 NieuweBusinessModellenEen exploratief onderzoek naar veranderendetransacties die meervoudige waarde creërenJan Jonker i....
Colofon Dit paper is gepresenteerd tijdens hetsymposium ‘Change the Model’ datheeft plaatsgevonden op 1 juni 2012op de Cam...
Onderzoek doen is vooral mensenwerk. Zonder de tijd vanrespondenten, zonder dialoog en zonder een hele (infra)structuur va...
Samenvatting Uit verschillende bronnen komen signalen dat ons huidige (economische) gedach-tegoed niet meer functioneert. ...
Inhoud	 59151723262832333839535455Inleiding: waarom anders denken of business modellen?Over spraakverwarring en de theoret...
Inleiding:waarom andersdenken of businessmodellen?De wereld zoals we die denken te kennen, bestaat eigenlijkal niet meer. ...
toekomst tegemoet op basis van een feed-in regeling. Enmisschien laat de nabije toekomst wel zien dat een (regio-nale?) Ro...
schappij.” Die meerwaarde is juist dat er gekeken wordtnaar meer dan alleen financiën, dat het verdienen van geldsamen gaa...
met een aanzet tot (soms radicaal) anders denken. Het isgebaseerd op een exploratief onderzoek dat uitgevoerd is inhet voo...
Over spraak-verwarring ende theoretische kernvan NBM’sZonder hier al te lang te willen stilstaan bij de theorie, ishet toc...
DefinitiesEr zijn nogal wat definities van wat business modellenzijn in omloop. Het is hier niet de plaats om daar verschi...
Schema 1Proces huidige Business ModelGebaseerd op: Simanis en Hart 2009Het denken achter het huidige, vaak sterk conventio...
Schema 2Basiselementen NBMGebaseerd op: Shafer et al. 2005& Simanis en Hart 2011Je kunt pas een duurzaam business model on...
Schema 3Waarde-creatie procesnieuwe business modellenGebaseerd op: Simanis en Hart 2009Aannemersbedrijf B.V. Eberhard Dijk...
1234niet zonder de ander, aldus Ronald van den Hoff, co-foun-der van Seats2Meet. De visie op duurzame business model-len g...
Werk in uitvoering:zoeken naar nieuwebusiness modellenHet vinden van mensen die werken aan nieuwe businessmodellen klinkt ...
123456789dewereldvanmorgen.nl en www.hetkanwel.nl mensenheeft geattendeerd op dit onderzoek. Ook het tijdschriftP+PeoplePl...
Uitkomsten ordenen Tijdens de voorverkenning van dit onderzoek en hetbouwen van de twee databases is allereerst geprobeerd...
zen. Veel nieuwe business modellen omvatten transactiesdie worden gedaan met alternatieve betaalmiddelen, zoalspunten, cre...
Schema 4Waarmakerij, Nils Roementraditioneel business model vaak over het hoofd gezienworden. Om Simone Veldema (GreenbizS...
business model dus verbindingen moet leggen, faciliterenen onderhouden: duurzaamheid organiseren ontstaat im-mers tussen b...
Schema 5MyEnergy, Vincent Mooijworden op verschillende ‘aggregatie’ niveaus. Daarmeewordt bedoeld dat er sprake kan zijn v...
hij op te lossen door de transparantie tussen boeren enbanken te vergroten door middel van een rating systeem,om de kredie...
Mooie voorbeeldenvan NBM’sZoals uit het zoeken naar nieuwe business modellen al naarvoren kwam, is het vinden daarvan niet...
Schema 6Green Dream Company,Leon van Rijckevorselbijvoorbeeld dat het bij het CvJO mogelijk is dat onder-nemers die veel k...
fenomeen binnen de stroming creëren is de verplaatsingvan eigendom. Het gaat niet meer om transacties vaneigendom, maar om...
Kenmerken van NBM’s1234567Uit deze voorlopige inventarisatie en analyse komt eenaantal kenmerken van het organiseren van n...
––––––––––––Ook wordt er bij herhaling gesproken over de waarde(n),de eisen waaraan NBM’s moeten voldoen. Ook hier een nie...
Epiloog Hoe zich deze NBM ‘s verder gaan ontwikkelen, is te zienals een spannende ontdekkingsreis waarin oud en nieuwdenke...
Wat een doorbraak van nieuwe businessmodellen in de weg staatUit dit onderzoek blijkt dat nieuwe business modellen inopkom...
De barrière zit in ons hoofd. Mijn visie is dat we het alleenredden als we radicaal veranderen. Ik omschrijf het als leren...
We leven in tijden van transitie, waarin we met elkaarzoeken naar nieuwe verdien- of transactiemodellen; datis buitengewoo...
Literatuur Boland, C., Bosma, T., Bullinga, M., Eilander, G., Kniesmeijer, T., Lamb, R., Mirani, N.,Rohde, C., Roothart, H...
Appendix IOverzicht geïnterviewdepersonenVan Arkel, Geanne	Sustainability & Corporate CommunicationInterface	www.interface...
Van Duyn, Diederiek	Bedenker modelEqual Opportunity ModelEen nieuw model voor duurzame en eerlijke businessdevelopment.	Fr...
Hugenholtz-Sasse, Corian	ConsultantVan Zanten, Ineke 	Manager en consultantGreenWish	www.greenwish.nlGreenWish werkt op dr...
Mooij, Vincent	Bedenker modelMyEnergy	http://sita.nlVincent Mooij is erg enthousiast over zijn concept model My Energy. Di...
Simons, Lucas	Bedenker modelSCOPEinsight	www.newforesight.comMarkten moeten transparante, geloofwaardige en gestandaardise...
Appendix IIInterview Protocol	 –––––1011121314151617181920––––––Introductie interviewVoorstellen, doel van het onderzoek, ...
Appendix IIINieuwe duurzame business casesKrachtenbundel JIPOpeens werd het mij zo duidelijk dat we een fundamentele inric...
ResultatenHet business model van JIP kent een intrinsiek kip-ei-probleem. Iedereen wil meedoenwanneer JIP het voor elkaar ...
worden investeerders meteen klanten/ huurders/ marketeers. Meervoudige waarde isdus een gigantisch ambassadeurs netwerk da...
opgebouwd uit een centrale lounge en daaromheen liggen een aantal vergaderzalen.Voor de vergaderzalen wordt betaald in eur...
ResultatenOp meer dan 40 locaties zijn er nu S2M workspaces en S2M staat op het punt ominternationaal uit te rollen. Door ...
‘Als je de juiste sociale overwaarde aan de te verzetten bergen koppelt, dan wordthet realiseren van doelen makkelijker, l...
DuurzaamheidDuurzaamheid is anders naar gebouwen kijken: van initiëren naar realiseren enbeheren. Gedurende het hele proce...
zijn er wanneer Eberhard vanaf het begin bij een project betrokken is. Door de crisisin de bouw en verandering van strateg...
Een ander segment waar turntoo mee samenwerkt, is overheid gerelateerd. ‘Er is nueen grondstoffenbeleid, vroeger was het e...
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Dutch   working paper new business models jan jonker
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×

Dutch working paper new business models jan jonker

1,338

Published on

Published in: Education
0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total Views
1,338
On Slideshare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
0
Actions
Shares
0
Downloads
21
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Dutch working paper new business models jan jonker

  1. 1.  NieuweBusinessModellenEen exploratief onderzoek naar veranderendetransacties die meervoudige waarde creërenJan Jonker i.s.m. Marloes Tap en Tim van StraatenWorking Paper ‘Duurzaam Organiseren’Nijmegen School of ManagementRadboud Universiteit Nijmegen – Holland1 juni 2012
  2. 2. Colofon Dit paper is gepresenteerd tijdens hetsymposium ‘Change the Model’ datheeft plaatsgevonden op 1 juni 2012op de Campus van de Radboud Univer-siteit Nijmegen. Het betreft een eersteversie van een Working Paper. Aan ditpaper kunnen geen rechten ontleendworden. Het onderliggende onderzoekuitgevoerd in het voorjaar van 2012was een initiatief van de NijmegenSchool of Management (NSM) van deRadboud Universiteit Nijmegen. Metinachtneming van grote zorgvuldigheidis materiaal uit diverse bronnen en despeciaal voor dit onderzoek uitgevoerdeinterviews gebruik om dit paper samente stellen en te schrijven. Desalnietteminkunnen er fouten in staan. Wij verzoe-ken een ieder die meent correcties tehebben contact te zoeken. Het resultaatdat hier ligt is geheel onze verantwoor-delijkheid. Contact via:J.Jonker@fm.ru.nl© 2012J. Jonker, M. Tap en T. Van Straaten
  3. 3. Onderzoek doen is vooral mensenwerk. Zonder de tijd vanrespondenten, zonder dialoog en zonder een hele (infra)structuur van een universiteit bestaande uit o.a. bibliothe-ken, zoeksystemen, medewerkers en studenten is echt –laat staan goed – onderzoek doen kansloos. Aan een iederdie direct of indirect heeft meegeholpen aan het realiserenvan dit Working Paper zijn we dan ook heel veel dankverschuldigd. In het bijzonder geldt een dankwoord aan degeïnterviewden. Zonder hun tijd, zonder hun bereidheid tewillen delen en zonder de openhartige ‘inkijk’ in hun or-ganisatiepraktijken rond nieuwe business modellen was ditpaper niet tot stand of tot leven gekomen. We hopen datwij met zorg recht hebben gedaan aan hun inzichten, ookal zijn deze op individueel niveau lang niet altijd herkenbaar.Dankwoord
  4. 4. Samenvatting Uit verschillende bronnen komen signalen dat ons huidige (economische) gedach-tegoed niet meer functioneert. Nieuwe manieren van organiseren ontstaan, waarinduurzaamheid vaak centraal staat. Dit paper presenteert de resultaten van een on-derzoek naar nieuwe business modellen (NBM’s), dat geïnitieerd is door de RadboudUniversiteit Nijmegen. Nieuwe business modellen – waar duurzaamheid een integraalonderdeel van uitmaakt – blijken ‘hot’ en ‘happening’. Maar wat is een businessmodel en in welke zin is het duurzaam? In dit onderzoek is de focus gelegd opbusiness modellen die zogenaamde ‘meervoudige waarde’ creëren. Dat betekent dathet organiseren in en tussen organisaties naast economische waarden, ook socialeen ecologische waarden genereren. Voor het onderzoek zijn achtentwintig interviewsgehouden teneinde inzicht te krijgen in het fenomeen NBM’s. Doel was het veld teverkennen, te ontdekken hoe nieuwe business modellen er uit zien, welke kenmer-ken ze mogelijk gemeenschappelijk hebben en hoe ze in de (micro) praktijk werken.Het zoeken naar nieuwe business modellen laat een grote (ondernemers) creativiteitzien. Er kunnen heel verschillende wegen gekozen worden als het gaat om het zoe-ken naar evenwicht in het gelijktijdig organiseren van verschillende waarden zoals na-tuur, zorg, aandacht, geld enzovoort. Desalniettemin zijn er duidelijke gemene delers.De modellen blijken globaal in drie stromingen ingedeeld te kunnen worden: delen,ruilen en creëren. Belangrijke component bij vrijwel alle modellen blijkt het werkenaan een beleving of community rond een product en (of) dienst. Een ander centraalbeginsel is coöperatief samenwerken. Ondernemen en direct in het verlengde orga-niseren wordt de kunst en kunde van het nieuwe samenwerken. Verbinden wordtin dat verband van steeds grotere waarde – sociaal en economisch. In en door dieverbindingen ontstaan allerlei nieuwe consortia en configuraties van partijen. Juist ophet snijvlak van verbinden, community building en coöperatie ontstaat vernieuwing,ontstaat innovatie, ontstaan de nieuwe business modellen.Interessant kenmerk daarnaast is dat geld niet langer als enig ruilmiddel wordtgezien. Het economisch verkeer wordt mede ingevuld op basis van het ‘uitruilen eninvullen’ van behoefte(n). Het ‘toegang hebben tot’ wordt zo belangrijker dan heteigendom van productie middelen. Bezit en controle maken plaats voor gebruikenen benutten. Maar coöperatief een dergelijke ‘economie’ organiseren kan alleenmaar op basis van commitment voor de langere termijn. Hiervoor is het borgen vanvertrouwen in relaties en in het samenwerken een noodzakelijke voorwaarde. Hoedat echt vorm kan krijgen, roept veel nieuwe vragen op.Dit onderzoek is daarmee alleen maar het begin van een ontdekkingstocht naarNBM’s waarin duurzaamheid op verschillende manieren centraal staat. Bij een verdereverdieping zijn waarschijnlijk meer stromingen, categorieën, kenmerken en waardente vinden. Dit paper pretendeert dus niet volledig te zijn; vragen voor een follow-uponderzoek staan, juist gevoed door deze uitkomsten, al klaar. Toch laat het duidelijkzien dat er een transitie in gang is gezet, waardoor de conventionele praktijk vanlouter economische business modellen indringend aan het veranderen is.
  5. 5. Inhoud 59151723262832333839535455Inleiding: waarom anders denken of business modellen?Over spraakverwarring en de theoretische kern van NBM’sWerk in uitvoering: zoeken naar nieuwe business modellen(NBM’s)Uitkomsten ordenenMooie voorbeelden van NBM’sKenmerken van NBM’sEpiloogLiteratuurAppendix I Overzicht geïnterviewde personenAppendix II Interview ProtocolAppendix III Nieuwe duurzame business casesOver de auteursDe Radboud Universiteit NijmegenTot slot
  6. 6. Inleiding:waarom andersdenken of businessmodellen?De wereld zoals we die denken te kennen, bestaat eigenlijkal niet meer. Omdat we de toekomst niet scherp kunnenzien, houden we tegen beter weten in vast aan een verou-derd wereldbeeld. Dat wereldbeeld is nog steeds gestoeldop het gedachtegoed van de Tweede Industriële Revolutie,dat in het bijzonder in de jaren na de Tweede Wereldoorlogvoor een ongekende groei van de welvaart heeft gezorgd.Wie goed om zich heen kijkt, ziet overal aanwijzingen voorde stelling dat wij ons op dit moment ook op zo’n keerpuntbevinden. We zien wereldwijd een combinatie van crises:een financiële crisis, een energiecrisis en de klimaatcrisis. Ditzijn mondiale problemen van een omvang en complexiteitdie wij als mensheid niet eerder kenden, laat staan opgelosthebben. Er is geen handleiding voor. Een ding is duidelijk:we kunnen niet doorgaan op de ingeslagen weg.Tex Gunning, NRC 10.11.11Met dit citaat van Tex Gunning (Akzo Nobel) wordt helderdat onze wereld, onze maatschappij, onze manier van orga-niseren en economie bedrijven sterk in beweging is. Medeop grond van een overweldigende hoeveelheid onderzoekweten we dat de oude manier van werken niet meer houd-baar is. Op alle mogelijk manieren zoeken we naar wegenom aan die andere manier van werken vorm te geven. “BanKi-moon, de huidige secretaris generaal van de VerenigdeNaties, heeft onlangs gezegd dat ons huidige model vaneconomische ontwikkeling en groei in feite suïcidaal is. Hetmoet echt anders, alleen beseffen we nog onvoldoende dathet roer radicaal om moet.” John Elkington in een interviewmet Max Christern, NRC, 19.05.2012 (www.ode.nl). Gang-baar is om dat fundamentele zoeken, dat radicaal andersorganiseren, de ‘Groene’ of ‘Blauwe’ economie te noemen(zie bijvoorbeeld www.ncdo.nl/artikel/de-groene-economie).Wat daar precies onder verstaan wordt, is hier niet aan deorde. Wat wel aan de orde is, is dat dat anders denken leidttot een transitie – een fundamentele verandering van orga-niseren. Die transitie naar een Groene Economie of BlauweEconomie vraagt om anders organiseren, en vraagt ook omnieuwe business modellen (NBM’s).Zo wordt afval voedsel. Rioolwater de nieuwe bron vaninkomsten. Zorg voor ouderen wordt ondergebracht ineen straat-coöperatie en leidt tot verzorgen, begeleiden enopleiden met straat bewoners als aandeelhouders en zorg-florijnen als eigen munt. De stadlandbouw gaat een grootse5 Inleiding: waarom anders denken of business modellen?
  7. 7. toekomst tegemoet op basis van een feed-in regeling. Enmisschien laat de nabije toekomst wel zien dat een (regio-nale?) Robin Hood Tax een doorlopende financieringsbronbiedt voor innovatieve projecten waarin duurzaamheid alseen sociale en een ecologische opgave centraal staat. Hetzijn allemaal voorbeelden van zogenaamde ‘organiseerac-tiviteiten’ met het oog op (meervoudige) waarde creatieop basis van samen organiseren, tussen organisaties enburgers, op basis van co-creatie.En daarmee ontstaan er twee bewegingen. Duurzaam den-ken en doen krijgt een plaats in het hart van het onderne-men. Een plaats die het op weg naar een andere toekomstmoet hebben. Maar de plaats van duurzaam organiserenverschuift ook. Wie op zoek gaat naar NBM‘s ontdekt datondernemen met het oog op duurzaamheid niet meer iets‘exclusiefs’ is voor (bestaande) ondernemingen of innovatie-ve ondernemers. Zo zegt een van de geïnterviewden Eber-hard Dijkhuis: “Ik zie mijzelf dan ook meer als innovatordie telkens nieuwe dingen bedenkt en dat dan de majoritywel van mij mag leren, hoe arrogant dat ook klinkt.” Het iszeker niet iets wat er in het organiseren ‘ook nog even bijgedaan’ kan worden. En het is ook iets dat zich op verschil-lende ‘aggregatieniveaus’ in de maatschappij voordoet. Inorganisaties maar ook daarbuiten, in het maatschappelijkemiddenveld waar ook Ngo’s, burgers, netwerken en coöpe-raties een rol spelen. Daarmee is mogelijk nog wel belang-rijker dat dit onderzoek laat zien dat duurzaamheid tussenorganisaties, tussen (nieuwe) partijen en een brandbreedteaan stakeholders georganiseerd moet worden, wil het suc-cesvol zijn. Duurzaamheid is daarmee bezig om van eenterzijde een centrale terzake te worden – in het hart van debusiness propositie.Traditionele business modellen werken vaak niet voor hetcreëren van meervoudige waarde(n). Dat komt (hoofdza-kelijk) omdat de waarde van duurzaamheid zich niet alleenlaat uitdrukken in geld. Of in de woorden van Herman Wijf-fels: “Wat ondernemingen doen, is niet alleen van belangvoor aandeelhouders en de werknemers, maar ook voorde maatschappij en de aarde als bron van leven.” (Wijffels,1999: 113). Of zoals Tom Vroemen (CrowaboutNow) het ineen interview zegt: “Ondernemers slagen bij de gratie vande maatschappij. En dat is uiteindelijk waar het om gaat:een onderneming moet meerwaarde bieden aan de maat-6 Nieuwe Business Modellen
  8. 8. schappij.” Die meerwaarde is juist dat er gekeken wordtnaar meer dan alleen financiën, dat het verdienen van geldsamen gaat met bijvoorbeeld het zorgen voor elkaar, voorhet creëren van veiligheid, voor het beschermen van de na-tuur of voor sociaal kapitaal. Als geld niet de alles bepalen-de centrale eenheid is, vraagt dat om anders denken overgeld, over transacties, over ruilen en vooral en bij dit allesover wat van waarde is. Duurzaamheid zit in dat emergentedenken vervlochten. Mede daarom zijn er in de afgelopenjaren nieuwe ‘business modellen’ ontwikkeld. Noem zeinnovatief, gewaagd, bijzonder of ondernemend; gegevenblijft dat een groeiende groep mensen – en niet alleenondernemers – die modellen bedenkt. Soms heel bewust inhet zoeken naar nieuwe business. Soms als een ‘en-passant’een terzijde, maar daarmee niet minder waardevol.Op totaal verschillende plaatsen en door nieuwe en oudeconfiguraties van partijen wordt – al werkende weg – ge-werkt aan nieuwe business modellen. Soms heel bewust,maar vaak heel onbewust en bijna als een ‘bijproduct’. Nietalleen in de (running) business als gevolg van een transitieof transformatie, maar ook ‘op straat’ als gevolg van men-sen die met elkaar gaan ondernemen door een coöperatiemet een bepaalde functie (voeding, zorg of mobiliteit) opte zetten en mogelijk ook ‘aandelen’ uit te geven. Vaak ookals gevolg van het innovatief samenwerken tussen partijendie dat voorheen niet als vanzelfsprekend deden. Daar aanwerken kan ook het gevolg zijn van een behoefte om echtmet andere vormen van samenwerking te komen.Kenmerkend voor het proces van ontstaan is de afwezig-heid van een centrale planning of sturing door een lande-lijke of lokale overheid. Eigenlijk stuurt er niemand meer– ook al zijn er heel verschillende initiatiefnemers te on-derkennen. Veeleer is sprake van decentrale en bottom-upinitiatieven. Alles bij elkaar genomen ontstaat er een mooiongeordend en rijk ‘veld’ van coöperatief organiseren opbasis van nieuwe en vaak ongewone configuratie(s) van deverschillende partijen.Op de vragen wat nieuwe business modellen zijn, hoe zeeruit zien en hoe deze georganiseerd (kunnen) wordenricht dit Working Paper zich. Natuurlijk het is zeker nietalles wat over NBM ‘s verteld kan worden, maar het is weleen begin. Een begin – een beetje tegen de stroom in –7 Inleiding: waarom anders denken of business modellen?
  9. 9. met een aanzet tot (soms radicaal) anders denken. Het isgebaseerd op een exploratief onderzoek dat uitgevoerd is inhet voorjaar van 2012. Onderdeel van dat onderzoek is eenbeknopt literatuur onderzoek naar de vraag wat verstaanwordt onder de noemer ‘business modellen’. Daarnaast zijnachtentwintig interviews gehouden met mensen die werkenaan nieuwe business modellen. Het heeft niet de pretentievolledig te zijn. Daarvoor is de aard van het onderzoek nietgeschikt en is de keuze voor de geïnterviewde personenvolledig at random tot stand gekomen en hun aantal telaag (zie Appendix I: Overzicht van geïnterviewde perso-nen).8 Nieuwe Business Modellen
  10. 10. Over spraak-verwarring ende theoretische kernvan NBM’sZonder hier al te lang te willen stilstaan bij de theorie, ishet toch zaak daar iets over te zeggen, ook al is het schets-matig. Het centrale element van al deze aanzetten eninitiatieven is het zoeken naar waarde creatie, of beter nogmeervoudige waarde creatie. Organisaties zijn – onder hetmotto ‘Samen sterker dan alleen’ – eeuwen terug bedachten ontwikkeld om een bijdrage te leveren aan het realiserenvan verschillende vormen van collectieve waarde(n). Orga-niseren is dus geen doel op zich, maar een middel om datwat van waarde is voor en met en door elkaar te realiseren.In dit verband zijn er drie gangbare collectieve waarden:sociaal, economisch en ecologisch. Duurzaamheid is te in-terpreteren als een algemene (overkoepelende) waarde, eenwaar deze gangbare waarden in ingebed zitten. Het is nieteen ‘ding an sich’ dat er ‘bij’ georganiseerd moet worden.Duurzaamheid gaat dus in de kern over het organiseren vanwat maatschappelijk gezien van waarde is (gebaseerd opJonker, 2011). Duurzaamheid is in deze visie op waarde cre-atie ingebed in een systematische en onderling verbondenmanier van denken. Duurzaamheid wordt dus bereikt dooronderling samen te werken, door gemeenschappelijk entussen partijen te werken aan wat van waarde is. Meer-voudige waarde creatie is meer dan een nieuwe maniervan werken – het is een nieuwe samenwerkingskunde. Hetis een nieuwe strategie, een nieuwe filosofie, een anderemanier van omgaan met waarde creatie. Zij raakt daarmeeaan de reden van bestaan van bedrijven.Value co-creation is not efficient when using a traditionalvalue creation process. It requires a complete reconsiderationof how a company operates and cannot be approachedwithin the context of a traditional value creation system.Tanev, Knudsen and Gerstlberger, (2009)Zowel Hart c.s. als Porter c.s. (2011) zien het zelfs als eenstap op weg naar een nieuwe, meer inclusieve vorm vankapitalisme. “Economische groei is een te beperkt concept.Het is nu tijd om het idee van economische welvaart inte ruilen voor het idee van totale welvaart, dat draait omfysieke, intellectuele, sociale en spirituele waarde creatie”,aldus Tex Gunning in het NRC van 10 november 2011.Een duurzaam business model staat of valt met samenwer-kingsverband en de combinatie van inventiviteit en effectiviteit.Wouter Kersten – Enviu9 Over spraakverwarring en de theoretische kern van NMB’s
  11. 11. DefinitiesEr zijn nogal wat definities van wat business modellenzijn in omloop. Het is hier niet de plaats om daar verschil-lende van op te sommen of een uitgebreide vergelijking temaken. Toch ontkomen we niet aan het benoemen van eenaantal gemeenschappelijke kenmerken. Een simpele (werk)definitie is: een business model beschrijft de (organisato-rische) logica van het waarde creatie- en leveringsproces.Een tweede definitie is: een business model is de organisa-torische kern-logica om waarde te creëren (vrij naar Linderen Cantrell, 2000). Een business model maakt de waardeinzichtelijk die een organisatie (of ‘organiseer-verband’ zoalseen coöperatie) kan bieden aan verschillende partijen. Hetlaat de verschillende competenties en (netwerk)partnerszien die nodig zijn voor het creëren, vermarkten en uitleve-ren van die waarde (vrij naar Osterwalder, 2010).Onze innovatie zit hem zelden in de technologie, maar juistin het model. De juiste partners aan elkaar linken, die datdaarvoor nog niet deden, zodat er nieuwe mogelijkhedenontstaan. De kern van business modellen is samenwerking.Het is grotendeels innovatie on the job, het is ook maarproberen en geen exacte wetenschap.Wouter Kersten – EnviuWat opvalt aan de verschillende definities van businessmodellen (zie bijvoorbeeld Osterwalder, 2010, Bertens enStaema, 2011 of Houtgraaf en Bekkers, 2010) is dat erimpliciet uitgegaan wordt van het organiseren binnen eenorganisatie. Dat veronderstelt dat er een identificeerbareorganisatorische entiteit is die intentioneel een business- ofwaarde propositie (de waarde belofte) omzet in geleverdewaarde. De organisatie is primair in het organiseren vandie propositie en er zijn stakeholders c.q. klanten die in een(impliciet) monetaire transactie relatie hun waardering voordie propositie tot uitdrukking brengen door deze te kopen.Op deze gang van zaken is het nodige af te dingen. Klantenhebben vaak geen keuze. Organisaties zijn zelden in staatalleen iets te organiseren, maar werken vrijwel zonderuitzondering in een keten. Veel auteurs zijn het er ook welover eens dat de kern van waarde creatie gelegen is in watOsterwalder c.s (2010) noemen ’de architectuur van deorganisatie en het netwerk van partners’. Het samenwerkenaan waarde creatie is per definitie een collectieve opgavevan waarde-ketens en (of) netwerken.10 Nieuwe Business Modellen
  12. 12. Schema 1Proces huidige Business ModelGebaseerd op: Simanis en Hart 2009Het denken achter het huidige, vaak sterk conventionelebusiness model is gebaseerd op de gedachte om (groene)producten en diensten te leveren die beter, sneller, zuiniger,‘groener;’ en liefst ook nog goedkoper zijn dan die vande concurrent. Dit vormt de basis voor een permanenteverbeterslag die daarmee de drijvende kracht achter veran-deringen is. Basis is ondernemen en acteren in een trans-actie-model gebaseerd op geld. Aan duurzaamheid wordtgewerkt binnen de grenzen van de (eigen) organisatie of dewaarde keten. Het behorende paradigma staat feitelijk nietter discussie. Dit leidt tot een business-case waarbij gepro-beerd wordt om de huidige business-propositie te ‘ver-groenen’. Dat leidt op zijn beurt weer tot strategieën dievaak uit zijn op ‘minder’ (minder water, minder olie, minderenergie ...). Gangbaar is om het type strategieën dat hieruitvoortkomt te benoemen als eco-efficiency. Deze insteek isgebaseerd op een eerste generatie duurzaamheidsdenkenwaarbij het business model – laat staan de aard van detransactie of de waarde creatie – niet fundamenteel terdiscussie staat.11 Over spraakverwarring en de theoretische kern van NMB’sFocusop (latente)wensen enbehoeftenGebruikeindproducten (of) dienstcreëert waardeGebruiks-procesBetrokkenheidstakeholdersgericht optransactieRealisatie-procesOntwerpen vanoplossingenvoorconsumentenProducten endienstenvoorconsumentenOntwerp-proces
  13. 13. Schema 2Basiselementen NBMGebaseerd op: Shafer et al. 2005& Simanis en Hart 2011Je kunt pas een duurzaam business model ontwikkelen alsje over de waarden hebt nagedacht.Simone Veldema – GreenBizzStartUpBertens en Statema (2011) ‘verzuchten’ dat zij in hun explo-ratieve onderzoek naar business modellen niet in staat zijngeweest ‘verdien’ modellen te vinden die niet gebaseerdwaren op traditioneel economisch denken. Die observatieroept de vraag op wat er met een business model ‘verdiend’moet worden. Want van waarde is ook: ergens bij horen,aandacht, geborgenheid, gezelligheid, veiligheid, zorg…Wat is – met andere woorden – de aard van de waarde diein het model omgaat c.q. gecreëerd wordt? Dat is waarhet in het debat over nieuwe business modellen uiteindelijkover gaat.Belangrijk punt is dat nieuwe duurzame business model-len vaak niet alleen duurzaam zijn door het verdien- oftransactie model, maar vaak ook een vernieuwende waardepropositie hebben. Een goed voorbeeld hiervan is Dijkhuis12 Nieuwe Business ModellenWaardecreatie1Basislogica2Strategischekeuzes3Waardenetwerk4Coöperatieforganiseren
  14. 14. Schema 3Waarde-creatie procesnieuwe business modellenGebaseerd op: Simanis en Hart 2009Aannemersbedrijf B.V. Eberhard Dijkhuis is met zijn bedrijfvan cost-leader (traditioneel in de aannemers wereld) naarproduct leader gemigreerd. Duurzaamheid is voor hemfundamenteel anders naar gebouwen kijken, een conceptverkopen in plaats van alleen een gebouw, waardoor erbetere keuzes en duurzame investeringen gemaakt kun-nen worden. Het gaat niet alleen meer om het duurzaambouwen van het gebouw, maar om het verkopen dan welbeheren van de levenscyclus van dat gebouw – mogelijk alsbedrijf, maar veel vaker in samenwerking met partijen in enom dat gebouw.Tijdens dit onderzoek werd daarnaast ook vaak benadruktdat het niet alleen gaat om het organiseren binnen eenorganisatie, maar binnen het hele waarde netwerk. Watkenmerkend is voor een waarde netwerk ten opzichtevan een klassieke waarde keten is dat er een hoge matevan gelijkwaardigheid is tussen de betrokken partijen: eengelijkwaardige situatie tussen betrokken organisatie(s) enverschillende stakeholders. Je hebt elkaar nodig; de één kan13 Over spraakverwarring en de theoretische kern van NMB’sWederkerigewaardecreatieWederkerigeverantwoordelijkheidGedeeldebetrokkenheidGedeeldeidentiteitTransactievertrouwenRelaties creërenwaardeActiviteitengericht optransformatieFocus op(latente)mogelijkheden
  15. 15. 1234niet zonder de ander, aldus Ronald van den Hoff, co-foun-der van Seats2Meet. De visie op duurzame business model-len geeft dus ook kijk op hoe de output van verschillendeinitiatieven wordt opgepakt door andere partijen binnenhet waarde netwerk, waardoor grote waarde-toevoegingenkunnen ontstaan. Het gaat er dus niet zozeer alleen omvanuit één partij te denken hoe je duurzaam kunt organise-ren, maar ook hoe het gehele waarde netwerk hier in kanparticiperen (Wigger Verschoor, Urgenda).Het denken over nieuwe business modellen (zie Schema’s2 en 3) is gebaseerd op het gegeven dat bedrijven en com-munities een relatie van wederkerige verantwoordelijkheidmet elkaar opbouwen. Er kunnen vier ‘elementen’ onder-scheiden worden:een basis logica (zeg maar de waarden en uitgangspuntendie partijen met elkaar delen),strategische keuzes die gemaakt worden,het ontwikkelen en onderhouden van een waarde netwerk,coöperatief organiseren.Deze punten samen vormen de bouwstenen voor weder-kerige waarde creatie en zijn tegelijkertijd de toetredingbarrière voor concurrenten. Het verdien-model is niet in hetbezit van een organisatie of partij, maar is van een collec-tief. Tot zover een paar theoretische uitgangspunten.14 Nieuwe Business Modellen
  16. 16. Werk in uitvoering:zoeken naar nieuwebusiness modellenHet vinden van mensen die werken aan nieuwe businessmodellen klinkt mogelijk simpel, maar dat is het niet. Vraag(startende) ondernemers naar hun business model en hetantwoord levert een bonte verscheidenheid aan denk-beelden over de betekenis van ‘business model’ op. In dezomer van 2010 zijn we gestart met het bouwen van tweedatabases gericht op de vraag hoe mensen duurzaamheidorganiseren. Dat ging goed: het onderzoek leverde al snel300 Nederlandse en 400 Engelse voorbeelden op. De hoopwas dat daar ook mooie voorbeelden van nieuwe businessmodellen tussen zouden zitten, maar dat bleek niet van-zelfsprekend. Veel sites geven niet of nauwelijks informatieover hun business model, laat staan dat het mogelijk is ommet deze publieke informatie een helder onderscheid tekunnen maken tussen transacties, geld verdienen en (meer-voudige) waarde creatie. Dat spoor liep na verschillendeanalytische pogingen dood.Vervolgens is daarom een switch gemaakt en begonnenmet (alleen) in Nederland actief te zoeken naar mensendie zeggen zich met nieuwe business modellen bezig tehouden. Dit leidde als eerste resultaat tot drie namen, dieop ons verzoek weer suggesties deden voor nieuwe namen.Een schoolvoorbeeld van de zogenaamde ‘sneeuwbalme-thode’. Langzaamaan groeide zo een lijst van bijna dertigpersonen (zie Appendix I: Overzicht van geïnterviewdepersonen). Maar daarmee was nog niets gezegd over of depotentiele respondenten ook werkelijk met nieuwe businessmodellen bezig zijn, want het onderzoek gaat over de vraagwat dat zijn en dat is precies wat we niet weten en wat wewillen achterhalen (en waarbij de hiervoor gegeven theo-retische bouwstenen wel helpen in zoekrichting en focusaanbrengen). Een mooi voorbeeld van het Dilemma van deBaron van Münchausen, de man die zich ooit metaforischuit het moeras trok.Bij een duurzaam business model moeten de baten hogerzijn dan de kosten. En die kosten omvatten niet alleen hetprijskaartje.Matthijs Sienot & Marten van der Meulen – www.hetkanwel.nlEen belangrijke stimulans in het zoeken naar geschikterespondenten en hun werk-in-uitvoering modellen wasde steun van de ASN Bank, die via meerdere persberich-ten en oproepen op onder andere de site www.voor-15 Werk in uitvoering: zoeken naar nieuwe business modellen
  17. 17. 123456789dewereldvanmorgen.nl en www.hetkanwel.nl mensenheeft geattendeerd op dit onderzoek. Ook het tijdschriftP+PeoplePlanetProfit (www.p-plus.nl) heeft met meerderepersberichten een mooie duw in de goede richting gege-ven. En tenslotte dient vermeld te worden dat er heel goedgereageerd is op een oproep op NUDGE http://broedplaats.nudge.nl.Aan de hand van de literatuur studie en verschillende(interne) gesprekken is vervolgens een interview protocolgemaakt om enige orde te brengen in het houden van deinterviews (zie Appendix II). De vragen waren:Kunt u iets vertellen over uw business model en waaromhet mogelijk nieuw is?Wat wordt verstaan onder ‘duurzaamheid’ binnen datmodel?Wanneer en waarom is gestart met een nieuw businessmodel?Waaraan moet een nieuw business model dat zich ook richtop duurzaamheid voldoen?Hoe zou u het business model categoriseren? Gaat het omdelen, ruilen, creëren of iets anders?Welke vormen van waarde genereert het business model?Bent u nieuwe samenwerkingen gestart of zijn oude sa-menwerkingen versterkt voor of door het nieuwe model?(Zo ja, met welke actoren en hoe?)Hebt u door het nieuwe business model nieuwe productenof markten aangeboord?Wat ziet U als de resultaten tot nu toe van het nieuwebusiness model?Zie Appendix II voor het complete interview protocol. Ver-volgens is met deze vragen een serie van achtentwintig in-terviews gehouden. Tijdens het interview is aan de respon-denten ook gevraagd hun model te tekenen. Eigenlijk eenhele simpele vraag, maar het is heel waardevol om te zienwat respondenten dan tekenen. Wat er in hun hoofd(en)zit en hoe dat op papier komt. Nog mooier zou zijn om tevragen (en uit te werken) hoe dat ‘virtuele beeld’ klopt methet interview. Daar ontbrak helaas de tijd voor. Maar eenaantal van die tekeningen is ter illustratie in de volgendeparagrafen van dit Working Paper opgenomen.16 Nieuwe Business Modellen
  18. 18. Uitkomsten ordenen Tijdens de voorverkenning van dit onderzoek en hetbouwen van de twee databases is allereerst geprobeerdverschillende ‘stromingen’ of ‘categorieën’ in nieuwe duur-zame business modellen te ontdekken. Het doel hiervanwas niet zozeer de modellen in een hokje te plaatsen, maarte ontdekken waar de gemene delers lagen en wat debasis vormt van deze nieuwe business modellen. Dat heeftgeleidt tot het identificeren van drie stromingen: Delen,Ruilen en Creëren. Tijdens de interviews bleken de meesterespondenten het eigen model in één of meerdere vandeze categorieën te kunnen plaatsen. Daarnaast hadden derespondenten ook een aantal interessante aanvullingen opdeze stromingen.DelenHet delen van sociaal kapitaal, tijd en kunde is een feno-meen dat terug komt in veel nieuwe business modellen. Hetbetreft hier modellen die geënt zijn op verschillende samen-werkingsverbanden, waardoor mensen, ideeën, spullen,data en vervoer gedeeld worden. Veel van deze modellenhebben wel wat weg van coöperaties, die momenteel weerheel erg in de mode raken. De huidige manier van organise-ren werkt om een verscheidenheid aan redenen niet meer,waardoor aan het concept van ‘conventionele’ coöperatieseen nieuwe, moderne draai wordt gegeven. Het gaat hierbijvoorbeeld om het delen van eigendom van particulieren,anders verzekeren, collectieve financiering of collectiefinkoopvoordeel. Ook het delen van kennis en netwerkenblijkt in veel modellen een belangrijke basis om zaken teondernemen; iets wat zorgt voor bestaansrecht en groei.Maar dat dat niet vanzelfsprekend is zegt Ronald van denHoff (Seats2Meat) heel mooi: “Hoe creëer je een waardenetwerk? Hoe creëer je überhaupt een netwerk? Dat isnatuurlijk de uitdaging waar veel organisaties voor staan.Wij denken dat het kenmerkende van een waarde netwerkten opzichte van een waarde keten is dat het een hogemate van gelijkwaardigheid kent.” De term wederkerigheid,vaak genoemd tijdens de interviews, hangt hiermee samen.Continue uitwisselen van materiële en immateriële zakentussen verschillende partijen is de kern van deze nieuwebusiness modellen.RuilenEen tweede stroming van nieuwe business modellen isruilen. Het gaat hierbij om transacties met gesloten beur-17 Uitkomsten ordenen
  19. 19. zen. Veel nieuwe business modellen omvatten transactiesdie worden gedaan met alternatieve betaalmiddelen, zoalspunten, credits, advertenties, Tweets, uren en spaarsyste-men. Inzet van deze alternatieve middelen kan een manierzijn om een bepaalde vraag te stimuleren en om (micro)gedragsverandering te bewerkstelligen. Ook kan een mo-del gebaseerd zijn op het streven naar transacties zonderbetaalmiddelen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het ruilenvan diensten: ‘als jij voor ons de website onderhoudt, danverzorgen wij jullie administratie’ of ‘als ik jouw dak mag le-nen voor het plaatsen van zonnepanelen, dan krijg jij ‘huur’in de vorm van een spraakboekje met KwH’s’. De modellenkenmerken zich door tot de bronnen van het kapitaal vanwat georganiseerd wordt, niet alleen geld te rekenen, maarook de sociale waarde van kennis, netwerken en aandacht.Doordat mensen deze inzetten in de praktijk, kunnen zenaast winst ook andere waarden voor zichzelf en hun om-geving genereren. Van ‘van ruilen komt huilen’ is hier dusgeen sprake.Winst in een onderneming is net als ademhalen: je kuntniet zonder, maar als de doelstelling in je leven ademhalenis, dan mis je toch wel iets.Eberhard Dijkhuis – Dijkhuis GroepCreërenDe derde stroming is creëren. Nieuwe business modellentrachten op verschillende manieren in win-win situatiestegelijkertijd meervoudige waarden te creëren. Zo zegt TomVroemen (CrowdAboutNow): “Het business model gene-reert de waarden kennis, sociale waarde (zoals betrokken-heid), zekerheid en vertrouwen.” Een business model kanbijvoorbeeld energie besparen, CO2 uitstoot verminderenen daarnaast ook economische winst creëren. Het transac-tie model wordt dan in lijn gebracht met de verschillendedoelstellingen. Er kunnen ook op andere manieren win-winsituaties gecreëerd worden. Bijvoorbeeld door de klant dewaarde te laten bepalen, financiering te verplaatsen of hetconcept van eigendom te verschuiven. Zo zegt Ronald vanden Hoff (Seats2Meat): “We gaan van waarde ketens naarwaarde-netwerken toe. Wij faciliteren de onverwachterelevantie van de ontmoeting. Want dat is blijkbaar de toe-gevoegde waarde die wij als product (aan)bieden.” Op aldeze manieren worden niet alleen economische, maar ooksociale of ecologische waarden gecreëerd, die in een18 Nieuwe Business Modellen
  20. 20. Schema 4Waarmakerij, Nils Roementraditioneel business model vaak over het hoofd gezienworden. Om Simone Veldema (GreenbizStartup) het nogmaar even helder te laten verwoorden: “Wat er nieuw aanis, is dat veel bedrijven nu zoekend zijn hoe ze waarde kun-nen creëren. Het gaat om waarde uitwisseling. Als je die inkaart brengt, dan kun je veel meer naar nieuwe modellengaan kijken. Dat noemen wij value mappen.”Deze drie stromingen hebben als gemeenschappelijke noe-mer dat verbindingen leggen centraal staat. Zonder verbin-dingen en samenwerkingen kan er niks geruild, gedeeldof gecreëerd worden. De kunst en kunde van het kunnenverbinden wordt daarmee een belangrijke competentie vanhet nieuwe ondernemen. Door die verbindingen ontstaanallerlei nieuwe consortia en configuraties van partijen:samenwerkingen van verschillende, vaak niet voor de handliggende partners. Particulieren, lokale overheden, buurt ini-tiatieven en grote commerciële bedrijven worden in nieuwesamenstellingen met elkaar verbonden. Hier zitten verschil-lende waarden achter. Voorwaarde is dat een duurzaam19 Uitkomsten ordenen
  21. 21. business model dus verbindingen moet leggen, faciliterenen onderhouden: duurzaamheid organiseren ontstaat im-mers tussen bedrijven, in plaats van alleen binnen bedrijven.Eberhard Dijkhuijs (Dijkhuis Aannemersbedrijf B.V.) en TomVroemen (CrowdAboutNow) beamen dit en benadrukkendat een belangrijke eigenschap van een nieuw businessmodel de sociale inbedding – of de verankering – in desamenleving is. Het wordt dan lastig om nog te denkenin termen van bezit; wie bezit dan het netwerk? Dat kanalleen nog maar in termen van toegang: ik heb toegang totdat netwerk. Het gaat uiteindelijk altijd om het leggen vanconnecties en het creëren van betrokkenheid.Andere indelingenNaast delen, ruilen en creëren, is de respondenten gevraagdcreatief te zijn en zelf categorieën aan te dragen. Hierkwam een grote variatie aan inzichten naar voren. Ge-noemde categorieën zijn onder andere freemium modellen,collectieve inkoop modellen, matching modellen, model-len gebaseerd op het kopiëren van de natuur (Biomimicry),kringloop- en levenscyclus denken, aanjagers, in dienstendenken en samenwerkers. Bijvoorbeeld (Ronald van denHoff) (S2M): “Als mensen zeggen: bij jou is het gratis, danzeg ik: nee, het is niet gratis, het kost geen euro’s, maarhet is niet voor niets. Je moet betalen met sociaal kapitaal.”Of Simone Veldema (GreenBizStartUp): “Als je kijkt hoe deaarde werkt, dat werkt al zo lang goed, dat is een zelfvoor-zienend systeem. Bedrijven of modellen moeten ook zowerken.” Veel van deze termen en achterliggende ideeënbevatten raakvlakken met de hier gehanteerde driedeling‘delen ruilen en creëren’. Daarnaast laten al deze variantenen aanzetten ook nog eens zien dat de business modellenallemaal een eigen invulling geven aan het genereren vanmeervoudige waarde. Maar de ‘bouwstenen’ waar dezemodellen mee gemaakt worden, zijn steeds weer dezelfde.Een duurzaam business model blijkt te moeten voldoenaan de volgende vier punten: kennis delen, verbindingenleggen (duurzaamheid is tussen bedrijven), bewustwordingen meervoudige waarde creatie. Het gaat vervolgens om despecifieke configuratie van die elementen in een bepaaldecontext, die een model een uniek karakter geeft.Aggregatie niveausNaast een indeling op basis van de hier gekozen stromin-gen, kunnen nieuwe business modellen ook gepositioneerd20 Nieuwe Business Modellen
  22. 22. Schema 5MyEnergy, Vincent Mooijworden op verschillende ‘aggregatie’ niveaus. Daarmeewordt bedoeld dat er sprake kan zijn van modellen diemeer op straat, buurt of dorpsniveau zitten. Dit kan bij-voorbeeld op basis van straat (als de locatie van energieopwekking), op basis van gebouw (bijvoorbeeld een schoolbouwen en onderhouden, inclusief veiligheid) of op basisvan functie (bijvoorbeeld een zorg-coöperatie). Een busi-ness model kan de (organisatorische) logica van het waardecreatie- en leveringsproces als object hebben. Of ze kunnenzich richten op een regio en zelfs een land.Daarnaast is er in dit onderzoek een aantal business model-len gevonden die op een overkoepelend niveau te plaatsenzijn. Zij zijn gericht op het verduurzamen van een geheleketen, markt of sector. Deze modellen proberen lokaalverandering te bewerkstelligen door op hoger niveau eensector of waarde netwerk te veranderen. Lucas Simons vanSCOPEinsight tracht dit bijvoorbeeld te doen in de agra-rische sector. SCOPEinsight richt zich op het gebrek aanfinanciële toegang van boeren in Oost Afrika. Dit probeert21 Uitkomsten ordenen
  23. 23. hij op te lossen door de transparantie tussen boeren enbanken te vergroten door middel van een rating systeem,om de kredietwaardigheid van boeren in kaart te brengen.Het model is dus gericht op markttransformatie. Een andervoorbeeld van een business model op dit niveau is hetEqual Opportunity Model (EOM) van Diederik van Duijn. Ditmodel heeft als doel het traditionele handelsmodel andersin te richten, door tussenschakels te elimineren. EOM rea-liseert een nieuwe manier van het direct betrekken van deeindafnemers in de keten bij de producerende projecten enwel op zo’n manier dat meerdere elkaar beconcurrerendepartijen zonder probleem in een en hetzelfde project deel-nemen; dit omdat het model geen conflict of interest ver-oorzaakt. Op deze manier krijgt de boer een eerlijkere prijs,de consument betaalt niet te veel, en duurzame productenkunnen meer mainstream worden.De verschillende stromingen en tentatieve indelingen in ni-veaus van nieuwe business modellen die ontwikkeld zijn indit onderzoek, zijn zeker niet uitputtend. Gezien het relatiefkorte tijdsbestek waarbinnen dit onderzoek is gedaan ende grote variatie in het veld, is het eerder waarschijnlijk dater nog veel meer indelingen te vinden zijn. Deze indelin-gen en varianten zijn in dit Working Paper – dat toch eenbeetje beknopt moet blijven – niet verder uitgewerkt ofgoed geïllustreerd. Maar het uitwerken van een dergelijkeindeling verdient bij een vervolgonderzoek zeker de aan-dacht, omdat het vermoedelijk organisatie-mechanismen envoorwaarden zichtbaar maakt, die nu niet of te weinig aanbod komen.22 Nieuwe Business Modellen
  24. 24. Mooie voorbeeldenvan NBM’sZoals uit het zoeken naar nieuwe business modellen al naarvoren kwam, is het vinden daarvan niet vanzelfsprekend.Maar ook als sprake is van een vermoedelijk ‘hit’, zegtdat nog niets over de conceptualisering, ontwikkeling enpraktische ervaring – om maar drie elementen te noemen.Achtergrond ervaring ontbreekt vaak, websites zijn ooit ge-maakt, maar niet bijgehouden en gedetailleerde informatieontbreekt. Dat is jammer, want het maakt dat het begrijpenwat er achter een nieuw business model schuil gaat, lastigin te schatten is, laat staan echt te begrijpen. Dat maaktdat het voeren van een dialoog over een business modelin-progressie lastig wordt. Toch is er in dit onderzoek eenaantal mooie voorbeelden van nieuwe business modellengevonden, die kort worden besproken in deze paragraaf(en waarvan een wat uitvoeriger beschrijving te vinden is inAppendix III). Duidelijk is in ieder geval dat ieder model opeen eigen wijze invulling geeft aan delen, ruilen of creëren.Onder de noemer delen zijn veel voorbeelden uit de datavan dit onderzoek te noemen. Bijna elke respondentreageerde bevlogen op deze categorie. Er kunnen verschil-lende zaken gedeeld worden. Zo zit delen in de ‘genen’ vanhet Centrum voor Jong Ondernemerschap (CvJO), volgensoprichter Koen Sieben. Het delen van kennis en netwerktussen de aangesloten ondernemers, zonder een factuurte schrijven, is de gedachte waarop het business modelgebaseerd is. Kennis delen blijkt ook van belang voor degeïnterviewde consultancy organisaties gericht op duur-zaam ondernemen. Zo illustreert Boukje Vastbinder vanEnyini dat het vernieuwende aan hun concept is dat zij zichconcentreren op kennis overdragen, in plaats van kennis inhuis houden, zoals de ouderwetse McKinsey’s wel doen. Decategorie delen toont dus aan dat organisaties met duurza-me business modellen zeker geen protectionistisch karaktermoeten hebben, maar een open houding, aldus Camille vanGestel van Off-Grid Solutions. Maar kennis en netwerk isniet het enige wat gedeeld kan worden. CrowdAboutNowis een voorbeeld van collectieve financiering. Deze organisa-tie maakt geld lenen voor ondernemers meer peer-to-peerdoor de bank er tussen uit te halen. De ondernemers lenengeld van een grote groep mensen in plaats van één partij,waardoor risico gespreid wordt.Organisaties die delen, hebben vaak ook een element vanruilen verweven in hun business model. Koen Sieben vertelt23 Mooie voorbeelden van NBM’s
  25. 25. Schema 6Green Dream Company,Leon van Rijckevorselbijvoorbeeld dat het bij het CvJO mogelijk is dat onder-nemers die veel kennis te delen hebben, en daardoor ergwaardevol zijn voor het netwerk, in ruil voor deze kennisdeling een werkplek in het centrum ‘verdienen’.Ook binnen de stroming creëren kunnen interessante voor-beelden besproken worden. Boukje Vastbinder en EstherBlom van Enyini geloven dat door hun business modelnaast economische winst ook sociale winst en ecologischewinst gecreëerd kan worden. En wat voor winst is dat dan?Waarden als betrokkenheid, stimulatie en inspiratie kunnengenoemd worden, maar ook spreiding van risico, verbe-terde luchtkwaliteit en biodiversiteit. Nils Roemen van deWaarmakerij heeft binnen zijn business model bepaald dathij zijn klanten de waarde van zijn dienst achteraf laat be-palen. Dit omdat het systeem van tijd tegen geld ruilen, datuit het industriële tijdperk komt, niet meer klopt. Daarnaastis zijn business model gebaseerd op sociale overwaarde,datgene wat er teveel is en op de verkeerde plekken slechtsonbenut ligt te zijn, nieuwe waarde in te blazen. Een ander24 Nieuwe Business Modellen
  26. 26. fenomeen binnen de stroming creëren is de verplaatsingvan eigendom. Het gaat niet meer om transacties vaneigendom, maar om transacties van waarden, aldus DouweJan Joustra van TurnToo. Het gaat om het gebruik vanproducten, in plaats van het bezit ervan. Mensen willenbijvoorbeeld geen lamp, maar ze willen licht, ze willen geenstoelen, maar ze willen zitten. TurnToo zorgt dat dit procesgaat lopen en bemiddelt tussen leverancier en eindgebrui-ker. Ook is er een transitie van consument naar producenten een verplaatsing van financieringen. Vincent Mooij geeftdaar met zijn concept MyEnergy een goed voorbeeld van:de kern van het model is dat je geen vaste betaling aan eenenergiemaatschappij meer doet, maar deze betaling omzetin een lening bij de bank. Hiermee investeer je in zonnepa-nelen en kun je je eigen energie opwekken.Financiële duurzaamheidBuiten de drie genoemde categorieën komt nog een es-sentieel punt voort uit de analyse van de interviews. Bijnaelke respondent acht financiële duurzaamheid onlosmakelijkverbonden met een nieuw duurzaam business model. Eenbusiness model moet geld opleveren, de baten moeten aanhet eind van de streep hoger zijn dan de kosten. Continuï-teit garanderen is immers ook duurzaam. Dit gegeven toontaan dat nieuwe business modellen niet slechts ontstaan om‘een bijdrage te leveren aan een betere wereld’. Steeds meerorganisaties zien het als een vereiste om een andere plekin de samenleving in te nemen, omdat het niet anders kan,omdat anders bestaansrecht niet meer te behouden zal zijn.“De fundamentele verandering die dient plaats te vinden isdat bedrijven de stap maken naar werkelijk duurzaam on-dernemen. Zij moeten hun energie niet steken in het invul-len van lijstjes voor perifere stakeholders, maar duurzameoplossingen bieden voor de markten waarin zij opereren.Het gaat bij duurzaam ondernemen niet om het voldoenaan vage morele verwachtingen, maar om het grijpen vankansen die een sterk veranderende omgeving biedt. Datlukt alleen als de eigen zakelijke ambitie centraal wordtgesteld” Wouter Scheepens, Financieel Dagblad (FD), 19mei 2012.In Appendix III is een aantal cases verder uitgewerkt, omeen beeld te schetsen van welke modellen te vinden zijn inhet veld. Daar staan minder casussen dan het aantal uitge-voerde interviews.25 Mooie voorbeelden van NBM’s
  27. 27. Kenmerken van NBM’s1234567Uit deze voorlopige inventarisatie en analyse komt eenaantal kenmerken van het organiseren van nieuwe businessmodellen naar voren. Hier worden er zeven genoemd (endit lijstje is zeker niet uitputtend):Een vorm van coöperatief samenwerken als centraal be-ginsel; ondernemen wordt dan de kunst van het nieuwesamenwerken. Verbinden wordt in dat verband van steedsgrotere waarde – sociaal en economisch.Het bewust creëren van meervoudige waarde(n): het gaatom het streven naar een vorm van evenwichtige waardenzoals natuur, zorg, aandacht, geld enzovoort. Onderdeeldaarvan is beleving of community bouwen rond een pro-duct (en) of dienst.Geld is niet langer het enige ruilmiddel; ook tijd, energieof zorg kunnen daarvoor verdiend, ingezet of uitgewisseldworden. In het verlengde daarvan: de winst (meerwaarde)delen met deelnemers.De economie op basis van behoefte én benutten (nu enlater) én als gevolg daarvan werken met tegoed boekjesvoor bijvoorbeeld energie, voor warmte, voor groente ofvoor zorg.Bezit (eigendom) van productie middelen staat niet langercentraal – ‘toegang hebben tot’ is mogelijk veel belang-rijker. Alleen betalen voor gebruik, niet voor bezit. Of heteigendom ‘verplaatsen’ (dit blijft bijvoorbeeld bij de produ-cent).Commitment voor de langere termijn naar elkaar uitspre-ken hebben en borgen – als ik nu zorg verdien die ik pasover tien jaar nodig heb, moet er wel sprake zijn van grotebetrouwbaarheid in de relatie.Werken met alternatief ‘geld’ (tijd, punten enzovoort).Experimenteren met (deels) alternatief (lokaal) geld bij-voorbeeld LET’s (www.letscontact.nl), Zorgflorijnen(www.nieuweoudedag.nl/Zorgflorijnen.pdf), de Gelre(www.gelre-handelsnetwerken.nl), Qoin (www.qoin.org)of Caire (www.Caire.nu).26 Nieuwe Business Modellen
  28. 28. ––––––––––––Ook wordt er bij herhaling gesproken over de waarde(n),de eisen waaraan NBM’s moeten voldoen. Ook hier een nietuitputtende opsomming:NBM’s moeten financieel duurzaam zijn (zichzelf draaiendehouden, baten moeten hoger zijn dan de kosten en zemoeten geen geld kosten op lange termijn).NBM’s moeten partnerships/ samenwerkingen linken enverbindingen leggen.NBM’s moeten verankerd zijn in de samenleving (Tom Vroe-men).De waarde die gecreëerd wordt voor de omgeving moetook waarde voor jezelf creëren, het moet in balans zijn.Het verdienmodel moet in lijn staan met het duurzamedoel.Tot slot nog een derde opsomming over de (sociale) waar-den die NBM’s moeten creëren. Ook daar worden er velevan genoemd. Maar de belangrijkste – ondanks alle varian-ten – zijn toch wel:Vertrouwen (Tom Vroemen).Kennis (meerdere interviews).Invloed, ‘experience’, reputatie (Simone Veldema).Onafhankelijkheid (Vincent Mooij).Afname financieel risico (Diederik van Duijn).Gezondheid en welzijn (Eberhard Dijkhuis).Betrokkenheid (Boukje Vastbinder & Esther Blom).Eigenaarschap en verantwoordelijkheid (Geanne van Arkel).Tot zover. In een tweede versie van dit Working Paper zaleen uitvoeriger analyse plaatsvinden van deze kenmerken,eisen en waarden. Maar uit de interviews komt helder enduidelijk naar voren dat het ontwikkelen van een nieuwbusiness model eigenlijk de toevoeging ‘duurzaam’ over-bodig maakt, omdat die NBM’s van zichzelf en de kern vaneen onderneming of organiseer activiteit vormen en perdefinitie gebaseerd zijn op het creëren van meervoudigewaarden.27 Kenmerken van NMB’s
  29. 29. Epiloog Hoe zich deze NBM ‘s verder gaan ontwikkelen, is te zienals een spannende ontdekkingsreis waarin oud en nieuwdenken zich vermengen tot innovatieve en nog niet be-dachte vormen van ‘business’, van transacties die vanwaarde zijn. Hier en daar is zelfs sprake van een voor-zichtige aanzet tot een paradigma wisseling – het moetecht anders – maar het is nog veel te vroeg om daar metrecht en rede over te spreken. Maar zo zegt Tom Vroemen(CrowaboutNow) met groot realisme: “Om echt een stapverder te gaan met duurzame business modellen moet ereen component in zitten, die uiting geeft aan de intrinsiekemotivatie van de ondernemer en andere betrokkenen omecht duurzaam te zijn. En vult Matthijs Sienot (www.het-kanwel.nl) in een ander interview aan: “Als ik heel veel geldhad willen verdienen, dan had ik een ander pad gekozen.Of laat ik het anders zeggen, als ik snel heel veel geld hadwillen verdienen. Maar wij hebben er juist voor gekozen omprimair een verschil te maken, een zinvolle bijdrage te leve-ren aan een transitie met de talenten die je hebt, waarvanwe vinden dat die moet plaats vinden.”Belangrijk is om te constateren dat bij de generatie echtnieuwe ‘business’ modellen het wordt ‘business’ in haarklassieke betekenis tussen haakjes komt te staan. Veel meergaat het om transactie-modellen, om ruilrelaties op basisvan alternatieve waarde-vormen. Echt verwonderlijk is datniet, gelet op de sociale en emotionele impact van de veleinstitutionele deconfitures van conventionele geldsystemendie zonder onderbreking blijven doorgaan. Wie heeft ernog echt vertrouwen in banken, naast het recent verlorenvertrouwen in onder andere de kerk, priesters, de overheidof wetenschappers? Maar dat terzijde. Maar om meer daneen boeiend experiment te worden, vragen die NBM’s welom engagement en governance op lange(re) termijn. Hoewe dat maatschappelijk, hoe we dat institutioneel kunnenborgen, is vooralsnog niet duidelijk. Toch maar weer eenvorm van bank oprichten (zie bijvoorbeeld www.deblije-bank.nl) of gaan werken met vormen van organiseren vanonderop zoals coöperaties (zie bijvoorbeeld www.johnlewis.com, Engeland; www.mondragon-corporation.com, Spanjeof setnl.nl, Nederland).28 Nieuwe Business Modellen
  30. 30. Wat een doorbraak van nieuwe businessmodellen in de weg staatUit dit onderzoek blijkt dat nieuwe business modellen inopkomst zijn. In verschillende sectoren, stromingen en opverschillende aggregatie niveau ‘s duiken ze op. Nee, nogniet in de mainstream, maar wel steeds duidelijker vindbaaren herkenbaar. Ook Wigger Verschoor (Urgenda) ziet datparticuliere en lokale initiatieven staan te trappelen en eengroot deel van het MKB er helemaal klaar voor is. Toch zijner twee factoren die een grote doorbraak van nieuwe busi-ness modellen nog verhinderen.Ten eerste zien veel respondenten dat de overheid nog nietmee gaat in de transitie naar een zogenoemde Groene ofBlauwe economie. Veel financiële en juridische systemenwerken niet positief voor de nieuwe business modellen. Pri-mair omdat deze systemen andere waarden dan economi-sche winst niet erkennen. Ze blokkeren daarmee innovatie,omdat ze nog geënt zijn op traditioneel transactie denken,waarbij de eenheid van uitruil geld is. De overheid zou – ze-ker in deze tijden van crises en onzekerheid – veel helder-heid kunnen brengen door duidelijk een overgang naar eenGroene Economie op alle mogelijke manieren te stimulerenen mogelijk te maken. Daar kan o.a. fiscale wetgevingeen belangrijke rol in spelen. Dat deblokkeren (waarvaneen heel voorzichtige aanzet gevonden kan worden bij deGreen Deal) is cruciaal om met grote snelheid een nieuwlevel playing field te creëren.Een andere hindernis in de doorbraak van nieuwe businessmodellen is het feit dat er een paradigma verandering totstand moet komen. We moeten anders gaan denken, enanders (durven) gaan doen. Maar dat doen we niet, omdatwe wachten. Wachten op de volgende generatie technolo-gie, de juiste stimuleringsmaatregelen, het goede momentof voldoende zekerheid. En veel van die zaken ontbrekenjuist. Dat wachten op die ‘volgende generatie technologie’maakt dat er nooit volume ontstaat en prijzen niet zakken.Een ander fenomeen dat hier een rol speelt, is het zoge-naamde ‘rebound effect’: juist omdat we zaken zuinigeraanpakken, laten we bijvoorbeeld het licht langer branden,want het kost niks en doet er toch niet toe. Hierdoor wordthet effect dat we willen bereiken teniet gedaan.29 Kenmerken van NMB’s
  31. 31. De barrière zit in ons hoofd. Mijn visie is dat we het alleenredden als we radicaal veranderen. Ik omschrijf het als lerenvliegen: we staan op een klif en moeten springen. Dat ge-voel sluit aan bij wat we nu moeten doen: radicaal andersdenken en handelen.John Elkington in een interview met Max Christern, NRC, 19.05.2012 (www.ode.nl)In het intrigerende document ‘Trendrede 2012’ (een visievan een aantal Nederlandse trendwachters op ontwikkelin-gen in de maatschappij) wordt gesproken over denken enhandelen vanuit cirkels van vertrouwen en wordt gesteld:“We gaan anonieme systemen inruilen voor de menselijkeschaal en de oplossingen dicht bij onszelf. Als reactie op devele ontspoorde instituten binnen de samenleving, gaanwe op zoek naar de kleinst mogelijke schaal (de straat, deeigen wijk, het eigen netwerk) om een behoefte in te vullen... voor onconventionele denkers ontstaan openingen totnieuwe groeimodellen” (Boland c.s., 2011: 15). Echt nieuwis dat natuurlijk weer niet, zo blijkt uit een citaat van Wijf-fels dat inmiddels bijna vijfentwintig jaar oud is: “Uiteinde-lijk gaat het erom een economische en maatschappelijkeorde te scheppen die voldoet aan de norm van menselijkewaardigheid” (1989: 114).Dit exploratieve onderzoek geeft geen zicht op het volumeaan daadwerkelijke omzet dat deze nieuwe generatienieuwe business modellen momenteel generen. Noch langseen conventionele meetlat gelegd (geld), noch langs eenalternatieve meetlat (waarde?), bestaat er inzicht in dievraag. Laat staan dat het inzicht geeft in het potentieel datzij mogelijk kunnen genereren. Met andere woorden: is ersprake van een marginaal verschijnsel – en zal dat zo blijven– of spelen zich juist in die marge nieuwe ontwikkelingenaf die hoewel ze nu nog terzijde staan, snel in omvangzullen groeien waardoor ze terzake worden? Het is aan-trekkelijk deze retorische vraag af te doen met de klassiekeacademische stoplap ‘meer onderzoek is nodig’. Dat is ookzo, maar tegelijkertijd is de vraag correct of het fenomeenvan nieuwe business modellen zich niet nog iets verdermoet ontwikkelen. Want op de vraag aan Henry Ford of hijmarktonderzoek gedaan had voorafgaand aan de lanceringvan de succesvolle en baanbrekende T-Ford was zijn ant-woord: ”Nee, want mensen hadden dan toch alleen maargevraagd om een sneller paard.”30 Nieuwe Business Modellen
  32. 32. We leven in tijden van transitie, waarin we met elkaarzoeken naar nieuwe verdien- of transactiemodellen; datis buitengewoon helder. Maar, omdat alles wat wij (eco-nomisch) doen en laten, gebaseerd is op een financieelgedreven transactie model, is het moeilijk of soms zelfsonmogelijk om uit die realiteit te stappen, zodanig dat erandere transactie modellen ‘levend’ zichtbaar worden en zij– door ze te gebruiken – juist hun haalbaarheid en waardekunnen aantonen.31 Kenmerken van NMB’s
  33. 33. Literatuur Boland, C., Bosma, T., Bullinga, M., Eilander, G., Kniesmeijer, T., Lamb, R., Mirani, N.,Rohde, C., Roothart, H., van den Hoff, R. en Witmar, M.L. (2011). Trendrede 2012,Internet publication retrieved 20.04.12Bertens, C. and Statema, H. (2011). Business Models of eco-innovation: An explora-tive study into value network of the business models of eco-innovations and someDutch case-studies, Zoetermeer: Research Report EIMHoutgraaf, D. en Bekkers, M. (2010). Business Modellen: Focus en samenhang inorganisaties, Culemborg : Van Duuren ManagementJonker, J. (eds.) (2011). Duurzaam Denken Doen, Deventer : KluwerLinder, J.C. and Cantrell, S. (2000). Changing Business Models: Surveying the land-scape, Working Paper Institute for Strategic Change, AccentureOsterwalder, A., Pigneur, P., Tucci, C. (2005). Clarifying Business Models:Origins, presentand Future of the Concept, Working Paper, submitted to CAIS(Communications of the Association for Information Systems)Osterwalder, A., Pigneur, P. (2010). Business Model Generation, Deventer : KluwerPorter, M.E. and Kramer, M.R. (2011). The big idea: Creating Shared Value; HarvardBusiness Review, 89, pp. 62-77.Simanis, E. and Hart, S. (2011). Innovation from the inside out, MIT Sloan manage-ment Review, Winter 2011.Tanev, S., Knudsen, M., Gerstlberger, W. (2009). Value-Co-creation as Part of anIntegrative Vision of Innovation Management, Technology Innovation ManagementReview, Internet publication retrieved April 1st 2012Wijffels, H. (1999). In Grote Lijnen, Utrecht: De Rabobank (private label)Young, G. (2011). Platforms for shared value creation, Internet publication underthe Creative Commons 3.0, retrieved April 1st 2012, http://zum.io/wp-content/up-loads/2011/06/Platforms-for-shared-value-creation.pdfYoung. G. (2011). Platforms for shared value creation, Working Paper Zumio, Internetpublication retrieved 20.04.12 (http://zum.io/wp-content/uploads/2011/06/Platforms-for-shared-value-creation.pdf)32 Nieuwe Business Modellen
  34. 34. Appendix IOverzicht geïnterviewdepersonenVan Arkel, Geanne Sustainability & Corporate CommunicationInterface www.interfaceflor.nlInterface is ‘s werelds grootste commerciële tapijttegel fabrikant. Interface is ookwereldwijd leider in ecologische duurzaamheid. Azuike, Ikenna DirecteurStrawberry Earth http://strawberryearth.com/nlStrawberry Earth houdt ervan om mooi dingen te delen. Dat is waarom we elke weekgoede producten hebben van onze favoriete merken met korting. Blom, Esther EigenaarVastbinder, Boukje EigenaarEnyini www.enyini.comEnyini is een klein adviesbureau en ik, Boukje, ben in 2010 gestart met Esther Blom.Wij leveren training en advies aan iedereen die geïnteresseerd is in duurzaam onder-nemen. Dekker, Maurits Afdelingshoofd Business DevelopmentBAM www.baminfraconsult.nlDe werkmaatschappijen van Koninklijke BAM Groep nv bieden opdrachtgeversdienstverlening in de sectoren bouw, vastgoed, infra, publiek-private samenwerking,installatietechniek en consultancy en engineering. Onze diensten omvatten elke fasevan het bouwproces: van ontwikkeling en ontwerp tot bouw, exploitatie en onder-houd. Duurzaamheid is daarbij een sleutelbegrip. Dijkhuis, Eberhard EigenaarDijkhuis www.dijkhuis.nuWij zijn niet alleen aannemer, maar ook ontwikkelaar, waterwoningbouwer metArdesch Waterwonen en ook bijvoorbeeld energieleverancier. Wij bieden duurzamelangjarige onderhoudscontracten, flexibele woonconcepten en vernieuwende bouw-processen. Ons familiebedrijf uit 1934 groeit nu uit tot een brede partij in bouwza-ken, die nieuwe samenwerkingsverbanden aangaat om de nodige vernieuwing terealiseren. Doyer, Maaike Senior Business ConsultantBusiness Models Inc. www.businessmodelsinc.comBusiness Models Inc is een internationale strategie en business model adviesbureaudat helpt bedrijfsorganisaties en managementteams nieuwe manieren van zakendoen te vinden en inkomsten te genereren door middel van het beoordelen, innove-ren en implementeren van (nieuwe) business modellen. 33 Appendix I: Overzicht geïnterviewde personen
  35. 35. Van Duyn, Diederiek Bedenker modelEqual Opportunity ModelEen nieuw model voor duurzame en eerlijke businessdevelopment. Fraser, Matthew Associate at ExceptExcept www.except.nlExcept bestaat uit ongeveer 50 duurzaamheid adviseurs en ontwerpers. Samen wer-ken we aan oplossingen om de maatschappij te bevorderen op weg naar een span-nende, leuke, waardevolle en duurzame wereld met het bedrijfsleven en de overheid. Van Gestel, Camille EigenaarWakawaka www.wakawakalight.comWakawaka is het eerste product ontwikkeld door Off-Grid Solutions (OGS). Dit bedrijfontwikkelt, ontwerpt, produceert en verkoopt betaalbare verlichting en telefoon-oplader productconcepten voor 1,5 miljard mensen in de wereld die helemaal geentoegang hebben tot het elektriciteitsnet. Heideveld, Antoine Coördinator team centrale overheidAgentschap NL www.agentschapnl.nlDoel van het programma Leren voor Duurzame Ontwikkeling is het ontwikkelen,ondersteunen en verder verspreiden van effectieve leerprocessen die duurzameontwikkeling mogelijk maken en versnellen. Hoek, Marga DirecteurDe Groene Zaak www.degroenezaak.comDe founding partners van De Groene Zaak zijn ervan overtuigd dat vergroenersverdienen in de toekomst. En dat op termijn maar één business model winstgevendis: een duurzaam business model. Het creëren van een succesvol duurzaam businessmodel is meer dan je klantwaardepropositie opnieuw tegen het licht houden. Hetgaat om nieuwe manieren om inkomsten te genereren, samen met andere bedrijven. Van den Hoff, Ronald DirecteurSeats2meet.com www.seats2meet.comHet individu staat steeds meer centraal. Het gaat om de mens waar de organisatieomheen draait. Vanwege de vergrijzing zijn traditionele organisaties steeds meeraangewezen op de ZZP’ers – wij noemen ze liever ZP’ers, Zelfstandige Professionals– waar het gaat om het toevoegen van waarde. Ook werken ze tegelijkertijd steedsmeer in verschillende samenstelling (clusters van waarde-netwerken) samen met ver-schillende opdrachtgevers. Het totaal van deze clusters van waarde-netwerken willenwij faciliteren bij hun on- en offline ontmoetingen. 34 Nieuwe Business Modellen
  36. 36. Hugenholtz-Sasse, Corian ConsultantVan Zanten, Ineke Manager en consultantGreenWish www.greenwish.nlGreenWish werkt op drie terreinen aan een samenleving die zélf oplossingen reali-seert. We adviseren actieve burgers bij het uitvoeren van hun duurzame ideeën enwe betrekken potentiële partners bij deze initiatieven uit de samenleving. We trainenoverheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties in manieren om deze initiatie-ven te stimuleren en faciliteren. Joustra, Douwe Jan Eigenaarturntoo http://turntoo.comVan verbruik naar gebruik: Producten worden met turntoo niet verbruikt, maar ge-bruikt. Binnen turntoo is de gebruiker geen eigenaar van een product. De gebruikerleent alleen grondstoffen in de vorm van een product van de producent en kan opdeze manier van de performance gebruik maken: het is de prestatie die telt. Kersten, Wouter Knowledge and Innovation ManagerEnviuwww.enviu.orgEnviu start bedrijven die de wereld veranderen. Deze bedrijven zijn erop gericht soci-ale en ecologische problemen op te lossen. Hun producten en diensten verbeteren dekwaliteit van leven van vele mensen op een duurzame manier. Onze community metruim 8.000 leden vanuit de hele wereld helpt ons om ideeën op te doen. Om onzestart-ups daadwerkelijk te realiseren, werken wij samen met ondernemers, bedrijven,investeerders en (overheids)instellingen. Messing, Martijn VoorzitterSETnl http://setnl.nlStichting Energie Transitie Nederland heeft een aanpak ontwikkeld voor het versnel-len en aanjagen van de energietransitie. Van centraal fossiel naar een combinatie vanduurzaam centraal/regionaal/lokaal. In diverse regio’s in Nederland wordt dit nu (zeerserieus) opgepakt. Van der Meulen, Marten EigenaarSienot, Matthijs EigenaarHetkanwel.nl www.hetkanwel.netHetkanwel blogt over hoe je jouw wereld groener, eerlijker en leuker kunt maken.Hetkanwel schrijft ook voor MSN Optimistisch Nieuws en Ode. Zo bereiken we elkemaand minimaal 400 duizend lezers met nieuws en tips voor een duurzaam leven. 35 Appendix I: Overzicht geïnterviewde personen
  37. 37. Mooij, Vincent Bedenker modelMyEnergy http://sita.nlVincent Mooij is erg enthousiast over zijn concept model My Energy. Dit concept isnog niet in praktijk gebracht. In het kort draait het om zelf je energie opwekken,waardoor je niet meer afhankelijk bent van energiemaatschappijen en de stijgendeenergie prijzen. (Duurzame) banken zullen nodig zijn om een lening af te sluiten voorde investering in zonnepanelen enzovoort (die overigens steeds goedkoper worden).Op deze manier zijn huishoudens niet meer afhankelijk van energiemaatschappijen,olievoorraden en de politiek in het Midden Oosten. Van Rijckevorsel, Leon EigenaarGreenDreamCompany www.greendreamcompany.comMet passie en enthousiasme werkt GreenDreamCompany aan gebiedsontwikkelingin zowel Europa en Afrika door het aansluiten van economische, culturele en ecolo-gische elementen. 1) door de ontwikkeling van duurzame toeristische projecten ophet historische en ecologische kruispunt, 2) door het ontwikkelen en uitvoeren vanprogramma’s gericht op capaciteitsopbouw in de (menselijke) supply chain. Roemen, Nils DirecteurWaarmakerij http://waarmakerij.nlDe Waarmakerij, die ik samen met Juul Martin in Nijmegen opzette, toont aan dateen co-workplek ook gerealiseerd kan worden door de inzet van sociale overwaarde.Inmiddels is dit een van de krachtigste co-work plekken van Nijmegen waar dagelijkszp-ers komen samenwerken. Schuurman, Martin Algemeen regisseurJIP www.jip.nlDoor onze kracht te bundelen kunnen we de vrije markt weer maken zoals we diehet liefste zien: eenvoudig, eerlijk en overzichtelijk. Zo besparen we onszelf steedsmeer tijd, geld en stress. Dat is ons doel, en daarom doet Jip wat Jip doet. Schuurman, Michel Programmamanager PlanetMVO Nederlandwww.mvonederland.nlRealiseren van verbinding, versnelling en verwezenlijking van een duurzame samenle-ving waarin economie en ecologie wederzijds versterkend zijn. Sieben, Koen EigenaarCvJO Nijmegen http://nijmegen.cvjo.nlCvJO Nijmegen is een broedplaats voor startende ondernemers (die maximaal vijf jaarbezig zijn) die op zoek zijn naar een betaalbare werk- en ontmoetingsplek. 36 Nieuwe Business Modellen
  38. 38. Simons, Lucas Bedenker modelSCOPEinsight www.newforesight.comMarkten moeten transparante, geloofwaardige en gestandaardiseerde informatiebevatten om efficiënt te functioneren. De instrumenten daarvoor ontbreken in delandbouw. SCOPEinsight is een nieuw en innovatief waarderingsbegrip zodat boeren-organisaties in ontwikkelingslanden toegang kunnen krijgen tot financiële diensten,markten, input en capacity building diensten. De rating en het profiel zorgen vooreen ongekend inzicht in de kredietwaardigheid van een organisatie en zijn manage-ment praktijken. Spruyt, Ernesto PartnerFreeKick http://freekick.nuSuccesvol zijn in tijden van stijgende grondstofprijzen en economische neergang islastig. De vraag van bedrijven en van consumenten daalt. Tegelijk hebben maat-schappelijke trends grote invloed op de bedrijfsvoering. Bedrijven die nu hun omzetvergroten door in te spelen op maatschappelijke problemen en uitdagingen, zullenijzersterk door deze periode van ingrijpende veranderingen heen komen. FreeKickmaakt bedrijven succesvoller door maatschappelijke trends en risico’s om te zetten inbusiness kansen. Veldema, Simone Senior ConsultantGreenbiz Startup www.designthinkers.nlDe GreenbizStartup is een internationale commerciële denktank. Het levert (toekom-stige) economische en innovatie concepten, business modellen en de economischestimuleringsprogramma’s om het groeipotentieel te benutten binnen het duurzaam-heid tijdperk. Greenbiz adviseert ook over hoe ‘geld te verdienen’. Verschoor, Wigger Kennismakelaar Duurzame GebiedsontwikkelingUrgenda www.urgenda.nlUrgenda is de actie-organisatie voor duurzaamheid en innovatie die Nederland snellerduurzaam wil maken, samen met bedrijven, overheden, maatschappelijke organi-saties en particulieren. Dat doen we aan de hand van een lange-termijnvisie, eenconcreet actieplan van nu tot 2050 en onze icoonprojecten. Vroemen, Tom DirecteurCrowdAboutNow www.crowdaboutnow.comCrowdAboutNow is een crowdfunding platform voor directe investeringen in een(startende) onderneming. Iedereen kan investeren via CrowdAboutNow en investerenkan vanaf u10. Ons doel is om ondernemerschap te stimuleren door het verstrekkenvan een nieuwe investeringsmogelijkheid voor ondernemers en investeerders.37 Appendix I: Overzicht geïnterviewde personen
  39. 39. Appendix IIInterview Protocol –––––1011121314151617181920––––––Introductie interviewVoorstellen, doel van het onderzoek, doel van het interview.Vertellen hoe het interview eruit ziet: indeling, verschillende open vragen, het inter-view zal ongeveer 60 minuten duren.Gaat u akkoord dat we het interview opnemen? Wordt alleen gebruikt voor uit-werken en analyse van antwoorden.De vertrouwelijkheid van de gegevens. Ze zullen niet worden doorgespeeld aanderden, maar alleen gebruikt worden voor dit onderzoek. Mogelijkheid voor anoniempresenteren.Zijn er nog vragen of onduidelijkheden?Deel I: Kenmerken nieuw duurzaam business modelKunt u iets vertellen over uw/het nieuwe business model en waarom is uw/het busi-ness model nieuw?Welke rol heeft duurzaamheid binnen het nieuwe model?Wanneer zijn jullie begonnen aan een nieuw business model?Waarom zijn jullie hier aan begonnen?Waaraan moet een nieuw duurzaam business model volgens u voldoen?Hoe zou u het business model categoriseren? (twee keer vragen, tweede keer metons idee delen/ruilen/creëren).Kunt u uw nieuwe duurzame business model voor ons tekenen?Deel II: Resultaten nieuw duurzaam business modelGenereert het business model naast winst ook andere waarde?Bent u nieuwe samenwerkingen gestart/oude samenwerkingen versterkt voor hetnieuwe model? (Zo ja, met welke actoren en hoe?)Heeft u door het nieuwe business model nieuwe producten of markten aangeboord?Wat zijn de resultaten met het nieuwe duurzame business model?Afsluiting interviewDit was het interview. Zijn er naar uw mening onderwerpen niet naar voren gekomenof heeft u nog aanvullingen of toevoegingen?Kent u nog andere nieuwe business modellen in uw omgeving?We zullen u binnen een week een samenvatting van dit interview sturen voor ak-koord.Kunnen wij contact met u opnemen voor een eventueel vervolg van dit interview?Focus group discussie?Uitnodigen symposium 1 juni.Hartelijk bedankt voor het interview en uw tijd.38 Nieuwe Business Modellen
  40. 40. Appendix IIINieuwe duurzame business casesKrachtenbundel JIPOpeens werd het mij zo duidelijk dat we een fundamentele inrichtingsfout in het sys-teem hebben zitten die zich door vertaalt naar ecologische problematiek. Dat aspect,die verbinding, is denk ik de laatste jaren rijker geworden door de financiële crisis.Martin Schuurman, algemeen regisseur JIPwww.jip.nlSinds 2000 actief onder de naam ‘Inkoopcollectief Yiggers’Wat is JIPJIP positioneert zich niet aan de vraagzijde, maar aan de aanbodzijde van de markt.Dit doet JIP door ervoor te zorgen dat ze volstrekt gedeelde belangen met de deel-nemer hebben. Daarom noemt JIP de deelnemer geen klant, want met een klant hebje uiteindelijk toch een tegengesteld belang. JIP helpt de deelnemer om zijn of haarvaste maand uitgaven zo goed(koop) mogelijk in te kopen en daar zo min mogelijkmee bezig te zijn. De diensten zijn nu benzine, telecom en stroom, maar worden inde toekomst uitgebreid.DuurzaamheidJIP acteert sociaal-economisch op duurzaamheid. De aanbodzijde is steeds verdergeconcentreerd en de vraagzijde werkt nog steeds individueel en daar is een enormeonbalans ontstaan. Dat creëert een spanningsveld en dat is de fundamentele oorzaakvan alle duurzaamheidsproblemen die we nu kennen, ook de ecologische. JIP laatzien dat het ook anders kan, vanuit gedeelde belangen met mensen economischeactiviteiten ontwikkelen en hiermee een stukje balans terug te brengen op de vrijemarkt.Een eerlijkere verdeling van de welvaart is wat JIP expliciet nastreeft; dat is puurmonetair. De reden hiervan is dat ze snel mainstream willen worden. Er zit een heelstuk pragmatisme achter, want JIP wilt echt in Nederland iets veranderen: blijvend,merkbaar, meetbaar. JIP denkt dat die verandering sneller bereikt kan worden doornu benzine te verkopen dan elektrische auto’s. In duurzaamheid willen ze absoluut dedeelnemers voorgaan, maar wel nadat ze bij deze binnen zijn gekomen.SamenwerkingenJIP werkt niet met contracten, maar met een soort intentieverklaring. Waarbij ze sa-men met de deelnemer afspreken wat ze willen bereiken op lange termijn en waarbijze de verantwoordelijkheid op zich nemen om alles te doen om die lange termijnambitie te realiseren. Dit is gekomen doordat JIP kritisch is gaan kijken naar water toch mis is in de vrije markt en is gaan inzien dat het te maken heeft met langetermijn tegenstellingen. Ze hebben het tot kunst verheven om in het bedrijf altijden overal de belangen op een lijn te brengen en ervoor te zorgen dat er gedeeldebelangen komen.Kenmerken nieuwe business modellenCoöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model 39 Appendix III: Nieuwe duurzame business casesvxxxvvx
  41. 41. ResultatenHet business model van JIP kent een intrinsiek kip-ei-probleem. Iedereen wil meedoenwanneer JIP het voor elkaar heeft gekregen, maar hoe krijg je mensen zo ver om deelte nemen terwijl het nog niet lukt de diensten nog goedkoper te maken, omdat ernog niemand meedoet?Hiervoor heeft JIP een oplossing gevonden dankzij de activiteit MKB-brandstof.Die staat niet op de JIP positie, maar puur op de positie van een aanbieder. MKB-brandstof is van JIP en MKB-brandstof is gewoon een aanbieder van een tankpasje.MKB-brandstof is bewust gecreëerd om een economische machtspositie op tebouwen in de benzinemarkt. Door de machtspositie van MKB brandstof kan JIP eensamenwerking aangaan. Benzine is high-interest; daar praten mensen over, daar zijnze veel mee bezig. Door korting te geven op benzine krijgt JIP een grote toeloop vannieuwe deelnemers. JIP verwacht dat het erg spraakmakend zal zijn.De tactiek is dus mensen binnen te halen op benzine en als ze eenmaal binnen zijn,ze te laten zien hoe voordelig de overige diensten zijn.Op de lange termijn kan JIP via de benzine markt mensen heel actief laten overstap-pen op elektrisch vervoer. Dat raakt ook weer aan de bancaire ambitie op lange ter-mijn. Wat JIP interessant vindt, is om de elektrische auto veel aantrekkelijker te gaanmaken door de accu, die de hoge kostprijs veroorzaakt, feitelijk te gaan ‘verleasen’via het stroomverbruik dat ook via JIP is geregeld. Hiermee willen ze de propositie vande elektrische auto een stuk aantrekkelijker maken, door die accu uit de vergelijkingte halen. Nu maken mensen de verkeerde afweging. Die zien een hele dure autoen houden er geen rekening mee dat ze erna voor twee tot drie cent per kilometerrijden. JIP kan actief gaan zorgen dat mensen van benzine op elektrisch overstappen.CrowdAboutNowDe beweegredenen kwamen voort uit het feit dat we dat spanningsveld zagen tussenfinancierders en ondernemers. Investeringen regelen via banken is een gruwelijkproces voor ondernemers. Wij vonden dat dit anders kon, door de stakeholders om jeheen te gebruiken.Tom Vroemen, DGAwww.crowdaboutnow.comBegonnen in 2010, actief sinds 2011Wat is CrowdAboutNowCrowdAboutNow (CAN) gelooft in de kracht van crowdfunding en ondernemer-schap. CrowdAboutNow staat voor een toekomst waarin iedereen investeerder ofondernemer kan zijn. Direct en transparant crowdfunden, ondernemen en investeren.Crowdfunden is het helpen van ondernemers geld op te halen bij een grote groepmensen, in plaats van bij een of twee grote partijen (zoals banken). Ondernemershebben een groot netwerk aan stakeholders, die belang hebben bij de ondernemerof ze een ‘gun’ factor toekennen.Ons nieuwe business model past goed bij hedendaags sentimenten: het MKB kanminder makkelijk geld bij de bank lenen en particulieren willen zelf beslissen waarhun geld heen rolt en weten wat er mee gebeurt.DuurzaamheidHet business model van CAN is duurzaam in de sociale zin: ondernemers slagen bijgratie van de maatschappij. En dat is uiteindelijk waar het om gaat: ‘een onder-neming moet meerwaarde bieden aan de maatschappij.’ Door de betrokkenheid40 Nieuwe Business Modellen
  42. 42. worden investeerders meteen klanten/ huurders/ marketeers. Meervoudige waarde isdus een gigantisch ambassadeurs netwerk dat ontstaat. De waarde die CAN hierbijcreëert is: kennis (tussen ondernemer en CAN, ondernemer en partners), socialewaarde (tussen investeerders en ondernemers: betrokkenheid), vertrouwen en zeker-heid (tussen investeerders, CAN en ondernemers).SamenwerkingenDe verbondenheid van de investeerders en de gun-factor is de niet-geldelijkemeerwaarde uit dit business model: ‘niet alleen geld voor de investering, maar ookopdrachten, betrokkenheid, marketing, en klandizie win je er mee.’CAN heeft een partnernetwerk van ondernemerscoaches, die verstand hebbenvan (bepaalde typen) ondernemers. Dit betreft niet-geldelijke relaties, maar twee-richtingsverkeer relaties in het overdragen van kennis, werk uit handen nemen encontacten leggen.Kenmerken nieuwe business modellen Coöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model ResultatenInmiddels zijn er 16 ondernemers geholpen aan financiering en een verbondenachterban. Investeerders die via een ondernemer binnen gekomen zijn, vinden het zoleuk dat die later ook weer in andere ondernemers investeren. De ondernemers zelfzijn ook weer aan het beleggen, die hebben immers zelf ervaren hoe goed het werkt.Niet alle ondernemers gebruiken CAN voor alleen het geld: ‘sommige ondernemerskomen naar ons toe, niet omdat ze op zoek zijn naar geld, maar omdat ze het leukvinden die verbonden achterban te hebben. We zijn begonnen omdat het ging omgeld, maar die sociale waarde wordt steeds belangrijker. Mensen zien het meer alseen integraal ding. Een manier niet alleen om geld te krijgen, maar ook om stakehol-ders aan zich te binden. En dat is iets nieuws wat eigenlijk nog lastig te begrijpen is.’Seats2meet.comJe moet je bestaansrecht blijven behouden, dat is ook duurzaam. En anders word jeeen commodity, en dan houdt het vanzelf op.Co-owner Ronald van den Hoffwww.seats2meet.comBegonnen: 4 tot 5 jaar geledenWat is Seats2meetOnze samenleving verandert. Het individu staat steeds meer centraal. Het gaat omde mens, waar de organisatie omheen draait. Vanwege de vergrijzing zijn traditi-onele organisaties steeds meer aangewezen op de ZZP’ers – wij noemen ze lieverZP’ers, Zelfstandige Professionals – waar het gaat om het toevoegen van waarde. Datgebeurt op het speelveld voor waarde creatie in de samenleving 3.0. Hier wordt detraditionele waardeketen vervangen door het waardenetwerk.Seats2meet (S2M) faciliteert bij de on- en offline ontmoetingen van de ZP’ers. S2M is41 Appendix III: Nieuwe duurzame business casesvxxxvvx
  43. 43. opgebouwd uit een centrale lounge en daaromheen liggen een aantal vergaderzalen.Voor de vergaderzalen wordt betaald in euro’s, want dan heb je je privacy en in decentrale lounge betaal je met sociaal kapitaal. De groep betaalt met dat sociale kapi-taal voor elkaar, maar ook voor ons, want zij hebben daarmee eigenlijk de PR functie,de Sales functie, de Marketing functie en het schoonmaakbedrijf overgenomen: hetelimineert kosten, omdat die diensten niet meer hoeven worden ingekocht.De seats2Meet software, met onder andere reserveringssystemen, mag iedereengebruiken voor reserveringen op ontmoetingslocaties. Daar hoef je niets voor tebetalen. Indirect betaal je met sociaal kapitaal, omdat wanneer je het aanbiedt, meermensen het gaan gebruiken en je op zo’n manier het netwerk groter maakt.DuurzaamheidHet duurzame business model van S2M gaat verder dan de ‘experience economy’(J. Pine). Experience is niet duurzaam, dat vervaagt namelijk. Serendipiteit is heel be-langrijk. Het is een duurzaam model: ‘Duurzaamheid is voor mij niet alleen groen endat soort onzin, maar het is ook dat je iets doet met elkaar, wat iets toevoegt zonderdat het ten koste gaat van iets anders of anderen.’Duurzaam aan het S2M model is dat het gebruik maakt van de overvloed die er is, inplaats van de schaarste. Overvloed van kennis en mensen. Vanuit die overvloed geldverdienen is de gedachte achter S2M en dat wordt gezien als duurzaam. Geld verdie-nen aan schaarste, zoals grondstoffen, is eindig en houdt op een gegeven momentop. ‘Dat is een hele andere invalshoek dan het groen zijn.’Innovatie moet in de genen van de organisatie zitten volgens S2M. ‘Iedereen die bijde organisatie betrokken is, moet daarmee bezig zijn. Dan is het ook pas duurzameinnovatie, anders is het een kunstje.’ Als het in de genen van de organisatiestruc-tuur zit, in het DNA, dan is innovatie duurzaam. Een organisatie moet denken vanuitde overvloed en volgens S2M zijn wederkerigheid en delen de sleutelbegrippen induurzaamheid. Een duurzaam model leidt tot verbondenheid van mensen, eigenverantwoordelijkheid van mensen en wederkerigheid.SamenwerkingenJaarlijks heeft S2M 60.000 mensen over de vloer; daar werken ze allemaal meesamen om dit te doen. Daarbij kan S2M niet meer dan het podium bieden. Samenmaakt S2M met die mensen het netwerk. De rol van S2M is het faciliteren en optima-liseren van dat netwerk.Het waarde netwerk staat centraal. Van de waardeketen naar waarde netwerkwaarbij kenmerkend is van een waarde netwerk ten opzichte van een waardeketendat er een hoge mate van gelijkwaardigheid is: een volkomen gelijkwaardige situatietussen organisatie en stakeholders. Men heeft elkaar nodig, de een kan niet zonderde ander. Kies voor samenwerkingsverbanden die eenvoudig qua structuur zijn.Kenmerken nieuwe business modellenCoöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model 42 Nieuwe Business Modellenxvvvxvv
  44. 44. ResultatenOp meer dan 40 locaties zijn er nu S2M workspaces en S2M staat op het punt ominternationaal uit te rollen. Door het meten van de de sociale netwerken en topicskan de ‘buzz’ worden bijgehouden en is men erachter gekomen dat S2M steedsmeer een ‘love brand’ wordt. Door de inzet van sociaal kapitaal, zoals de reclamelaten maken door de klant, bespaart S2M jaarlijks in ieder geval 1 miljoen euro doorde afwezigheid van PR kosten.WaarmakerijIk word hier gelukkig van en ik denk dat mensen gelukkig worden van voor elkaarkrijgen wat ze willen.Co-founder Nils Roemenhttp://waarmakerij.nl/Begonnen: 2,5 jaar geleden samen met Juul MartinWat is WaarmakerijDe Waarmakerij is door Nils Roemen samen met Juul Martin in Nijmegen opgezeten toont aan dat een co-workplek ook gerealiseerd kan worden door de inzet vansociale overwaarde. Inmiddels is dit een van de krachtigste co-work plekken vanNijmegen waar dagelijks ZP-ers komen samenwerken.Nils Roemen geeft lezingen over sociale overwaarde: datgene wat er teveel is en opde verkeerde plekken slechts onbenut ligt te zijn, nieuwe waarde inblazen. Daarnaastheeft hij “#durftevragen”, de meest bekende hashtag van Twitter in Nederland enwerkt daarvoor samen met acht anderen om groepen zelf sociale overwaarde meete laten maken door ‘ik wil dit’ centraal te stellen. Daarnaast realiseert hij projecten,zoals de waarmakerij, waarbij hij primair geen gebruik maakt van geld.DuurzaamheidIn Europa en in Nederland roepen we dat we een crisis hebben en we hebben eenenorm financieel vraagstuk. Volgens Nils Roemen klopt dat niet, want we gooientegelijkertijd massaal van alles weg. ‘Er is teveel van van alles, spullen, gebouwen7.5 miljoen m2 bedrijfsgebouwen staan leeg. Er zijn 18.000 daklozen (per dakloze388 m2) in Nederland en die mensen liggen nog steeds buiten. Aan alles wat je hierziet in de waarmakerij hebben we geen geld uitgegeven, behalve de stroom van deNuon.’Volgens Nils Roemen is duurzaam op zijn minst, hetgene wat we nu onbenut laten,weer gaan benutten. Op die manier hoeft er niet opnieuw geproduceerd te worden,zodat er geen overproductie ontstaat met alle bijkomende nadelen. Dat opnieuwbenutten is het business model van Nils Roemen en de waarmakerij.Door niet om hulp te vragen, ontneem je iemand anders de kans om een beetje blijerte worden. Als we dat als collectief wel gaan doen, dan wordt je als collectief blijeren mensen gaan weer van waarde zijn voor elkaar. Dat betekent dat je ‘het schaarsegoed geld’ niet meer nodig hebt om iets voor elkaar te krijgen, maar dat je gebruikmaakt van hulpkracht en sociale overwaarde.’SamenwerkingenNils Roemen werkt in een zoals hij het zelf noemt, fluïde netwerk. Dit houdt in datzijn netwerk constant verandert, afgestemd op het project en zijn behoefte op datmoment. Het belangrijkste bij het samenwerken is het met z’n allen werken aan hetrealiseren van een doel.43 Appendix III: Nieuwe duurzame business cases
  45. 45. ‘Als je de juiste sociale overwaarde aan de te verzetten bergen koppelt, dan wordthet realiseren van doelen makkelijker, leuker en tegen lagere kosten mogelijk dan ooittevoren.’ De te verzetten bergen zijn de doelstellingen. Het begrip wederkerigheid ishierbij belangrijk voor een constante uitwisseling in het netwerk.Door op deze manier dingen voor elkaar te krijgen, is men in staat er plezier in tehouden. Een goed creatie proces genereert zijn eigen energie; dat is ook duurzaam.Kenmerken nieuwe business modellen Coöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model ResultatenDe omgeving van Nils Roemen was ervan overtuig dat het realiseren van een co-werkplek voor 32 personen zonder geld niet haalbaar was. Toch bestaat de Waarma-kerij inmiddels bijna 3 jaar terwijl ze er binnen 1 jaar uit moesten. In zalen bereikt NilsRoemen duizenden mensen per jaar met het verhaal over sociale overwaarde. Dezelezingen geeft hij 3 tot 4 keer per week. Daarnaast heeft hij het boek durftevragenuitgebracht, 137 projecten in een week gedaan met 7 days of inspiration en er er isnog een groot deel waarvan hij het niet meer weet. Financiële resultaten noemen islastig voor Nils Roemen, aangezien hij werkt op basis van waarde bepaling achterafen dus nooit weet hoeveel hij verdient.Dijkhuis aannemersbedrijfZorgen dat je iets doet waardoor anderen over jou gaan praten. En dat werkt echtheel goed, het klinkt zo simpel, maar bijna niemand doet het.Directeur, Eberhard Dijkhuiswww.dijkhuis.nuBegonnen: sinds 2009 met het nieuwe modelWat is DijkhuisDijkhuis is een aannemersbedrijf van ongeveer 30 man groot. Dijkhuis denkt met dewereld mee. De wereld waarin mensen natuurlijk en comfortabel willen wonen, op-groeien en bewegen. De wereld waarin waterwonen een prachtige oplossing is voorruimtegebrek en zeespiegelstijging. De wereld waar de leefbaarheid door vervuilendematerialen en processen wordt bedreigd.Nieuwe slimme diensten en producten die passen in de denkwijze zijn de laatstejaren aan Dijkhuis toegevoegd. Zo is Dijkhuis niet alleen een aannemer, maar ookontwikkelaar, waterwoningbouwer met Ardesch Waterwonen, en ook bijvoorbeeldenergieleverancier. ‘Wij bieden duurzame langjarige onderhoudscontracten, flexibelewoonconcepten en vernieuwende bouwprocessen. Ons familiebedrijf uit 1934 groeitnu uit tot een brede partij in bouwzaken, die nieuwe samenwerkingsverbandenaangaat om de nodige vernieuwing te realiseren.’Daarmee is Dijkhuis van traditioneel aannemersbedrijf en cost leader naar productleader gegaan, meer gebaseerd op kennis en met de nadruk op netwerkstructuur. Ditkomt ook tot uiting in het door Dijkhuis opgerichte kenniscentrum (Hibertad).44 Nieuwe Business Modellenvvvvxvv
  46. 46. DuurzaamheidDuurzaamheid is anders naar gebouwen kijken: van initiëren naar realiseren enbeheren. Gedurende het hele proces erbij betrokken zijn, plus de energie kant erbijbetrekken. Als je 15 jaar bij een project betrokken bent, kun je ook andere, meerduurzame, investeringen doen.’ Hiervoor zijn de aparte ontwikkelings BV, bouw BVen onderhouds BV samengevoegd. Daarmee is Duurzaamheid ook meer een conceptverkopen in plaats van alleen een gebouw.Als voorbeeld voor duurzaam bouwen op lange termijn in een concept noemt Eber-hard Dijkhuis als voorbeeld: met het oog op zorg, woningen inrichten met een vastelift en zorgbutler, zodat de mensen minder snel naar een bejaardentehuis moeten.’De belangrijkste vier punten voor een duurzaam model zijn volgens Dijkhuis: kennisdelen, verbindingen leggen (duurzaamheid is tussen bedrijven), bewustwording enmeervoudige waardecreatie (in de bouw is met name gezondheid een belangrijkewaarde).SamenwerkingenEr zijn twee stromingen van ondernemers aan het komen. Eberhard noemt het deoude en de nieuwe manier van denken: ‘De oude manier is echt alleen maar denkenaan geld, en aan business en aan jezelf. Dan doe je dingen om er zelf beter van teworden. De andere is meer samen. De een is hoe heb ik zelf meer winst, de andere ishoe heb ik meer winst samen.’Eberhard denkt dat samen een hele nieuwe manier van doen is. En dat is dan ookvaak niet direct winst, maar winst op termijn.De samenwerkingen hebben meer focus op vaste partners die uit de omgeving ko-men. Hierbij gaat het om kwaliteit en vertrouwen. Dijkhuis wil vanaf het begin tot enmet 15 jaar nadat iets gebouwd is bij het project betrokken zijn. De grond kopen, dehuurder zoeken of kopers zoeken, het gebouw ontwikkelen en bouwen, en daarnaook 15 jaar lang de zorg voor onderhoud en energie van de mensen overnemen.Iets voor een ander willen betekenen vindt Eberhard belangrijk, dus ook voor hetpersoneel geldt dat ze sociaal bezig moeten zijn. Het personeel moet per definitiebestaan uit mensen die ook iets voor een ander willen doen.Kenmerken nieuwe business modellen Coöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model ResultatenWinst in een onderneming is volgens Eberhard net als ademhalen: “je kunt nietzonder, maar als de doelstelling in je leven ademhalen is, dan mis je toch wel iets.”Daarom focust Eberhard zich dus niet op kosten of geld, maar op kwaliteit en op hetfeit dat je van elkaar op aan kunt. In het verleden was het bij Eberhard gebruikelijkdat er bijvoorbeeld 5 partijen werden uitgenodigd, waar je elke keer tussen koosvoor een project en uiteindelijk werd dan de keuze wie het worden zou op de prijsgebaseerd. Nu is het veel meer een 1 op 1 tussen relatie en prijs. Daarom is men zichbewust wat iets werkelijk kost. Hierdoor is Eberhard in staat de beste mensen te kun-nen vragen, in plaats van de goedkoopste prijs. Per saldo komt het op hetzelfde uit.Dat is ook waarde creatie, dan zijn er namelijk minder fouten en dat kost ook mindergeld, alleen op een andere manier. De beste resultaten (meervoudige waarde creatie)45 Appendix III: Nieuwe duurzame business casesxxxxvvx
  47. 47. zijn er wanneer Eberhard vanaf het begin bij een project betrokken is. Door de crisisin de bouw en verandering van strategie moest eerst stapje terug worden gedaan,maar het gaat de goede kant op volgens Eberhard Dijkhuis.turntooEr is discussie in de wereld van cradle-to-cradle over het economisch model dat jehierbij gaat hanteren. Dit is een verdere doorwerking van dat denken over waar nude echte omslagen zitten.Managing partner, Douwe Jan Joustrahttp://turntoo.com/Begonnen: ruim 2 jaar geledenWat is turntooDe grondslag van turntoo is het handelen op basis van de performance. Waarbijde omslag van een lineair economisch model naar een circulair economisch modelcentraal staat.‘De hele economie gaat veranderen, die draait nu voor een groot deel op transactiesdie gebaseerd zijn op het recht van eigendom. Het zal het nu meer gaan om transac-ties over ‘welke waarde creëer jij voor mij’ en ‘welke waarde heeft dit product voormij’. Dit betekent dat je de term ‘eigendom’ nu ook ter discussie moet gaan stellen.’De leverancier blijft dus eigenaar van het product en daarmee ook van de grondstof-fen. Hierbij gaat het om kapitaalgoedering. Een veel gehoorde opmerking voor DouweJan Joustra is: “Maar dit doen we al! Bijvoorbeeld in de huur van woningen, met hetleasen van auto’s, dat soort dingen.” Douwe Jan Joustra vindt dat daarin nog niet hetechte eigenaarschap zit. ‘Daarin proberen wij een stap verder te gaan.’ Turntoo heeftin dit nieuwe economische model een faciliterende rol, maar adviseert ook bijvoor-beeld een fabrikant bij de inrichting en de consequenties voor zijn productielijn.DuurzaamheidDe eerste opmerking van Douwe Jan Joustra gaat over duurzaamheid, nu ziet hijnog veel te veel wanneer het over duurzaamheid en duurzame business modellengaat, dat men aan het zoeken is naar een toenemende efficiency. Volgens Douwe JanJoustra zit daaraan gekoppeld over het algemeen ‘de ambitie om ook de levensstijlvan mensen te veranderen.’ Turntoo hanteert een andere visie. ‘Het gaat om de effec-tiviteit. Dus niet verminderen, maar hoe kun je je positieve invloed vermeerderen.’Door het stoppen met het verhandelen van de grondstoffen, blijven de grondstoffenin het systeem zitten, zodat er niet voor ieder nieuw product, nieuwe grondstoffengebruikt hoeven worden. De al gebruikte grondstoffen kunnen opnieuw gebruiktworden voor hetzelfde product. Hierdoor gaat het een afwaardering van de grond-stoffen tegen. Bij de gebruikelijke recycling zien we dat per recycling de kwaliteit vande grondstof stapje voor stapje achteruit gaan. ‘De grondstoffen op een oorspron-kelijk hoog niveau zien te houden, wordt nog een enorme design opgave.’, aldusDouwe Jan Joustra.SamenwerkingenDe grootste vraag voor samenwerking zit voor turntoo in die met de producent. Hoegaat de producent de waarde van zijn product benoemen en vastleggen? Hoe gaatde producent de financiering regelen als het product niet meer gekocht wordt? Dezenieuwe manier van denken roept allerlei vragen op, maar daar zijn ook oplossingenvoor volgens turntoo. Andere manieren van financieren bijvoorbeeld.46 Nieuwe Business Modellen
  48. 48. Een ander segment waar turntoo mee samenwerkt, is overheid gerelateerd. ‘Er is nueen grondstoffenbeleid, vroeger was het een afvalbeleid, dat naarstig opzoek is naarhoe ze het grondstoffenbeleid in marktmodellen in de markt geïntroduceerd krijgen.’Daar komen op dit moment veel vragen vandaan over de circulaire economie.Voor het delen van basiskennis over ‘hoe zou je een omslag in de bedrijfsvoering kun-nen maken van het lineaire economische model naar het circulaire’ wordt samenge-werkt met universiteiten, hogescholen en business schools.Volgens Douwe Jan Joustra heeft hij ook regelmatig mensen voor zijn deur staan diedit concept als kansrijk zien en daar zelf business in zien, ‘en die gezellige praatjesmet ons komen maken om te achterhalen hoe de bedrijfsfilosofie is, om er zelf meeaan de slag te gaan.’ Het delen hiervan past ook binnen de turntoo filosofie: ‘Kijk,als je naar een hele circulaire economie toe wilt en een beetje weg van beheersmodellen, dan moet je niet denken dat je alles in beheer kunt houden. Dat kunnenwe niet.’Kenmerken nieuwe business modellenCoöperatie als beginselGeld niet als enig ruilmiddelBenutten van overvloedEigendom niet centraalLange termijn verbintenisMeervoudige waardecreatieCirculair model ResultatenHet meest zichtbare resultaat van turntoo is in elk geval al vele meters vloerbedek-king en vele lampen en dit blijft groeien. Turntoo is begonnen met inrichtingen vankantoren en zijn gast in het kantoor van Thomas Rau als een eerste project. Nu gaathet met het inrichtingen van kantoren veel sneller dan verwacht.Turntoo weet wel precies hoeveel grondstoffen er rondgaan in het systeem, omdat zede waarde van de grondstoffen en de waardering van het gebruik van de grondstof-fen nauwkeurig bijhouden. Het is een van de elementen van turntoo.Het is nog niet allemaal zo voorspoedig voor turntoo: ‘Dan spreek je met eenbeleidsverantwoordelijke en die vind het een ideaal idee, maar het is de inkoper diebeslist of het ja of nee wordt. Die heeft dat idee niet eens meegekregen. Dat is zulkeflauwekul. Er zit constant spanning in het bestaande systeem. Dat hoort erbij. Datmoet je uiteindelijk kunnen overwinnen.’WAKAWAKAHet begon allemaal met een biertje in Hong Kong, waarbij ik met een vriend zakenbesprak. Led op een flesje was het idee, ik was meteen laaiend enthousiast.Camille van Gestel, directeurwww.wakawakalight.comBegonnen: ongeveer 2 jaar geleden.Wat is WAKAWAKAWAKAWAKA is het eerste product ontwikkeld door Off-Grid Solutions (OGS). Ditbedrijf ontwikkelt, ontwerpt, produceert en verkoopt betaalbare verlichting en tele-47 Appendix III: Nieuwe duurzame business casesxxxvvvv

×