Aan de vooravond van een revolutie Smartphones, iPads, mobiele apps. De technologische ontwikkelingen zijn niet meer te stoppen en raken het onderwijs in zijn diepste wezen. Leermiddelen zijn in kort tijdsbestek sterk veranderd. Leerlingen vinden informatie op een iPad, communiceren met hun docent via Twitter en ontmoeten hun vrienden op Facebook. Deze ontwikkelingen lijken een docent of een schoolgebouw zo langzamerhand volkomen overbodig te maken. Wat betekent dat voor de toekomst van het onderwijs? Een debat. Tekst Anje Romein Foto’s Kees Rutten Stelling 1: De docent blijft onmisbaar leraar fysiek niet ziet. Hooguit op Skype. De Marcel Kesselring. “Kennis ligt op straat, het in zijn rol als leermeester. Daar kan geen nieuwe generatie is gewend virtueel om te is overal. Kinderen leren veel breder dan in enkele vorm van nieuwe technologie gaan met school en vriendschappen.” het klaslokaal. Nu zitten docenten nog te tegenop. Het aanleren van vaardigheden wat spreekt beperkt op een eiland en worden pabo-stu- De ervaren debater Edward van der Zwaag uit de term ‘leermeester’ is al lang niet meer denten nog voor de oude rol opgeleid.” zwengelt de discussie aan en stelt zich ach- de rol van docenten, zegt Monique Spaan- Toch moeten we de docent als leermeester ter de stelling op. “De docent is onmisbaar sen. Zeker niet in het beroepsonderwijs, ook weer niet helemaal afschrijven, vindt als leermeester die zijn kennis en ervaring waar de docent vaak ver af staat van recente Theo Fledderus. Vakmanschap is niet vol- deelt, maar ook als sociaal vangnet fun- ontwikkelingen in de techniek en normen ledig met digitale techniek aan te leren. Hij geert. Hij kent de leerlingen persoonlijk en en waarden van de jeugd. “Toch zien veel illustreert dit aan de hand van zijn golfles. is hun aanspreekpersoon bij problemen.” docenten dat niet in. Zij overschatten hun “Golfen kan ik voor een groot deel virtueel De docent is helemaal niet onmisbaar als eigen rol. Bij het aanleren van vaardigheden leren. Maar uiteindelijk heb ik een leraar leermeester, voorbeelden genoeg waar- hebben leerlingen vaak meer aan jonge vak- nodig die mij corrigeert. Ik kan veel digitaal uit het tegendeel blijkt, reageren Van der mensen uit de beroepsgroep of ouderejaars tot mij nemen, maar een docent heeft wel Zwaags opponenten. Kijk bijvoorbeeld leerlingen die dichter bij hun belevingswe- toegevoegde waarde.” naar de elektronische leeromgeving van reld staan. Leerlingen kunnen praktische Cultuurcampus Leidsche Rijn. Sibo Arbeek: vaardigheden zelf aanleren, bijvoorbeeld Aanbevelingen: “Leerlingen uit het voortgezet onderwijs met behulp van YouTube-filmpjes. Docen- • Door de opkomst van ICT is de rol van organiseren hun eigen leerproces. Er komt ten moeten zich veel meer opstellen als docenten verschoven van leermeester geen boek meer aan te pas, alleen ICT. De organisator of coach.” naar coach. Docenten moeten beter voor enige rol van de docent is die van manager.” die rol worden toegerust Ook Peter Stamps kent voorbeelden van Golfles • De nieuwe rol van docenten moet veel virtuele scholen die goed functioneren. “In Jammer dat de opleidingen nog niet aanslui- meer tot uitdrukking komen in de oplei- de VS zijn scholen waarbij de leerling de ten bij die nieuwe rol van de docent, vindt dingen24 schooldomein november 2011
THEMA SMART EXPERTMEETING SMART Sibo Arbeek – ICSadviseurs, hoofdredacteur Schooldomein Martin Heerlien – sales manager onderwijs BIS René Hoek – architect HET Architectenbureau Theo Fledderus – Fledderus Advies Namen onder de foto: v.l.n.r. René Hoek, Theo Fledderus, Erik van Wel Marcel Kesselring – organisatieadviesbureau Hutspot moeten wennen. “Voor de docent zijn het hebben. Fysieke beweging, maar ook afwis- Wim Mollema – verkoopmanager Schoots middelen, voor leerlingen is het een way to seling in hun hoofd. Studenten moeten ook Schoolborden be, het zit in hun dna.” praktische vaardigheden leren als offertes Monique Spaansen – beroepsonderwijs BMC Die generatiekloof tussen docent en leer- maken of onderhandelen.” advies management ling klopt niet helemaal, brengt Monique Peter Stamps – business development manager Spaansen er tegenin. “Jonge docenten pak- Landschappen Atos ken de nieuwe technologie wél op, maar Martien Heerlien vindt de stelling te gene- Erik van Wel – architect BRT Architecten je ziet ook docenten voor wie het te snel raliserend. Hij wil onderscheid maken in gaat.” Leerlingen vergaren hun kennis an- onderwijsniveaus. “In het basisonderwijs Edward van der Zwaag – onderwijskundige, trainer bij Colourful People (gespreksleider) ders. Het is een ontwikkeling waar Erik van worden moderne middelen, zoals interac- Wel zich inmiddels bij heeft neergelegd. tieve borden, gecombineerd met traditio- “Ik was er in eerste instantie heel veront- neel lesgeven. In het middelbaar onderwijs waardigd over dat jonge pabo-docenten is dit nog helemaal niet zo doorgevoerd.Stelling 2: ICT is voor de leerling, het niet meer kunnen hoofdrekenen. Nu denk Overigens leren ze op de pabo´s nog steedskrijtje en het (digitale) schoolbord zijn ik: waar is het voor nodig? Iedereen heeft niet met interactieve borden om te gaan.”voor de leerkracht. Doceren is voor de een rekenmachine. Als je de hoogte van een Basisschool, voortgezet onderwijs, dedocent, vergaren is voor de student. bedrag kunt aanvoelen en met moderne universiteit: René Hoek noemt het verschil-Van der Zwaag schetst een beeld van de apparaten en ICT kunt omgaan, ben je heel lende landschappen. “De digitale werelddocent met een krijtje of hooguit een elek- waardevol.” past niet in ieder landschap. Het grootstetronisch schoolbord. En de leerling die hem We moeten ook weer niet doorslaan door gevaar van volledige digitalisering vind ikaan alle kanten voorbij streeft met iPads en altijd alles met ICT te doen. “Dat willen veel het verlies van het zintuiglijke. Als je alleensmartphones. “Het kan toch niet zo zijn dat leerlingen ook weer niet,” heeft Spaansen wordt opgeleid in een mechanische wereld,we allemaal alleen nog digitaal communi- ervaren. “Continu online zijn betekent verlies je gevoel voor wat je doet. Ik heb datceren?” Volgens Arbeek zal hij daar toch aan stilzitten, terwijl leerlingen beweging nodig gezien op de TU Delft. Studenten konden schooldomein november 2011 25
V.l.n.r. Marcel Kesselring, Martin Heerlien, Edward van der Zwaag Stelling 3: Het traditionele schoolge- bouw heeft zijn plaats als leerplaats bewezen. Vormgeving en kleurgebruik kunnen hooguit worden aangepast maar het traditionele klaslokaal blijft van essentieel belang. Van der Zwaag lokt met een paar vragen rond deze stelling het debat verder uit. “Wat heeft een leerling anno 2011 nog aan faci- liteiten nodig? Met zijn laptop of iPad heeft hij voldoende aan een stoel en een tafel. Wat is nog de functie van een schoolgebouw binnen al die ontwikkelingen waar we nu mee worden geconfronteerd?” “Ontmoeting,” reageert Fledderus. “De school zorgt ervoor dat leerlingen ergens bij horen en van elkaar leren. De kern is een gevoel van erkenning. Daarvoor heb je een ontmoetingsplek nodig, geen traditioneel lokaal.” Veel hedendaagse schoolgebou- “Bij het aanleren van prachtige presentaties opstellen, maar bij wen hebben niks meer te maken met een het maken van een simpel detail voor een traditionele school, zegt ook Van Wel. “Een vaardigheden hebben kozijn wisten ze niet goed wat ze aan het schoolgebouw is veel vrijer dan vroeger. Het doen waren. Vakmanschap leer je in de is open, er is veel beweging. De sfeer is be- leerlingen vaak meer praktijk, de digitale wereld is er voor de langrijk. Het is de plek waar je de dag begint herhaling.” Ook Wim Mollema breekt een en elkaar ontmoet.” aan jonge vakmensen lans voor de docent. “De liefde en passie Samengevat: een leerling gaat ´s ochtends voor het vak kan alleen een docent goed naar school, ontvangt er zijn opdracht voor uit de beroepsgroep of overbrengen.” die dag en voert deze ergens in een gebouw uit. Kleine kantoren lijken het bijna. “Maar ouderejaars leerlingen Aanbevelingen: geen grote leerdomeinen meer,” reageert • De rol van ICT in het onderwijs wordt Arbeek. “Het gaat om kleine, georganiseerde die dichter bij hun alleen maar groter. Probeer toch oog te eenheden. Smart buildings met minder houden voor het zintuiglijke, vakman- vierkante meters en een efficiënter gebruik belevingswereld schap en passie voor het vak van die gebouwen zodat de ruimte optimaal • Pabo-studenten moeten beter worden wordt benut.” De schaalvergroting in het staan.” opgeleid in ICT-leermiddelen onderwijs van enkele jaren geleden, waarbij Erik van Wel, Peter Stamps26 schooldomein november 2011
THEMA SMARTheel veel leerlingen in één gebouw werden kinderen. ICT biedt daarin ook kansen. Metondergebracht, is verleden tijd denkt ook goedgemaakte games kun je ICT ook inzet-Van Wel: “Gezien de mogelijkheden die ICT ten om het onderwijs weer avontuurlijker tebiedt om met elkaar verbonden te zijn, is maken. ”dat alweer achterhaald.” Ook Mollema vindt dat we niet moeten somberen over de nadelige invloed van ICTWebsite 1.0 op de opgroeiende mens. “Je moet een kindAl is hij zelf architect, Hoek is heel eerlijk vertrouwen geven en op de gevaren wijzen.over de functie van die gebouwen: “Het Een leerling maakt zijn eigen keuzes, ookschoolgebouw speelt geen bepalende rol. voor sociale media.” De ontwikkelingen zijnDe kwaliteit van de docent en de orga- simpelweg niet meer te stoppen. Heerlien:nisatie bepalen het succes en de sfeer in “We staan aan de vooravond van een tech-een school. Als architect faciliteer je alleen nologische revolutie. Kijk eens naar de iPad.maar.” Er is nog nooit een product geweest dat zoKesselring valt hem bij. “Startpunt is de on- snel is doorgevoerd in onze samenleving.derwijsvisie. Daar maak je een gebouw bij. We gaan allemaal mee in de voortgang.De betrokkenheid die je binnen een school Ook scholen moeten beter anticiperen opwilt creëren, kun je ook online versterkenmet sociale media. Scholen maken daar nog Wim Mollema, René Hoek, Theo Fledderusonvoldoende gebruik van. Ze hebben vaakeen website 1.0 die niet interactief is.”Aanbevelingen:• Zorg dat je schoolgebouw vooral ontmoe- ting faciliteert• Maak meer gebruik van sociale media om betrokkenheid bij de school te vergrotenStelling 4: De school van vandaagmoet zorgen voor de vertaalslag vande innovatie van morgen. Alleen metvoldoende euro’s kunnen we een slagvooruit maken.“Waar gaan we naartoe?,” vraagt debatlei-der Van der Zwaag tot slot. Met een laptopof tablet met internetverbinding kunnenleerlingen en docenten overal met elkaaroverleggen en kennis uitwisselen. Eenmegalomaan schoolgebouw in de periferie de mogelijkheden die deze tablets en apps “Je moet een kindvan een stad of dorp is hopeloos ouderwets. bieden.”Werken doe je thuis of onderweg, naar Dat betekent in ieder geval dat volwassenen vertrouwen geven en‘school’ ga je voor ontmoeting. de plicht hebben die ontwikkelingen ook bijVan der Zwaag ziet gevaren in die ICT- te houden, sluit Van der Zwaag af: “Kinde- op de gevaren wijzen.”ontwikkeling. “Als het traditionele systeem ren snappen meer van moderne ICT danplat valt weten we niet wat we moeten. hun ouders en docenten. Ouders moetenAls het enige contact van jongeren nog via weer naar school om te leren begrijpenFacebook verloopt, zie ik grote gevaren voor waar hun kinderen mee bezig zijn. Genera-de jeugd.” ties begrijpen elkaar anders niet meer.”Arbeek ziet ook nadelige gevolgen. Zijnvoorkeur gaat uit naar een school waar Aanbevelingen:nog wél uit boeken wordt geleerd. “Waar • De ontwikkelingen zijn niet meer te stop-elektronisch onderwijs niet de hoofdmoot pen, maak daarom slim gebruik van appsis. Leerlingen zijn verslaafd aan pingen en sociale mediaen Facebook. Ik stel: ICT maakt geestelijk • Gebruik ICT om het onderwijs weer avon-dood.” Hoek gaat voor een deel met hem tuurlijk te makenmee, maar benadert het van de positieve • Zorg dat je als volwassene – ouders en do-kant. “Het avontuur is weg uit het leven van centen – de ontwikkelingen blijft volgen schooldomein november 2011 27
