь зайн сургалтанд хамрагдах зорилтууд 2014 он хүртэл дэс дараатай хэрэгжинэ. Цаашилбал бүх нийтийг компьютержүүлэх, жижиг дунд үйлдвэр болон аж ахуйн нэгжүүдэдМХХТ-ийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх, дэмжих зорилт нь төслийн техникийн үндсэн нөхцөл болно. МХХТ-ийн өндөр чадвартай олон тооны мэргэшсэн мэргэжилтэн, судлаачид бэлтгэх, мэдлэгттулгуурласан эдийн засгийн шинэ орчин, шинэ чадавхийг бий болгох замаар дотоодын нийтбүтээгдэхүүний хэмжээг нэмэгдүүлэн ард түмний амьжиргааны түвшинг дээшлүүлж эдийн засгийнтогтвортой өсөлт ба технологийн хөгжлийг дэмжих хөдөлгөгч хүч болгон ашиглахад дэвшүүлжбайгаа төсөл ач тусаа өгнө гэж үзэж байна. Ялангуяа дээрх зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд компьютерийн програм хангамжийнүйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх, энэ үйлдвэрлэлийн гол хөдөлгөгч хүч чадварлаг програм зохиогчдыгбэлтгэх нь төслийн үндсэн үйл ажиллагаа болно. Компьютерийн програм хэрэгслийг экспортлох, гадаадын програм хэрэгслийг дотооддооболовсруулахад зохиогчдын ур чадвар, хэлний мэдлэгийг зохих түвшинд хүргэхийн тулд дараах үйлажиллагааг хэрэгжүүлэх болно. 1. Орон даяар 5-11–р ангийн сурагчдаас математикийн авъяас, чадвартай хүүхдийг илрүүлэнолох ажлыг 2009 оноос эхлэн жил бүр зохион байгуулан шалгаруулж, тэдний математик сэтгэлгээгхөгжүүлэх вэбэд суурилсан интернэт сургалтыг явуулна. Энэ ажлыг хийхэд хүүхдүүдийг сонгон шалгаруулах, тэдний авъяасыг хөгжүүлэхүйц агуулгабүхий хичээлийн хөтөлбөрийг зохионо. Энэ хөтөлбөр нь математик болон програмчлалын сэтгэлгээгхослон хөгжүүлэх чиглэлтэй байна. Хөтөлбөрийн агуулгыг боловсруулах баг ажиллана.46
    • Сургалтын үр дүнг олимпиад явуулах аргаар үнэлж, сурагчдыг сонгон шалгаруулна. 2. Математик сэтгэлгээний зохих түвшин хангасан сурагчдад компьютерийн програм зохиохсуурь мэдлэгийг олгох агуулга бүхий хөтөлбөрөөр зайн сургалт явуулна. Хөтөлбөрийнагуулгыг боловсруулах баг ажиллана. Сургалтын үр дүнг олимпиад явуулах аргаар үнэлж, шалгарсан сурагчдыг энэ чиглэлийн их,дээд сургуульд элсүүлэх ажлыг зохион байгуулна. Амьжиргааны хүндрэлтэй оюутаны сургалтынтөлбөрийг шийдвэрлэхэд туслалцаа үзүүлнэ. 3. Энэ шалгаруулалтаар их, дээд сургуульд элссэн болон одоо суралцаж байгаа оюутануудаассонгон шалгаруулж компьютерийн програмын чиглэлээр шавь сургалтад хамруулна. 4. Компьютерийн програмын чиглэлээр суралцаж байгаа нийт оюутануудад зориулсан англихэлний вэбэд суурилсан зайн сургалт явуулна. Төслөөр шалгарч их, дээд сургуульд элссэн оюутанууд болон шавь сургалтанд хамрагдсаноюутануудад зориулсан англи хэлний танхимын сургалтыг зориулалтын хөтөлбөрөөр заана. 5. Компьютерийн програмын чиглэлээр суралцаж байгаа нийт оюутануудад зориулсан багааражиллах чадвар олгох болон програм хангамжийн менежментийн зайн сургалт явуулна. Шавь сургалтад хамрагдсан оюутануудад багаар ажиллах чадвар олгох, програм хангамжийнменежментийн урлагт сургах зориулалтын хөтөлбөрөөр хичээл заана. Эдгээр хичээлийн агуулгыгболовсруулах баг ажиллана. 6. Сургалтад оролцож байгаа сурагчид, оюутануудын бүтээлийг агуулсан вэб сайтыгинтернэтэд байршуулан, худалдах арга хэмжээг зохион байгуулна. Олсон орлогыг тэдний сургалтыгдэмжихэд ашиглана. 7. Компьютерийн програм зохиогчдын хөдөлмөрийн төрөлжсөн биржийг бий болгож, гадааддотоодод сурталчилан ажиллуулна. Бирж дээр сурагч, оюутан, програм зохиогчдын бүтээлийнжагсаалт, борлуулах програм, зохиох програмын мэргэжсэн чиглэл, ур чадварын тухай мэдээллийгзарлана. Дотоод, гадаадын хөдөлмөр зуучлалын байгууллагатай холбоо тогтоон гадаадад ажил эрхлэхболон гадаадын ажлын захиалга олж авч гүйцэтгэхэд нь зуучлана. Програмын чиглэлээр аутсорсингийн багийг байгуулж, тэдэнд гадаадын захиалгат ажил олох,худалдаа-зуучлалын үйл ажиллагаа явуулахад нь эрх зүйн ба мэргэжлийн туслалцаа үзүүлнэ. Энэчиглэлд дотоодод явуулах ажиллагааг мөн адил авч үзнэ. 8.Компьютерийн програмын чиглэлээр гадаадад сурч, ажиллаж байгаа оюутан, магистрант,докторант, програмчдын хамтын ажиллагааг зохицуулах кибер орчинг бий болгоно. Тэдний үйлажиллагааг дэмжих, урамшуулахад төр, засгийн байгууллагын анхаарлыг төвлөрүүлэх зохионбайгуулалтын арга хэмжээ авна47