Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security

on

  • 307 views

Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security

Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security

Statistics

Views

Total Views
307
Views on SlideShare
307
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
0
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

    Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security Vahdi Boydaş, Mensur Boydaş, Scial Security Document Transcript

    • T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2659 AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1625 SOSYAL GÜVENL‹K Yazarlar Prof.Dr. Kadir ARICI (Ünite 1-3, 7) Prof.Dr. Yusuf ALPER (Ünite 4-6, 8) Editörler Prof.Dr. Yusuf ALPER Yrd.Doç.Dr. Seda TEKEL‹ ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
    • iii ‹çindekiler ‹çindekiler Önsöz ............................................................................................................ x 1. ÜN‹TE Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) ................................................................... 2 G‹R‹fi .............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI .................................................................... SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI ‹LE BENZER VE ‹L‹fiK‹L‹ KAVRAMLAR... Benzer Kavramlar.......................................................................................... Sosyal Yard›mlaflma Kavram› ................................................................. Sosyal Yard›m Kavram›........................................................................... Sosyal Hizmet Kavram› ........................................................................... Sosyal Sigorta Kavram› ........................................................................... Özel Sigorta Kavram› .............................................................................. ‹lgili Kavramlar .............................................................................................. Sosyal Politika Kavram› .......................................................................... Sosyal Devlet Kavram› ............................................................................ Sosyal Adalet Kavram› ............................................................................ Sosyal Dayan›flma Kavram›..................................................................... Sosyal Devlet ve Sosyal Refah Kavram› ................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N AMACI ..................................................................... SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ÖNEM‹ .................................................................... Genel Olarak ................................................................................................. Sosyal Güvenli¤in Sosyal, ‹ktisadi, Hukuki ve Siyasi Önemi ................... Sosyal Önemi .......................................................................................... ‹ktisadi Önemi......................................................................................... Hukuki Önemi ........................................................................................ Siyasi Önemi............................................................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹LG‹L‹ OLDU⁄U B‹L‹M DALLARI ......................... Sosyal Güvenlik Hukuku .............................................................................. ‹fl Hukuku ...................................................................................................... Sosyal Politika................................................................................................ ‹ktisat.............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹ÇER‹⁄‹ VE KAPSAMI ............................................ Sosyal Güvenlik Politikas›............................................................................. Kavram..................................................................................................... Sosyal Güvenlik Politikalar›n› Belirleyen ve Etkileyen Faktörler......... Ülkenin Ekonomik ve Sosyal Durumu .................................................. Sosyal Güvenlik Sistemi................................................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N FONKS‹YONU ........................................................ ‹ktisadi Güvenlik Fonksiyonu ...................................................................... Kiflili¤i Koruma Fonksiyonu ......................................................................... Önleme Fonksiyonu...................................................................................... SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KISA TAR‹HÎ GEL‹fi‹M‹ .......................................... Geleneksel Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan.................................... Ça¤dafl Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan ......................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... 3 3 5 5 6 7 7 8 9 9 9 10 11 11 12 12 13 13 14 14 14 15 15 15 15 16 17 17 18 18 18 18 19 19 20 20 20 21 21 22 23 24 26
    • iv ‹çindekiler Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 2. ÜN‹TE 27 27 28 29 30 Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) ....................................................... 32 G‹R‹fi ............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹KTE TEHL‹KE KAVRAMI .............................................. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLAN TEHL‹KELER‹N ÇEfi‹TLER‹ ....... Niteliklerine Göre Tehlikeler ....................................................................... Fizyolojik Tehlikeler .............................................................................. Hastal›k ................................................................................................... Sakatl›k (Malullük) ................................................................................. Yafll›l›k .................................................................................................... Do¤um .................................................................................................... Sosyo-Ekonomik Riskler ........................................................................ ‹flsizlik ..................................................................................................... Evlenme ve Çocuk Sahibi Olma ........................................................... Konut ...................................................................................................... Ölüm ....................................................................................................... Sonuçlar›na Göre Tehlikeler......................................................................... Gelir Azalmas›na Yol Açan Tehlikeler................................................... Gelir Kesilmesine Yol Açan Tehlikeler.................................................. Gider Art›fl›na Yol Açan Tehlikeler........................................................ Kayna¤› Bak›m›ndan Tehlikeler ................................................................... ‹nsan›n Neden Oldu¤u Tehlikeler ......................................................... Tabiat›n Neden Oldu¤u Tehlikeler ........................................................ TEHL‹KELERLE MÜCADELE VE SOSYAL GÜVENL‹K................................. Önemi ............................................................................................................ Tehlikelerle Mücadele fiekilleri .................................................................... Tehlikenin Kendisi ile Mücadele: Tehlikenin Önlenmesi .................... Tehlikenin Sonuçlar› ile Mücadele......................................................... Bireysel Mücadele ......................................................................................... Toplu Mücadele ............................................................................................ Toplum Dayan›flmas› ve Yard›mlaflmas› Olarak Toplu Mücadele ....... Devletin Mücadelesi................................................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLARAK TEHL‹KELER VE GELECEK ....................................................................................................... Genel Olarak ................................................................................................. Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler ve Sosyal Güvenlik Sistemi Etkileflimi........................................................................................... ‹ktisadi Geliflme ve Sosyal Risklerin Kapsam Olarak Geliflimi................... Muhtemel Geliflmeler .................................................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. 33 33 35 36 36 36 37 37 38 39 39 40 40 41 41 42 42 42 42 43 43 43 43 44 44 44 45 45 45 45 46 46 46 50 52 54 56 57 57
    • v ‹çindekiler Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 59 59 60 Sosyal Güvenlik Teknikleri ..................................................... 62 G‹R‹fi ............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹⁄‹ KAVRAMI .................................................... SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹N‹N ÇEfi‹TLER‹ ..................................... Bireysel Sosyal Güvenlik Teknikleri ............................................................ Genel Olarak .......................................................................................... Bireysel Sosyal Güvenlik Tekniklerinin Çeflitleri .................................. Toplu Sosyal Güvenlik Teknikleri ........................................................ Sosyal Yard›mlaflma Tekni¤i ................................................................. Sosyal Yard›mlaflmada Kurumlaflma Dönemi: Kurumsallaflm›fl Sosyal Güvenlik Teknikleri ................................................................... Özel Sigorta Tekni¤i .............................................................................. Sosyal Yard›m Tekni¤i ............................................................................ Sosyal Hizmet Tekni¤i ........................................................................... Tamamlay›c› Sosyal Sigortalar ................................................................ GELENEKSEL VE ÇA⁄DAfi SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹ AYIRIMI ......................................................................................................... Sosyal Güvenlik Tekniklerinin Gelece¤i .................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 63 63 64 64 64 65 67 67 68 71 76 78 79 80 82 84 86 87 88 90 90 91 Sosyal Güvenli¤in Yönetimi.................................................... 92 SOSYAL GÜVENL‹K S‹STEMLER‹N‹N YÖNET‹M‹N‹N ÖNEM‹ VE KAPSAMI........................................................................................................ Önemi ........................................................................................................... Sosyal Güvenlikte Yönetim Baflar›s›n›n Ölçülmesi ve ‹yi Yönetimin Unsurlar› ........................................................................................................ Sosyal Güvenli¤in Yönetimi Nedir?.............................................................. SOSYAL S‹GORTALARIN YÖNET‹M‹........................................................... Genel Olarak Sosyal Sigortalar›n Organizasyon Yap›s› .............................. Sosyal Sigortalar›n Yönetimi ve Özerklik ................................................... Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi..................................... Merkez Örgütleri (Birimleri) .................................................................. Taflra Örgütleri (Birimleri) ...................................................................... De¤iflen Hizmet Anlay›fl› ve Taflra Hizmet Birimlerinin Artan Önemi ...................................................................................................... Sosyal Sigortalar›n Yönetimi ‹le ‹lgili Di¤er Hususlar................................. SOSYAL YARDIMLAR VE H‹ZMETLER‹N (PR‹MS‹Z REJ‹MLER‹N) YÖNET‹M‹ ..................................................................................................... Kurumsal Yap›lanma ve Organizasyon........................................................ 3. ÜN‹TE 93 93 97 99 100 100 101 104 104 105 107 108 109 109 4. ÜN‹TE
    • vi ‹çindekiler Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Kapsam› .................................................. Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Finansman›.............................................. Özet ............................................................................................................... Kendimizi S›nayal›m ..................................................................................... Yaflam›n ‹çinden ........................................................................................... Okuma Parças› ........................................................................................... .. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 5. ÜN‹TE 111 112 114 116 117 118 119 119 121 Sosyal Güvenli¤in Finansman› ................................................ 122 G‹R‹fi .............................................................................................................. SOSYAL S‹GORTALARIN GEL‹R KAYNAKLARI (F‹NANSMANI)................ SOSYAL S‹GORTALARIN GEL‹R KAYNA⁄I OLARAK PR‹MLER ............... Primlerin Tarifi ............................................................................................. Primlerin Vergilerden Üstünlü¤ü.................................................................. Primlerin Çeflitleri .......................................................................................... Ödeyenlere Göre Primler ....................................................................... Tek Prim-Sigorta Kollar›na Göre Ayr› Prim (Çoklu Prim) .................... Nispi Primler-Mutlak Primler .................................................................. Safi (Net)-Gayrisafi (Brüt) Primler ........................................................ Primlerin Belirlenmesi................................................................................... SOSYAL S‹GORTALARIN PR‹M DIfiI GEL‹RLER‹ ....................................... Fon ve Yat›r›m Gelirleri ................................................................................ Devlet Katk›lar› ............................................................................................ ‹dari Para ve Gecikme Cezalar› .................................................................. Di¤er Gelirler................................................................................................. PR‹MLER‹N YANSIMASI ............................................................................... Sigortal› Primlerinin Yans›mas›..................................................................... Ba¤›ml› Çal›flanlar ve Primlerin Yans›t›lmas› ........................................ Kendi Ad›na Ba¤›ms›z Çal›flanlar ve Primlerin Yans›t›lmas›................. ‹flveren Primlerinin Yans›t›lmas›................................................................... Devlet Primlerinin Yans›mas› ...................................................................... SOSYAL S‹GORTALARIN F‹NANSMAN YÖNTEMLER‹ .............................. Hangi Finansman Yöntemi, Niçin Tercih Edilir? ........................................ Da¤›t›m Yöntemi (Y›l› Y›l›na Finansman Yöntemi) ................................... Fon Yöntemi ................................................................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N VERG‹LERLE F‹NANSMANI.................................... Sosyal Sigortalar›n Vergilerle Finansman›.................................................... Kamu Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Vergilerle Finansman›.................. Sosyal Güvenli¤in Vergilerle Finansman› ‹le ‹lgili Tart›flmalar................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 123 124 124 124 126 126 127 129 130 130 130 132 132 132 133 134 134 135 135 136 136 137 138 138 139 141 143 143 144 144 146 148 149 150 151 151 153
    • vii ‹çindekiler Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu ............................ 154 G‹R‹fi .............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹K HARCAMALARI: SEV‹YES‹ VE SEYR‹........................ Sosyal Güvenlik Harcamalar›n› Art›ran Faktörler........................................ Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Geliflme Seyri .......................................... Günümüzde Sosyal Güvenlik Harcamalar› ................................................ Nüfusun Yafllanmas› ve Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Gelece¤i .......... Millî Gelir ve Sosyal Güvenlik Harcamalar›................................................. SOSYAL GÜVENL‹K FONLARININ YATIRIMI ............................................. Sosyal Güvenlik Fonlar›n›n Önemi ve Büyüklü¤ü ..................................... Sosyal Güvenlik Fonlar›n›n Yat›r›m ‹lkeleri ve Kriterleri............................ Fonlar›n Yat›r›m ‹lkeleri.......................................................................... Fonlar›n Yat›r›m Kriterleri....................................................................... Fonlar›n Yat›r›m› ve Tart›flmalar............................................................. Fonlar›n Yat›r›m›nda Türkiye Tecrübesi ................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹KT‹SAD‹ ETK‹LER‹ ................................................ Sosyal Güvenlik: Millî Gelir ve ‹ktisadi Büyüme ........................................ Emek Arz› ve ‹stihdam Seviyesine Etkileri .................................................. Tasarruf E¤ilimi ve Sermaye Birikimine Etkileri.......................................... Gelirin Yeniden Da¤›l›m›na Etkileri ............................................................. Sosyal Güvenli¤in Di¤er ‹ktisadi Etkileri ..................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 155 156 156 157 159 162 165 166 167 169 169 171 173 174 175 176 177 179 181 182 184 186 187 188 189 190 191 Sosyal Güvenli¤in Uluslararas› Boyutu.................................. 192 G‹R‹fi .............................................................................................................. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ULUSLARARASI BOYUT KAZANMASINI HIZLANDIRAN SEBEPLER ........................................................................... ‹ktisadi Geliflmeler ....................................................................................... Devlet Anlay›fllar›ndaki Geliflmeler ............................................................. ‹ktisadi Bütünleflme Hareketleri ................................................................... ‹nsan Haklar› Alan›ndaki Geliflmeler .......................................................... Uluslararas› Göç ............................................................................................ SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ULUSLARARASI BOYUT KAZANMASINDA HUKUK‹ SÜREC‹N SEYR‹ ............................................................................. ‹kili Uluslararas› Anlaflmalar ........................................................................ Çok Tarafl› Uluslararas› Anlaflmalar ve Sözleflmeler ................................... Borçlanma ‹mkânlar›n›n Getirilmesi ............................................................ Anayasal Boyutu .......................................................................................... SOSYAL GÜVENL‹KLE ‹LG‹L‹ BELL‹ BAfiLI ULUSLARARASI SÖZLEfiME VE TAVS‹YE KARARLARI ......................................................... Birleflmifl Milletler Sözleflmeleri .................................................................... ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesi ........................................................... 6. ÜN‹TE 193 193 194 194 195 195 196 196 196 197 198 198 198 199 199 7. ÜN‹TE
    • viii ‹çindekiler Mültecilerin Statüsüne Dair Sözleflme (1951) ........................................ Vatans›zlar›n Statüsüne Dair Sözleflme (1954) ...................................... Uluslararas› Medeni ve Siyasi Haklar Sözleflmesi (1966)...................... Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararas› Sözleflmesi (1966).................................................................................... Her Çeflit Irk Ay›r›m›n›n Ortadan Kald›r›lmas›na Dair Uluslararas› Sözleflme (1966) ...................................................................................... Kad›nlara Karfl› Her Türlü Ayr›mc›l›¤›n Kald›r›lmas›na Dair Sözleflme (1979 ) ..................................................................................... Çocuk Haklar› Sözleflmesi (1989)........................................................... Bütün Göçmen ‹flçilerin ve Ailelerinin Haklar›n›n Korunmas›na Dair Uluslararas› Sözleflme (1990) ......................................................... Uluslararas› Çal›flma Örgütü’nün Sözleflme ve Tavsiye Kararlar› ............... Genel Nitelikli Sözleflme ve Tavsiye Kararlar› ...................................... ILO’nun Sosyal Güvenlik Dallar›na Dair Sözleflme ve Tavsiye Kararlar› .................................................................................................. ‹çerisinde Sosyal Güvenlik Hükmü Bulunan Farkl› Alanlarla ‹lgili Sözleflme ve Tavsiye Kararlar› ...................................................... Avrupa Konseyi Sözleflmeleri ....................................................................... Avrupa Sosyal Güvenlik Sözleflmesi ...................................................... Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 8. ÜN‹TE 200 201 201 201 203 203 203 204 205 206 208 210 212 215 216 218 219 220 221 221 223 Sosyal Güvenlikte Yeni Geliflmeler ve Sorunlar .................. 224 SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ARTAN ÖNEM‹ VE ARTAN SORUNLARI .............. KÜRESELLEfiME ÖNCES‹ DÖNEM ............................................................... Sanayi Toplumu Sosyal Güvenlik Sistemi: Geliflimi, Baflar›lar› ve Baflar›s›zl›klar› ................................................................................................ Kurumsal Yap›s› ve Geliflimi ................................................................. Sosyal Güvenlik Alan›nda Sa¤lanan Baflar›lar ve Olumlu Geliflmeler................................................................................................ Sistemin Baflar›s›zl›klar› ve Olumsuz Geliflmeler .................................. Sanayi Toplumu Sosyal Güvenlik Sistemlerinde Kriz ve Yeniden Yap›lanma ‹htiyac› ........................................................................................ Yeniden Yap›lanma ‹htiyac› Do¤uran ‹ktisadi, Sosyal ve Kültürel Geliflmeler................................................................................................ Sosyal Güvenlikte Yeniden Yap›lanman›n Esaslar› ve Yönleri ............ KÜRESELLEfiME SONRASI DÖNEM ............................................................. Küreselleflme Süreci ve Sosyal Etkileri ........................................................ Günümüz Sosyal Güvenlik Sistemlerinde De¤iflimi Zorlayan Faktörler......................................................................................................... Nüfus Yap›s›ndaki De¤iflim .................................................................... ‹stihdam ve ‹flgücü Piyasas›ndaki De¤iflim............................................ Uluslararas› Emek ve ‹nsan Göçü ......................................................... 225 226 226 226 227 228 228 229 230 234 234 235 235 236 236
    • ‹çindekiler Kay›t D›fl› Çal›flman›n Yayg›nlaflmas› ..................................................... Küreselleflme ve Uluslararas› Rekabetin Art›fl› ...................................... Ekonomik Krizler .................................................................................... DE⁄‹fiEN SOSYAL GÜVENL‹K ANLAYIfiI VE YEN‹ YAKLAfiIMLAR ......... ILO ve Sosyal Güvenlikte Yeni Yaklafl›m.................................................... Sosyal Güvenlikte Yeni Yaklafl›m›n Temel Esaslar› .................................... Herkes ‹çin Sosyal Güvenlik .................................................................. Herkese Asgari Sosyal Güvenlik Garantisi ............................................ Krizlere Karfl› Mücadele Arac› Olarak Sosyal Güvenlik........................ Özet................................................................................................................ Kendimizi S›nayal›m...................................................................................... Yaflam›n ‹çinden............................................................................................ Okuma Parças› .............................................................................................. Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................ S›ra Sizde Yan›t Anahtar› .............................................................................. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ............................................... 237 237 238 239 239 240 242 243 244 246 248 249 250 251 252 254 Sözlük ................................................................................... 255 ix
    • x Önsöz Önsöz Gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤layarak refah ve huzur içinde bir toplumsal hayat›n oluflmas›n› sa¤lamak sosyal politikan›n görevidir. Sosyal politikan›n bu amac›n› gerçeklefltirmek için kulland›¤› birçok yöntem, politika ve araç olmakla birlikte, bunlardan en önemlisi ve en genifl kapsaml›s› sosyal güvenliktir. Sosyal güvenlik, sosyal politikan›n en önemli arac›d›r: Çünkü; 1) Di¤er sosyal politika tedbirleri toplumu oluflturan baz› kesimleri ilgilendirirken sosyal güvenlik, evrensel bir ihtiyaç olarak toplumu oluflturan herkesi ilgilendirir. Yafl›, cinsiyeti, medeni durumu, ›rk›, inanc›, gelir seviyesi ve statüsü ne olursa olsun hiç kimse bu ihtiyaçtan muaf de¤ildir. 2) Di¤er sosyal politika tedbirleri insan hayat›n›n belirli bir dönemini ilgilendirirken yaln›zca sosyal güvenlik do¤umundan ölümüne insan›n bütün hayat›n›, hatta anal›k riski dolay›s›yla do¤um öncesi, ölüm riski dolay›s›yla da ölüm sonras› belirli bir dönemi kapsad›¤› için bir insan hayat›ndan daha uzun süreyi ilgilendirir. Sosyal güvenli¤in önemini vurgulamak için bir baflka gösterge kullanmak gerekirse, bireylerin ve toplumlar›n bu amaçla tahsis ettikleri kayna¤›n büyüklü¤ünün geliflmifl ülkelerde, milli gelirin % 20-35’i aras›nda de¤iflen bir pay›n› oluflturmas› konunun önemi kendili¤inden ortaya ç›kar›r. Tarihi geliflim süreci içinde insano¤lu sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamak için çeflitli yollara ve yöntemlere baflvurmufl, bunlardan baflar›l› olanlar› sürekli olarak kullanmak üzere sosyal güvenlik teknikleri olarak gelifltirmifltir. Birey, toplum ve devlet olarak gelifltirilen tedbirlerin ve tekniklerin bütünü sosyal güvenlik sistemlerini oluflturmufltur. Ça¤dafl sosyal güvenlik anlay›fl›na göre sosyal güvenlik sistemlerinin ideali; “toplumu oluflturan herkesi, bütün sosyal risklere karfl› koruma kapsam›na alan, kiflilere ve ailelerine yaflad›klar› toplum içinde, onlar› baflkas›na muhtaç etmeyecek bir hayat standard› sa¤lamay› garanti etmektir ”. Sosyal güvenlik kitab›n›n içeri¤i ve ünite konular›, bir yandan sosyal güvenli¤in önemini vurgulamak, di¤er yandan küreselleflme gibi sosyal hayatta meydana gelen de¤iflikliklerin bu alana yönelik etkilerini kapsayacak flekilde haz›rlanm›flt›r. ‹lk ünitede sosyal güvenlik kavram› ve bu kavram› ortaya ç›karan tarihi geliflim süreci ele al›nm›flt›r. Bir sistem olarak sosyal güvenli¤in anlafl›lmas› bak›m›ndan sosyal güvenlik ihtiyac›n›n kayna¤›n› oluflturan sosyal riskler ve bu ihtiyac› karfl›lamak için gelifltirilen teknikler sonraki iki ünitede ifllenmifltir. Bir sistem olarak sosyal güvenli¤in yönetimi dördüncü ünitede, finansman› ise beflinci ünitede ele al›nm›flt›r. Özellikle yirminci yüzy›l›n son çeyre¤inde yaflanan iktisadi kriz sanayi toplumu sosyal güvenlik sistemlerinde de¤iflim ve dönüflüm tart›flmalar›n› bafllatm›flt›r. Bu tart›flmalar› da dikkate alarak sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu ayr› bir ünitede incelenmifltir. Kitab›n son iki ünitesi, ILO’nun bu alandaki çal›flmalar›n› öne ç›karacak flekilde sosyal güvenli¤in uluslararas› boyutuna ve özellikle küreselleflme dolay›s›yla sosyal güvenlik alan›nda yaflanan de¤iflime ayr›lm›flt›r. Bir bütün olarak kitap, sosyal güvenli¤i anlamak yan›nda gelecek dönemlerde ortaya ç›kabilecek muhtemel geliflmelerin sisteme etkilerini de ortaya koyacak flekilde haz›rlanm›flt›r. Aç›k Ö¤retim Fakültesinin ders kitab› haz›rlama format›na uygun olarak; her ünitede ünite içinde geçen anahtar kavramlara, ö¤rencinin bilgilerini s›nama ve kontrol etme imkan› verecek sorulara yer verilmifltir. Her ünitede okuma parçalar› ve yaflam›n içinden konular›n›n seçilmesine büyük özen gösterilmifl, özellikle yaflam›n içinden konular› ile ülkemizde günlük hayatta karfl›lafl›lan veya çok ko-
    • Önsöz nuflulan sosyal güvenlik sorun alanlar› ile ilgili tart›flmalar kitaba yans›t›lmaya çal›fl›lm›flt›r. Son olarak, bütün kitaplarda oldu¤u gibi anahtar sözcükler ve temel kavramlara yer verilmifltir. Kitab›n dört ünitesinin yaz›m›n› üstlenen meslektafl›m Prof.Dr. Kadir Ar›c›’ya; ünitelerin düzenlenmesi, gözden geçirilmesi, sorular›n haz›rlanmas› ve yay›na verilmesinde yo¤un ve titiz bir çal›flma gösteren, eme¤ini ve mesaisini esirgemeyen genç meslektafl›m Yrd.Doç.Dr. Seda Tekeli’ye teflekkür ederim. Editörler olarak, kitab›n ö¤rencilere ve konuyla ilgilenenlere faydal› olmas› temennisiyle yay›na haz›rlanmas›nda eme¤i geçen herkese teflekkür ederiz. Editörler Dr. Yusuf ALPER Yrd.Doç.Dr. Seda TEKEL‹ xi
    • 1 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenlik kavram›n› tan›mlayabilecek, Sosyal güvenlik kavram› ile benzer ve iliflkili kavramlar› ifade edebilecek, Sosyal güvenli¤in amac›n› anlatabilecek, Sosyal güvenli¤in önemini tart›flabilecek, Sosyal güvenli¤in ilgili oldu¤u bilim dallar›n› aç›klayabilecek, Sosyal güvenli¤in tarihi geliflimini anlatabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • • Sosyal Güvenlik Dar Anlamda Sosyal Güvenlik Genifl Anlamda Sosyal Güvenlik Sosyal Hizmet Sosyal Sigorta Sosyal Yard›m • • • • • Özel Sigorta Sosyal Politika Sosyal Devlet Sosyal Adalet Sosyal Dayan›flma ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Genel Olarak Sosyal Güvenlik (KavramAmac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) • G‹R‹fi • SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI • SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI ‹LE BENZER VE ‹L‹fiK‹L‹ KAVRAMLAR • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N AMACI • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ÖNEM‹ • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹LG‹L‹ OLDU⁄U B‹L‹M DALLARI • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹ÇER‹⁄‹ VE KAPSAMI • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N FONKS‹YONU • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KISA TAR‹H‹ GEL‹fi‹M‹
    • Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›Konusu ve Tarihî Geliflimi) G‹R‹fi Sosyal güvenlik, herkesin farkl› anlamlar yükledi¤i bir kavramd›r. Sosyal güvenli¤in ne olmad›¤› bilinmektedir. Sosyal güvenlik polisiye anlamda güvenlikle yani asayifl ve emniyet kuvvetlerinin görev alan› olan güvenlik kavram›yla hiçbir ilgisi olmayan bir kavramd›r. Ancak sosyal güvenli¤in ne oldu¤unun tam olarak bilindi¤i de söylenemez. Sosyal güvenlikle ilgili baflkaca kavramlar da vard›r. Sosyal yard›m, sosyal hizmet, sosyal refah, sosyal politika, sosyal devlet, sosyal adalet gibi kavramlar ile sosyal güvenlik kavram› aras›nda ne gibi bir anlam fark› bulunmaktad›r? Sosyal güvenlik ile sosyal güvenlik hukuku nerede ayr›fl›r? Sosyal güvenlik, ça¤dafl bir kavram olarak adland›r›l›r. Peki, daha önceki ça¤larda sosyal güvenlik bilinmemekte midir? Daha önceki y›llarda insanlar›n sosyal güvenlik ihtiyac› yok muydu? Bu k›s›mda bütün bu sorular›n cevaplar› verilmeye çal›fl›lacak; sosyal güvenlik kavram›n›n anlam› ve tarihî geliflimi ortaya konulmaya gayret edilecektir. SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI Sosyal güvenlik nedir? Sosyal güvenlik “sosyal ” ve “güvenlik ” kelimelerinden meydana gelen bir ifade olmas›na ra¤men zaman içinde terim anlam› kazanarak bu iki kelimenin tek tek kelime anlamlar›ndan öte bir anlam kazanm›fl bir kavramd›r. Sosyal kavram›, toplum ve toplumun bir parças› olan insana iliflkin her fleyi ifade eden bir kavramd›r. Toplum içinde yaflamaktan kaynaklanan her konu sosyal kelimesi ile ifade edilebilir. ‹nsan›n sosyal bir varl›k olarak kabul edilmesi de toplumu meydana getirebilen, toplum hâlinde yaflama kültürüne sahip bir varl›k oldu¤unu ifade eder. Sosyal kelimesi, hangi di¤er kelimenin önünde kullan›l›rsa o kelime ile birlikte oluflan terime “insani bir boyut” kazand›ran farkl› bir anlama da sahiptir. Bu anlamda sosyal; iktisaden zay›f durumda olan›n korunmas› amac›yla karfl›l›kl› yard›mlaflma ve dayan›flmay› da ifade eder (Alper, 2011:161). Güvenlik kavram› ise farkl› anlamlarda kullan›lan bir kavramd›r. ‹nsan›n d›flardan gelen her türlü sald›r› ve tecavüzlerden korunmas›, can ve mal emniyetinin sa¤lanmas› anlam›nda kullan›labilir. Bu anlamda güvenlik emniyet ve asayifl kelimeleri ile de ifade edilebilmektedir. Güvenlik kavram›n›n, kiflilerin muhtaçl›¤a karfl› korunmas› anlam›nda da kullan›ld›¤› gözlemlenir.
    • 4 Sosyal Güvenlik Sosyal güvenlik, toplum hâlinde yaflamaktan kaynaklanan tehlikeler de dâhil olmak üzere insan›n karfl› karfl›ya bulundu¤u tehlikelerin ekonomik sonuçlar›na karfl› emniyet sa¤lanmas›n› ifade eder. Sosyal güvenlik kavram›, terim anlam› ile; toplum hâlinde yaflamaktan kaynaklanan tehlikeler de dâhil olmak üzere insan›n karfl› karfl›ya bulundu¤u tehlikelerin ekonomik sonuçlar›na karfl› emniyet sa¤lanmas›n› ifade eden bir kavramd›r. Sosyal güvenlik sa¤lanmas› demek, kiflinin sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin ortaya ç›kard›¤› olumsuz ekonomik sonuçlar› olan gelir kesilmesi, gelir azalmas› ya da gider art›fl› biçiminde ortaya ç›kan zararlar›na karfl› gelir-gider süreklili¤inin sa¤lanmas›na imkân sa¤layan asgari bir gelirin sa¤lanmas›; böylece kiflilerin muhtaçl›¤a düflmekten korunmas›n› konu alan bir kavramd›r. Sosyal güvenlik; bu anlamda kiflilerin muhtaçl›ktan kurtar›lmas›, muhtaçl›ktan kaynaklanan korkunun ortadan kald›r›lmas› ve bu anlamda bir emniyet duygusunun sa¤lanmas›n› ifade eder. Bu amaca hizmet eden her faaliyet, sosyal güvenlik faaliyeti say›l›r. Sosyal güvenlik ile kifliler yar›n›ndan emin olmak; aç kalmak ve muhtaç duruma düflmek korkusundan kurtulma imkân›n› elde eder. fiu hâlde sosyal güvenli¤in sa¤lad›¤› güvenlik kiflileri toplum içinde iktisadi anlamda muhtaçl›ktan koruma, muhtaçl›¤a karfl› duyulan korkudan kurtulma anlam›nda bir emniyet sa¤lar (Yazgan, 1992:18-19). Sonuç olarak sosyal güvenlik, sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar›na karfl› kiflide gelir güvenli¤inin sa¤lanmas›n› ifade eden bir kavramd›r. Gelir güvenli¤ini sa¤lamaya yönelik her türlü tedbir ve bunlarla ilgili kurumsal yap›, hukuki sistem sosyal güvenlik sistemini oluflturur. Sosyal güvenli¤in sa¤lam›fl oldu¤u emniyet duygusundan hareket edilirse sosyal güvenli¤in iki boyutu ortaya ç›kar. Sosyal güvenli¤in soyut boyutu; insanlar›n tehlikelerle karfl›laflt›klar› zaman karfl›laflacaklar› zararlar›n giderilece¤ini bilmelerinden kaynaklanan kendini güven içinde hissetme hâlini; somut boyutu ise karfl›laflt›klar› zararlar›n fiilen karfl›lanmas› hâlini ifade eder (Alper, 2009:3). Toplumsal huzurun sa¤lanmas› bak›m›ndan, insanlar›n yar›n endiflesinden uzak olarak hayatlar›n› sürdürmelerini sa¤layan sosyal güvenliktir. Geliflmifl bir sosyal güvenlik sistemi toplumsal bar›fl›n garantisidir. Sosyal güvenlik, dar ve genifl anlamda olmak üzere iki farkl› aç›dan da tan›mlanabilmektedir. Dar anlamda sosyal güvenlik; tan›mlanm›fl sosyal risklerin zararlar›na karfl› koruma sa¤layan sosyal güvenlik anlay›fl›n›; genifl anlamda sosyal güvenlik ise sebebi ne olursa olsun muhtaçl›k yaratan bütün sosyal risklere karfl› koruma garantisi sa¤layan sosyal güvenlik anlay›fl›n› temsil eder. Dar anlamda sosyal güvenlik sosyal sigortalarla sa¤lanan sosyal güvenlik garantisini (Alper, 2011:162; Ar›c›, 1999:3), genifl anlamda sosyal güvenlik ise sosyal sigortalarla sa¤lanan koruma garantisine ilaveten devletin nakdi veya ayni gelir transferleri ile sa¤lad›¤› garantiyi de kapsar. Dar anlamda sosyal güvenlik anlay›fl› içinde Uluslararas› Çal›flma Örgütünün (ILO-International Labour Organisation) sosyal güvenlik sözleflmelerinde belirtilen yafll›l›k, malullük, ölüm, iflsizlik, hastal›k ve ifl kazalar› gibi tan›ml› sosyal risklere karfl› garanti sa¤larken, genifl anlamda sosyal güvenlik taraf›ndan e¤itim, kira ve g›da harcamalar›n›n karfl›lanmas›, dâhil olmak üzere genifl bir gelir transferi uygulamalar›n› kapsar (Güzel vd., 2010:5-7; Gerek, 2010:4). Genifl anlamda sosyal güvenlik uygulamalar› gelir da¤›l›m› adaleti sa¤lamay› amaçlayan sosyal refah devleti politikalar› ile geliflmifltir. Sosyal güvenlik kavram› sosyal bilimler alan›nda kullan›lan bir çok kavram gibi kendini oluflturan sosyal ve güvenlik kelimelerinin anlamlar› d›fl›nda bir anlam kazanm›fl ve bu anlamda kullan›lmaya bafllanm›fl bir kavramd›r. Sosyal güvenlik kavram› ça¤dafl bir kavramd›r. Sosyal güvenlik, insanl›¤›n ezelî ve ebedî bir ihtiyac› olmas›na ra¤men kavram olarak ça¤dafl bir kavramd›r. Sosyal güvenlik kavram›, Sosyal güvenlik, kapsama ald›¤› risklere karfl› kiflilere gelir güvencesi sa¤lar. Sosyal güvenli¤in soyut ve somut olmak üzere iki boyutu vard›r. ‹nsanlar›n yar›n endiflesinden uzaklaflmalar› sosyal güvenli¤in soyut boyutu ile ilgilidir. Dar anlamda sosyal güvenlik belirli sosyal risklere karfl› (yafll›l›k, hastal›k, iflsizlik vb.) koruma garantisi sa¤lanmas›d›r.
    • 5 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) sanayi ihtilali sonras›nda ortaya ç›kan, ancak 20. yüzy›lda kullan›m› yayg›nlaflm›fl, bugünkü anlamda kullan›lmaya bafllanm›fl bir kavramd›r. Terim olarak sosyal güvenlik, zannedildi¤i gibi bugünkü anlamda bu sistemi ilk defa kuran ‹ngiltere, Fransa ve Almanya gibi ülkelerde de¤il, ABD’de, 1935 tarihli Sosyal Güvenlik Kanunu (The Social Security Act) ile kullan›lm›flt›r (ILO, 1984:3). Bu tarihten sonra 1941 tarihinde Atlantik fiart›nda ve 1948’de ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesi’nde sosyal güvenlik kavram› kullan›lm›fl ve tarifi yap›lm›flt›r. Sosyal güvenlik, bugünkü anlamda en kapsaml› flekilde ILO’nun “1952 tarih ve 102 say›l› “Sosyal Güvenli¤in Asgari Normlar›” sözleflmesinde kullan›lm›flt›r (ILO, 1984:3). Sosyal güvenli¤in teSIRA ülkenin Anayarim olarak uluslararas› belgelerde yer almas›ndan sonra çok say›da S‹ZDE salar›nda ve ilgili yasalarda sosyal güvenlik terimine yer verilmifltir. Sosyal güvenli¤in ça¤dafl bir kavram olarak kabul edilmesinde, herkes için zoDÜfiÜNEL‹M runlu olarak karfl›lanmas› gereken “evrensel bir ihtiyaç” olmas›n›n yan› s›ra Birleflmifl Milletler (BM), ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesi ile temel sosyal haklardan biO R U ri olarak tarif edilmesinin önemli rolü olmufltur. Bildirge’nin 22.Smaddesinde “Herkesin, toplumun bir üyesi olarak sosyal güvenli¤e hakk› vard›r” ifadesi kullan›lm›flt›r. Sosyal güvenlik hakk›n›n kapsam› ise ayn› bildirgenin 25. maddesinde belirtilD‹KKAT mifltir. Buna göre, “Herkesin gerek kendisi, gerek ailesi için yiyecek, giyim, konut, t›bbi bak›m ve gerekli sosyal hizmetler dâhil olmak üzere sa¤l›k ve refah›n› sa¤laSIRA S‹ZDE yacak uygun bir hayat düzeyine ve iflsizlik, hastal›k, sakatl›k, dulluk, yafll›l›k veya geçim imkânlar›ndan kendi iradesi d›fl›nda yoksun b›rakacak baflka durumlarda sosyal güvenli¤e hakk› vard›r ”. Bu madde ile genifl anlamda AMAÇLARIMIZ sosyal güvenlik tan›m›na daha uygun bir tan›mlama yap›lm›flt›r. Sosyal güvenlik terim olarak ilk defa 1935 tarihli Amerikan Sosyal Güvenlik Kanununda kullan›lm›flt›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenlik temel ve vazgeçilmez insan O R U S haklar›ndan biridir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ YAZGAN, Turan (1992), “‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik Ders Notlar›”, KUTYAY, ‹stanbul: K ‹ T A P GÜZEL, Ali-OKUR, Ali R›za-CAN‹KL‹O⁄LU, Nurflen (2010). Sosyal Güvenlik Hukuku, 13. Bas›, ‹stanbul 2010., s. 1-7.; TUNCAY, A. Can EKMEKÇ‹, Ömer (2011). Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 14.Bas›, ‹stanbul, s.1-4; Ar›c›, Kadir (1999); Sosyal ‹Güvenlik, Tes-‹fl TELEV ZYON Sendikas›, Ankara: ALPER Yusuf (2009), Sosyal Güvenlik, Uluda¤ Üniversitesi, s.1-3. Sosyal güvenlik kavram› genel olarak sizce nas›l tan›mlan›r? SIRA S‹ZDE ‹NTERNET SOSYAL GÜVENL‹K KAVRAMI ‹LE BENZER VE ‹L‹fiK‹L‹ DÜfiÜNEL‹M KAVRAMLAR Sosyal güvenlik kavram›n›n daha iyi anlafl›labilmesi için sosyal güvenlik kavram› ile benzer ya da yak›n anlamdaki baz› kavramlar hakk›nda k›sa Obilgi verilmesine S R U ihtiyaç vard›r. Bu kavramlar benzer ve ilgili kavramlar olmalar›na ra¤men sosyal güvenlik ile ayn› anlamda kavramlar de¤ildir. D‹KKAT Benzer Kavramlar Baz› kavramlar vard›r ki sosyal güvenlikle benzer kavramlar SIRA S‹ZDE olarak nitelenir. Bu kavramlar sosyal güvenli¤i do¤rudan ifade eden ya da sosyal güvenlik kavram›n›n yerine geçen kavramlar de¤ildir. Ancak sosyal güvenli¤in muhtevas› içinde AMAÇLARIMIZ kalan baz› kavramlar sosyal güvenli¤i ça¤r›flt›r›r ve sosyal güvenlikle ilgili kavramlard›r. Bu kavramlar sosyal güvenli¤i ifade eden kavramlar olmamakla beraber, sosyal güvenlik kavram›n› daha iyi anlayabilmek için bilinmelerinde fayda vard›r. K ‹ T A P Zira bu kavramlar sosyal güvenlik teorisinde ve literatüründe s›k s›k karfl›lafl›lacak kavramlard›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON 1 SIRA S‹ZDE ‹NTERNET DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
    • 6 Sosyal Güvenlik Sosyal Yard›mlaflma Kavram› Sosyal yard›mlaflma, ayn› toplumun üyesi olmaktan, bir arada yaflamaktan do¤an bir olgudur. Sosyal yard›mlaflma, iste¤e ba¤l› olarak ve gönüllülük esas›na göre gerçekleflir. Sosyal yard›mlaflma kavram›, sosyal güvenlik kavram› ile benzer kavramlardan birisidir. Sosyal yard›mlaflma toplum içinde yaflayan kiflilerin ihtiyaçlar›n› karfl›lamak bak›m›ndan karfl›l›kl› olarak birbirlerine yard›mlar yapmas›n› ifade eden bir kavramd›r. Sosyal yard›mlaflma toplumlar›n iç dayan›flmas›ndan gücünü al›r. Her toplumun birtak›m ortak paydalar› vard›r ki bu ortakl›k toplumu birbirine kaynaflt›ran ve ba¤layan ba¤lard›r. Ayn› kökenden gelmek, ayn› tarihi yaflamak, ayn› de¤er hükümlerini paylaflmak, ayn› dine sahip olmak vs. gibi ortak paydalar toplumu bir arada tutar. Her seviyede toplumlar için bu tespit do¤rudur. ‹flte sosyal yard›mlaflma ayn› toplumun üyesi olmaktan ve bir arada yaflamaktan do¤an bir dayan›flma olgusudur . Sosyal yard›mlaflma, sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›n› sa¤lamakta kullan›lan bir yoldur. Kifliler, sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar› ile bafl edebilmek için en çok sosyal yard›mlaflma yolunu tercih etmifller ve bu yolu kullanarak muhtaçl›ktan kurtulmaya çal›flm›fllard›r. Sosyal yard›mlaflma, kiflilerin sahip oldu¤u sosyal yard›m kültürüne ve yard›m yapabilme gücüne ba¤l› olarak ve iste¤e ba¤l› bir flekilde (gönüllülük esas›na göre) gerçekleflir. Kiflilerin yard›ma muhtaç duruma düflmeleri ve yard›m ça¤r›s›nda bulunmalar› gerekir. Ancak kiflilerin bu ça¤r›s›na toplumun di¤er kesimleri bütünüyle gönüllerine ve imkânlar›na göre cevap verirler. Sosyal yard›mlaflma en eski ve en yayg›n klasik sosyal yard›m yoludur. Sosyal yard›mlaflman›n özünü oluflturan sosyal dayan›flma, sosyal güvenlik ihtiyac› ortaya ç›kt›ktan sonra gerçekleflir. Sosyal dayan›flman›n gerçekleflebilmesi için riskin do¤mas› gereklidir. Ancak yaln›zca riskin do¤mas› yeterli de¤ildir. Risk gerçekleflecek; riskle karfl› karfl›ya gelen kimse muhtaç duruma düflecek ve muhtaç duruma düflen kimse de üyesi oldu¤u toplumdan kendisine yard›m yap›lmas›n› talep edecektir. Sosyal yard›mlaflman›n sonuçlar›n›n sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lay›p karfl›layamayaca¤› da bilinemez. Çünkü sosyal yard›mlaflma gönüllülük esas›na dayanan bir harekettir. Sosyal yard›mlaflman›n bafllamas› da bütünüyle kiflilerin iste¤ine ba¤l› gerçekleflir. Zaman zaman toplumda sivil toplum önderleri denilen baz› kimselerin, lider nitelikli kimselerin, toplum liderlerinin sosyal yard›mlaflmay› harekete geçirici rolleri de söz konusu olabilir. Ancak sosyal yard›mlaflman›n sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lay›p karfl›layamayaca¤› konusunda da bir belirsizlik vard›r. Çünkü kifliler güçleri kadar de¤il “gönüllerinden koptu¤u kadar yard›m” yaparlar. Sosyal yard›mlaflman›n bir baflka eksikli¤i toplanan yard›mlaflman›n ihtiyaca cevap verip vermeyece¤inin kimsenin umurunda olmamas›d›r. Kifliler gönlünden koptu¤u kadar ve istedi¤i zaman bu yard›mlaflmaya kat›l›r ve sosyal yard›mlaflmaya destek verir. Sosyal yard›mlaflman›n bu anlamda yetersizlikleri halk diline yerleflmifl atasözlerinde aç›kça görülür. “Elden gelenle ö¤ün olmaz o da vaktinde bulunmaz” sözü bunu ifade eder. Benzer flekilde; “Zenginin gönlü oluncaya kadar fukaran›n can› ç›kar ” atasözü de bu gerçe¤in bir baflka yönünü ifade eder. Bütün eksik ve yetersizliklerine ra¤men sosyal yard›mlaflma, sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›na katk› sa¤layan bir olgudur. Aile içi yard›mlaflma, kabile, köy, flehir ve millet çerçevesinde yap›lan sosyal yard›mlaflmalar›n sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›na katk›s› hiçbir zaman göz ard› edilemez. Sosyal yard›mlaflman›n gönüllük esas›na dayal› olmas›, kiflilerin ve toplumun yard›m yapabilme imkânlar›na ba¤l› olmas› ve bu yard›mlar›n zaman›nda ulaflma-
    • 7 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) s›n›n garantisinin bulunmamas› yönü ile sosyal güvenlik sa¤lamada bütünüyle yeterli olmad›¤› da bilinir. Sosyal Yard›m Kavram› Sosyal yard›m kavram›, sosyal yard›mlaflma kavram› ile çok defa kar›flt›r›labilen bir kavramd›r. Sosyal yard›m kavram›n›n, kamu sosyal yard›mlar›n› ifade eden bir farkl›l›¤› vard›r. Sosyal yard›mlar, kamu kurum ve kurufllar›nca yap›lan yard›mlard›r ve karfl›l›ks›zd›r. Muhtaçl›k flart›na ve muhtaçl›k kontrolüne ba¤l› olarak yap›l›rlar. Bu yard›mlar›n finansman› bütünüyle muhtaçl›k sürdü¤ü sürece ve devlet taraf›ndan karfl›lan›r. Sosyal yard›mlarda amaç, yard›m alan kiflinin mümkün olan en k›sa zamanda yeniden çal›flabilme, gelir elde etme ve kendi geçimini sa¤layabilece¤i bir duruma kavuflturulmas›d›r (Dilik, 1991: 53). Sosyal yard›m kavram› günümüzde anlam kaymas›na u¤ram›fl ve kamu taraf›ndan yap›lan ayni ve nakdi yard›mlar› ifade eder bir içeri¤e sahip hâle gelmifltir. Daha önceleri kamu taraf›ndan yap›lan sosyal hizmetleri de ifade eden sosyal yard›m kavram›, günümüzde bu kapsam›n› kaybetmifltir. Sosyal yard›mlar, mümkün olan durumlarda ihtiyaç sahibi olanlar›n muhtaçl›¤›n›n objektif olarak belirlenmesi ve ihtiyac›n› karfl›layacak yard›mlar›n yap›lmas›n› gerektirir. Bu sebeple sosyal yard›mlar›n kimlere, nas›l, ne miktarda ve ne süre ile yap›laca¤› kanunlarla belirlenir ve bugünkü anlamda bir tan›m›n› yapmak gerekirse “yaflad›¤› yer ve çevrede kendini ve ailesini geçindirme imkânlar›ndan mahrum kalm›fl kiflilere, muhtaçl›k durumlar›n›n tespitine ba¤l› olarak ayni veya nakdi, sürekli veya geçici, sistemli ve düzenli olarak yap›lan karfl›l›ks›z gelir transferleri” olarak tan›mlanabilir (Seyyar, 2005: 314). Sosyal yard›m günümüz modern sosyal güvenlik sistemleri içinde bir sosyal güvenlik tekni¤i hâline gelmifltir. Hâlihaz›rda muhtaç durumda olanlarla ileride muhtaç duruma düflenlere karfl›l›ks›z, muhtaçl›k kontrolüne dayal› olarak sa¤lanan bütün kamu sosyal yard›mlar›n› ifade eder. Yoksul ve muhtaçlara sosyal güvenlik sa¤lamada kullan›lan temel teknik sosyal yard›m tekni¤idir (Demirbilek, 2005: 3640). Kamu sosyal yard›mlar› muhtaçlar›n sosyal güvenlik ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› bak›m›ndan çok önemli bir rol oynar. Sosyal yard›m sistemi sosyal güvenlikte asgari seviyede sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›l›ks›z olarak karfl›lanmas›n› sa¤layan yard›mlard›r. Sosyal yard›mlar, kamu kurum ve kurulufllar›nca, ihtiyaç sahiplerine karfl›l›ks›z yap›l›r. Sosyal yard›mlar, günümüz modern sosyal güvenlik sistemleri içinde bir sosyal güvenlik tekni¤i hâline gelmifltir. Sosyal Hizmet Kavram› Sosyal hizmetler toplumda uyumlu olarak yaflama engelleri bulunan kimselere hayat›n› kolaylaflt›rmak, ihtiyaçlar›n› gidermek ve toplumda insana yarafl›r bir biçimde yaflamas›n› temin etmek için sa¤lanan sosyal hizmetleri ifade eden bir kavramd›r (Demirbilek, 2005: 40-45). Sosyal yard›mlar›n hizmet biçiminde yard›ma ve deste¤e muhtaç kimselere götürülme flekline sosyal hizmet ad› verilir. Sosyal hizmet, sosyal yard›m ile ayn› flartlarda yap›l›r. Sosyal hizmet muhtaçl›k flart›, muhtaçl›k kontrolüne ba¤l› olarak karfl›l›ks›z olarak yap›lan kamu yard›mlar›d›r. Sosyal güvenlik sistemi içinde sosyal yard›mlar›n bir türevi olarak yap›l›r. Karfl›l›ks›z olarak ve muhtaçl›k durumu sürdü¤ü sürece yap›l›r. Sosyal hizmet, sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lar. Sosyal hizmetler bir sosyal güvenlik tekni¤idir. Günümüzde sosyal hizmetler, hem bir meslek hem de bir bilim alan› hâline gelecek kadar geliflmifltir. Çocuklara, gençlere, yafll›lara, kad›nlara (dezavantajl› gruplara) vb. toplum kesimlerine götürülecek sosyal hizmetler kadar Sosyal hizmet, sosyal yard›mlar›n muhtaç bireylere hizmet yard›m› olarak götürülmesi faaliyetidir.
    • 8 Sosyal Güvenlik sosyal hizmet teknikleri de farkl›lafl›r. Sosyal hizmetler, sosyal hizmet uzmanlar› denilen kiflilerin gözetim ve yönetiminde götürülür. Sosyal hizmetler, ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin olmazsa olmaz nitelikte ayr›lmaz bir parças›d›r. Sosyal hizmetler, ça¤dafl devlet için bir görevdir ve sosyal SIRA S‹ZDE güvenlik hakk›n›n kapsam› içinde sosyal hizmet hakk› da vard›r. Sosyal hizmet alan› ayn› zamanda bir meslek alan›d›r. Sosyal hizmetler bu alanda e¤itilmifl uzmanlar, e¤itilmifl personel eliyle sa¤lan›r. Sosyal hizmete ihtiyac›n DÜfiÜNEL‹M tespiti, kimin nas›l bir sosyal hizmete ihtiyac› oldu¤unun belirlenmesi ve buna göre uygun sosyal hizmetin sa¤lanmas› bir meslek ve bir mesleki e¤itim alan› olduO R U ¤u kadar birS uzmanl›k alan›d›r. Sosyal hizmetler, ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin olmazsa olmaz nitelikte ayr›lmaz birDparças› niteli¤ine sahiptir. Sosyal hizmetler, ça¤dafl devlet için bir gö‹KKAT revdir. Sosyal güvenlik hakk›n›n kapsam› içinde sosyal hizmet hakk› da vard›r. Sosyal yard›m ve sosyal hizmetler “kamu sosyal güvenlik harcamalar›” ya SIRA S‹ZDE da “kamu sosyal harcamalar›” olarak da ifade edilebilmektedir. Bu ifade biçimi psikolojik ya da finansal gayeli olabilir. Terim anlam›nda sosyal yard›m ve sosyal hizmet kavramlar›n›n korunmas›nda fayda oldu¤unu düflünüyoruz (Alper, AMAÇLARIMIZ 2009: 23 vd.). SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Sosyal hizmet ‹konusunda daha ayr›nt›l› bilgi için: DUYAN, Veli (2010), “Sosyal Hizmet: K T A P Temelleri, Yaklafl›mlar› ve Müdahale Yöntemleri ”, Sosyal Hizmet Uzmanlar› Derne¤i, Ankara. K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE 2 ‹DN TfiE R N E ‹TM Ü ÜNEL S O R U D‹KKAT Sosyal sigorta zorunluluk esas›naS‹ZDE bir sosyal SIRA dayal› güvenlik tekni¤idir. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal yard›m ve S‹ZDE hizmet kavramlar› aras›ndaki fark sizce nedir? SIRA sosyal Sosyal Sigorta Kavram› ‹ Üfi NEE DN T ÜR N L ‹TM Sosyal sigortaEça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinden en önemlisidir. Hatta ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin büyük ço¤unlu¤unun sosyal sigorta tekni¤ine dayand›¤›n› söylemekR mümkündür. Esasen, geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinin saS O U nayi toplumunun ortaya ç›kard›¤› sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamada yetersiz kalmas› dolay›s›yla ortaya ç›km›fl bir sosyal güvenlik tekni¤idir (Yazgan, 1991: 27). D‹KKAT Sosyal sigorta tekni¤i, devlet taraf›ndan ve kanunla uygulamaya konulur. Sosyal sigorta zorunlu bir sigorta tekni¤idir ve zorunluluk özelli¤i ile özel sigortadan SIRA S‹ZDE ayr›l›r. Sosyal sigorta, devletin kanun zoruyla bir ülkede yaflayan vatandafllar›n sosyal güvenlik alan›nda sosyal dayan›flmaya itilmesini sa¤layan bir sigorta tekni¤idir. Kar amac› gütmedi¤i, devletin sosyal güvenlik bak›m›ndan ihtiyaç duyaca¤› finansAMAÇLARIMIZ man ihtiyac›n› karfl›lamas› ya da katk› sa¤lamas› bak›m›ndan önem tafl›r. Kamu taraf›ndan düzenlenerek uygulanan ve prim esas›na göre millî ölçekte bütün çal›flanlar› kapsayan‹ sosyal güvenlik a¤› olarak da tarif edilir (Seyyar, 2005: 289). K T A P Sosyal sigorta, sosyal güvenlik tekni¤i olarak ça¤dafl sosyal güvenlik sistemine damgas›n› vurmufl bir tekniktir. Sosyal sigorta tekni¤i günümüz sosyal güvenlik sistemlerinde EenZçok kullan›lan tekniktir. Sosyal sigorta tekni¤i sigorta tekni¤inde TEL V‹ YON büyük say›lar kanununu harekete geçiren bir özelli¤e sahiptir. Sosyal sigorta tekni¤i, hem kiflilerin kat›l›m›n›n sa¤lamas› hem de devletin bu alana ay›raca¤› kaynak ihtiyac›n› azalt›c› rolü ile tercih edilen bir tekniktir. ‹ N T E R devletlere en az yük yükleyerek sosyal güvenlik sa¤lamada sosGünümüzde N E T yal sigorta tekni¤i kullan›labilmektedir. Sosyal sigorta sistemi bireylerin uzun y›llar sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›layan tek teknik olmufltur. Sosyal sigorta o kadar sosyal güvenlikle içsellefltirilmifltir ki sosyal sigorta sosyal güvenlik olarak an-
    • 9 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) lafl›l›r olmufltur. Günümüzde hâlâ “sosyal güvenli¤in var m›d›r?” sorusunu büyük bir ço¤unluk “sosyal sigortan var m›d›r?” sorusu olarak alg›lar ve bu çerçevede cevap verir. Sosyal sigorta, sosyal güvenlik sa¤lamada kullan›lan bir tekniktir, tek bafl›na bütün bir sosyal güvenlik demek de¤ildir. ‹kisi birbiri ile iliflkili, ancak farkl› kavramlard›r. Sosyal güvenlik sosyal sigortalar› da kapsay›c› bir kavramd›r. Sosyal sigorta, sosyal güvenlik tekni¤idir, ancak yaln›zca sosyal sigortalarla sosyal güvenlik sa¤lanmaz. Sosyal yard›m ve sosyal sigorta kavramlar› aras›ndaki fark sizce nedir? S‹ZDE SIRA Özel Sigorta Kavram› DÜ Özel sigorta, ayn› riskle karfl› karfl›ya kalm›fl olan kimselerin bu fi Ü N E L ‹ M riskin sonuçlar›na karfl› dayan›flmaya girmesini sa¤layan bir tekniktir. Bu dayan›flmay› ticari bir faaliS O R U yet olarak organize eden kimselere sigortac› denilir. Sigorta yapt›ran kimse karfl›laflt›¤› riski bu dayan›flma organizasyonuna belirli bir bedel karfl›l›¤›nda devreder. Bu karfl›l›¤a prim ad› verilir. Sigortalayana ödenen prim içinde dayan›flman›n aktuD‹KKAT eryal karfl›l›¤›, kiflinin masraflar› ve bekledi¤i kar pay› da vard›r. Özel sigortada kifli ne kadar çok prim öder ise garanti alt›na almak istedi¤i risk SIRA S‹ZDE konusu varl›¤› da o kadar yüksek bir karfl›l›k sa¤layacak flekilde riskini sigortalayana devredebilir. Dolay›s› ile sigortac›n›n risk sonucunda karfl›layaca¤› miktar, sigortaya ödeyebilece¤i prim miktar› ile do¤ru orant›l› olarak artar. AMAÇLARIMIZ Özel sigortada sigortalayan ile sigortalanan ars›nda bir sigorta sözleflmesi yap›l›r. Buna sigorta poliçesi de denilir. Bu poliçede taraflar›n haklar› ve yükümlülükleri yer al›r. Risk gerçekleflti¤i zaman ne gibi bir riskin karfl›l›¤› Kolaca¤› P ‹ T A poliçede yaz›l›r. Sigorta ettiren yükümlülüklerini yerine getirdi¤i takdirde risk gerçekleflti¤inde karfl›l›¤›n› talep hakk› do¤ar. Özel sigorta, do¤uflu itibar›yla mal varl›¤›na yönelik risklere L E V ‹ Z Y O N T E karfl› güvenlik sa¤lamak amac› ile uygulanm›flt›r. Ancak 20.yy.dan itibaren özel sigortan›n, kaza, ölüm ve sa¤l›k gibi alanlarda sosyal güvenlik maksatl› olarak da kullan›lmaya baflland›¤› görülmektedir. Özel sigorta günümüzde daha çok zorunlu sigorta sistemle‹NTERN T rini tamamlay›c› bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak kullan›lmaktad›r.E Özel sigorta kural olarak iste¤e ba¤l› bir tekniktir ancak do¤al afetler ve trafik için söz konusu oldu¤u gibi kamu yarar›n› ilgilendiren kapsaml› risklerde zorunluluk unsuru da getirilebilir. Özel sigortan›n kaza, hastal›k, yang›n, hayat, yafll›l›k gibi risklere karfl› kullan›ld›¤› uygulamalar gün geçtikçe yayg›nlaflmaktad›r. 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Özel sigortalar iste¤e ba¤l› olmakla birlikte, T E R N E T ‹ N kaza ve do¤al afetler gibi genel toplum menfaatini ilgilendiren durumlarda devlet taraf›ndan zorunlu hâle getirilebilir. ‹lgili Kavramlar Sosyal güvenli¤i daha iyi anlayabilmek için sosyal güvenlik ile ilgili baz› kavramlar›n da daha iyi bilinmesi gerekir. Afla¤›da sosyal güvenlikle yak›ndan ilgili baz› kavramlar hakk›nda k›saca bilgi verilecektir. Sosyal Politika Kavram› Sosyal politika sanayileflme sonras› ortaya ç›km›fl bir kavramd›r. Sosyal politika dar anlamda iflçinin korunmas› hususunda haz›rlanan ve yürürlü¤e konulan kamu politikalar›n› ifade eder. Dar anlamda sosyal politikan›n konusu iflçinin korunmas›d›r. Genifl anlamda sosyal politika ise toplumda ortaya ç›kabilecek sosyal ve iktisadi farkl›l›klar›, sosyal adaletsizlikleri en aza indirmek, sosyal adaleti ve sosyal bar›fl› sa¤lamaya yönelik her türlü devlet politikas›n› ifade eder. Sosyal politikalar devlet taraf›ndan haz›rlan›r ve uygulan›r. ‹flçinin korunmas› konusunda haz›rlanan ve yürürlü¤e konulan kamu politikalar› dar anlamda sosyal politikad›r.
    • D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 10 AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal Güvenlik AMAÇLARIMIZ KESSLER, GerhardA (Çev.TUNA ,Orhan). (1945). ‹çtimai Siyaset, ‹stanbul, s.3 v.d.; TUNA, K ‹ T P Orhan-YALÇINTAfi, Nevzat (1981). Sosyal Siyaset, ‹stanbul, TALAS, Cahit. (1981). Toplumsal Politikaya Girifl, Ankara; ALTAN, Ömer Zühtü. (2006). Sosyal Politika Dersleri, Eskiflehir, s.1-21. Z Y O N TELEV‹ Sosyal politikalar iki flekilde hayata geçirilir. Bir baflka ifade ile sosyal politikan›n yürürlü¤e konulmas›n›n araçlar› ikidir. Bunlardan birisi, devlet müdahalesidir. ‹NTERNE Devlet, haz›rlad›¤› Tsosyal politikalar› kamu müdahale araçlar› ile uygulamaya koyar. Bu anlamda devlet kanuni ve idari müdahale araçlar›n› kullan›r. Sosyal politikalar devletçe kanun ç›kar›larak ya da idari düzenleyici ifllemler yolu ile (tüzük, yönetmelik, bakanlar kurulu karar›, bakanl›k karar› vd.) uygulamaya konulur. Sosyal politikan›n ikinci arac› ise kendi kendine yard›m mekanizmalar›d›r. Bu mekanizmalar sosyal ve/veya ekonomik meselelerle karfl› karfl›ya bulunan kesimlere kendi güç ve imkânlar›n› birlefltirerek; dayan›flma içinde kendi sorunlar›n› çözme imkânlar›n›n verilmesi ve bunlara devlet deste¤inin sa¤lanmas› suretiyle gerçekleflir. Kendi kendine yard›m mekanizmalar›n›n en önemli araçlar› sendikalar, kooperatifler ve yard›mlaflma sand›klar›d›r. Sendikalar, çal›flma hayat›nda çal›flanlar›n ekonomik ve sosyal sorunlar›n›n en aza indirilmesini sa¤lamaya yönelik örgütlerdir. Sendikalar çal›flanlar›n iflveren karfl›s›nda ve siyasi iktidarlar karfl›s›nda hak ve menfaatlerin korunmas› mücadelesini verirler. Kooperatifler ise dar gelirlilerin k›t ekonomik imkânlar›n› birlefltirerek daha büyük ekonomik fayda sa¤lamak ve ekonomik ihtiyaçlar›n› daha iyi karfl›lamak amac› ile kurulan ekonomik gayeli örgütlerdir. Kooperatifler yolu ile kifliler konut, ulafl›m, üretim ve tüketim gibi pek çok alanlarda kaynaklar›n› birlefltirerek ekonomik durumlar›n› koruma, gelifltirme imkân›n› elde ederler. Yard›mlaflma sand›klar› ise yine kiflilerin kendi aralar›nda k›t kaynaklar›n› birlefltirerek yard›mlaflma amac›yla kurduklar› derneklerdir. Kurucular› bak›m›ndan grup içi dayan›flma ve yard›mlaflma amac› tafl›rlar. Sosyal politikalar, ça¤dafl bütün devletlerde sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›, sosyal düzenin ve istikrar›n temin edilmesi; toplumda sosyal düzenin bozularak sosyal kargaflan›n önlenmesine yönelik olmak üzere her ülkenin kendi flartlar› içinde belirlenir ve uygulamaya konulur. Ça¤dafl toplumlarda sosyal politikan›n boyutlar› daha da genifllemifl; sosyal d›fllanman›n (social exclusion) önlenmesi ve sosyal bütünleflmenin (social inclusion-integration) sa¤lanmas›na yönelik politikalar boyutu kazanm›flt›r. Sosyal güvenlik ile sosyal politika birbirleri ile iliflkili iki ayr› kavramd›r. Sosyal güvenlikle sosyal politikan›n ilgisi; sosyal güvenlik politikalar› bak›m›ndand›r. Sosyal güvenlik alan›ndaki politikalar özünde birer sosyal politikad›r. Devletin sosyal güvenlik alan›nda gerçeklefltirmek istediklerini ortaya koyan sosyal politikalar uygulamada sosyal güvenlik politikalar› olarak ifade edilir. Sosyal güvenlik sistemi; sosyal güvenlikte tercih edilecek sosyal güvenlik tekniklerini ve sistemin amaçlar› ve hedefleri, norm ve standartlar› sosyal güvenlik politikalar› ile belirlenir. Dolay›s› ile sosyal güvenlik sisteminin kuruluflu, iflleyifli ve gelece¤i sosyal güvenlik politikalar› ile belirlenir. Sosyal Devlet Kavram› Sosyal devlet, devletleri siyasi amaç ve e¤ilimleri ya da hedefleri bak›m›ndan s›n›fland›rma biçimi olarak ortaya ç›km›fl bir kavramd›r. Sosyal devlet, toplumun korunmaya, bak›ma ve yard›ma muhtaç kesimlerine gerekli görüldü¤ünde ekonomik
    • 11 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) ve sosyal durumlar›n› gelifltirmelerini sa¤lamak ve toplum içinde d›fllanmaks›z›n yaflamalar›n›, insanca bir beslenme ve bar›nma imkân›na kavuflmalar›n› sa¤lamas› için destek yapmas› gerekti¤i anlay›fl›n› benimseyen bir devlet s›fat›, bir devlet niteli¤idir. Sosyal devlet vatandafllar›n sosyal durumlar›, refah› ile ilgilenen ve vatandafllara asgari bir yaflama seviyesi sa¤lamay› kendisi için bir görev olarak kabul eden bir devlettir (Soysal, 1974: 178). Sosyal devlet, sosyal ve ekonomik bak›mlardan destek ve yard›ma muhtaç toplum kesimlerine devletçe pozitif ayr›m yap›lmas›n› kabul eden ve bunu bir kamu görevi sayan bir devlettir. Sosyal devlet anlay›fl›, sosyal güvenlikte ça¤dafl norm ve de¤erlerin hayata geçirilmesi bak›m›ndan önemli bir alt yap› haz›rlar. Sosyal devlette sosyal güvenlik flemsiyesi alt›na al›nmayan kimse kalmaz. Sosyal devlet, sosyal bak›mdan d›fllanman›n önlenmesi ve ayr›mc›l›klar›n ve farkl›l›klar›n en aza indirilmesine yönelik çal›flmalar yapmay› kendisi için bir görev olarak sayan bir devlet anlay›fl›d›r. Sosyal devlet, sosyal sorunlar›n çözümüne yönelik politikalar gelifltirmeyi ve uygulamay› görev olarak kabul eden devlettir (Seyyar, 2005:256). Sosyal devletin hayata geçirilmesinin asgari flart› sosyal güvenlik sa¤lanmas›d›r. Bu yolla vatandafllar hem muhtaçl›¤a karfl› korunmufl hem de insan haysiyetine uygun asgari bir hayat seviyesine devlet eli ile kavuflturulmufl olurlar. En iyi iflleyen sosyal güvenlik sistemleri sosyal devleti kabul eden devletlerde mümkün olabilir. Çünkü sosyal devlet, sosyal güvenli¤e özel bir önem veren devlettir. Sosyal güvenli¤i asgari bir hayat seviyesinin olmazsa olmaz› olarak kabul eden bir devlettir. Sosyal devlet anlay›fl›n› hayata geçirmenin asgari flart›, vatandafllar›na sosyal güvenlik garantisi sa¤lamas›d›r. Sosyal Adalet Kavram› Sosyal güvenlikle ilgili bir baflka kavram da sosyal adalet kavram›d›r. Günlük dilde, siyasetçiden akademisyene, sendikac›dan sokaktaki vatandafla herkesin yayg›n olarak kulland›¤› bir kavramd›r. Sosyal adalet, toplumda sosyal farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas›n›, en aza indirilmesini ve sosyal alanda adaletli bir toplum yarat›lmas›n› sa¤layan devlettir. Sosyal adalet, “biri yer biri bakar k›yamet ondan kopar” atasözünün gerçe¤ini kabul eden ve bu adaletsizli¤i önlemeyi konu alan bir kavramd›r. Sosyal adaletin sa¤lanmas›, toplumda üretilen mal ve hizmetlerin adil bir biçimde bölüflülmesine; f›rsat eflitli¤inin sa¤lanmas›na ve sonuçta yaflanabilir huzurlu bir toplumun sa¤lanmas›na katk› sa¤lar. Toplumsal gruplar aras›nda kamplaflmalara yol açabilecek geliflme farkl›l›klar›n›n, uçurumlar›n ortadan kald›r›lmas›, sosyal s›n›flar aras›ndaki çeliflkilerin en aza indirilmesi durumunu ifade eder (Seyyar, 2005:248). Sosyal güvenlik amaç ve iflleyifl biçimi itibar›yla bir sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma mekanizmas›d›r. Sosyal güvenlik sisteminin gelir da¤›l›m› fonksiyonu sosyal adaletin sa¤lanmas› bak›m›ndan önemlidir. Sosyal Dayan›flma Kavram› Sosyal dayan›flma toplum içinde yaflayan bireylerin ekonomik ya da sosyal amaçla bir araya gelmeleri; yard›mlaflmaya girmeleridir. Sosyal dayan›flma insanlar›n sosyal hayattaki pek çok sorununu çözmek amac› ile gerçeklefltirilen bir maddi ve manevi yard›mlaflma hareketidir. ‹nsanlar ekonomik ve sosyal dayan›flma yaparak pek çok maddi ve manevi sorunlar›n› çözme imkân› bulurlar. Modern sosyal güvenlik sistemleri devletin zorlamas› ile bir tür sosyal dayan›flma sa¤lar. Sosyal güvenlik amaçl› kamu ve özel örgütlenmeler birer sosyal dayan›flma fonksiyonunu ifade eder. Sosyal adalet huzurlu bir toplumsal hayat›n temel flart›d›r.
    • 12 Sosyal Güvenlik Sosyal sigortalar arac›l›¤›yla sa¤lanan ça¤dafl sosyal güvenlik sistemi özü itibar› ile devletin zorlamas› ile gerçeklefltirilen bir sosyal dayan›flma ürünüdür. Geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinin de merkezini oluflturan sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmada ise karfl›l›kl› ba¤l›l›k ve gönüllülük esast›r. ‹nsanlar aras›ndaki yak›nlaflt›r›c› duygulara ba¤l› ifl birli¤i içine girmeyi ifade eder (Seyyar, 2005:254). Sosyal Devlet ve Sosyal Refah Kavram› Sosyal güvenlik garantisi sa¤lama amac›yla sosyal güvenlik politikalar› gelifltirmek ve sistemleri oluflturmak, refah devletinin görevidir. SIRA S‹ZDE 4 DÜfiÜNEL‹M Kifliye gelir emniyeti sa¤lamak sosyal güvenli¤in amac›d›r. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Refah devleti kavram› II. Dünya Savafl› sonunda ortaya ç›kan bir kavramd›r. Sosyal refah kavram›n›n çeflitli tan›mlar› yap›labilmektedir. Buna göre “sosyal refah kiflilerin ve toplumlar›n verim ve kabiliyetlerini tam olarak gelifltirebilmeleri ve aileleri ile toplumlar›n›n ihtiyaçlar›n› karfl›layarak refaha ulaflt›rabilmeleri için doyurucu bir hayat ve sa¤l›k standard›na ulaflmalar›n› ve ayn› zamanda kiflisel ve sosyal iliflkilerini dengeli olarak devam ettirmelerini sa¤lamak amac› ile sosyal hizmetler ve sosyal müesseselerin organize edilmifl bir sistemidir ” (Friedlander, 1966: 7). Refah devleti (welfare state) piyasa ekonomisi düzenlerinde piyasa güçlerinin toplum üzerindeki olumsuz etkilerinin azalt›lmas›, bilinçli bir kamu gücünün bu anlamda kullan›lmas›n›n kabul edildi¤i bir devlettir. Refah devleti sosyal refah›n vatandafllara götürülmesi amac›yla devletin ekonomiye aktif ve kapsaml› müdahalelerde bulunmas›n› öngören bir devlet anlay›fl›d›r (Çelik, 2002: 33-38). Refah devleti sosyal refah›n (social welfare) sa¤lanmas› ve refah›n gelifltirilmesi için katk› ve destek sa¤lamay› üstlenir. Refah devleti; birey ve ailelere asgari bir gelir garantisi sa¤lanmas›, kiflilerin sosyal risklerle mücadelesine destek olmas› ve vatandafllar›n tümüne en iyi yaflama standartlar›n›n sa¤lanmas›n› gaye edinir. Refah devleti gelecek için güven duygusunu korur. Refah devletinden beklenenler her devlette farkl›laflabilmektedir. Adil gelir da¤›l›m›n›n sa¤lanmas›, korunmaya muhtaç grup ve s›n›flar› koruyan, istihdam, e¤itim, sa¤l›k, konut gibi toplumun ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yönelik politikalar üreten devlettir. Bütün vatandafllara iyi bir yaflama standard›n›n sa¤lanmas›n› hedef al›r. Refah devleti ekonomik ve sosyal bak›m›ndan güçsüz kesimlere daha fazla destek sa¤lamay› hedef alan devlettir. Refah devleti, müdahalece, tanzim edici ve gelirin yeniden da¤›t›m›n› sa¤layan devlettir (Özdemir, 2007: 16-26). Refah devleti, sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›n› olmazsa olmaz nitelikte görev kabul eden devlettir. Refah devleti sosyal güvenlik alan›nda sizce ne tür katk›larda bulunur? SIRA S‹ZDE SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N AMACI DÜfiÜNE ‹M Modern anlamda Lsosyal güvenli¤in amac›, kifliye gelir emniyeti sa¤lamakt›r. Modern toplumlarda sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar› gelir azalmas›, S O R gelir kesilmesi yaUda gider art›fl› olarak ortaya ç›kar. Bu durumda kifli için gelirleri ile giderlerini karfl›layamama tehlikesi do¤ar. Bunun bir baflka anlam› kiflinin muhtaç duruma düflmesidir. Muhtaçl›k, ihtiyaçlar›n› karfl›layamama durumudur. Kifliler, D‹KKAT ihtiyaçlar›n› karfl›layamad›klar›nda muhtaç duruma düflerler. Muhtaçl›ktan kurtulma, insanl›¤›n ezeli ve ebedi arzusudur. Hiç bir kimse baflkas›na el açan durumuSIRA S‹ZDE na düflmek istemez. Kifli için flimdi ve gelecekte muhtaç duruma düflmemek önemli bir ihtiyaçt›r. Huzurlu bir hayat sürmek, huzurlu bir toplum oluflturman›n temeli “yar›n›ndan emin olma” duygusunun sa¤lanmas›ndan geçer (Yazgan, 1992:31-32; AMAÇLARIMIZ Alper, 2009: 3). K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) Sosyal güvenli¤in amac›, sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar›na karfl› kifliye emniyet sa¤lamakt›r. Sosyal güvenli¤in konusu olan riskler, ne zaman gerçekleflece¤i bilinmeyen, gerçekleflmeleri mutlak ya da muhtemel olan, kifliye yönelik bulunup gerçekleflti¤inde kiflide gelir kesilmesi (iflsizlik, malullük, yafll›l›k vb.), gelir azalmas› (yafll›l›k) ya da gider art›fl›na (anal›k, hastal›k vb.) yol açan tehlikelerdir. Bu tehlikeler kiflinin bütçesinde gelir-gider dengesini bozmakta ve kifliyi ve geçindirmekle yükümlü oldu¤u ailesini muhtaç duruma düflürmektedir. ‹flte modern anlamda sosyal güvenlik kifliye bozulan bu gelir-gider dengesini sa¤lama; en az›ndan belirli ölçüde düzeltme imkân› sa¤layan bir gelir garantisini sunmaktad›r. Modern sosyal güvenlik sistemleri bir yönü itibar›yla bir gelir garantisi sistemidir. Bireyler bu suretle gelir-gider dengesini bozan tehlikelerin sonuçlar›na karfl› bir emniyet duygusuna kavuflurlar. Böylece kifliler muhtaçl›k korkusundan korunmufl, kurtulmufl ve emniyet duygusuna sahip olmufl olurlar. Sosyal güvenli¤in sa¤lad›¤› bu emniyet duygusu; muhtaçl›¤a düflmekten kurtulma, muhtaçl›k endiflesinden korunma duygusudur. Sosyal güvenli¤in amac› risklerin önlenmesi de¤ildir. Sosyal güvenlik tehlikelerinin önlenmesi dar anlamda sosyal güvenli¤in konusu de¤ildir. Son dönemde özellikle sa¤l›k sigortalar›nda hastal›k riskine karfl› koruyucu t›bbi hizmetlerin de sosyal güvenli¤in konusu hâline getirilmeye çal›fl›ld›¤› gözlenmektedir. Ancak sosyal güvenli¤in konusu risklerin önlenmesinden ziyade risklerin ekonomik sonuçlar›na karfl› tedbir haz›rlamak ve kiflilerin muhtaçl›¤a düflmekten korunmalar›n› sa¤lamakt›r. Sosyal güvenlik kiflilere muhtaçl›¤a düflmekten kurtulmak kadar hayat seviyelerinin düflmeyece¤i konusunda da bir güvenlik duygusu kazand›rma amac› tafl›r. Sosyal güvenli¤in sa¤lad›¤› güvenlik iflte bu anlamda bir güvenliktir (AlperTatl›o¤lu, 1994: 18-20). 13 Sosyal güvenlik, riskleri önlemeyi de¤il, meydana geldikten sonra ortaya ç›kan zarar› karfl›lamay› amaçlar. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ÖNEM‹ Genel Olarak “Sosyal güvenli¤in önemi var m›d›r?” sorusu art›k bir soru olmaktan ç›km›flt›r. Sosyal güvenlik bir insan hakk› olarak bütün insan haklar› belgelerinde kabul edilmifltir. Sosyal güvenli¤in kifli, toplum ve devlet bak›m›ndan ayr› ayr› önemi vard›r. Afla¤›da sosyal güvenli¤in önemi incelenirken belirli konulara dikkat çekilecek ve belirli hususlar vurgulanacakt›r. Ölülerin sosyal güvenli¤e ihtiyac› yoktur. Ancak insanlar, hayatta iken geçimini sa¤lad›klar›, kendi sorumluluklar› alt›nda bulunanlar›n öldükleri zaman ak›betlerinin ne olaca¤›n›, geçimlerinin nas›l sa¤lanaca¤›n› düflünürler. Sosyal güvenlik, ölüm sigortalar› vb. yolu ile kiflilere bu hususta da endiflelerini en aza indirme imkân› verir. Kifliler bilir ki geride b›rakt›klar› kifliler (eflleri, çocuklar› ve ana-babalar›) sosyal güvenlik sisteminin sa¤lad›¤› koruma garantisi ile baflkalar›na muhtaç olmadan hayatlar›n› sürdürebileceklerdir. Dolay›s› ile sosyal güvenlik kiflilere hayatlar› boyunca muhtaçl›k riskine karfl› bir güven duygusu verdi¤i gibi; geçindirmekle yükümlü oldu¤u kimseler bak›m›ndan da onlar› koruma alt›na almak suretiyle bir emniyet duygusu yarat›r. Sosyal güvenlik, toplumlar bak›m›ndan da muhtaçl›k riskine karfl› sa¤lad›¤› emniyet itibar›yla bir sosyal emniyet imkân› sa¤lar. Toplumlar›n muhtaçl›k konusundaki yükleri azal›r. Sosyal dayan›flma duygular› güçlenir. Çünkü ça¤dafl sosyal güvenlik sistemleri özünde toplumsal bir dayan›flma ile sa¤lanabilmektedir. Sosyal güvenlik toplumlara gelece¤e güvenle bakma imkân› verir. Sosyal güvenlik, bütün insan haklar› bildirgelerinde yer verilen ve tan›mlanan temel ve vazgeçilemez bir insan hakk›d›r.
    • 14 Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenli¤in Sosyal, ‹ktisadi, Hukuki ve Siyasi Önemi Sosyal Önemi Sosyal bar›fl ile uyumun sa¤lanmas›nda ve sosyal dayan›flman›n kuvvetlenmesinde sosyal güvenlik önemlidir. Sosyal güvenlik, toplum içinde yaflamak bak›m›ndan önemli bir konudur. Birey yönünden soruna bak›ld›¤›nda sosyal güvenli¤in öneminin o kadar fazla olmad›¤› söylenebilir; di¤er canl›lar gibi yaflad›¤› kadar yaflar, aksi takdirde ölür gider. Sosyal güvenlik ihtiyac› toplum hâlinde yaflamak dolay›s› ile daha da büyümektedir. Bu nedenle sosyal güvenli¤in önemi toplum içinde yafland›¤›nda daha da artar. Toplumun sa¤l›kl› bir flekilde geliflmesi bak›m›ndan toplumun üyelerinin de bir arada yaflama arzusu ve çabalar›n›n kuvvetli olmas› önem tafl›r. Sosyal dayan›flma ve yard›mlaflma bir arada yaflamay› daha da kolaylaflt›r›r. Sosyal güvenlik sosyal dayan›flman›n ürünü oldu¤u gibi sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmay› da güçlendirir. Sosyal güvenlik, güvenlik, sosyal bütünleflme, sosyal yabanc›laflman›n önlenmesine de katk› sa¤lar. Sonuçta sosyal güvenlik bir arada toplu olarak yaflayan insanlar aras›nda sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›, sosyal dayan›flman›n kuvvetlenmesi ve sosyal ahengin sa¤lanmas› aç›s›ndan önem tafl›r. ‹ktisadi Önemi Sosyal güvenlik sistemi bir tasarruf sistemidir; gelir garantisi ve gelir da¤›l›m›na katk› sa¤lar. Sosyal güvenlik, özünde iktisadi güvenliktir. Sosyal güvenlikle sa¤lanan fley gelir garantisidir. Sosyal güvenlik bir baflka aç›dan bak›ld›¤›nda bir tasarruf sistemidir. Kifliler tehlikelerin sonuçlar›na ve muhtaçl›k riskine karfl› mücadele arac› olarak tasarruf yaparlar. Dolay›s› ile sosyal güvenlik sistemleri toplam tasarruf miktar›n› art›r›c› bir etki yarat›r. Sosyal güvenlik sistemi, iktisadi bak›mdan bir gelir garantisi sistemi oldu¤u için insanlar iktisadi faaliyetlerine de daha emniyetli bir biçimde giriflirler. Sosyal güvenli¤in, iktisadi bak›mdan da birtak›m fonksiyonlar› mevcuttur. Nitekim, sosyal güvenlik sistemleri iktisadi bak›mdan tasarrufa katk› sa¤lad›¤› gibi yat›r›mlar, tüketim seviyesi ve iktisadi istikrar› sa¤lama fonksiyonlar› da vard›r. Sosyal güvenlik sistemi, ister kamu isterse özel nitelikli sosyal güvenlik sistemleri olsun özünde bir tasarruf sistemidir. Sosyal güvenli¤e iliflkin tasarruflar ve fonlar yat›r›m için gerekli ucuz kredi imkân› sa¤lar. Ülkede tasarruf seviyesi ne kadar yüksek ise kredi kaynaklar› da o kadar fazlalafl›r ve kredi faizleri de o denli ucuzlafl›r. Sosyal güvenlik bu anlamda yat›r›mlar›n artt›r›lmas›na katk› sa¤lar. Sosyal güvenlik bir gelir garantisi sa¤lar. Bu gelir garantisi tüketimin sürdürülmesine de katk› sa¤lar. Dolay›s› ile özellikle iktisadi kriz dönemlerinde sosyal güvenlik tüketiminin belirli bir istikrar içinde sürmesine katk› sa¤lar. Tüketimin istikrar› üretim bak›m›ndan da istikrar› getirir. Bu nedenledir ki sosyal güvenli¤in iktisadi istikrar›n sa¤lanmas›na katk› sa¤lamas› yönü ile de önemi vard›r. Sosyal güvenli¤in gelir da¤›l›m›na da katk›s› söz konusudur. Özellikle sosyal yard›m sistemleri ile sosyal sigorta sistemleri millî gelirin yatay ve dikey da¤›l›m›na katk› sa¤lar. Sosyal güvenlik sayesinde zenginlerden fakirlere; üst gelir gruplar›ndan alt gelir gruplar›na yönelik dikey bir gelir da¤›l›m› gerçekleflir. Ayr›ca ayn› alanda yard›m almayanlardan yard›m alanlara yönelik bir yatay gelir da¤›l›m›ndan da söz edilebilir. Sa¤l›k sigortas›na herkes ayn› flekilde prim öder. Baz› insanlar vard›r ki hiç ihtiyaç duymazlar, hasta olmazlar. Dolay›s› ile hasta olmayanlardan sürekli hasta olan ve sigorta yard›mlar› alanlara yönelik bir gelir transferi yap›lm›fl olur. Ayn› da¤›l›m sosyal yard›m sisteminde vergi ödeme gücü olanlardan vergi ödeme gücü olmayanlara do¤ru gerçekleflir. Sosyal güvenlik bir yandan bireylerin
    • SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O U 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-KonusuRve Tarihî Geliflimi) S O R U mikro seviyedeki iktisadi iliflkilerine (çal›flma, bofl zaman, tüketim,Ktasarruf), di¤er D‹K AT yandan ekonominin makro büyüklüklerine (sermaye birikimi, yat›r›m, iktisadi büyüme) etki eder (Sosyal güvenli¤in iktisadi önemi, “sosyal güvenli¤in iktisadi ve SIRA S‹ZDE mali boyutu” bafll›kl› 6. ünitede ayr›nt›l› flekilde ele al›nm›flt›r). Sosyal güvenlik iktisadi aç›dan çal›flanlar için sizce neden önemlidir? S‹ZDE AMAÇLARIMIZ SIRA D T E ‹ K Ü‹ fi Ü A L PM RICHARDSON, Henry. (1970). ‹ktisadi ve Mali Aç›dan Sosyal Güvenlik,N‹stanbul, s. 220224; B‹RKAN, Selahattin. (1969). Dünyada Sosyal Güvenlik Ekonomisi, Dizer Konca S O R U Matbaas›, ‹stanbul. TELEV‹ZYON Hukuki Önemi D‹KKAT Sosyal güvenlik günümüzde bütün dünyada temel bir insan hakk› olarak kabul edilmifltir. Sosyal güvenlik, insan için hak; devlet bak›m›ndan da bir yükümlülük‹NTE NET SIRA Rsosyal tür. Sosyal güvenli¤in bir hak olarak kabul edilmifl olmas›, kiflininS‹ZDE güvenli¤e kavuflmas› yönünden önemli bir garanti sa¤lar. Geçmiflte bireyler ve toplum sosyal güvenli¤ini sa¤lamakAMAÇLARIMIZ imkânlar› için kendi ile sorunu çözmek zorunda kalmaktayd›. Hâlbuki sosyal güvenlik hakk›n›n kabul edilmesi ile bu güvenli¤i sa¤lama yükümlülü¤ünü devlet üstlenmifl olmakta, sosyal güvenlik hakk›n›n hayata geçirilmesi ile sosyal güvenlik ihtiyac› bütün vatanK ‹ T A P dafllar bak›m›ndan giderilmifl olmaktad›r. Sosyal güvenlik hukuku, sosyal güvenlik sistemi ile ilgili taraflar (sigortal›lar, iflverenler, devlet) bak›m›ndan sosyal güvenlik hakk›n›n tan›m›, s›n›rlar› ve kullan›lmas› ve yükümlülükleri ileEilgili Zdüzenlemeleri T LEV‹ YON içerir. Günümüz sosyal hukukun önemli alanlar›n›n bafl›nda sosyal güvenlik hukuku gelmekte, zaman içinde kapsam› ve ilgi alan› genifllemektedir. Siyasi Önemi ‹NTERNET Sosyal güvenli¤in bir insan hakk› olarak kabul edilmesi ve bütün vatandafllar›n sosyal güvenlik flemsiyesine al›nmas› devletin siyasi birlik ve bütünlü¤üne de büyük ölçüde katk› sa¤lar. Çünkü devlet toplumun siyasi birli¤ini temsil eden bir organizasyondur. Bu siyasi organizasyonun gücü vatandafllar›n bu organizasyona verdikleri de¤er ve destek ile orant›l› olur. Sosyal güvenli¤in sa¤lanm›fl olmas›, vatandafl›n devlete olan güven ve deste¤ine de olumlu katk› sa¤lar. Bu nedenledir ki “sosyal güvenlik millî güvenli¤in harc›d›r ” (Yazgan, 1992:20) görüflünün anlaml› oldu¤u düflünülmektedir. ‹yi bir sosyal güvenlik sistemi, ülkede hem vatandafllar›n gelece¤e güvenle bakmalar›na yol açmakta hem de ülkeye ba¤l›l›klar›n› artt›rmaktad›r. Bunun da siyasi getirisi siyasi istikrar›n sa¤lanmas› olarak kendini gösterecektir. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹LG‹L‹ OLDU⁄U B‹L‹M DALLARI Sosyal Güvenlik Hukuku Bir bilim dal› olarak sosyal güvenlik hukuku sosyal güvenlikle ilgili her fleyi konu al›r. Sosyal güvenlik ihtiyac›, bu ihtiyac›n karfl›lanmas›nda kullan›lan teknikler, sosyal güvenli¤in konusu olan riskler, sosyal güvenli¤in finansman› ve iktisadi, sosyal, siyasi etkileri gibi bütün konular sosyal güvenlik hukukunun ilgi alan› içinde kalan konulard›r. 15 D‹KKAT SIRA S‹ZDE 5 AMAÇLARIMIZ SIRA S‹ZDE D Ü fi ÜT EAL ‹ M K ‹ N P S O R U TELEV‹ZYON D‹KKAT Sosyal güvenlik insan için hak; devlet için yükümlülüktür.N T E R N E T ‹ SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET
    • 16 Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenlik Hukuku’nun konusu, sosyal güvenlik hakk› ve bu hakk›n uygulanmas›d›r. Sosyal güvenlik hukuku ise her ülkede ayr› içerikle düzenlenmifl olmakla birlikte sosyal güvenlik hakk› ve bu hakk›n uygulamas›n› konu al›r. Sosyal güvenlik sisteminin iflleyifli ve sosyal güvenlik hakk›n›n içeri¤ine ve kullan›lmas›na iliflkin esaslar sosyal güvenlik hukukunun konusudur (Güzel, vd, 2010:13-14). Sosyal güvenlik hakk› ve içeri¤inin ne oldu¤u; sosyal güvenli¤in karfl›lad›¤› riskler; bu risklerden faydalanma flartlar›; kimlere hangi flartlarla nas›l bir sosyal güvenlik sa¤lan›r sorular›n›n cevab› sosyal güvenlik hukukunda bulunur. Sosyal güvenlik hakk›, temel bir insan hakk› oldu¤u için bu yönü ile uluslararas› alanda sosyal güvenlikle ilgili sözleflmeler de ortaya ç›km›fl durumdad›r. Ayr›ca sosyal güvenlik hakk›n›n sa¤lanmas› ve korunmas› kapsam›nda ulusal sosyal güvenlik sistemleri ülke d›fl›nda olan vatandafllar›n›n sosyal güvenlik haklar›n›n korunmas› konusunda da hukuki düzenlemeler yaparlar. Özetle sosyal güvenlik hukuku sosyal güvenlik hakk›n›n içeri¤ini ve kullan›l›fl biçimini düzenleyen hukuki mevzuat, yarg› kararlar› ve doktrinin görüflleri etraf›nda ortaya ç›km›fl bir hukuk alan›d›r. ‹fl Hukuku ‹fl hukuku ile sosyal güvenlik hukuku ayr› hukuk alanlar› olmas›na ra¤men ortak ilgi alanlar› çok fazlad›r. SIRA S‹ZDE 6 ‹fl hukuku, iflçinin korunmas› aray›fl›n›n ortaya ç›kard›¤› bir hukuk alan›d›r (AktayAr›c›-Kaplan/Senyen, 2011: 39; Mollamahmuto¤lu-Astarl›, 2011: 1-2). ‹fl hukukunun konusu iflçi ile iflveren; iflçi sendikalar› ile iflveren ve iflveren sendikalar› aras›ndaki hukuki iliflkilerdir. Devlet, bir sosyal politika olarak iflçinin korunmas› için bu alana müdahale yapm›fl; sözleflme hukukuna müdahale temelinde iflçinin iflveren karfl›s›nda asgari derecede korunmas›n› sa¤layan hukuki bir mevzuat haz›rlam›flt›r. Ayr›ca devlet, iflçilere örgütlenme hakk› tan›yarak iflçilerin kendi kendine yard›m mekanizmas› içinde çal›flma hayat›nda ekonomik ve sosyal durumlar›n› koruma ve gelifltirme amac› ile faaliyet gösterme imkân›n› vermifltir. ‹fl hukuku ile sosyal güvenlik hukuku aras›ndaki iliflki, ifl hukukunun do¤ufluna kadar gider. Sanayi Devrimi sonucunda oraya ç›kan iflçi kitlesinin ifl kazalar›, meslek hastal›klar›, sakatl›k, hastal›k, yafll›l›k, ölüm ve iflsizlik gibi risklere karfl› korunma ihtiyac› sosyal güvenlik kavram›n›n yeniden düflünülmesine ve ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin kurulmas›na etken olmufltur. ‹lk sosyal sigortalar ba¤›ml› çal›flanlar; özellikle de iflçiler bak›m›ndan söz konusu olmufltur. fiu hâlde ifl hukuku sosyal güvenlik hukukunun do¤uflunda ve geliflmesinde etkili olmufltur denilebilir. ‹fl hukuku ve sosyal güvenlik hukuku günümüzde ayr› hukuk alanlar› olma durumuna gelmifl olmas›na ra¤men pek çok alandaki ortak konular› itibar›yla birbirleri ile bütünüyle ayr› iki hukuk alan› olarak da görülmemektedirler (Süzek, 2008: 4-6). Modern sosyal güvenlik sistemleri, iflçilerin sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas› aray›fl›ndan önemli ölçüde etkilenmifllerdir. Özellikle sosyal sigorta tekni¤inin iflçilere sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile gelifltirilmifl oldu¤u; sosyal güvenlik tekni¤inin uzun süre iflçi sigortalar› olarak alg›land›¤› bu tespitlerin do¤rulu¤unu ortaya koymaktad›r. Günümüzde de sosyal güvenlik ihtiyac› en fazla olan toplum kesimleri, iflverenlere ba¤›ml› olarak çal›flanlard›r. ‹flçiler bu kesimlerin bafl›nda gelir. ‹fl hukuku iflçinin korunmas›n›; sosyal güvenlik ise iflçiler de dâhil olmak üzere bütün insanlar›n sosyal güvenliklerinin sa¤lanmas›n› konu al›r. Sosyal güvenli¤inS‹ZDE SIRA ifl hukuku ile ilgisi sizce nedir? DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT
    • 17 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) Sosyal Politika Sosyal politika sosyal alanlardaki sorunlar›n çözümlenmesine, sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›na, sosyal ve ekonomik farkl›l›klar›n azalt›larak toplumda sosyal sorun hâline gelmesine engel olmaya, sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›na yönelik devlet politikalar›d›r (Tokol-Alper, 2011: 1-5). Sosyal politika bafllang›çta iflçinin korunmas›, iflçi s›n›f›n›n iflveren karfl›s›nda korunmas› ve sorunlar›n›n çözülmesine yönelik politikalar olarak do¤mufltur. Bu nedenledir ki dar anlamda sosyal politikan›n konusu iflçinin korunmas›d›r. Genifl anlamda ise bütün toplumdaki sosyal ve sosyo-ekonomik sorunlar sosyal politikan›n konusu hâline gelmifltir. Sosyal politika ile sosyal güvenlik aras›nda önemli bir iliflki vard›r. Sosyal güvenlik alan›ndaki kamu politikalar›, birer sosyal politikad›r. Dolay›s› ile sosyal politikan›n bir alan› da sosyal güvenliktir. Sosyal politika, daha genifl ve kapsay›c› olarak sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›n› da konu al›r ve inceler. Zira sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›, sosyal adaletin ve gelir da¤›l›m›n›n gerçeklefltirilmesine sosyal güvenli¤in önemli bir katk›s› vard›r. Sosyal politikalar içinde sosyal güvenli¤e iliflkin alanlar da yer al›r. Günümüzde modern toplumlarda sosyal politikalar sosyal d›fllanman›n önlenmesi ve sosyal bütünleflmenin sa¤lanmas›n› da kapsam›na alm›flt›r. Bir toplumda insanca ve hakça bir hayat›n sa¤lanmas› bak›m›ndan herkese sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›n›n büyük önemi vard›r. Sosyal güvenli¤in gelir da¤›l›m› fonksiyonu dikkate al›nd›¤›nda sosyal güvenlik sosyal politikaya; sosyal politika da sosyal güvenli¤e katk› sa¤lar. Dolay›s›yla bu iki kavram aras›nda çok önemli bir iliflki vard›r. Sosyal politikan›n dar anlamda konusu iflçinin korunmas›d›r. Sosyal güvenlik alan›ndaki kamu politikalar› birer sosyal politikad›r. ‹ktisat ‹ktisad›n konusu, k›t kaynaklar ile s›n›rs›z ihtiyaç ve talepler aras›ndaki iliflkiyi incelemektir. ‹ktisadi faaliyetleri, iktisadi iliflkileri ve bunlar›n sonuçlar›n› inceleyen iktisat bilimi sosyal güvenlik ile çeflitli yönlerden iliflkili bir bilim dal›d›r. Sosyal güvenlik alan› amac› kiflilere gelir garantisi sa¤lamakt›r. Gelir garantisi sisteminin kurulmas›, iktisatla do¤rudan ilgili bir faaliyettir. Gelirin yarat›lmas› (üretim) ve da¤›t›lmas› (paylafl›m-bölüflüm) konular› iktisad›n temel konusudur. Ayr›ca sosyal güvenlik sistemleri bir yönü ile tasarruf di¤er yönü ile harcama yani talep ile yak›ndan ilgilidir. Sosyal güvenlik garantisi sa¤lama amac›yla yap›lan tasarruflar›n birikimi ile oluflan fonlar›n ekonomide önemli etkileri de vard›r. fiu hâlde sosyal güvenlik alan›nda al›nan kararlar iktisadi sonuçlar› olan kararlard›r. Prim miktarlar›, emekli ayl›klar› gibi konularda al›nan her karar›n iktisadi sonuçlar› olur. Sonuçta bu iki alan, birbirleri ile yak›ndan ilgili iki aland›r. Sosyal güvenlik faaliyetleri her yönü ile iktisadi hayat› ilgilendiren faaliyetlerdir. Sosyal sigorta sisteminde sigortal›lardan prim al›nmas›, bu primlerle fonlar kurulmas›, kiflilere sistemden emekli ayl›¤› gibi düzenli ve sürekli gelir sa¤lanmas›, hiç geliri olmayanlara gelir sa¤lanmas› faaliyetlerinin iktisadi etkileri düflünüldü¤ünde bu faaliyetler bütünüyle iktisadi faaliyetlerdir. Sosyal güvenli¤in iktisadi ve mali fonksiyonlar› dikkate al›nd›¤›nda sosyal güvenlik ile iktisat aras›ndaki iliflki daha iyi anlafl›l›r. Özellikle sosyal sigorta fonlar›n›n iktisadi etkileri; sosyal güvenlik sistemine devletin aktard›¤› kaynaklar›n iktisadi etkileri; sosyal güvenlik sa¤lamak amaçl› tasarruflar›n iktisadi etkileri dikkate al›nd›¤›nda iktisat ile sosyal güvenlik ara›ndaki iliflki daha iyi anlafl›l›r. Sosyal güvenli¤in amac›n› oluflturan gelir konusu iktisad›n temel konusudur.
    • 18 Sosyal Güvenlik SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹ÇER‹⁄‹ VE KAPSAMI Sosyal güvenli¤in içeri¤i (kapsam›, muhtevas›) nedir? Sosyal güvenli¤in içeri¤i nas›l belirlenir? Sosyal güvenli¤in içeri¤ini belirleyen faktörler nelerdir? Sosyal güvenli¤in daha iyi anlafl›labilmesi için bu sorular›n cevaplar›n›n kapsaml› olarak verilmifl olmas› gerekir. Sosyal güvenli¤in içeri¤ini sosyal güvenlik politikas› belirler ve bu kapsamda bir sosyal güvenlik, sosyal güvenlik sistemi arac›l›¤›yla vatandafllara ve ülkede yaflayan insanlara ulaflt›r›l›r. Sosyal Güvenlik Politikas› Kavram Sosyal güvenlikle ilgili sosyal politika uygulamalar›na sosyal güvenlik politikas› denir. Sosyal güvenlik politikalar›, devletçe kanunlarla yürürlü¤e konulur. Sosyal güvenlik politikas›, devletin sosyal güvenlik konusunda izleyece¤i yolu belirleyen politikad›r. Her ülke yönetimi vatandafllar›n›n sosyal güvenli¤inin nas›l sa¤lanaca¤›; sosyal güvenlik ad›na ne gibi hizmetlerin ulaflt›r›laca¤›n›; vatandafla sosyal güvenli¤i götürecek sosyal güvenlik sisteminin nas›l kurulaca¤›, nas›l iflleyece¤i hususlarda bir politika belirler. ‹flte bu anlamda belirlenen politikaya sosyal güvenlik politikas› ad› verilir. Sosyal güvenlik politikalar› özünde birer sosyal politikad›r. Sosyal güvenlikle ilgili sosyal politika uygulamalar›na sosyal güvenlik politikas› ad› verilir. Sosyal güvenlik politikalar› sosyal güvenli¤in belirli bir alan›na iliflkin olabilece¤i gibi; sosyal güvenli¤in bütün alanlar›n› kapsayacak muhtevada haz›rlanarak yürürlü¤e konulabilir. Hemen ifade edelim ki bütün sosyal politikalar gibi sosyal güvenlik politikalar› da devletçe haz›rlanan ve devletçe uygulamaya konulan politikalardan ibarettir. Sosyal güvenlik politikalar›, kimlere ve hangi risklere karfl›, hangi sosyal güvenlik teknikleri kullan›larak sosyal güvenlik sa¤lanaca¤›n› belirler. Sosyal güvenlik politikalar›, devletçe kanunlarla yürürlü¤e konulur. Sosyal güvenlikle ilgili kanunlar, sosyal güvenlik politikalar›na uygun olarak yürürlü¤e konulmufl kanunlard›r. Sosyal güvenlikle ilgili kanunlar incelenerek ve de¤erlendirilerek de bu alandaki sosyal güvenlik politikalar›n› belirlemek mümkün olur. Sosyal Güvenlik Politikalar›n› Belirleyen ve Etkileyen Faktörler Sosyal güvenlik politikalar› belirlenirken belirli faktörlerin etkili oldu¤u bilinmektedir. Bu faktörler; sosyal güvenlik ihtiyac›, sosyal güvenlikteki geliflmeler ve ülkenin ekonomik ve sosyal geliflmifllik durumu ve imkânlar›d›r. Sosyal Güvenlik ‹htiyac› Sosyal güvenlik ihtiyac›, sosyal güvenlik politikalar›n›n haz›rlanmas›nda en önemli faktördür. Sosyal güvenlik ihtiyac›n› belirlerken mevcut sosyal güvenlik durumu, bu alandaki yetersizlikler, eksiklikler, beklentiler ve talepler dikkate al›n›r. Pek tabidir ki sosyal güvenlik ihtiyac›n›n ülkenin sosyo-ekonomik geliflmifllik seviyesi, toplumun sosyal refah durumunun ve hayat seviyesinin önemli bir rolü olur. Tar›m toplumu a¤›rl›kl› bir toplumda sosyal güvenlik ihtiyac› ve talebi ile kentleflmifl ve sanayileflmifl bir toplumun ihtiyaç ve talebi elbette farkl› olmak durumundad›r.
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) 19 Sosyal Güvenlik Alan›ndaki Geliflmeler Sosyal güvenlik politikalar›n›n belirlenmesinde sosyal güvenlik alan›ndaki geliflmelerin de belirleyici bir etkisi olur. Sosyal güvenlik alan›ndaki geliflmelerden kas›t; sosyal güvenlik alan›nda ILO, baflta olmak üzere uluslararas› kurum ve kurulufllar›n haz›rlam›fl oldu¤u uluslararas› sosyal güvenlik standartlar›n›n ( 102 say›l› Sosyal Güvenli¤in Karfl›lamas› gereken Asgari Risklere Dair ILO sözleflmesi gibi), insan haklar›na dair belgelerde yer alan sosyal güvenlik ve içeri¤ine dair düzenlemeler önemli etkiler yarat›r. Uluslararas› standartlar kabul edilir ise bir zorunluluk olarak etki yarat›r. Kanunla onaylanmam›fl olan uluslararas› standartlar ise bütün dünyada insanlarda birtak›m taleplerin do¤mas›na yol açan etkiler yarat›r. Uluslararas› sözleflme ve tavsiye kararlar›n›n ve özellikle insan haklar›na dair uluslararas› norm ve standartlar belirleyen uluslararas› sözleflmelerin en önemli etkileri bütün dünyada bu alanda millî ülkelerde beklentiler yaratmas› ve ulusal düzeylerde vatandafllar›n bu standartta haklar beklentisi içine girmelerinde etkili olmalar›d›r. Ülkenin Ekonomik ve Sosyal Durumu Sosyal güvenlik ihtiyac›, ülkenin ekonomik ve sosyal geliflmifllik seviyesi, mali imkânlar› ve bütçe imkânlar› ile yak›ndan ilgilidir. Bir ülkenin ekonomik ve sosyal durumu öncelikle vatandafllar›n›n bu alandaki ihtiyac›n›n miktar›n› bir di¤er ifade ile sosyal güvenlik talebini belirler. ‹nsanlar ekonomik ve sosyal geliflmifllik durumuna göre sosyal güvenlik ihtiyac› duyarlar ve sosyal güvenlik talebinde bulunurlar. Ülkelerin ekonomik ve sosyal geliflmifllik durumu da o ülkede yaflayanlar›n sosyal güvenlik taleplerinin karfl›lanabilme seviyesini belirler. Bu karfl›l›kl› bir iliflkidir. Sosyal güvenlik ihtiyac›n›n ortaya ç›kmas› ile ülkenin ekonomik ve sosyal geliflmifllik durumu bir birini tetikleyen, iç içe geçmifl iki de¤iflkendir. Sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanabilmesi yeterli mali kaynaklara ihtiyaç gösterir. Mali kaynaklar ne ölçüde geliflir ise sosyal güvenlik için ayr›labilecek kaynaklar da o derecede büyük olabilir. E¤er dengeli bir ekonomik ve sosyal geliflme sa¤lanabilir ve gelir da¤›l›m›nda adalet temin edilebilir ise hem devletin hem de kiflilerin sosyal güvenlik için ay›rabilece¤i kaynak miktar›n›n artmas› sa¤lan›r. Ekonomik ve sosyal geliflmifllik derecesi, vatandafllar›n hak ve hürriyet bilincinin geliflmesine de katk›da bulunur. Bu ise vatandafllar›n ülkeyi yönetenlerden baflka konularda oldu¤u gibi sosyal güvenlik alan›nda da talepte bulunmalar›na katk› sa¤lar. Özellikle baflta sendikalar olmak üzere sivil toplum kurulufllar›n›n geliflmesi ve bask› gruplar›n›n etkili olmas› bak›m›ndan bu önemli bir sorundur. Sosyal Güvenlik Sistemi Her devlet haz›rlad›¤› sosyal güvenlik politikas› ile belirlenen sosyal güvenli¤i bir örgütlenme içinde kiflilere ulaflt›r›r. Bu örgütlenme ile kurulan sisteme sosyal güvenlik sistemi ad› verilir. Sosyal güvenlik sistemi sosyal güvenlik sa¤lama görevi olan sistemdir (Yazgan, 1992:32) Sosyal güvenlik teflkilat› ad› da verilen bu sistem, ülkede belirlenen sosyal güvenlik politikalar›na göre belirlenen sosyal güvenlik hizmetlerini götürür. Sosyal güvenlik sistemlerinin kurumsal yap›s› bütün dünyada devlet taraf›ndan bir kamu kurumu olarak oluflturulur. Baz› ülkelerde, kamu kurumlar›n›n yan› s›ra özel sosyal güvenlik kurum ve kurulufllar›n›n da kurulmas›na imkân tan›nmaktad›r. Ancak özel kurumlar›n varl›¤› sosyal güvenli¤in kamusal özelli¤ini ortadan kal- Ülkelerin ekonomik ve sosyal geliflmifllik durumu o ülkede yaflayanlar›n sosyal güvenlik taleplerinin karfl›lanabilme seviyesini belirler.
    • 20 Sosyal Güvenlik Sosyal güvenlik sistemi olmayan veya konunun bu alanda var olmad›¤› bir ülke yeryüzünde bulunmamaktad›r. d›rmaz. Sosyal güvenlik sistemi olmayan veya kamunun bu alanda var olmad›¤› bir ülke yeryüzünde bulunmamaktad›r. Çünkü ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesi’nde belirtildi¤i gibi, sosyal güvenli¤in insanlar için bir hak, devletler için ise bir kamu görevi oldu¤u art›k bütün dünyada genel kabul görmüfl bir konudur. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N FONKS‹YONU Sosyal güvenlik insanlar için bir hak; devletler için ise bir kamu görevidir. Sosyal güvenli¤i daha iyi anlamak için fonksiyonlar›ndan da bahsetmek gerekir. Sosyal güvenlik sistemi iyi iflledi¤i zaman sistemden beklenilen fonksiyonlar ortaya ç›kar. ‹ktisadi Güvenlik Fonksiyonu Sosyal güvenli¤e kavuflturulmufl kifli ya da sosyal güvenli¤i olan kimse öncelikle iktisadi bak›mdan bir güvenli¤e kavuflmufl ya da kavuflturulmufl olur. Sosyal güvenli¤in amac› gelir garantisi sa¤lamakt›r. Gelir garantisine kavuflmufl kimse iktisadi anlamda bir güvenli¤e de kavuflmufl kimsedir. Kifliler ihtiyaçlar›n› karfl›lamak için gerekli gelirin sürekli ve düzenli olarak sa¤lanmas› önemlidir. Sosyal güvenlik kifliler bak›m›ndan bir gelir güvenli¤i sistemidir. Sosyal güvenlik sisteminin sa¤lad›¤› bu gelir güvenli¤i kiflileri muhtaçl›k korkusundan kurtar›r ve bir güvenlik duygusu yarat›r. Yarat›lan güvenlik gelir güvenli¤idir. Modern toplumlarda kifliler için gelir güvenli¤i son derece önemli bir ihtiyaçt›r. Bu ihtiyaç özellikle sanayileflme ve kentleflme süreci içerisinde daha fazla hissedilir. Modern sosyal güvenlik sistemlerinin do¤uflunda da sanayileflmenin ortaya ç›kard›¤› iflçi s›n›f›n›n gelir güvenli¤ini sa¤lama amac› vard›r. Sanayileflme süreci içerisinde eme¤i ile geçinen; baflka gelir ve geçim imkân› olmayan ve geçimini bir baflkas›na ba¤›ml› çal›flarak eme¤inin karfl›l›¤› olarak ald›¤› ücretle sa¤lamak zorunda olan iflçilerin ifl kazalar›, meslek hastal›klar› ve hastal›k gibi nedenlere ba¤l› olarak yaflanan gelir kesilmesi durumudur. ‹flçiler gelir emniyetinin ne kadar önemli oldu¤unu yaflam›fllar; devleti yönetenler ise bu güvensizli¤in ekonomik ve sosyal sonuçlar›n› yak›ndan gözlemlemifllerdir. ‹flte modern sosyal güvenlik sistemleri, bu ihtiyac›n yasa koyucular taraf›ndan kavranmas› sonucunda oraya ç›km›flt›r. Sosyal güvenlik, kiflilere iktisadi bak›mdan bir güvenlik sa¤lam›fl ve bu sayede kifliler muhtaçl›k korkusundan kurtulmufllar ve bir gelir emniyeti içinde hayatlar›n› daha sa¤l›kl› planlayabilme imkân› elde etmifllerdir. Kiflili¤i Koruma Fonksiyonu Sosyal güvenli¤in bir baflka fonksiyonu insanlar›n kiflili¤ini, onurunu koruma fonksiyonudur. Sosyal güvenli¤in bir baflka fonksiyonu insanlar›n kiflili¤ini, onurunu koruma fonksiyonudur. Sosyal güvenlik ile kiflili¤in korunmas› aras›ndaki iliflki ya da sosyal güvenli¤in kiflili¤i koruma fonksiyonuna ilk defa ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesinde yer verilmifltir. Bildirgenin, 22. maddesinde belirtildi¤i gibi, “Her flahs›n, cemiyetin bir üyesi olmak itibar›yla, sosyal güvenli¤e hakk› vard›r; haysiyeti için ve flahsiyetinin serbestçe geliflmesi için zaruri olan ekonomik, sosyal ve kültürel haklar›n millî gayret ve milletleraras› ifl birli¤i yoluyla ve her devletin teflkilat› ve kaynaklar›yla mütenasip olarak gerçeklefltirilmesine hakk› vard›r.” hükmü yer almaktad›r. Kiflili¤in korunmas› temel insan haklar›ndan birisidir. Anayasa’m›zda bu husus “Herkes yaflama, maddi ve manevi varl›¤›n› koruma ve gelifltirme hakk›na sahiptir ” (A.Y. m.17/1) biçiminde ifade edilmifltir. Sosyal güvenlik muhtaçl›¤a karfl› koruyarak ve gelir güvenli¤i sa¤layarak kiflilerin onurlu bir biçimde yaflamalar›na katk›da bulunur.
    • 21 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) Sosyal güvenli¤i sa¤lanm›fl kifliler muhtaçl›k korkusundan kurtulmufl kimselerdir. Açl›k ve muhtaçl›k korkusundan kurtulmufl olmak; kifli aç›s›ndan kiflili¤inin korunmas› yönünden son derece önemli bir husustur. Sosyal güvenlik sayesinde kifliler ihtiyaçlar›n›n esaretine düflmekten kurtulma imkân›n› elde ederler. Muhtaçl›¤a karfl› korunan, açl›¤a ve yoklu¤a karfl› emniyet alt›na al›nan kifliler sosyal güvenlik sayesinde insan onurunun alt›na düflmekten korunmufl olmaktad›rlar. Korkudan kurtulma kiflili¤in korunmas› ve geliflmesi bak›m›ndan önemlidir (Korkusuz, 1998:235 vd). Onurlu bir hayat›n asgari ön flart›, muhtaçl›k korkusu duymaks›z›n hayat sürebilmektir. Sosyal güvenlik ihtiyac› karfl›land›¤›nda kifliler bak›m›ndan muhtaçl›k korkusu da yok edilmifl olur. Aksi takdirde kifliler bak›m›ndan sosyal güvenlik ihtiyac›n›n temel sosyal güvenlik prensiplerine uygun olarak karfl›land›¤› söylenemez. Önleme Fonksiyonu Sosyal güvenlik, esas itibar›yla risklerin sonuçlar›na karfl› iktisadi anlamda koruma ve güvenlik sa¤lar. Risklerin ortaya ç›kard›¤› gelir azalmas›, gelir kesilmesi ya da gider art›fllar› kiflinin gelir-gider dengesini bozar. Bunun sonucunda kifli muhtaçl›¤a düflme durumu ile karfl› karfl›ya kal›r. ‹flte sosyal güvenlik sistemleri bu durumlara karfl› kifliye gelir garantisi sa¤layarak kiflileri muhtaçl›¤a düflmekten korur. Do¤uflundan günümüze kadar sosyal güvenlik sistemleri bu anlamda bir gelir garantisi sa¤lama ve gelir güvenli¤i ile sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lama durumunda kalm›flt›r. Sosyal güvenlik denilince de beklenti ve yayg›n kanaat bu yönde bir gelir emniyetinin sa¤lanmas›d›r. Sosyal güvenli¤in konusu risklerin ortaya ç›kmas›n› önlemek de¤ildir. Sosyal güvenlik, risklerin ortaya ç›kmas›ndan sonraki dönemi konu al›r. Günümüzde sosyal güvenli¤in alan›n›n geniflletilmesi yönünde birtak›m düflünceler do¤mufltur. Sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin ortaya ç›kmas›na karfl› da sosyal güvenlik sa¤lanmas› düflüncesinin temelinde “önlemek ödemekten daha ucuzdur ” prensibidir. Özellikle sa¤l›k ya da hastal›k sigortalar› uygulamas›ndan do¤an bu düflünceler zaman içerisinde daha da genifl bir kabul görmeye bafllam›flt›r. 5510 say›l› “Sosyal Sigortalar ve Genel Sa¤l›k Sigortas› Kanunu” ile Türkiye’de de bu yönde bir ad›m at›lm›fl ve genel sa¤l›k sigortas› kapsam›na koruyucu sa¤l›k hizmetleri olan afl›lama, a¤›z difl sa¤l›¤› gibi hizmetler de dâhil edilmifltir. Gelecekte de sosyal güvenli¤in bu anlamda önleme fonksiyonlu bir geniflleme gösterece¤i beklenmektedir. Ancak biz koruma yükümlülü¤ünün daha ziyade muhtaçl›¤›n yok edilmesi bak›m›ndan söz konusu olaca¤›n› düflünüyoruz. Beslenme, bar›nma ve giyim ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› ve hastal›klar›n önlenmesi bak›m›ndan sosyal güvenlik daha genifl bir kapsama sahip olacakt›r. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar›n›n önlenmesi bak›m›ndan sosyal güvenli¤e bir yük yüklenmesi özellikle sosyal sigortalar yönünden olumsuz etkilere yol açabilir. Bu bak›mdan, sosyal güvenli¤in önleme fonksiyonu ikincil bir fonksiyon olarak düflünülmeli, asli fonksiyonu olan koruma geri plana itilmemelidir. Gelecekte sosyal güvenli¤in önleme fonksiyonu öne ç›kacakt›r. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KISA TAR‹HÎ GEL‹fi‹M‹ Sosyal güvenli¤in tarihî gelifliminden söz edilmesi ne kadar uygundur? Sosyal güvenlik temel bir insan ihtiyac› oldu¤u ve ilk insanla birlikte var oldu¤u için asl›nda bütün bir insanl›k tarihi ayn› zamanda sosyal güvenlik tarihini oluflturur (Yazgan, 1992:53). Bütün insanl›¤› kapsayacak flekilde kronolojik olarak sosyal güvenli¤in tarihî gelifliminden bahsetmek yerine, ülkeler bak›m›ndan ayr› ayr› tarihî geliflim sürecini incelemek daha do¤rudur. Çünkü her toplum, her devlet sosyal gü- Her devlet sosyal güvenlik sorununu çözmek için ayr› bir tarihî geliflim süreci yaflam›flt›r.
    • DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U 22 D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ Sosyal Güvenlik D‹KKAT venlik sorununu çözmek için ayr› bir tarihî geliflim süreci yaflam›flt›r. Dolay›s› ile genel olarak sosyal güvenli¤in tarihî geliflimi yerine her bir ülke için sosyal güvenSIRA S‹ZDE lik tarihinden söz etmek daha uygun olacakt›r. Afla¤›da her bir ülkenin sosyal güvenlik tarihlerinden söz etmek yerine sosyal güvenli¤in hemen hemen bütün ülkelerde ortak özellikler gösteren tarihi geliflim seyrinin ana çizgileri hakk›nda k›sa AMAÇLARIMIZ bilgiler verilecektir. K ‹ T A P ÖZBEK, Nadir.‹ (2006). Cumhuriyet Türkiye’sinde Sosyal Güvenlik ve Sosyal PolitikaK T A P lar, Tarih Vakf›, ‹stanbul. TELEV‹ZYON Sosyal Tgüvenli¤in tarihi geliflimi incelenirken, sosyal güvenlik uygulamalar› ile ELEV‹ZYON sosyal güvenlik hukukunun tarihi gelifliminin ayr› ayr› ele al›nmas› gereklidir. Zira sosyal güvenlik hukukunun tarihi geliflimi sosyal güvenlik hakk› ve bu hakk›n sa¤lanmas› ve ilgili sosyal güvenlik mevzuat›n›n geliflimi ile yak›ndan ilgilidir ve çok daha yak›n‹ N T E R N E T ilgilendirmektedir. Çok zaman sosyal güvenli¤in tarihi gelidönemleri flimi, sosyal güvenlik mevzuat› ile ilgili düzenlemelerle bafllat›lmaktad›r. Öte yandan, tarihi geliflim süreci ile ilgili incelemelerde dikkate al›nmas› gereken bir baflka ayr›m ise geleneksel sosyal güvenlik alan›ndaki geliflmelerle ça¤dafl anlamda sosyal güvenli¤in geliflimi aras›ndaki farkl›l›kt›r. ‹NTERNET Geleneksel Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan Sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma ilk olarak ailede bafllar. Geleneksel anlamda sosyal güvenlik sistemlerinin geliflimi her devlet, her millet için farkl›l›klar arz etmekle birlikte ortak birtak›m yönlerinin oldu¤u da bilinmektedir. Geleneksel sosyal güvenlik sistemlerinin gelifliminin tarihi ile sosyal güvenlik tekniklerinin ortaya ç›k›fl tarihi aras›nda bir paralellik vard›r. Bu anlamda; kifliler sosyal güvenlik ihtiyac›n› öncelikle bireysel olarak giderme aray›fl›na girmifllerdir. Bireysel sosyal güvenlik teknikleri denilen teknikler bu aray›fl›n ürünüdürler. Kiflilerin kendi sosyal güvenli¤ini sa¤lamak için buldu¤u yol “tasarruf ” yoludur. Sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar›na karfl› kifliler tasarruf yolu ile çözümler üretmeye bafllam›fllard›r. Tasarruf yolu zaman içinde tasarruf araçlar›n›n de¤iflmesinden öte bir de¤ifliklik göstermemifltir. Bafllang›çta g›da maddelerinin daha uzun sürelerde kullan›lmas›n› sa¤lamak üzere kurutmak ve konserve yapmak gibi ayni tasarruf yöntemi geçerli iken daha sonra k›ymetli madenler (alt›n, gümüfl gibi) ve nihayetinde paran›n bulunmas› ile nakdi tasarruflara dönüflmüfltür. Bireysel tasarruf yolunun yeterli olmamas› kiflileri dayan›flma ve yard›mlaflmaya sevk etmifltir. Bunun sonucunda da toplu teknikler olarak adland›r›lan teknikler bulunmufltur. Bu teknikler sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma temeline dayanan tekniklerdir. Sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma yolu ile risklerin sonuçlar›na karfl› mücadele edilmeye bafllan›lm›flt›r. Aileden bafllayan sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma giderek büyük aile, afliret, kabile, köy, flehir ve toplumsal dayan›flmaya kadar flekillenmifl ve çeflitlenmifltir. Bu çeflitlenme (vak›f, dernek ve sand›klar›n kurulmas› gibi) toplu olarak bir arada yaflaman›n do¤al sonucu olarak kurumlaflma ile devam etmifltir. Geleneksel dönemde, sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmada dini kurum ve kurulufllar (camiler, tarikatlar, kiliseler gibi) hem sosyal güvenlik sa¤lama amaçl› organizasyonlar›n kurulmas›nda aktif kat›l›m ve öncülük yaparak hem de bu alanda nasihat ve telkinlerle bir sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma kültürünün gelifltirilmesine katk› sa¤lam›fllard›r (Dilik, 1991: 28-29). Günümüzde de sosyal yard›mlaflma
    • 23 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) ve dayan›flma kiflilerin gönüllülük esas›na dayal› olmak üzere kifliden kifliye yard›mlaflmalar, yard›mlaflma kurumlar›n›n yard›mlar› (vak›f, dernek, sand›k gibi) ile sürmekte ve modern sosyal güvenlik sistemlerinin aç›klar›n› ve boflluklar›n› doldurma ya da bunu desteklemekte ve tamamlay›c› olarak sürmektedir. Ça¤dafl Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik, hem kavram hem de fonksiyon olarak 20. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›fl ve geliflmifltir. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik kavram› hukuk metinlerinde ilk defa 1935 tarihli ABD Sosyal Güvenlik Kanunu’nda kullan›lm›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik düflüncesi ve ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin do¤uflunda sanayileflme ve Sanayi Devrimi’nin son derece önemli bir rolü olmufltur. Sanayileflme sonucu ortaya ç›kan iflçi kitlesi; sosyal güvenlik ihtiyac›n›n daha iyi anlafl›lmas›na katk› sa¤lam›flt›r. Ayr›ca iflçilerin sosyal güvenliklerinin sa¤lanmas› ihtiyac›, ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinden sosyal sigorta tekni¤inin hem do¤ufluna hem de yayg›n kullan›m›na imkân vermifltir (Yazgan, 1992:37-38). Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik sistemlerinin ilk defa kuruldu¤u ülke Almanya’d›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin kurucusu da Alman devlet adam› Bismarck’t›r. Çünkü ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin ay›rt edici nitelikleri: Devletin sosyal güvenlik sa¤lamay› bir görev olarak benimsemifl olmas›, Sosyal sigorta ve sosyal yard›m tekniklerinin temel teknik olarak kullan›lmakta olmas› olarak say›labilir. Bu anlamda sosyal sigorta tekni¤inin ilk defa uyguland›¤› ülke Bismark SIRA S‹ZDE Dönemi’nde Almanya’d›r (Koç, 2005: 56-75). Almanya’da ça¤dafl anlamda sosyal güvenli¤in geliflimi sizce nas›l olmufltur? ‹ M SIRAÜ S‹ZDE DÜfi NEL Sosyal güvenlik sistemlerinin tarihî gelifliminde 1929 Büyük Ekonomik Bunal›D S fi Ü N EU ‹ M ÜO L m› da etkili olmufltur. Öyle ki 1929 bunal›m›n›n etkilerini azaltmakR amac›yla ile liberalizmin cenneti kabul edilen ABD’de dahi devlet vatandafllar›n sosyal güvenliklerini sa¤lamak için bir kanuni düzenleme yapmay› ve sosyal güvenlikte yük üstS ‹OK R A T D KU lenmeyi kabul etmifltir. Sosyal güvenlikte Bismark sonras› dönemde bütün dünyada etkili olan bir baflSIRAKS‹ZDE D‹ KAT ka ad›m Beveridge Plan›’d›r. 1941 y›l›nda ‹ngiltere’de Lord William Beveridge taraf›ndan haz›rlanan ve II. Dünya Savafl› sonunda ortaya ç›kacak sosyal güvenlik ihSIRA S‹ZDE tiyac›n› karfl›lamak amac›yla haz›rlat›lan plan›n da hem ‹ngilterede hem de bütün AMAÇLARIMIZ dünyada önemli etkileri olmufltur. Ça¤dafl sosyal güvenlik kavram› ilk kez ABD’de kullan›lm›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik sistemi ilk olarak Almanya’da kurulmufltur. SIRA S‹ZDE 7 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S ÜR L D Ü fiO N E U ‹ M S KR D ‹O K AUT SIRAK S‹ZDE D‹ KAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON K ‹ T A P TELEV‹ZYON BEVERIDGE, William. (1958). Social Insurance And Allied Services, Her Majesty’s StatioK ‹ T A P nary Office, Reprinted, London; ARICI, Kadir. (1986). “Beveridge Plan›”, Gazi Üniversitesi ‹‹BF Dergisi, C.2., Sa.1-2, s. 13-50. II. Dünya Savafl› sonras› Dünyada insan haklar› ve demokratikleflme alan›nda önemli geliflmeler yaflanm›flt›r. Bu geliflme süreci içerisinde ‹nsan Haklar› Evrensel TELEV‹ZYON Bildirgesi baflta olmak üzere ILO sözleflmelerinde ve di¤er uluslararas› belgelerde ‹NTERNET sosyal güvenlik bir insan hakk› olarak kabul edilmifltir. Sonuç olarak sosyal güvenli¤in tarihÓ‹ geliflim sürecini her ülke için ayr› ayr› de¤erlendirmek ve incelemek gerekir. Ancak bu geliflme sürecindeRBismark’›n, Be‹NTE NET veridge’in ve Dünya Savafllar›n›n önemli etkilerinin oldu¤u ve bütün dünyada etki yaratan geliflmelere neden oldu¤u da hat›rlanmal›d›r. TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
    • 24 Sosyal Güvenlik Özet A M A Ç 1 Sosyal devlet, toplumun korunmaya, bak›ma ve yard›ma muhtaç kesimlerine gerekli görüldü¤ünde ekonomik ve sosyal durumlar›n› gelifltirmelerini sa¤lamak ve toplum içinde d›fllanmaks›z›n yaflamalar›n›, insanca beslenme ve bar›nma imkan›na kavuflmalar›n› sa¤lamas› için yapmas› gerekti¤i anlay›fl›n› benimseyen bir devlet s›fat›d›r. Sosyal adalet ise toplumda sosyal farkl›l›klar›n ortadan kald›r›lmas›, en aza indirilmesini ve sosyal alanda adaletli bir toplum yarat›lmas›n› sa¤layan devlettir. Sosyal dayan›flma toplum içinde yaflayan bireylerin ekonomik ya da sosyal nedenlerle bir araya gelmeleri; yard›mlaflmaya girmeleridir. Refah devleti kapsam›nda sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›ndan devlet sorumludur. Sosyal güvenlik kavram›n› tan›mlamak. Sosyal güvenlik, sosyal ve güvenlik kelimelerinden meydana gelen bir ifade olmas›na ra¤men zaman içinde terim anlam› kazanarak bu iki kelimenin kelime anlamlar›ndan farkl› bir anlam kazanm›flt›r. Sosyal kavram›, toplum ve toplumun bir parças› olan insana iliflkin her fleyi ifade eden bir kavramd›r. Güvenlik kavram› ise insan›n d›flar›dan gelen her türlü sald›r› ve tecavüzlerden korunmas›, can ve mal emniyetinin sa¤lanmas› anlam›nda kullan›labilir. Buna göre sosyal güvenlik kavram›, terim anlam› ile toplum hâlinde yaflamaktan kaynaklanan tehlikeler de dâhil olmak üzere insan›n karfl› karfl›ya bulundu¤u tehlikelerin ekonomik sonuçlar›na karfl› emniyet sa¤lanmas›n› ifade etmektedir. A M A Ç AM A Ç 2 Sosyal güvenlik kavram› ile benzer ve iliflkili kavramlar› ifade etmek. Sosyal güvenlik kavram›yla benzer kavramlar, sosyal yard›mlaflma, sosyal yard›m, sosyal hizmet, sosyal sigorta ve özel sigorta kavramlar›d›r. Sosyal yard›mlar, kamu kurum ve kurulufllar›nca yap›lan yard›mlard›r. Sosyal yard›mlar karfl›l›ks›zd›r. Muhtaçl›k flart›na ve muhtaçl›k kontrolüne ba¤l› olarak yap›l›rlar. Bu yard›mlar›n finansman› bütünüyle muhtaçl›k sürdü¤ü sürece ve devlet taraf›ndan karfl›lan›r. Sosyal yard›mlar karfl›l›ks›zd›r. Sosyal hizmetler ise toplumda uyumlu olarak yaflama engelleri bulunan kimselere hayat›n› kolaylaflt›rmak, ihtiyaçlar›n› gidermek ve toplumda insana yarafl›r bir biçimde yaflamas›n› temin etmek için yap›lan sosyal yard›mlar› ifade eden bir kavramd›r. Sosyal sigorta, devletin kanun zoruyla bir ülkede yaflayan vatandafllar›n sosyal güvenlik alan›nda sosyal dayan›flmaya itilmesini sa¤layan bir sigorta tekni¤idir. Özel sigorta ise ayn› riskle karfl› karfl›ya kalm›fl olan kimselerin bu riskin sonuçlar›na karfl› dayan›flmaya girmesini sa¤layan bir tekniktir. Sosyal güvenlik kavram›yla ilgili olan kavramlar ise sosyal politika, sosyal devlet, sosyal adalet, sosyal dayan›flma ve sosyal refah kavramlar›d›r. Sosyal politika dar anlamda iflçinin korunmas› konusunda haz›rlanan ve yürürlü¤e konulan kamu politikalar›n› ifade eder. Sosyal politikalar devlet müdahalesi ya da kamu müdahale araçlar› ile uygulamaya konulmaktad›r. 3 A M A Ç 4 Sosyal güvenli¤in amac›n› anlatmak. Modern anlamda sosyal güvenli¤in amac› kifliye gelir emniyeti sa¤lamakt›r. Bir baflka ifadeyle sosyal güvenli¤in amac›, sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar›na karfl› kifliye emniyet sa¤lamakt›r. Bu anlamda sosyal güvenli¤in amac› risklerin önlenmesi de¤ildir. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin önlenmesi dar anlamda sosyal güvenli¤in konusu de¤ildir. Sosyal güvenlik kiflilere muhtaçl›¤a düflmekten kurtulmak kadar hayat seviyelerinin düflmeyece¤i konusunda da bir güvenlik duygusu kazand›rma amac› tafl›r. Sosyal güvenli¤in sa¤lad›¤› güvenlik iflte bu anlamda bir güvenliktir. Sosyal güvenli¤in önemini tart›flmak. Sosyal güvenli¤in kifli, toplum ve devlet bak›m›ndan ayr› ayr› önemi vard›r. Birey aç›s›ndan sosyal güvenlik muhtaçl›k riskine karfl› en önemli tedbirdir. Her kifli yar›n›ndan emin olmak; karfl›laflaca¤› risklerin sonuçlar›na karfl› kendisini muhtaçl›ktan koruyacak bir emniyet sistemine sahip olmak ister. Sosyal güvenlik hastal›k, sakatl›k, yafll›l›k, iflsizlik gibi tehlikeler karfl›s›nda kifliye gelir garantisi sa¤layarak onu muhtaçl›ktan kurtar›r. Sosyal güvenlik toplumlar bak›m›ndan da muhtaçl›k riskine karfl› sa¤lad›¤› güvenlik itibar›yle bir sosyal güvenlik imkân› sa¤lar. Toplumlar›n muhtaçl›k konusundaki yükleri azal›r. Sosyal dayan›flma duygular› güçlenir. Çünkü ça¤dafl sosyal güvenlik sistemleri özünde toplumsal bir dayan›flma
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) ile sa¤lanabilmektedir. Sosyal güvenlik toplumlara gelece¤e güvenle bakma imkân› verir. Bunlar d›fl›nda sosyal güvenli¤in hukuki, sosyal, ekonomik ve siyasi önemi de mevcuttur. Sosyal güvenlik sosyal bar›fl›n sa¤lanmas›, sosyal dayan›flman›n kuvvetlenmesi ve sosyal ahengin sa¤lanmas› aç›s›ndan önem tafl›r. Sosyal güvenlik sistemi, iktisadi bak›mdan bir gelir garanti sistemi oldu¤u için insanlar iktisadi faaliyetlerine de daha emniyetli bir biçimde giriflirler. Sosyal güvenlik sistemi iktisadi bak›mdan tasarrufa katk› sa¤lad›¤› gibi sosyal güvenli¤in yat›r›m, tüketim ve iktisadi istikrar fonksiyonlar› da vard›r. Sosyal güvenli¤in gelir da¤›l›m›na da katk›s› söz konusudur. Sosyal güvenlik, insan için hak, devlet bak›m›ndan da bir yükümlülüktür. Sosyal güvenli¤in bir hak olarak kabul edilmifl olmas›, kiflinin sosyal güvenli¤e kavuflmas› yönünden önemli bir garanti sa¤lar. Sosyal güvenli¤in bir insan hakk› olarak kabul edilmesi ve bütün vatandafllar›n sosyal güvenlik flemsiyesine al›nmas› devletin siyasi birlik ve bütünlü¤üne de büyük ölçüde katk› sa¤lar. AM A Ç 5 Sosyal güvenli¤in ilgili oldu¤u bilim dallar›n› aç›klamak. Sosyal güvenli¤in ilgili oldu¤u bilim dallar› sosyal güvenlik hukuku, ifl hukuku, iktisat ve sosyal politikad›r. Bir bilim dal› olarak sosyal güvenlik hukuku sosyal güvenlikle ilgili her fleyi konu al›r. Sosyal güvenlik ihtiyac›, bu ihtiyac›n karfl›lanmas›nda kullan›lan teknikler sosyal güvenli¤in konusu olan riskler, sosyal güvenli¤in finansman ve iktisadi, sosyal, siyasi etkileri gibi bütün konular sosyal güvenlik hukuku biliminin ilgi alan› içinde kalan konulard›r. ‹fl hukuku, iflçinin korunmas› aray›fl›n›n ortaya ç›kard›¤› bir hukuk alan›d›r. ‹fl hukuku sosyal güvenlik hukukunun do¤uflunda ve geliflmesinde etkili olmufltur. Sosyal güvenlik ihtiyac› en fazla olan toplum kesimleri ba¤›ml› çal›flanlard›r. ‹flçiler bu kesimlerin bafl›nda gelir. ‹fl hukuku iflçinin korunmas›n›; sosyal güvenlik ise bütün insanlar›n sosyal güvenliklerinin sa¤lanmas›n› konu al›r. Sosyal politika ile sosyal güvenlik aras›nda önemli bir iliflki vard›r. Sosyal güvenlik alan›ndaki kamu politikalar›, birer sosyal politikad›r. Dolay›s› ile sosyal politikan›n bir alan› da sosyal güvenliktir. Sosyal politika sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›n› da konu al›r ve inceler. Sosyal güvenlik alan›nda al›nan kararlar iktisadi sonuçlar› olan kararlard›r. Prim mik- 25 tarlar›, emekli ayl›klar› gibi konularda al›nan her karar›n iktisadi sonuçlar› olur. Sonuçta bu iki alan, birbirleri ile yak›ndan ilgili iki aland›r. A M A Ç 6 Sosyal güvenli¤in tarihî geliflimini anlatmak. Geleneksel sosyal güvenlik sistemlerinin gelifliminin tarihi ile sosyal güvenlik tekniklerinin ortaya ç›k›fl tarihi aras›nda bir paralellik vard›r. Kifliler sosyal güvenlik ihtiyac›n› öncelikle ferdi olarak giderme aray›fl›na girmifllerdir. Sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin sonuçlar›na karfl› kifliler tasarruf yolu ile çözümler üretmeye bafllam›fllard›r. Bireysel tasarruf yolunun yeterli olmamas› kiflileri dayan›flma ve yard›mlaflmaya sevk etmifltir. Bunun sonucunda da toplu teknikler dedi¤imiz teknikler bulunmufltur. Bu teknikler sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma temeline dayanan tekniklerdir. Aileden bafllayan sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma giderek büyük aile, afliret, kabile, köy, flehir ve millî dayan›flmaya kadar flekillenmifl ve çeflitlenmifltir. Bu çeflitlenme (vak›f, dernek ve sand›klar›n kurulmas› gibi) kurumlaflma ile de devam etmifltir. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik, hem kavram hem de fonksiyon olarak 20. yüzy›l›n bafllar›nda ortaya ç›km›fl ve gerçekleflmifl bir kavramd›r. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik kavram› hukuk metinlerinde ilk defa 1935 tarihli ABD Sosyal Güvenlik Kanununda kullan›lm›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik düflüncesi ve ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin do¤uflunda sanayileflme ve Sanayi Devrimi’nin son derece önemli bir rolü olmufltur. Sanayileflme sonucu ortaya ç›kan iflçi kitlesi; sosyal güvenlik ihtiyac›n›n daha iyi anlafl›lmas›na katk› sa¤lam›flt›r. Büyük Ekonomik Bunal›m›’n yafland›¤› 1929 y›l› sonras›nda bunal›m›n›n etkilerini azaltmak amac›yla ABD de dahi devlet vatandafllar›n sosyal güvenliklerini sa¤lamak için bir kanuni düzenleme yapmay› ve sosyal güvenlikte yük üstlenmeyi kabul etmifltir. Sosyal güvenlikte bir baflka ad›m Beveridge Plan›’d›r. II. Dünya Savafl› sonunda ortaya ç›kacak sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamak için haz›rlat›lan plan›n da hem ‹ngiltere’de hem de bütün dünyada önemli etkileri olmufltur. II. Dünya Savafl› sonras› dünyada insan haklar› ve demokratikleflme alan›nda önemli geliflmeler yaflanm›flt›r. Bu geliflme süreci içerisinde sosyal güvenlik bir insan hakk› olarak kabul edilmifltir.
    • 26 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenlik kavram›yla benzer bir kavram de¤ildir? a. Sosyal politika b. Sosyal sigorta c. Sosyal hizmet d. Sosyal yard›mlaflma e. Sosyal yard›m 6. ‹flçinin korunmas› hususunda haz›rlanan ve yürürlü¤e konulan kamu politikalar› bütününe ne ad verilir? a. Sosyal politika b. Sosyal devlet c. Sosyal adalet d. Sosyal refah e. Sosyal dayan›flma 2. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal yard›mlaflman›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Gönüllülük esas›na dayan›r b. Kiflilerin yard›ma muhtaç olmalar› gerekir c. Kiflilerin yard›m ça¤r›s›nda bulunmalar› gerekir d. Sosyal güvenlik sa¤lamada bütünüyle yeterlidir e. Klasik bir sosyal yard›m yoludur 7. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenli¤in sosyal önlemlerinden biri de¤ildir? a. Sosyal bar›fl›n sa¤lanmas› b. Sosyal dayan›flman›n kuvvetlenmesi c. Sosyal yabanc›laflman›n sa¤lanmas› d. Sosyal ahengin sa¤lanmas› e. Sosyal bütünleflmenin sa¤lanmas› 3. Kamu kurum ve kurulufllar›nca yap›lan yard›ma ne ad verilir? a. Özel yard›m b. Sosyal yard›mlaflma c. Sosyal yard›m d. Sigorta yard›m› e. Maddi yard›m 8. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenli¤in ilgili oldu¤u bilim dallar›ndan biri de¤ildir? a. ‹fl Hukuku b. Borçlar Hukuku c. Sosyal Politika d. ‹ktisat e. Sosyal Güvenlik Hukuku 4. Sosyal sigortalar› özel sigortalardan ay›ran temel özellik afla¤›dakilerden hangisidir? a. Sosyal sigortalar›n iste¤e ba¤l› olmas› b. Sosyal sigortalar›n zorunlu olmas› c. Sosyal sigortalar›n primle finanse edilmesi d. Sosyal sigortalar›n sosyal güvenlik arac› olmas› e. Sosyal sigortalar›n yasal düzenlemelere dayanmas› 9. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik kavram›n›n hukuki metinleri ilk defa hangi ülkede kullan›lm›flt›r? a. ‹sviçre b. Almanya c. Fransa d. ABD e. ‹talya 5. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenlikle ilgili kavramlardan biri de¤ildir? a. Sosyal dayan›flma b. Sosyal adalet c. Sosyal devlet d. Sosyal politika e. Sosyal hizmet 10. Sosyal sigorta tekni¤i ilk defa hangi ülkede uygulanm›flt›r? a. Almanya b. Fransa c. Rusya d. ‹talya e. Avusturya
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) “ 27 Yaflam›n ‹çinden Okuma Parças› SOSYAL DEVLET NED‹R? B‹L‹YOR MUYUZ? Gazetemiz yazarlar›ndan YS, vatandafl›n özel hastanelere ödedi¤i ilave ücretin % 90’a ç›kar›lmas›n› SGK’n›n aç›k veren bütçesine ba¤lam›fl. Bu art›fl SGK’n›n bütçesini etkilemez, vatandafl›n cebinden özel hastanelere daha çok para girer. Gelin önce sosyal devleti tan›mlayal›m. En basit anlam›yla sosyal devlet, Robin Hood devlettir, yani zenginden al›p, fakire verir. Esasen sosyal devlet olmad›¤›m›zdan gelir da¤›l›m› bak›m›ndan en kötü ülkelerin bafl›nday›z. Sosyal devletin en önemli göstergesi de sosyal güvenlik aç›klar›d›r. Bir ülke ne kadar çok sosyal güvenlik a盤› veriyorsa o kadar sosyal devlettir ve ölçü birimi de, sosyal güvenlik aç›klar›n›n GSMH’ye oran›d›r. Bizde bu oran % 4-5 aras›nda, AB ülkelerinde ortalama % 11, Kuzey Avrupa ülkelerinde ise % 19 kadar. M‹LL‹ GÜVENL‹K VE SOSYAL GÜVENL‹K Milli güvenlik ile sosyal güvenlik birbirine kar›flt›r›lmas› kolay terimlerdir. Her ikisinde tehlikeye karfl› milletin, cemiyetin güvenli¤i söz konusudur. Milli güvenli¤i sa¤layan vas›ta ordu, sosyal güvenli¤i sa¤layan vas›ta ise sosyal sigorta vs’dir. Birinde tehlike, mahiyeti itibar›yla siyasidir. Ancak bir siyasi tehlikeyi sosyal güvenlik tehlikelerinden ay›rt etmeye pek imkan yoktur. Sosyal güvenlik tehlikeleri tabidirler, evrenseldirler ve insan hayat› var oldukça mevcutturlar: siyasi tehlikede befler tarihine ve dünyan›n bugünkü durumuna bir göz at›l›rsa tabii hâle gelmifltir, evrenseldir ve bütün ütopik görüfl ve temennilere ra¤men insan hayat› var oldukça flu veya bu flekilde mevcut olacakt›r. Harpsiz bir dünya insano¤lunun sefalet pahas›na ra¤men, henüz tam olarak gerçeklefltirmeyi göze alamad›¤› bir hayat durumundad›r. Bugün d›fl güvenli¤in milletlere maliyeti sosyal güvenli¤in maliyetinden daha az de¤ildir. Milli güvenlik, flüphesiz, sadece d›fl tehlikeler için söz konusu de¤ildir. ‹ç tehlikelere karfl› da güvenlik; huzurlu bir cemiyet hayat›, adalete dayal› bir befleri münasebetler düzeni için gereklidir. Bunun temini için de jandarma, polis, adliye cihaz› gibi çeflitli vas›talar daima görev bafl›nda olmak zorundad›r. Asl›nda, d›fl tehlikelerin, iç tehlikelere daha çok yans›d›¤›, günümüzde, pek çok hadise, iç güvenlik meselesi olarak ortaya ç›kmakta, fakat d›fl güvenli¤i de ilgilendirmektedir. Bu aç›dan bak›l›nca, Milli güvenlik, dünyadaki k›t kaynaklar sebebiyle, iç kaynaklar›n, her türlü aç›k veya gizli d›fl tasalluttan korunmas› meselesidir. Milletlerin aralar›ndaki bütün s›cak veya so¤uk ve hatta normal münasebetler, milli ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› ve dünya üretiminden ve kaynaklar›ndan milli pay›n ayr›lmas› mücadelesidir. Bu konuda kitlelere en insani olarak gösterilen fikir ve doktrinler, bunlar› yaymak isteyen her seviyedeki teflkilat›n elinde milli pay› art›rman›n vas›tas› olmakta ve bu maksatla kullan›lmaktad›r. Milli güvenli¤in kaybedildi¤i bir ülkede sosyal güvenlikten bahsedilemez. Bütün kutsal de¤erlerin çi¤nendi¤i, düflman kuvvetlerinin kol gezdi¤i, her türlü kayna¤›n d›fla aktar›ld›¤› bir ülkede, sosyal güvenlik elbette hayal olur. Çünkü, insanca yaflamak, hür bir toplumun üyesi olmaya ba¤l›d›r. Bu sebeple bu durumda herkesin gücünü, bu güç hangi çeflitten olursa olsun, hür toplumun kurulmas›na harcamas› gerekir. Böyle ol- Sosyal Devlet de hastal›kl› SSK bütçesi, 1992’ye kadar fazla verir, fazlal›k kuruldu¤u günden beri aç›ks›z gün geçirmeyen Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤›n›n aç›klar›n› karfl›lard›. 1992’de SSK’da aç›k vermeye bafllay›nca, devlet bütçesinden para ç›kmaya bafllad›. Yani 1992’de sosyal devlet olmaya bafllad›k. Genel olarak sosyal devlet, genel bütçesinden sosyal güvenlik ve sosyal yard›m kurumlar›na çok para ay›ran devlettir. Ço¤unlukla da genel bütçeye zenginler para verir ama ülkemizde maalesef böyle de¤il. Genel bütçeye zenginlerin verdi¤i rakam % 10 kadar. Bütçenin % 90’› fakirlerden, asgari ücretlilerden, memurlardan al›nan direkt ve endirekt vergilerden olufluyor. Sosyal güvenlik sistemimiz aç›k verse de biz gerçek anlamda sosyal devlet de¤iliz, fakirlerden ald›¤›m›z vergilerle oluflturdu¤umuz genel bütçemizden, yine fakirlere para aktard›¤›m›z sosyal güvenlik bütçesine transfer ediyoruz. IMF “Fakirden al›p, Zengine Verin” Diyor Dünya Bankas›, IMF ve OECD gibi uluslararas› sermaye kurulufllar› ise sosyal güvenlik bütçesinin aç›k vermesini istemiyorlar. Fakirlerden ald›¤›m›z vergilerle oluflturdu¤umuz genel bütçemizden fakirlere para aktar›lmas›n› istemiyorlar. “Bütçeden zenginlere para verin” diyorlar. Kaynak: Ali Tezel, Habertürk, 21 Mart Çarflamba. ”
    • 28 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› makla beraber, flüphesiz, tehlikelere maruz kalanlar›n bu tehlikelerin zararlar›ndan kurtar›lmas›, fertlerin ve ailelerin bafll›ca görevi olmaya devam edecektir. Milli güvenlik ile sosyal güvenlik aras›nda, tehlikenin cemiyete etkisi aç›s›ndan oldu¤u gibi, bir tekerrürü ve meydana ç›k›fl› bak›m›ndan fark vard›r. Tehlike olarak harp, al›nan cayd›r›c› tedbirlerle, hiç olmayabilir. Fakat al›nan bütün tedbirlere ra¤men, insan›n ömrü varsa, ihtiyarlamamas› mümkün de¤ildir, hastalanmamas› çok az bir ihtimaldir... Sosyal güvenlik tehlikelerini ileride ayr› ayr› ele ald›¤›m›z zaman konu daha iyi anlafl›lacakt›r. fiimdilik, milli güvenlik ile sosyal güvenli¤in ayr› ayr› devlet hizmetleri oldu¤unu, benzerlikleri ne derece olursa olsun, devletin bu hizmetleri birbirine kar›flt›rmadan, ayr› fonksiyonlar olarak ele al›p, düzenlemesi icap etti¤ini söylemeliyiz. Kaynak: Turan Yazgan (1992), ‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik, Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf› Yay›n›, ‹stanbul, s.20-21. 1. a 2. d 3. c 4. b 5. e 6. a 7. c 8. b 9. d 10. a Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenlik Kavram›yla Benzer Kavramlar” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlaflma Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›m Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigorta Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenlikle ‹lgili Kavramlar” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Politika Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Sosyal Önemi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in ‹lgili Oldu¤u Bilim Dallar› bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Ça¤dafl Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Ça¤dafl Anlamda Sosyal Güvenlik Bak›m›ndan” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n.
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) 29 S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sosyal güvenlik genel olarak kaynaklar›n etkin da¤›t›m› sorunu olarak ifade edilmektedir. Bu nedenle sosyal güvenli¤i sa¤lamakla yükümlü olan kurumlar›n yeterli kayna¤a sahip olmas›, kaynak da¤›t›m›n›n etkin olmas› için önem tafl›maktad›r. Sosyal güvenlik sisteminden yararlanma genellikle bireysel hak olarak ifade edilmekte ve bireyler bu haklara ya önceden ödedikleri ücretlerle sahip olmakta ya da do¤rudan devlet taraf›ndan kendilerine yard›m da yap›labilmektedir. Buna göre, sosyal güvenli¤in finansman›n›n devlet ve bireylerce yap›ld›¤›n› söylemek mümkündür. De¤iflen ekonomik ve sosyal koflullar da mevcut sosyal güvenlik sistemlerini belirgin bir flekilde etkilemekte ve baz› reform çal›flmalar›na gidilmesini gerekli k›lmaktad›r. Özellikle iflsiz say›s›ndaki art›fl, emeklilerin say›s›, bozulan aktifpasif nüfus dengesi, ölüm oranlar›n›n azalmas› ya da artan yaflam süresi ve aile yap›s›nda meydana gelen de¤ifliklikler sosyal güvenlik alan›nda yeni düzenlemelerin yap›lmas›n› zorunlu hâle getirmektedir. S›ra Sizde 4 Refah devleti sosyal refah›n (social welfare) sa¤lanmas› ve refah›n gelifltirilmesi için katk› ve destek sa¤lamay› üstlenir. Refah devleti; birey ve ailelere asgari bir gelir garantisi sa¤lanmas›, kiflilerin sosyal risklerle mücadelesine destek olmas› ve vatandafllar›n tümüne en iyi yaflama standartlar›n›n sa¤lanmas›n› gaye edinir. Refah devleti gelecek için güven duygusunu korur. Refah devletinden beklenenler her devlette farkl›laflabilmektedir. Adil gelir da¤›l›m›n›n sa¤lanmas›, korunmaya muhtaç grup ve s›n›flar› koruyan, istihdam, e¤itim, sa¤l›k, konut gibi toplumun ihtiyaçlar›n› karfl›lamaya yönelik politikalar üreten devlettir. Bütün vatandafllara iyi bir yaflama standard›n›n sa¤lanmas›n› hedef al›r. Refah devleti ekonomik ve sosyal bak›m›ndan güçsüz kesimlere daha fazla destek sa¤lamay› hedef alan devlettir. Refah devleti, müdahalece, tanzim edici ve gelirin yeniden da¤›t›m›n› sa¤layan devlettir. Refah devleti, sosyal güvenli¤in sa¤lanmas›n› olmazsa olmaz nitelikte görev kabul eden devlettir. S›ra Sizde 2 Sosyal yard›m, sosyal hizmetin uygulama alanlar›ndan sadece biridir. Bir di¤er ifadeyle sosyal hizmet sosyal yard›mlar› kapsamaktad›r. Bir di¤er farkl›l›k ise muhtaçl›k durumudur. Sosyal yard›mda esas olan maddi muhtaçl›k iken; sosyal hizmetlerde ise bireylerin yeterli bir gelire sahip olup olmad›¤›na bak›lmaks›z›n ihtiyaç duyduklar› hizmet sa¤lanmaktad›r. Buna ba¤l› olarak bir di¤er farkl›l›k ise sosyal yard›mlar›n genellikle nakdi olarak yap›lmas›, sosyal hizmetin ise hizmet olarak sunulmas›d›r. S›ra Sizde 5 Sosyal güvenlik sistemi, iktisadi bak›mdan bir gelir garantisi sistemi oldu¤u için insanlar iktisadi faaliyetlerine de daha emniyetli bir biçimde giriflirler. Sosyal güvenli¤in, iktisadi bak›mdan da birtak›m fonksiyonlar› mevcuttur. Nitekim, sosyal güvenlik sistemleri iktisadi bak›mdan tasarrufa katk› sa¤lad›¤› gibi yat›r›mlar, tüketim seviyesi ve iktisadi istikrar› sa¤lama fonksiyonlar› da vard›r. Sosyal güvenlik sistemi, ister kamu isterse özel nitelikli sosyal güvenlik sistemleri olsun özünde bir tasarruf sistemidir. Ayr›ca sosyal güvenlik bir gelir garantisi sa¤lar. Bu gelir garantisi tüketimin sürdürülmesine de katk› sa¤lar. S›ra Sizde 3 Sosyal yard›m› sosyal sigortadan ay›ran en temel fark, muhtaç durumda olan bireylerin k›sa bir zamanda kendi kendilerine yeter bir hâl edinmelerinin sa¤lanmas›d›r. Ayr›ca sosyal yard›mlar vergilerle finanse edilmekte ve karfl›l›ks›zl›k ilkesine dayanmaktad›r. Sosyal sigortada ise sigortadan yararlanan prim ödeme yoluyla sosyal sigortan›n finansman›na kat›lmak zorundad›r. Sosyal yard›mlarda bir muhtaçl›k durumunun olmas› söz konusuyken sosyal sigortada karfl›lafl›lmas› muhtemel risklere karfl› bir güvence sa¤lanmaktad›r. Son bir farkl›l›k ise sosyal sigortalara bireylerin kat›l›m›n›n zorunlu olmas›d›r.
    • 30 Sosyal Güvenlik Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 6 ‹fl hukuku ile sosyal güvenlik hukuku aras›ndaki iliflki, ifl hukukunun do¤ufluna kadar gider. Sanayi ‹htilali sonucunda oraya ç›kan iflçi kitlesinin ifl kazalar›, meslek hastal›klar›, sakatl›k, hastal›k, yafll›l›k, ölüm ve iflsizlik gibi risklere karfl› korunma ihtiyac› sosyal güvenlik kavram›n›n yeniden düflünülmesine ve ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin kurulmas›na etken olmufltur. ‹lk sosyal sigortalar ba¤›ml› çal›flanlar; özellikle de iflçiler bak›m›ndan söz konusu olmufltur. fiu hâlde ifl hukuku sosyal güvenlik hukukunun do¤uflunda ve geliflmesinde etkili olmufltur denilebilir. ‹fl hukuku ve sosyal güvenlik hukuku günümüzde ayr› hukuk alanlar› olma durumuna gelmifl olmas›na ra¤men pek çok alandaki ortak konular› itibar›yla birbirleri ile bütünüyle ayr› iki hukuk alan› olarak da görülmemektedirler. S›ra Sizde 7 18. yüzy›lda bafllay›p 19. yüzy›lda da etkilerini göstermeye devam eden Sanayi Devrimi köylerden kentlere geçifli h›zland›rm›fl ve fabrika çevrelerinde büyük iflçi kitlelerinin oluflmas›na neden olmufltur. Kalabal›k iflçi kitlesi ve sanayileflmenin henüz tamamlanmam›fl olmas› büyük iflçi kitlelerinin olumsuz çal›flma ve yaflam koflullar› alt›nda çeflitli sosyo-ekonomik sorunlarla karfl› karfl›ya kalmas›na neden olmufltur. Sonunda sanayileflmenin gelifliminin daha h›zl› oldu¤u Almanya’da 1874 ekonomik krizinin bafllamas› ile fabrikalar›n kapanmas› iflsizlik sorununu gündeme getirmifltir. ‹flsizlik nedeniyle geliri azalan ya da tamamen kesilen iflçiler sendika örgütlenmeleri etraf›nda toplanmaya bafllam›flt›r. Dönemin fiansölyesi Bismark 1877 seçimlerinde toplumda dengesizli¤e neden olan sorunlar› çözüm olucu bir müdahale arac›n›n gerekli oldu¤una de¤inmifl ve bu kapsamda “sosyal program” ad›n› verdi¤i bir program haz›rlam›flt›r. Haz›rlanan sosyal program gere¤i, 15 Haziran 1883’te Hastal›k Sigortas›, 6 Temmuz 1884’te ‹fl Kazas› Sigortas› ve 22 Haziran 1889’da Yafll›l›k Sigortas› Kanunlar› kabul edilmifltir. Bu Kanunlarla sosyal sigorta ilk kez Almanya’da söz konusu olmufltur. Aktay, A. Nizamettin - Kadir Ar›c› - E. Tuncay Kaplan/Senyen (2011). ‹fl Hukuku, 4. Bask›, Ankara. Alper, Yusuf (2009). Sosyal Güvenlik Teorisi (Ders Notlar›), Bursa. Alper, Yusuf - Tatl›o¤lu, ‹smail (Çev.) (1994). 21.Yüzy›la Do¤ru Sosyal Güvenlik, Bursa. Altan, Ömer Zühtü. (2006). Sosyal Politika Dersleri, Eskiflehir. Ar›c›, Kadir (1986). “Beveridge Plan›”, Gazi Üniversitesi ‹‹BF Dergisi, C.2., Sa.1-2. Bever›dge, William (1958). Social Insurance And Allied Services, Her Majesty’s Stationary Office, Reprinted, London. Birkan, Selahattin (1969). Dünyada Sosyal Güvenlik Ekonomisi, Dizer Konca Matbaas›, ‹stanbul. Çelik, Abdülhalim (2002). Küreselleflme Sürecinde Sosyal Güvenlik Sistemlerinin Dönüflümü ve Türkiye, Ankara. Demirbilek, Sevda (2005). Sosyal Güvenlik Sosyolojisi, ‹stanbul. Dilik, Sait (1991). Sosyal Güvenlik, Kamu-‹fl, Ankara. Friedlander, Walter A. (Çev. Resan Taflç›o¤lu) (1966). Sosyal Refah Hizmetine Bafllang›ç, fienyuva Matbaas›, Ankara. Güzel, Ali - Ali R›za Okur - Nurflen Caniklio¤lu (2010). Sosyal Güvenlik Hukuku, 13.Bas› ‹stanbul. Kessler, Gerhard (Çev. Orhan Tuna) (1945). ‹çtimai Siyaset, ‹stanbul. Koç, Muzaffer (2005). Sosyal Güvenlik Sisteminin Tarihi Geliflimi ve Türk Sosyal Güvenlik Sistemi, Malatya. Korkusuz, Refik - Suat U¤ur (2010). Sosyal Güvenlik Hukukuna Girifl, Bursa. Mollamahmuto¤lu, Hamdi - Muhittin Astarl› (2011). ‹fl Hukuku, Ankara. Özbek, Nadir (2006). Cumhuriyet Türkiye’sinde Sosyal Güvenlik ve Sosyal Politikalar, Tarih Vakf›, ‹stanbul. Özdemir, Süleyman (2007). Küreselleflme Sürecinde Refah Devleti, ‹TO Yay›n› No.2007/57, 2. Bas›, ‹stanbul. Richarson, Henry (1970). ‹ktisadi ve Mali Aç›dan Sosyal Güvenlik, ‹stanbul. Seyyar, Ali (2005). Sosyal Güvenlik Terimleri, Papatya Yay›nlar›, ‹stanbul.
    • 1. Ünite - Genel Olarak Sosyal Güvenlik (Kavram-Amac›-Konusu ve Tarihî Geliflimi) Sosyal, Mümtaz. 100 Soruda Anayasan›n Anlam›, ‹stanbul 1974., s. 178). Süzek, Sarper (2008). ‹fl Hukuku, ‹stanbul. fiakar, Müjdat (2011). Sosyal Sigortalar Uygulamas›, 10.Bask›, ‹stanbul. Talas, Cahit (1981). Toplumsal Politikaya Girifl, Ankara. Tokol, Aysen - Yusuf Alper (2011). Sosyal Politika, Bursa. Tuna, Orhan - Nevzat Yalç›ntafl (1981). Sosyal Siyaset, ‹stanbul. Tuncay, A. Can - Ömer Ekmekçi (2011). Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, 14.Bas›, ‹stanbul. Uflan, Fatih (2009). Türk Sosyal Güvenlik Hukukunun Temel Esaslar›, Ankara. 31
    • 2 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenlikte tehlike kavram›n› tan›mlayabilecek, Sosyal güvenli¤in hangi tehlikeleri kapsad›¤›n› anlatabilecek, Tehlikelerin sosyal güvenlik ihtiyac› do¤uran sonuçlar›n› de¤erlendirebilecek, Tehlikelerle mücadele ve sosyal güvenlik iliflkisini kurabilecek, ‹ktisadi geliflme seviyesi ve sosyal riskler aras›ndaki iliflkiyi anlatabilecek, Sosyal risklerle ilgili de¤iflikliklerin sosyal güvenli¤e yönelik etkilerini tart›flabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • Sosyal Güvenlik Riski Hastal›k Sakatl›k Yafll›l›k Ölüm • • • • ‹flsizlik Evlenme Do¤um Sosyo-ekonomik Risk ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) • G‹R‹fi • SOSYAL GÜVENL‹KTE TEHL‹KE KAVRAMI • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLAN TEHL‹KELER‹N ÇEfi‹TLER‹ • TEHL‹KELERLE MÜCADELE VE SOSYAL GÜVENL‹K • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLARAK TEHL‹KELER VE GELECEK
    • Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) G‹R‹fi Sosyal güvenlik, insanlar›n karfl›laflmas› mutlak ya da muhtemel birtak›m tehlikelerin sonuçlar›na karfl› tedbir almay› konu al›r. Al›nan tedbir risklerin ortaya ç›karaca¤›; gelir azalmas› ya da gider art›fl› veya gelir kesilmesine karfl› gelir güvenli¤inin sa¤lanmas›d›r. Bu suretle insanlar muhtaçl›k riskine karfl› korkudan kurtulmufl olurlar. Sosyal güvenlik sistemi bu gelir güvenli¤ini sa¤lamak amac›yla kurulmufl bir sistemdir. Sosyal güvenlik sistemleri bak›m›ndan en önemli sorun hangi risklere karfl› sosyal güvenlik garantisi sa¤lanaca¤› sorusudur. Hangi riskler sosyal güvenlik bak›m›ndan risk say›lacakt›r? Bir riskin sosyal güvenlik riski say›labilmesi için hangi özelliklere sahip olmas› gerekir? Bu ünitede bu sorular›n cevaplar› üzerinde durulacakt›r. SOSYAL GÜVENL‹KTE TEHL‹KE KAVRAMI Risk, Türkçede tehlike karfl›l›¤› kullan›lan bir kelimedir. Her tehlike sosyal güvenlik aç›s›ndan bir risk say›lmaz. Bir tehlikenin risk say›labilmesi ve sosyal güvenlik konusu olan tehlike olarak kabul edilmesi için baz› özelliklere sahip olmas› gerekir. Çok do¤rudan bir tarifini yapmak gerekirse sosyal güvenli¤in konusu olan riskler; sosyal bir varl›k olan insan›n toplum içinde yaflamaktan ve yarat›l›fl›ndan kaynaklanan tehlikelerdir. Ancak, her tehlike sosyal güvenli¤in konusu olamaz. Bir tehlikenin sosyal güvenli¤in konusu olabilmesi için baz› nitelikler tafl›mas› gerekir (Çubuk, 1982: 4-12). Bu nitelikler flu flekilde s›ralanabilir: Günlük yaflamda karfl›lafl›labilecek bir tehlikenin sosyal güvenli¤in konusu olabilmesi için SIRA S‹ZDE sizce hangi niteliklere sahip olmas› gerekir? DÜfiÜNEL‹M (i) Tehlikelerin hedefi insan olmal›d›r Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlike insana yönelik bir tehlike olmal›d›r. TehS O R U likenin do¤rudan hedefi insan de¤il ise bu tehlike sosyal güvenli¤in konusu olan tehlike olarak nitelendirilemez. Nitekim, kiflinin mal varl›¤›na yönelik tehlikeler dar ve teknik anlamda sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler aras›nda say›laD‹KKAT maz. Dar anlamda tehlike kifliye yönelik olmal› ve kiflinin ya çal›flma gücünde azalma yahut da çal›flma gücünü yok etme gibi bir sonucu olmal›d›r. Mesela hastal›k, SIRA S‹ZDE yafll›l›k, sakatl›k çal›flma gücünde azalma yahut da kifliyi çal›flamaz hâle getiren tehlikelerdir. Özellikle sosyo-ekonomik geliflmelere ba¤l› olarak kifliye yönelik ol- 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Kiflinin mal varl›¤›na yönelik tehlikeler, sosyal güvenlik S tehlikesi de¤ildir. O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
    • 34 Sosyal Güvenlik ma unsurunda kapsam genifllemesi olmufltur. Dolay›s› ile mesela konuta yönelik bir olay e¤er konutu kullan›lamaz hâle getirmifl ise bu kifli bak›m›ndan önemli bir tehlike niteli¤ini alm›fl demektir. Pek tabidir ki sosyal güvenli¤in karfl›lad›¤› tehlikeler zaman içinde genifllemifl ve dar anlamda tehlike olmayan baz› riskler sosyal güvenlik tehlikesi olarak kabul edilmeye bafllanm›flt›r. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik bir gelir garantisi sistemidir. Tehlikenin önlenmesini de¤il tehlikenin sonuçlar›na karfl› tedbir al›nmas›n› öngörür. (ii)Tehlikelerle karfl›lafl›ld›¤›nda ekonomik bak›mdan gelir azalmas›, gider art›fl›, gelir kesilmesi gibi anlaml› bir ya da birçok sonuç (zarar) ortaya ç›kmal›d›r. Ça¤dafl anlamda sosyal güvenlik bir gelir garanti sistemidir. Tehlikenin önlenmesini de¤il tehlikenin sonuçlar›na karfl› tedbir al›nmas›n› öngörür. Dolay›s› ile sosyal güvenlik bak›m›ndan bir tehlikenin tehlike olarak kabul edilebilmesi için kifliye yönelik olmas› yetmez. Kifli bu tehlike ile karfl›laflt›¤›nda tehlike kiflinin gelir gider dengesini bozan etkiler ve sonuçlar do¤urmal›d›r. Bir tehlike ortaya ç›kt›¤›nda e¤er kiflinin gelir gider dengesini hiç etkilememekte ise o tehlikenin tehlike olarak nitelendirilmesi söz konusu olamaz. fiu hâlde sosyal güvenli¤in konusu olabilmesi için bir tehlikenin ortaya ç›kt›¤›nda kiflide gelir azalmas›, gider art›fl› ya da gelir kesilmesi gibi bir ekonomik sonucu olmal›d›r. Mesela hastal›k bu anlamda çok tipik bir sosyal güvenlik tehlikesidir. Hastalanan kimse hastal›¤›n durumuna göre daha az çal›fl›r hale gelebilir. Hastalanan iflçi mesela fazla çal›flma yapamaz duruma düflebilir. Bu onun gelirinin azalmas› sonucunu do¤urur. Hastal›k kifliyi bütünü ile çal›flamaz duruma da düflürebilir. Yatakl› tedaviye ihtiyaç duyulan hastal›k halinde oldu¤u gibi. Bu durumda hastalanan kimse için gelir kesilmesi söz konusu olur. Hastalanan kiflinin tedaviye ihtiyac› olacakt›r. Hastal›¤›n›n tetkiki, teflhisi ve tedavisi ise kifli bak›m›ndan gider art›fl› yaratan bir durumdur. fiu hâlde hastal›k bir tehlike olarak hem gelir azalmas›/kesilmesi hem de gider art›fl› yaratan bir tehlike olarak sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler aras›nda yer al›r. (iii) Tehlikeler mutlak ve/veya muhtemel nitelikte olmal›d›r. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin bir baflka özelli¤i tehlikelerin ya mutlak ya da muhtemel nitelikli olmalar›d›r. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin baz›lar› ile kifliler mutlaka karfl› karfl›ya gelirler. Mesela ölüm bu flekilde bir tehlikedir. ‹nsan ölümlü bir varl›kt›r. Her insan do¤ar, yaflar ve ölür. Dolay›s› ile ölüm kifliler için mutlak bir tehlikedir. Ancak, ne zaman olaca¤› kifliden kifliye farkl›d›r ve önceden bilinemez. Baz› tehlikeler vard›r ki bu tehlikeler muhtemel tehlikelerdir. Hastal›k, sakatl›k, yafll›l›k tehlikeleri muhtemel tehlikelerdir. Hayat›n›n sonuna kadar hastalanmayan kimseler olabilece¤i gibi baz› kifliler hayat›n›n sonuna kadar sakatlanmayabilirler de. Keza yafll›l›k da muhtemel bir tehlikedir. Yafll›l›k yafl›na ulaflmadan bu dünyadan çeflitli nedenlere ba¤l› olarak ayr›lan kimseler vard›r. Genç yaflta ölenler bak›m›ndan yafll›l›k tehlikesinden söz edilemeyecektir. Her tehlike sosyal güvenli¤in konusu olamaz. (iv) Tehlikenin ortaya ç›kma zaman› belirsiz olmal›d›r. Tehlikenin ay›rt edici özelli¤i gerçekleflme zaman›n›n belirsiz olmas›d›r. Kifli hayatta pek çok tehlike ile karfl› karfl›ya kalabilir. Kiflilerin karfl›laflabilece¤i tehlikeler s›n›rs›zd›r. Bu tehlikelerden ancak baz›lar› sosyal güvenli¤in konusu olabilir. Fakat her tehlike için ortak özellik, tehlikenin gerçekleflme zaman›n›n bilinememesidir. Zaman›n belirsizli¤i, tehlikenin önemini daha da art›r›r. Kifli hiç düflünmedi¤i bir zamanda bu tehlike ile karfl› karfl›ya kalabilir. Onun için kiflinin bu tehlikelere karfl› sürekli haz›rl›kl› olmas› önerilir. Aksi takdirde kifli çok güç durumlarla karfl› karfl›ya kalabilir.
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) Yukar›da say›lan özelliklere sahip tehlikeler sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerdir. Sosyal güvenlik tehlikeleri (riskleri) denildi¤inde anlafl›lmas› gereken bu nitelikleri bar›nd›ran tehlikelerdir (Yazgan, 1977: 3 vd). Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler, her zaman korku veren, olumsuz sonuçlar do¤uran olaylar olarak görülemez. Örne¤in çocuk sahibi olmak gibi insana mutluluk veren ve insan› sevince bo¤an baz› olaylar, sosyal güvenlik bak›m›ndan gider art›fl›na yol açmas› ve aile bütçesinin dengesini bozmas› yönü ile sosyal güvenlik bak›m›ndan bir tehlike say›l›r. Sosyal güvenlik bak›m›ndan tehlikenin mutlak olmas› da flart de¤ildir. Gerçekleflmesi muhtemel olan tehlikeler de vard›r. Hastal›k gibi baz› tehlikeler vard›r ki baz› insanlar hiç hasta olmayabilirler. Ancak bir tehlikenin sosyal güvenlik konusu olmas› için kifliye yönelik olmas› ve kiflide gelir-gider dengesini bozan bir sonucu olmas› önemlidir. Sosyal güvenlikte ilk dönemlerde riskler kifliyi çal›flmaktan ve gelir elde etmekten uzaklaflt›ran tehlikelerle s›n›rl› iken daha sonra sosyal güvenlikte tehlike kavram›n›n kapsam› genifllemifltir. Sonuç olarak sosyal güvenli¤in konusu olan tehlike kavram›; gerçekleflmesi muhtemel ve/veya mutlak olan ancak ne zaman gerçekleflece¤i belirli olmayan; gerçekleflti¤inde kiflide gelir kesilmesi, gelir azalmas› ya da gider art›fl› veya bunlar›n bir ya da birkaç›na yol açan ekonomik sonuçlar› olan tehlikeleri ifade eder. 35 Çocuk sahibi olma, mutluluk veren ancak gider art›fl›na yol açt›¤› için bir sosyal güvenlik tehlikesidir. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLAN TEHL‹KELER‹N ÇEfi‹TLER‹ Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler nas›l s›n›fland›r›labilir? Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler nelerdir? Bir ayr›ma göre, sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler niteliklerine göre ve sonuçlar›na göre de s›n›fland›r›labilmektedir. • Niteliklerine göre tehlikeler (i) Fizyolojik tehlikeler, (ii) Sosyo-ekonomik tehlikeler • Sonuçlar›na göre tehlikeler (i) Gelir azalmas›na yol açan tehlikeler, (ii) Gelir kesilmesine yol açan tehlikeler, (iii) Gider art›fl›na yol açan tehlikeler (Yazgan, 1977: 16-24). Bir baflka ayr›ma göre, sosyal güvenli¤in konusu olan risklerin (tehlikelerin) mesleki riskler, fizyolojik riskler ve sosyo-ekonomik riskler olarak da s›n›fland›r›ld›¤› görülmektedir (Tuncay ve Ekmekçi, 2011: 7-9). Tabiat olaylar›n›n sosyal güvenlik bak›m›ndan bir risk olup olmad›¤› tart›fl›labilir. Yang›n, deprem, sel bask›n›, heyelan gibi olaylar e¤er insana yönelik olarak gerçekleflir ise elbette bir sosyal güvenlik riski olarak kabul edilebilir. Tabiat olaylar› sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin ortaya ç›kmas›na yol açan olaylar olarak ortaya da ç›kabilirler. Kiflilerin ölümü, yaralanmas›, sakatlanmas› gibi. Do¤al tehlikeler olarak adland›r›lan tabiat olaylar› kiflilerde özellikle mala yönelik zararlar› ile de gider art›fllar›na ya da gelir kesilmesine yol açabilirler. Kifliler bu tabiat olaylar›na karfl› hem sosyal güvenlik sistemi içinde hem de özellikle özel sigorta yolu ile sosyal güvenlik sa¤lamaya çal›flmaktad›rlar. Günümüzde kamu sosyal güvenlik sistemleri sel, deprem, yang›n gibi risklere sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler aras›nda yer vermemektedir. Ancak devletler bu tehlikelere karfl› kamu yard›mlar› ile kiflilere destek olmaya çal›flmaktad›r. Özellikle sanayileflme süreci içinde çevre kirlenmesi önemli bir risk hâline gelmifl bulunmaktad›r. Ülkeler ileride bu tehlikeleri de sosyal güvenlik sistemleri içerisinde bir risk olarak kabul etme durumunda kalabileceklerdir. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler niteliklerine ve sonuçlar›na göre iki gruptur.
    • 36 Sosyal Güvenlik Niteliklerine Göre Tehlikeler Niteliklerine göre tehlikeler; fizyolojik tehlikeler ve sosyo-ekonomik tehlikeler olarak iki ayr› grupta toplanmaktad›r. Fizyolojik Tehlikeler Fizyolojik tehlikeler insan›n canl› olarak yarat›lmas›ndan kaynaklan›r. Fizyolojik tehlikeler, insan›n canl› yarat›lm›fl olmas›ndan kaynaklanan tehlikelerdir. Canl› bir varl›k olan insan bu canl›l›¤›n› koruyabilmek için uygun flartlarda beslenmek, giyinmek, bar›nmak ihtiyac›n› duyar. Bu ihtiyaçlar›n› karfl›layamad›¤›nda ise her canl›n›n karfl› karfl›ya kalabildi¤i birtak›m tehlikelerle karfl› karfl›ya kal›r. ‹flte fizyolojik tehlikeler kiflinin bedenî ve ruhi durumunu bozan ve kiflinin çal›flma ve kazanma gücünü geçici ya da sürekli olarak kaybetmesine yol açan tehlikelerdir. Kifli bu tehlikelerle karfl›laflt›¤›nda gelir azalmas› ve/veya kesilmesi ile karfl›laflabildi¤i gibi ayr›ca gider art›fllar› ile de karfl›laflabilir. Fizyolojik tehlikeler insan bünyesinden ve canl› bir organizma olarak yarat›lm›fl olmas›ndan kaynaklanan tehlikelerdir. ‹nsan do¤as› birtak›m tehlikelerin hem nedeni hem de kayna¤›d›r. Fizyolojik tehlikeler, gerçekleflmesi muhtemel tehlikelerdir. Hastalanmadan ya da sakatlanmadan ömür süren insanlar olabildi¤i gibi, yafllanmadan ömrünü tamamlayan kimseler de olabilir. Fizyolojik tehlikeleri hastal›k, sakatl›k, yafll›l›k ve do¤um olarak s›ralamak mümkündür. Hastal›k Hastal›k, insanlar›n en s›k karfl›laflt›klar› fizyolojik bir tehlikedir ve bir sosyal güvenlik riskinde bulunmas› gereken bütün nitelikler hastal›k riskinde bulunur. Fizyolojik tehlikelerin bafl›nda hastal›k gelir. Hastal›¤›n tam bir tan›m›n› yapmak mümkün de¤ildir. Dünya Sa¤l›k Örgütü dahi hastal›k tan›m›n› sa¤l›k tan›m›ndan yola ç›karak yapma yolunu seçmifltir. Buna göre sa¤l›k, kifli için bedenî ve ruhi bak›mdan iyi olma hâlidir. fiu hâlde kifli bedenî ve ruhi bak›mdan en iyi olma halinden uzaklaflt›¤› her durumda hasta demektir. Kiflinin organizmas›nda birtak›m de¤ifliklikler meydana gelir ve bu de¤ifliklikler sonucu organizma görevini tam olarak yapamaz hâle gelir. ‹flte ister bedenî ister ruhi bak›mdan vücudumuzun sa¤l›kl› olmama durumu hastal›kl› olma olarak tan›mlan›r. Canl› bir organizma olan insan bedeni her daim hastal›k riski ile karfl› karfl›ya bulunmaktad›r. Kimin ne zaman ve nas›l hasta olaca¤›n› tam olarak bilmek mümkün de¤ildir. Hastal›k sosyal güvenlik bak›m›ndan fizyolojik bir risktir. Hastal›k en tipik sosyal güvenlik risklerinden birisidir. Hastal›k zaman› belirsiz, muhtemel bir tehlikedir. Kifliye yöneliktir. Kiflinin çal›flma ve kazanma gücünü olumsuz etkiler. Hastalanan insan riskin bütün iktisadi sonuçlar›yla karfl›lafl›r. Hastalanan kiflinin çal›flma gücünde azalma olmas› sonucunda gelir elde etme gücü de azal›r ve sonuçta kifli gelir azalmas› ile karfl› karfl›ya kal›r. Çal›flamaz duruma gelen hasta kifli ise gelir kesilmesiyle karfl›lafl›r. Ayr›ca hastalanan kiflinin tedavi olma ihtiyac› vard›r. Bunun anlam› tedavi nedeniyle beklemedi¤i bir anda harcama yapmak demektir. Hastalanan kifli hastal›k nedeniyle gider art›fl› ile de karfl› karfl›ya kal›r. Hastal›k tehlikesi sosyal güvenlik riskleri aras›nda çok tipik bir tehlikedir. Bir sosyal güvenlik riskinde bulunmas› gereken bütün nitelikler hastal›k tehlikesinde bulunur. Hastal›k riski, ayn› anda gelir kesilmesi ve gider art›fl›na yol açan bir tehlike olarak sosyal güvenlik ihtiyac› bak›m›ndan da en fazla etkili olan bir tehlikedir. Hastal›k riski ile her an karfl›lafl›lmas› muhtemeldir. Bu riskin yaratt›¤› zararlar geçici olarak kabul edilir. Bu nedenle hastal›k tehlikesi sosyal güvenlikte k›sa vadeli riskler olarak s›n›fland›r›lan bir risktir. Hastal›¤›n tedavi edilememesi ve zarar›n sürekli hale gelmesi durumunda onu sakatl›k (malullük) riskine dönüfltürür.
    • 37 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) SIRA S‹ZDE Yaflamlar› boyunca toplumdaki tüm bireylerin karfl›laflt›klar› hastal›k tehlikesi sizce neden sosyal güvenli¤in konusudur? Sakatl›k (Malullük) DÜfiÜNEL‹M Fizyolojik tehlikelerden bir baflkas› ise sakatl›kt›r. Kazalar ya da hastal›klar sebeS O R U biyle bireyler sonradan bedenî ve ruhi bak›mlardan süreklilik gösteren baz› kay›plara u¤rarlar. Kiflide ortaya ç›kan ve süreklilik arz eden bedenî ve ruhi kay›plar, sakatl›k olarak ifade edilir. Sakatl›k do¤ufltan ortaya ç›kabilece¤i D ‹ K K daha sonra da gibi A T ortaya ç›kabilir. Bu nedenle sakatl›klar do¤ufltan sakatl›klar ve sonradan edinilmifl sakatl›klar olarak da s›n›fland›r›l›r. SIRA S‹ZDE Sakatl›klar ister do¤ufltan ister sonradan kazan›lm›fl, edinilmifl sakatl›klar olsunlar çok önemli bir sosyal güvenlik sorunudur. Sosyal sigorta tekni¤i bak›m›ndan do¤ufltan sakatl›klar bir risk olarak adland›r›lamaz. Do¤ufltan sakatl›klar da fiili AMAÇLARIMIZ bir durumla karfl›lafl›l›r. Bu kiflilerin korunmaya ve bak›ma, e¤itime ihtiyaçlar› vard›r. Sosyal güvenlik sistemi de bu sakatlar›n durum ve ihtiyaçlar›na uygun olarak onlar›n sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lar ve sosyal güvenlik flemsiyesiPalt›na al›r. K ‹ T A Edinilmifl sakatl›klar sosyal güvenlik bak›m›ndan bir risktir. Çünkü kifli çal›fl›rken çok çeflitli nedenlere ba¤l› olarak sakatlanabilir. Kifliler bedenî ve ruhi yeteneklerini kazalar, hastal›klar ve çeflitli nedenlerle kaybederek E L E V ‹ Zduruma düflesakat Y O N T bilirler. Dolay›s› ile sakatl›k her insan için muhtemel bir risktir. Sosyal güvenlik özellikle edinilmifl sakatl›klar› bir risk olarak ifade eder. Sakatl›k kiflinin çal›flma ve kazanma gücünde sürekli kay›plara; dolay›s› ile gelir azalma‹N ERNET s› ya da kesilmesine yol açar. Sakatlanman›n zaman› belirsizdir. TKiflinin sakatlan›p sakatlanmayaca¤› veya ne zaman sakatlanaca¤› belirsizdir. Bu nedenle, sakatl›k sosyal güvenli¤in konusu olan bir risktir. Sakatl›k riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lan›rken çeflitli yollar izlenir. Edinilmifl sakatl›klar bak›m›ndan sosyal sigorta sisteminde iki tür koruma söz konudur. Bunlardan birisi ifl kazalar› ve meslek hastal›klar› sonucu ortaya ç›kar. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar›na ba¤l› sakatl›klarda sürekli iflgöremezlik geliri ba¤lamak ve t›bbi yard›mlar yapmak suretiyle sosyal güvenlik sa¤lan›r. ‹fl kazas› ve meslek hastal›klar› d›fl›ndaki sakatl›klarda ise malullük sigortas› ile sosyal güvenlik sa¤lan›r. Malullük, nitelikli bir sakatl›k durumunu ifade eder. Sosyal sigorta terminolojisi içinde bu riske karfl› sosyal güvenlik sa¤lanabilmesi için kiflinin malul say›lmas› gerekir. Malullük hâlinde, kiflinin bir kaza ya da hastal›k nedeniyle ve sonucunda çal›flma gücünde en az %60 ve daha fazla kayba u¤ram›fl olmas› gerekir. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›¤›na ba¤l› olarak meslekte kazanma gücündeki kay›plar yerine meslekte kazanma gücünde %60 ve daha fazla kayba u¤ram›fl olmas› da malul say›lmas› için yetebilmektedir. Baz› durumlarda ise mesle¤ini yapamayacak hâle gelmifl olma sonucu do¤uran sakatl›klar da malullük olarak kabul edilebilmektedir. Sakatl›k riski günümüzde önemi gün geçtikçe artan bir risktir. Zira kentleflme, sanayi ve iflyeri ortam›ndaki üretim teknolojisinde meydana gelen de¤ifliklikler nedeniyle kazalar›n artmas› (ifl kazalar›, trafik kazalar›, ev kazalar› vb.) kaza sonucu sakat kalma riskini de artt›rm›flt›r. Yafll›l›k Fizyolojik tehlikelerden bir baflkas› ise yafll›l›kt›r. Her canl› do¤ar, büyür, yafllan›r ve ölür. Asl›nda yafllanma yafl alma ifadesinin k›salt›lm›fl bir biçimidir. Her canl› için yafl alma normal bir süreçtir. Terim anlam›nda yafllanma ise yafl alma sürecinin belirli bir dönemine verilen add›r. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Do¤ufltan ortaya ç›kan sakatl›klar, sosyal sigorta tekni¤i bak›m›ndan sosyal güvenlik riski olarak kabul AMAÇLARIMIZ edilmez. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Malullük, nitelikli bir sakatl›k durumunu ifade eder ve çal›flma gücünün veya meslekte kazanma gücünün belirli oran›n üzerinde kaybedilmesi anlam›na gelir.
    • 38 Yafll›l›k muhtemel bir sosyal güvenlik riskidir ve her insan bu riskle karfl›laflmayabilir. Sosyal Güvenlik Yafllanma canl› organizmalar›n gelifliminin, hayat›n›n son safhas›na verilen add›r. Kifliler do¤ar, büyür ve yafllan›r. Yafllanma insan›n büyüme sürecinin son dönemine verilen add›r. Büyüyen ve geliflen insan bünyesi büyümenin belirli bir döneminde, yafllanma döneminde, birtak›m olumsuz geliflmelerle karfl›lafl›r. Kifli belirli bir yafla ulaflt›ktan sonra bedenî ve ruhi bak›mdan birtak›m kay›plara u¤ramaya bafllar. Yafllanma süreci olarak adland›r›lan bu süreç içerisinde gerçekleflen bedenî ve ruhi kay›plar kiflinin çal›flma ve kazanma gücünde de azalmalara, kay›plara neden olur. Yafllanma süreci, insanlarda gider art›fllar›na da neden olur. Çünkü yafllanma süreci içinde bedenî ve ruhi kay›plara u¤rayan kifliler birtak›m ihtiyaçlar›n› eskiden oldu¤unun aksine kendi bafl›na karfl›layamaz hale gelir. Yafllanma hem muhtemel hem de mutlak nitelikli bir fizyolojik risktir. Yafllanma kifli bak›m›ndan asl›nda kendisine verilen bir flanst›r. Her insan yafllanma yafl›na ulaflamaz. Yafll›l›k bu anlamda muhtemel bir risk olarak nitelendirilebilir. Kalk›nm›fl toplumlarda genellikle karfl›lafl›lan bir gerçek, nüfusun yafllanmas›d›r. Nüfusun yafllanmas› ya da toplumda yafll›lar›n toplam nüfus içindeki oran›n›n yükselmesi yafll›l›¤› çok önemli bir sorun hâline getirmektedir. Yafllanma beraberinde ekonomik ve sosyal sorunlara da kaynakl›k etmektedir. Dolay›s› ile yafllanma, yaln›zca bir sosyal güvenlik sorunu de¤ildir. Yafllanma gelecekte sanayileflme ve kalk›nma sürecinde olan bütün toplumlar için kaç›n›lmaz bir sorun olacakt›r. Do¤um Do¤um, çal›flan kad›nlar için do¤umdan önce ve sonra belirli süreler için çal›flamama halidir. Do¤um bir sosyal güvenlik riskidir. Ancak do¤umun fizyolojik nitelikli bir sosyal güvenlik riski olup olmad›¤› tart›flmal› bir konudur. Do¤um elbette fizyolojik bir olayd›r. Ancak do¤um fizyolojik bir risk say›lmayabilir. Çünkü kad›n bak›m›ndan do¤um çok normal bir beden fonksiyonudur. Bu niteli¤i itibar›yla do¤umun fizyolojik risk olma niteli¤i tart›flmal›d›r. Kad›nlar bak›m›ndan normal bir fizyolojik durum, bir bedenî fonksiyon olan do¤um baz› durumlarda bir fizyolojik risk hâline gelebilmektedir. T›pta do¤um anomalileri alarak adland›r›lan baz› durumlar ortaya ç›kabilir ki bu durumlarda kad›nlar uzun süre çal›flamaz duruma düflebilir. Bu durumlarda do¤um yapan kad›nlar t›bbi yard›m ile destek ve tedaviye ihtiyaç duyabilirler. Do¤um, kad›n aç›s›ndan birtak›m normal d›fl›l›klar ile karfl›laflmas› durumunda bir fizyolojik risk niteli¤ini alabilmektedir. Bu durumda da kad›n belirli bir süre çal›flamaz duruma gelebilmekte; ayr›ca sa¤l›¤›na yeniden kavuflmas› için tedaviye ihtiyaç duyabilmektedir. Bütün bunlar kifli bak›m›ndan gelir azalmas› ya da kesilmesi ve gider art›fl› demektir. Öte yandan çocuklar›n sa¤l›kl› olarak dünyaya gelebilmelerini sa¤lamak için hamilelik sürecinde kad›nlar›n birtak›m t›bbi kontrol ve yard›mlara ihtiyac› da olabilmektedir. Hatta bu destek ile gebelik kontrollerinin ve sa¤l›k yard›mlar›n›n yap›lmas› sa¤l›kl› çocuklara kavuflmak bak›m›ndan önem tafl›yan bir konudur. Bu yön asl›nda sosyal niteli¤i fazla olan; sakat do¤umlar› önlemeye yönelik tedbir niteli¤i de bulunan bir konudur. Ça¤dafl toplumlarda çocuklar›n sa¤l›kl› bir flekilde gelifliminin sa¤lanmas›, ana ve çocuk sa¤l›¤›n›n korunmas› bak›m›ndan do¤um öncesi ve sonras›nda do¤um yapan analara birtak›m haklar sa¤lanmaktad›r. Bunlar do¤um izni, gebelik kontrolü ve sa¤l›k merkezlerinde do¤um imkan›n›n sa¤lanmas› ve do¤um sonras› belirli bir süre izin gibi haklard›r. Bütün bu haklar, do¤umun risklerini de azaltmaya yönelik desteklerdir.
    • 39 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) Sonuç olarak do¤um çal›flan kad›nlar (anneler) bak›m›ndan gelir kesilmesi ve gider art›fl›na yol açabilen; çal›flan erkekler (babalar) bak›m›ndan ise gider art›fl›na yol açan fizyolojik bir tehlikedir. Sosyo-Ekonomik Riskler ‹nsan, toplum meydana getirme ve toplum olarak yaflama gücü ve yetene¤i olan sosyal bir varl›kt›r. Toplum içinde yaflamak ve toplumun üyesi olmak dolay›s›yla insan birtak›m risklerle karfl›lafl›r. Asl›nda bu riskler ayn› zamanda toplum hâlinde yaflamaktan kaynaklanan ihtiyaçlar ya da ihtiyaçlar›n ortaya ç›kard›¤› risklerdir. Toplum hâlinde yaflamaktan do¤an birtak›m ihtiyaçlar vard›r ki bu ihtiyaçlar›n sürekli ve düzenli olarak karfl›lanmas› gerekir. Dolay›s›yla sosyo-ekonomik nitelikli riskler, toplum hâlinde yaflamaktan kaynaklanan risklerdir. Sosyalleflme süreci, günümüzde bir ihtiyaç olmaktan öte bir zaruret hâlini alm›flt›r. Kiflinin toplum d›fl›nda kalmas› ya da toplumdan bütünüyle kopuk yaflamas› mümkün de¤ildir. Dolay›s› ile sosyo-ekonomik riskler toplum olarak yaflamaktan dolay› karfl›lanmas› mutlak ya da muhtemel nitelikli risklerdir. Sosyo-ekonomik riskler hem ekonomik hem de sosyal niteli¤i olan tehlikelerdir. Bu riskler kiflinin bir sosyal varl›k olmas›, toplum içinde yaflamas› itibar›yla bir risk say›l›rlar. Cemiyetin bireysel olmas› nedeniyle kifliler bu risklerle karfl›lafl›rlar. Bu riskler karfl›lanmas› gerekli olan risklerdir. Sosyo-ekonomik riskler zaman içinde ekonomik ve sosyal geliflmelere ba¤l› olarak çeflitlenebilir. Tar›m toplumundan sanayi toplumuna geçiflte bu riskler de¤iflmifltir. Gelecekte de sosyal geliflmeler sosyal güvenlikte günümüzde bilinmeyen baz› risklerin do¤mas›na yol açabilecek ya da günümüzde risk say›lmayan baz› durumlar sosyal güvenlik riski haline gelebilecektir. Sosyo-ekonomik nitelikli riskler toplum halinde yaflamaktan kaynaklan›r. ‹flsizlik Sosyo-ekonomik risklerin bafl›nda iflsizlik riski gelir. En yal›n anlam› ile iflsizlik; çal›flma güç, yetenek ve iste¤i var iken ve cari flartlarda ifli kabule haz›r iken ifl bulamayan kiflinin durumunu ifade eden bir kavramd›r. ‹flsizli¤in birçok çeflidi vard›r. Teknolojik iflsizlik, mevsimlik iflsizlik vs. gibi. ‹flsizlik riski ile kifli iki flekilde karfl›lafl›r. Bunlardan birisi çal›flma istek güç ve kabiliyeti var iken ifl bulamamak dolay›s› ile ortaya ç›kan iflsizliktir. ‹fl bulamamaktan kaynaklanan iflsizlik, kifli bak›m›ndan gelir elde edememek dolay›s› ile giderlerini karfl›layamayacak durumda olma yani muhtaç olma durumu yarat›r. Dolay›s› ile gelir elde edememeye dayal› muhtaçl›k riski ile karfl›laflan kiflinin sosyal güvenlik ihtiyac› do¤mufl olur. Çal›flmakta iken iflsiz kalanlar bak›m›ndan ise iflsizlik, gelir kesilmesi sonucunu do¤uran bir sosyo-ekonomik risktir (Andaç,1999:ss ve Baflterzi,1986:ss). Ça¤dafl toplumlarda ba¤›ml› çal›flanlar›n oran› çal›flanlar›n ve nüfusun büyük bir kesimini oluflturur. Piyasa ekonomisinin hakim oldu¤u ça¤dafl iktisadi sistemlerde çal›flanlar›n her an iflini kaybetme ve iflsiz kalma riskleri vard›r. Günümüzde artan rekabet flartlar› içerisinde iflsizlik her an ortaya ç›kabilir. Konjonktürel iflsizlik art›k yayg›n bir iflsizlik biçimidir. Dünya ekonomisindeki bütünleflmeler, ekonomik entegrasyonlar ve ekonomik serbestleflme politikalar›n›n sonucunda iflsizlik art›k ülke ekonomisinin bir sorunu olmaktan çoktan ç›km›flt›r. Zira dünyan›n bir köflesindeki bir iktisadi geliflme bir baflka köflede yeni ifllerin aç›lmas›na yol açabildi¤i gibi binlerce kiflinin iflsiz kalmas›na da yol açabilmektedir. Dolay›s›yla günümüzde iflsizlik ve iflsiz kalma sosyal güvenlik bak›m›ndan acil giderilmesi gereken bir sos- Günümüzde iflsizlik ve iflsiz kalma sosyal güvenlik bak›m›ndan acil olarak giderilmesi gereken bir sosyal güvenlik ihtiyac›d›r.
    • SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE 40 Sosyal Güvenlik DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M yal güvenlik ihtiyac›d›r. ‹flsizlik ça¤dafl toplumlarda mutlaka ve k›sa zamanda çare bulunmas› gereken önemli bir risktir. Bu gerçek iflsizlik riskine karfl› sosyal güvenS O R U lik sa¤lanmas›n› da daha önemli ve hayati bir konu hâline getirmifltir. Sosyal güvenlik sistemleri iflsiz kalanlara iflsizlik sigortas› yolu ile gelirlerini telafi eden birDgelirAsa¤lad›klar› gibi yeni ifl bulmalar›na yard›mc› olacak baflkaca des‹KK T tekler de sa¤lan›r. Ayr›ca iflsiz kalanlar›n sa¤l›k ve tedavi ihtiyaçlar› da karfl›lan›r (Tuna,1995: 11 vd.). SIRA S‹ZDE ‹flsizlik riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas›, özellikle ba¤›ml› çal›flanlar bak›m›ndan çok önemli sorundur. Ba¤›ml› çal›flanlar›n toplam ifl gücü içindeki oran› yükseldikçe, iflsizlikte o oranda toplum için mutlaka karfl›lanmas› gereken bir sosAMAÇLARIMIZ yal güvenlik riski olarak ortaya ç›kmaktad›r. S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ ‹flsizlik riskine T A P ayr›nt›l› bilgiye Faruk Andaç, ‹flsizlik Sigortas›, Kayseri, 1999; SüK ‹ iliflkin leyman Baflterzi, ‹flsizlik Sigortas›, Ankara, 1986 kitaplar›ndan eriflebilirsiniz. K ‹ T A P TELEV‹ZYON SIRA S‹ZDE TELEV‹ZYON 3 DÜfiÜNEL‹M BirlikteRyaflama; bir ülkenin ‹NTE NET Medeni Kanun hükümlerine göre, resmî evlilik ba¤› S O R U kurulmaks›z›n çiftlerin bir arada yaflamas›d›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE Evlenme ve çocuk sahibi olma sosyo-ekonomik bir AMAÇLARIMIZ risktir. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET SIRA S‹ZDE ‹flsizlik riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas› sizce neden önemlidir? Evlenme ve Çocuk Sahibi Olma DÜfiÜ L‹ Toplum içindeRNNEE TM ‹ N T E yaflamakta olan insanlar da nesillerini devam ettirmek ve bir aile kurmak isterler. Sosyal bak›mdan evlenme ve çocuk sahibi olma mutlaka karfl›lanmas› gerekli S O R U olan sosyal ihtiyaçt›r. Günümüzde evlenme konusunda farkl› görüfller de vard›r. Evlenmeye karfl› ç›kan ak›mlar; evlenme yerine birlikte yaflamay› savunmaktad›rlar. KAncak bütün toplumlarda büyük ço¤unluk evlenme ile ortaya ç›D‹K AT kan ailenin toplumun temeli oldu¤u; sa¤l›kl› nesillerin huzurlu bir aile ortam›nda yetiflebilece¤i konusunda görüfl birli¤i içindedirler. Bunun içindir ki devletler evlenme, aile SIRA S‹ZDE çocuk sahibi olmay› teflvik eden tedbirler almaktad›rlar. kurma ve Evlenme, yuva kurma ve çocuk sahibi olma sosyal güvenlik bak›m›ndan farkl› boyutlar›AMAÇLARIMIZ olan bir konudur. Evlenme ve çocuk sahibi olma sosyal güvenlik bak›m›ndan gider art›fllar›na yol açan durumlard›r (Ar›c›,1990: 124-144). Sosyal geliflme ile birlikte evlenmek, yuva kurmak ve çocuk sahibi olman›n maliyeti artm›flt›r. Dolay›s›yla Kevlenme ve çocuk sahibi olma da sosyo-ekonomik risklerdendir. Bu ‹ T A P ihtiyaçlar zaman›nda karfl›lanmaz ise muhtaçl›k durumu do¤ar. Evlenmenin ve çocuk sahibi olman›n toplumda yarataca¤› baflkaca sosyo-ekonomik tehlikeler de vard›r. Dolay›s›yla Otoplumun temeli olarak adland›r›lan ailenin korunmas› bak›TELEV‹ZY N m›ndan, toplumun sa¤l›kl› bir biçimde geliflmesi ve huzur içinde yaflamas› aç›s›ndan evlenme ve çocuk sahibi olman›n getirece¤i gider art›fllar›na karfl› aileye ve aile kurmak isteyen kimselere sosyal güvenlik sisteminin destek olmas› gerekir. ‹NTERNET Evlilik ve çocuk sahibi olman›n bir risk olarak kabul edilmesi toplumun sa¤l›kl› ve huzurlu bir hayat sürmesi bak›m›ndan önemli görülmüfl ve bunlar birer risk olarak kabul edilmifllerdir. Evlenme, yuva kurma ve çocuk sahibi olma riskinin karfl›lanmas› için çeflitli destekler sa¤lanmaktad›r. Ucuz kiral›k konut sa¤lanmas›, faizsiz evlenme kredileri verilmesi gibi sosyal yard›mlar sa¤land›¤› gibi sosyal sigorta sistemi içerisinde bu riske karfl› aile ödenekleri sigorta kolu gelifltirilmifltir. Konut Konut, insanlar›n bar›nma ihtiyac›n› karfl›lamak aray›fl›n›n ortaya ç›kard›¤› bir kavramd›r. Bafllang›çta bar›nma ihtiyac›n›n giderilmesi için ortaya ç›kan kavram (bar›nak); sosyalleflme sürecinde konut anlam›nda bar›nman›n ötesinde çok önemli
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) sosyal bir ihtiyaç hâline gelmifltir. Konut, bar›nak kavram›n›n ötesinde bir kavramd›r. Bar›nak kiflinin ölmeden yaflayaca¤› so¤uktan, s›caktan ve sair tehlike ve sald›r›lardan koruyan bir mekan›yken, konut aile ile birlikte insanca bir hayat sürdürülebilecek bir mekand›r. Konut belirli asgari konfor flartlar› (›s›nma, ayd›nlatma, temiz su vb.) olan bir bar›nakt›r. Özellikle aile kurumunun geliflmesi konut ihtiyac›n› ve konut sahibi olman›n önemini daha da art›rm›flt›r. Konut, sosyal güvenlik bak›m›ndan özellikle kentleflme süreci ve sanayileflme alan›ndaki geliflmelerle birlikte önemi daha fazla artan bir risk hâline gelmifltir. Günümüzde konut sahibi olma ya da kiralamak suretiyle konut ihtiyac›n› karfl›lama kifliler bak›m›ndan maliyeti yüksek bir sorun hâline gelmifltir. Konut ihtiyac›n›n karfl›lanmas›, kiflilerin gider kalemlerinden en önemlilerinden birini oluflturmaktad›r. Konut sahibi olmak gün geçtikçe zorlaflt›¤› gibi kiralama suretiyle konut ihtiyac›n›n karfl›lanmas›n›n aile bütçeleri üzerindeki yükü artm›flt›r. Öte yandan konut sahibi olmak ya da konutu kiralamak da sorunu çözmemektedir. Sahip olunan konut içinde su, elektrik, ›s›nma gibi sürekli ve zorunlu giderlerin de karfl›lanmas› gerekmektedir. Bütün bunlar konutu ve bar›nma ihtiyac›n› önemli bir sosyo-ekonomik ihtiyaç durumuna getirmifltir. Devletler konut ihtiyac›n› karfl›layabilmek için ailelere çeflitli destekler sa¤lamaktad›r. Nitekim, ailelerin konut ihtiyac›n›n karfl›lanmas› için sosyal konut projeleri üretilmesi, konut kooperatiflerine destek sa¤lanmas› ya da dar gelirliler için ucuz kiral›k konut sa¤lanmas› gibi tedbirler bütün ülkelerde gündeme gelmektedir. K›saca, konut sahibi olmak günümüz toplumlar›nda önemli bir ihtiyaç, kifli bak›m›ndan da önemli bir sosyal risktir. Çünkü bu riskin karfl›lanmamas› demek ailece evsiz kalmak demektir ki bunun getirece¤i baflka riskler de söz konusudur. 41 Konut ihtiyac›, sanayileflme ve flehirleflme ile birlikte mutlaka karfl›lanmas› gereken bir risk hâline gelmifltir. Ölüm Sosyal güvenlik aç›s›ndan ölüm de bir risktir. Ancak sosyal güvenlik bak›m›ndan ölüm bilinenin aksine fizyolojik de¤il, sosyo-ekonomik bir risktir. Ölüm riski ölen kimsenin sa¤l›¤›nda geçindirmekle yükümlü oldu¤u efli, çocuklar› varsa ana-babas› yani ölenin geride b›rakt›¤› kimseler bak›m›ndan bir risktir. Dolay›s›yla ölüm hâlinde sosyal güvenlik ihtiyac› ölenin geride b›rakt›¤› ve geçindirmekle yükümlü oldu¤u yak›nlar› bak›m›ndan söz konusudur. Ölüm riski ile karfl› karfl›ya kalanlar, ölenin dul ve yetimleri ile ana-babalar›d›r. Ölüm özellikle ana ya da babas›n› kaybeden çocuklar bak›m›ndan gelir kesilmesi anlam›nda önemli bir risktir. Dul kalan özellikle de çocuklu dul kalan efller bak›m›ndan da ekme¤i kazanan kiflinin ölümü önemli bir risktir. Ölüm riskinin ne kadar önemli oldu¤unu anlamak için tarihten günümüze dulluk, yetimlik, öksüzlük ve kimsesizlik konusunda yaz›lan, söylenen sözlere, atasözlerine ve bu alanda karfl›lafl›lan sosyal sorunlara göz atmak yeterlidir. Ölüm geride kalanlar bak›m›ndan gelir kesilmesi ya da azalmas› sonucunu do¤urdu¤u gibi gider art›fllar›na da yol açan tipik bir sosyal güvenlik riskidir. Ölüm, gelir kesilmesine ilaveten cenaze masraflar› da yaratan sosyo-ekonomik bir risktir. Ölüm hâlinde sosyal güvenlik sistemleri hem kesilen geliri telafi ederek hem de cenaze dolay›s›yla ortaya ç›kan gider art›fl›n› karfl›layarak sosyal güvenlik garantisi sa¤larlar. Sonuçlar›na Göre Tehlikeler Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler, ekonomik sonuçlar›na göre de s›n›fland›r›labilir. Bu anlamda tehlikeler; Ölüm, ölen kimsenin bakmakla yükümlü oldu¤u kifliler aç›s›ndan bir risktir.
    • 42 Sosyal Güvenlik (i) Gelir azalmas›na yol açan tehlikeler, (ii) Gelir kesilmesine yol açan tehlikeler, (iii) Gider art›fl›na yol açan tehlikeler olmak üzere üç ayr› gruba ayr›labilir. Ancak baz› tehlikeler bu iki ya da üç farkl› sonucu ayn› anda ortaya ç›karabilir. Bu s›n›fland›rma tehlikelerin gelir-gider dengesini nas›l bozdu¤u sorusunun da cevab›n› veren tehlikelerdir (Yazgan, 1992: 5463 ve Dilik,1971: 65-111). Gelir Azalmas›na Yol Açan Tehlikeler Baz› tehlikeler vard›r ki ortaya ç›kt›klar› zaman kiflinin gelirinde azalmaya yol açarlar. Gelir azalmas›na yol açan tehlikeler bu flekilde sonuç do¤uran tehlikelerdir. Örne¤in kiflinin hastalanmas› baz› durumlarda fazla çal›flma yapamamas›na yol açabilir. Bu durumda kiflinin gelirinde azalma meydana gelir. Yafllanma da belirli bir döneme kadar gelir azalmas›na yol açan bir tehlike niteli¤indedir. Aile bireylerinden birisinin ölümü de baz› durumlarda gelir azalmas›na yol açan bir tehlikedir. Efllerden her ikisinin de çal›flt›¤› bir ailede efllerden birisinin ölümü di¤eri bak›m›ndan gelir azalmas›na yol açan bir tehlikedir. Gelir Kesilmesine Yol Açan Tehlikeler Sosyal güvenli¤in konusu olan risklerden baz›lar› ise ortaya ç›kmas› hâlinde kiflinin gelirinin bütünüyle kesilmesine yol açar. ‹flte gelirin bütünüyle kesilmesine yol açan bu tehlikelere gelir kesilmesine yol açan tehlikeler denir. Çal›fl›rken iflini kaybetme ve iflsiz kalma durumu, çal›flamayacak durumda hasta olmak, ya da çal›flamayacak hâle gelmifl bir yafll›l›k durumu gelir kesilmesine yol açan tehlike örnekleri olarak verilebilir. Gelir kesilmesine yol açan tehlikelerde sosyal güvenlik ihtiyac› daha da büyür. Gider Art›fl›na Yol Açan Tehlikeler Hastal›k hem gelir azalmas› ve kesilmesine hem de gider art›fl›na yol açan bir tehlikedir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 4 Gider art›fllar› da gelir-gider dengesini bozan ve sosyal güvenlik ihtiyac›n› ortaya ç›karan bir durumdur. Kiflinin belirli gelirleri ile giderlerini karfl›lama süreci içerisinde baz› durumlar olur ki kifli hiç beklemedi¤i bir zamanda çok büyük giderler yapmak zorunda kalabilir. ‹flte kiflinin normal hayat seyrine göre giderlerinde ani ve normal d›fl› art›fla yol açan risklere gider art›fl›na yol açan tehlikeler denilir. Hastal›k normalde hem gelir azalmas›na hem de duruma göre gelir kesilmesine yol açan bir tehlikedir. Hastal›k ayn› zamanda iyilefltirme amac›yla yap›lan harcamalar bak›m›ndan gider art›fl›na yol açan bir tehlikedir. Keza ölüm cenaze masraflar› (tekfin, defin ve mezar yeri vb. giderler) bak›m›ndan gider art›fllar›na yol açar. Evlilik, çocuk sahibi olmak gibi sosyal riskler de gider art›fl›na yol açan tehlikeler aras›nda say›l›r. Çocuk sahibi olmak bir yönü ile belki dünyan›n en güzel olay›, en fazla mutluluk veren olay›d›r. Ancak çocuk ekonomik bak›mdan do¤umundan itibaren gider art›fl›na yol açan, aile bütçesinin yükünü art›ran bir risktir. SIRA S‹ZDE Sosyal güvenlik sizce ekonomik temelli hangi tehlikelere karfl› koruma sunmaktad›r? Kayna¤› Bak›m›ndan Tehlikeler DÜfiÜNEL‹M Kayna¤› bak›m›ndan tehlikeleri, (i) ‹nsan›n neden oldu¤u tehlikeler, S O U (ii) Tabiat›n Rneden oldu¤u tehlikeler olarak iki grupta toplamak mümkündür. D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) 43 ‹nsan›n Neden Oldu¤u Tehlikeler Kiflinin karfl› karfl›ya bulundu¤u tehlikelerin baz› durumlarda kayna¤› ve sorumlusu insand›r. Kayna¤› insan olan tehlikeler de iki k›s›mda s›n›fland›r›labilir. Bunlardan birisi fizyolojik tehlikelerdir ki kiflinin canl› yarat›lm›fl olmas›ndan kaynaklanan tehlikeleri ifade eder; hastal›k, yafll›l›k, sakatl›k gibi. Baz› tehlikeler ise insandan kaynaklan›r. Yani tehlikeye insan yol açar. Örne¤in baz› durumlarda bir insan bir baflka insan› yaralar, öldürür ya da sakatlar. Kifliler bak›m›ndan gelir azalmas›, gider art›fl› ya da gelir kesilmesine yol açan durumlar› yaratan insanlar de¤il, bu insanlar›n sebep oldu¤u yaralanma, sakatlanma ve ölüm ile karfl›laflanlar bak›m›ndan sosyal güvenlik ihtiyac› ortaya ç›kar. ‹nsanl›k iç kargafla ve savafllara yol açarak binlerce insan›n yaralanmas›na, kaybolmas›na ya da ölmesine yol açan tehlikelere yol açmaktad›r. Sosyal güvenlik ihtiyac›n›n en fazla hissedildi¤i dönemler savafllard›r. Çünkü savafllar kiflilerin iktisadi faaliyetlerini engeller ya da yok eder. Kiflilerin ekonomik durumlar›nda hiç beklenmeyen geliflmelere yol açar. Onun içindir ki savafllar en büyük sosyal y›k›m nedenleridir. Tabiat›n Neden Oldu¤u Tehlikeler Tabiat olaylar› baz› durumlarda birer tehlike kayna¤› ve tehlike nedeni olur. Mesela su sel hâline geldi¤inde sel bask›nlar› önemli bir tehlike olur. Kar, 盤a dönüfltü¤ünde önemli bir tehlike teflkil eder. Atefl yang›na dönüfltü¤ünde; y›ld›r›m, tufan, yer kaymas›, tayfun gibi do¤a olaylar› birer tehlike kayna¤› olarak ortaya ç›kabilir. Depremler bu anlamda insanl›k aç›s›ndan gelir kesilmesi, gelir azalmas› ve gider art›fllar›n› ayn› anda ortaya ç›karan en önemli do¤al tehlikelerdendir. Tabiat›n sebep oldu¤u tehlikeler, yukar›da bahsedilen durumlarda ortaya ç›kt›¤› gibi, genel olarak tabiat›n dengesinin bozulmas›ndan da ortaya ç›kabilir. Nitekim, son dönemde atmosferde bafllayan ›s›nma insanl›k aç›s›ndan kaç›n›lmaz bir tehlike hâline gelmek üzeredir. Çevre kirlenmesi sorunu gelecekte en önemli tehlikelerden birisi hâline gelmek üzeredir. Dünyada baz› tabi dengelerin bozulmas›n›n ozon tabakas›n›n incelmesi, çevre kirlenmesi, atmosferde bafllayan ›s›nman›n, buzullar›n erimesinin yarataca¤› muhtemel tehlikeler sosyal güvenlik bak›m›ndan da üzerinde durulmas› gereken önemli bir sorundur. Kirletilen çevre art›k insanl›k için bir tehlike kayna¤› hâline gelmifltir. TEHL‹KELERLE MÜCADELE VE SOSYAL GÜVENL‹K Önemi Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler netleflmeden önce de insano¤lunun hayatta karfl› karfl›ya oldu¤u tehlikeler vard›. ‹nsano¤lunun tehlikelerle mücadele tarihi bir baflka aç›dan bak›ld›¤› zaman sosyal güvenlik tarihi olarak nitelendirilebilir (Yazgan, 1992: 62). ‹nsano¤lunun tehlikelerle mücadele tarihine bak›ld›¤› zaman bu tehlikelerin bir k›sm›n›n canl› yarat›lm›fl olmaktan kaynaklanan tehlikeler oldu¤u bir di¤er k›sm›n›n ise toplum içinde yaflamaktan kaynakland›¤› görülür. Fizyolojik ve sosyo-ekonomik tehlikeler tasnifi bunu ifade eder. ‹lk insandan itibaren insano¤lu canl› kalmak, canl›l›¤›n› sürdürmek zorundad›r. Bunun için de beslenme, bar›nma gibi temel bir tak›m ihtiyaçlar› vard›r. Tehlikelerin bir k›sm› da kiflinin kendi d›fl›nda d›fl kaynaklardan do¤ar. Kiflinin hastalanmas›na, yaralanmas›na, sakat kalmas›na yol açar. Evinin bark›n›n tarumar olmas› gibi kiflinin mal varl›¤›na yönelik tehlikeler de bu anlamda d›fltan gelen tehlikelerdir. Deprem, su bask›n›, 盤 gibi tabiat olaylar› yan›nda, ozon tabakas›n›n delinmesi, çevre kirlenmesi gibi tabiat›n do¤al dengesini bozan geliflmeler de tehlike kayna¤›d›r.
    • 44 Sosyal Güvenlik Kifliler için gelir devaml›l›¤› garanti alt›na al›nm›fl bir hayat korkusuz bir hayatt›r. Tehlikelerle mücadelede amaç kifli için huzurlu ve emniyetli bir hayat sürdürmektir. Kifli korunakl› bir hayat içinde yaflamak; tehlikelerden uzak olmak ister. Tehlikelerden uzak olmak kifli için yaln›zca d›fltan gelen tehlikelere karfl› korunmak de¤ildir. Kifli için muhtaçl›k yaratacak durumlar da bir tür tehlikeli durumdur. Bar›naks›zl›k, açl›k, yoksulluk gibi kiflinin ihtiyaçlar›n› karfl›layamama durumu da güvensizlik duygusunu do¤uran bir durumdur. Kifli yaln›z günü için de¤il gelecekteki ihtiyaçlar›n› da sürekli ve düzenli karfl›lamak ister. ‹flte kifli için ihtiyaçlar›n› sürekli olarak karfl›lamaya yetecek bir gelirinin olmas›; gelir devaml›l›¤›n›n sa¤lanmas› da bir tehlikeden korunma durumudur. Kifli için gelir devaml›l›¤› garanti alt›na al›nm›fl bir hayat, korkusuz bir hayat demektir. En az›ndan baflkalar›na muhtaç olmak tehlikesi bak›m›ndan bir güven duygusunun sa¤lanm›fl olmas› önemlidir. Kiflinin ihtiyaçlar›n›n esaretinden kurtulmas› herfleyden önemli bir durumdur. Kiflinin gelecekte de ihtiyaçlar›n›n esaretinden kurtulma garantisini veren bir korunma imkan› kifli için de¤eri ölçülemeyecek bir güvenlik demektir. Sonuçta sosyal güvenlik sa¤lanmas›, sosyal güvenlik flemsiyesi alt›nda olmak; kifli için tehlikelerle mücadelede asgari bir garanti alt›nda olmak anlam›na gelir. Modern dünyada sosyal güvenlik sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler bak›m›ndan bir topyekûn mücadele yöntemidir. Modern sosyal güvenlik sistemleri kiflileri kanun zoru ile bir millî dayan›flma ve yard›mlaflmaya sokar ve bu suretle tehlikelerle mücadele için en önemli tedbiri alm›fl olur. Sosyal güvenlik tehlikelerle ça¤dafl anlamda ve topyekûn yap›lan bir mücadelenin ad›d›r. Tehlikelerle Mücadele fiekilleri Tehlikelerle mücadele çeflitli flekillerde yap›labilmektedir. Bu mücadele; (i) Amac›na göre; tehlikenin kendisine ve sonuçlar›na karfl› (ii) Yap›l›fl biçimine göre de; bireysel ve toplu mücadele olarak s›n›fland›r›labilir. Tehlikenin Kendisi ile Mücadele: Tehlikenin Önlenmesi Hastal›klar›n ortaya ç›kmas›n› önlemek yap›lan harcama, tedavisi için yap›lacak harcamalardan daha düflüktür. Tehlikenin kendisi ile mücadele, esas›nda tehlike ile mücadeledir. Tehlikenin ortaya ç›kmas›n› önleyici mücadele elbette önemlidir. Tehlikenin ortaya ç›kmas›n› önlemek tehlikenin sonuçlar› ile mücadeleden daha ucuzdur. “Önlemek ödemekten daha ucuzdur” özdeyifli bunu ifade eder. Mesela hastal›klar›n ortaya ç›kmamas› için yap›lan mücadele hastal›¤›n tedavisinden hem daha ucuz hem de daha kolayd›r. Belki bir afl› ile hiç ortaya ç›kmayacak bir çocuk felci hastal›¤›n›n tedavisinin ne kadar uzun ve meflakkatli oldu¤unu düflündü¤ümüzde bunu daha iyi anlar›z. Dar anlamda sosyal güvenlik tehlikenin kendisi ile mücadeleyi konu almaz. Tehlikenin sonuçlar›na karfl› bir gelir garantisi sa¤lar. Bu nedenledir ki sosyal güvenli¤in temel fonksiyonu tehlikenin önlenmesi de¤il ancak tehlikenin sonuçlar›na karfl› tedbir almas›d›r. Sonraki dönemde özellikle genel sa¤l›k sigortalar› uygulamas›nda tehlikenin önlenmesi de sa¤l›k sigortalar› kapsam› içinde düflünülmeye bafllanm›flt›r ki bu alanda yeni bir aç›l›m anlam›na gelir. Tehlikenin Sonuçlar› ile Mücadele Tehlikenin sonuçlar› kiflide do¤rudan etkili olabilece¤i gibi dolayl› etkili de olabilir. Mesela hastal›k kiflide do¤rudan etkili bir tehlikedir. Kifliyi çal›flamaz hale getirdi¤i gibi tedavi ihtiyac›n› da do¤urur. Dolay›s›yla gelir azalmas› ve gider art›fl› ayn› anda ortaya ç›kar. Yafll›l›k, malullük, ölüm gibi riskler de ayn›d›r.
    • 45 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) Tehlikeler baz› durumlarda mal varl›¤›na yönelik olabilir. Kiflinin evinin bark›n›n yanmas›, sel ve depreme maruz kalmas› kiflinin evinin soyulmas› gibi tehlikeler kifli bak›m›ndan mal varl›¤› kay›plar›na yol açan tehlikelerdir. Bu tehlikeler de kifli bak›m›ndan muhtaçl›k durumu yarat›r. Kifli tehlikenin sonuçlar›na karfl› çeflitli flekillerde mücadele eder. Özel sigorta mal varl›¤›na yönelik tehlikelerin sonuçlar›na karfl› tedbirlerden birisidir. Sosyal sigorta yine tehlikenin sonuçlar›na karfl› bir mücadele tekni¤idir. Tehlikenin sonuçlar›na karfl› hukuk yolunun tercih edilmesi; tehlikeye neden olan kiflilere ya da devlete tazminat davas› aç›larak tazmin ettirilme de tehlike ile mücadele yollar›ndan bir baflkas›d›r. Geleneksel dönem aç›s›ndan tehlikenin sonuçlar›na karfl› belli bafll› mücadele yolu sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma yoludur. Modern sosyal güvenlik sistemleri, tehlikenin sonuçlar›na karfl› mücadelede kullan›lan en etkin tekniktir. Bireysel Mücadele Tehlike ile mücadele öncelikle bireysel mücadele olarak bafllam›flt›r (Yazgan, 1992: 64). Birey karfl› karfl›ya oldu¤u her türlü tehlike ile öncelikle kendisi kiflisel bir mücadele yapar. Sosyal güvenlikte bireysel sosyal güvenlik tekni¤i ad› verilen teknikler bireyin kiflisel mücadelesinin sonucu olarak ortaya ç›km›fl tekniklerdir. Hayatta kiflinin karfl› karfl›ya bulundu¤u bütün risklerle tek bafl›na mücadele etmesi mümkün de¤ildir. Bireyin bu mücadelede yetersiz kalmas›, baflar›s›z olmas›d›r ki toplu mücadele tekniklerinin do¤ufluna yol açm›flt›r. Kiflisel mücadelenin yetersizli¤inin kayna¤› kiflinin ekonomik potansiyelinin s›n›rl› olmas› de¤ildir. Kiflinin tehlikeler konusundaki duyars›zl›¤›, basiretsizli¤i, tehlike ve sonuçlar› konusundaki bilgisiz ve kültürsüzlü¤ü gibi faktörler de bu yetersizlikte rol oynarlar. Toplu Mücadele Toplum Dayan›flmas› ve Yard›mlaflmas› Olarak Toplu Mücadele Tehlikenin kendisi ve sonuçlar› ile mücadelede bireysel mücadelenin yetersiz kalmas› bu alanda toplu mücadele ihtiyac›n› do¤urmufltur. Toplu mücadele kiflilerin bir araya gelmeleri ile tehlike ve sonuçlar›na karfl› ortaklafla mücadele etmeleri olay›d›r. Toplu mücadele aileden bafllar ve her türlü toplum kesimleri içinde dayan›flmal› olarak sürdürülür. Toplu mücadele seviyeleri sosyal geliflmeye göre genifller. Aileden millete ve bütün insanl›¤›n mücadelesine kadar uzayan bir geliflme süreci olmufltur. Tehlikenin sonuçlar› ile toplu mücadele ailede bafllar. Devletin Mücadelesi Toplu mücadeleye ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri ile devlet de kat›lm›flt›r. Devlet gücü kullan›larak toplu mücadele devletin öncülü¤ü ve zorlamas› ile gerçeklefltirilmifltir. Sosyal güvenlik kurumlar›n›n kurulmas›, sosyal güvenlik kanunlar›n›n yürürlü¤e konulmas› ile devlet kiflileri bu toplu mücadeleye zorlam›flt›r. Devlet kendisi de bu mücadelede baflar›l› olamayan muhtaç ve düflkünlere sosyal güvenlik sa¤layarak onlar›n elinden tutar. Asl›nda burada yap›lan devletin toplumun di¤er kesimlerden ald›¤› mali kaynaklarla bu kiflilere sosyal güvenlik sa¤lamakt›r. Ça¤dafl dünyada bireysel mücadele sürecektir. Ancak toplu mücadele özellikle de devletin bu alandaki zorlamas› olmaks›z›n toplu mücadelenin kazan›lmas› imkân› da bulunmamaktad›r. Modern toplumlarda sosyal güvenlik sa¤lamak, toplu mücadeleye kat›lmak devlet için bir görev olarak kabul edilmektedir. Özellikle sosyal güvenli¤in temel bir insan hakk› olarak kabul görmesi sosyal güvenli¤in kifli için bir hak devlet için bir görev olarak kabul edilmesi ile sonuçlanm›flt›r. Devlet katk›s› olmaks›z›n toplu mücadelede baflar› sa¤lamak mümkün de¤ildir.
    • 46 Sosyal Güvenlik SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N KONUSU OLARAK TEHL‹KELER VE GELECEK Genel Olarak Türkiye’de aile ödenekleri d›fl›ndaki 8 sosyal riske karfl› sosyal güvenlik garantisi sa¤layacak yasal ve kurumsal yap› oluflturulmufltur. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikelerin genel bir s›n›fland›r›lmas› yap›lm›flt›r. Bu tehlikeler konusunda ILO’nun 102 say›l› Sözleflmesi’nde bir ölçüde uluslararas› standard› vermifltir. Bu sözleflmede ça¤dafl bir sosyal güvenlik sisteminin 9 tehlikeye karfl› sosyal güvenlik sa¤lamas› öngörülmüfltür. Bu riskler ifl kazalar›, meslek hastal›klar›, hastal›k, anal›k, yafll›l›k, malullük, ölüm ve aile ödenekleri olarak s›ralanm›flt›r. Türk sosyal güvenlik sistemi, içinde bulundu¤umuz 2012 y›l› itibar›yla, aile ödenekleri sigortas› d›fl›ndaki 8 riski sosyal sigorta sisteminde düzenlemifl ve bu risklere karfl› sosyal güvenlik garantisi sa¤lam›flt›r. Aile ödenekleri konusunda sosyal yard›m ve sosyal hizmetler sisteminde birtak›m düzenlemeler mevcut ise de sosyal sigorta sistemine bu riske yer verilmemifltir. Türkiye’de gerek toplu ifl sözleflmesi sisteminde gerekse kamu çal›flanlar›na iliflkin mevzuata çocuk paras›, do¤um yard›m›, konut kira deste¤i, yakacak yard›m› gibi birtak›m desteklerle aile ödenekleri konusundaki ihtiyaç karfl›lanmaya çal›fl›lmaktad›r. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler konusunda gelecekte neler yaflanacakt›r? Yeni tehlikeler eklenecek midir? Yoksa bu tehlikeler de bir daraltmaya m› gidilecektir? Bütün bunlar, üzerinde durulmas› gereken önemli konulard›r. Tehlikelerin gelece¤i sorununda belirleyici baz› faktörler rol oynayacakt›r. Bu belirleyici faktörler de devletlerin ekonomik ve sosyal politikalar›ndaki de¤iflim, insanl›¤›n karfl› karfl›ya gelece¤i yeni riskler baflta gelir. Tehlikelerin sonuçlar›na karfl› mücadele bak›m›ndan da de¤ifliklikler söz konusu olabilir. Yeni teknikler gelifltirilebilece¤i gibi küreselleflme süreci içerisinde yeni riskler ve risklerle yeni mücadele teknikleri de gelifltirilebilecektir. Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler ve Sosyal Güvenlik Sistemi Etkileflimi Sosyal hayattaki de¤iflim ve geliflime ba¤l› olarak sosyal güvenlik anlay›fl› da de¤iflir. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler ile sosyal güvenlik sistemi aras›ndaki iliflkinin bilinmesi gerekir. Sosyal güvenlik dura¤an de¤ildir. Sosyal hayattaki de¤iflim ve geliflime ba¤l› olarak sosyal güvenlik de de¤iflir. Nitekim, sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler, sosyo-ekonomik geliflmelere ba¤l› olarak çeflitlenir. Bu tehlikelere yenileri eklenebilir ya da baz› riskler risk olmaktan ç›kabilir. Pek tabidir ki sosyal güvenlik sistemi kurulur iken bu tehlikeler sistemin ve toplumun ihtiyaçlar›, ülkenin sosyo ekonomik geliflmifllik seviyesi, toplumun öncelikleri dikkate al›nmak suretiyle belirlenir. Dolay›s›yla sosyal güvenli¤in asgari olarak karfl›lamas› gereken tehlikelerden söz edilebilir. Ancak bir sosyal güvenlik sisteminin karfl›lamas› gereken bütün tehlikelerden söz etmek mümkün de¤ildir. Toplumun ihtiyaçlar› ve imkanlar› ile sistemin kapsam›na alaca¤› riskler aras›nda paralel bir iliflki bulunur. Sosyal güvenlikte göz ard› edilmemesi gereken bir baflka konu ise bu risklerin seçimi kadar seçilen bu risklerin içeri¤inin de belirlenmesidir. Çünkü her bir tehlikenin hak ve yükümlülükler çerçevesi içerisinde de¤erlendirilmesi önemlidir. Tehlikelerin seçiminde ne kadar özen gösterilir ise tehlikelerin belirlenmesi de önemli bir konudur. Afla¤›da her bir riskin sistem içinde yaratabilece¤i etkiler; sosyal güvenlik sistemi içinde yol açabilece¤i geliflmeler hakk›nda k›sa k›sa bilgi verilecektir:
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) 47 Hastal›k Riski Hastal›k riski, fizyolojik risklerin bafl›nda gelen bir risktir. Hastal›k insano¤lunun her an karfl› karfl›ya kalabilece¤i bir risktir. Hastal›klar›n tedavisi ve hastal›k riskinin finansman› bak›m›ndan soruna bak›ld›¤›nda sosyal güvenlik bak›m›ndan k›sa vadeli bir risktir. Canl› organizmas› ile insanlar her an hastalanabilir. Sosyal güvenlik sistemi bu nedenle her an bu riskin finansman ihtiyac›n› duyabilir. Bu nedenledir ki hastal›k riskine karfl› sosyal güvenli¤in finansman›nda da¤›t›m metodu yani y›l› y›l›na finansman metodu uygulan›r. Sosyal güvenlik sistemleri hastal›k riskine karfl›; nelerin ne ölçüde finanse edilece¤i ve sosyal güvenlik kapsam›na al›naca¤›n› iyi belirlemelidir. Hastal›k riskinin kapsam› belirlenirken bunun finansman aya¤› mutlaka dikkate al›nmal›d›r. Hastal›k riskine karfl› cömert bir sistem ne kadar finansman aç›s›ndan riskli bir sistem ise bu konuda tersi bir tav›r da kiflilerin o denli ma¤dur olmas›na ve sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanamamas›na neden olur. Hastal›k riski bak›m›ndan üzerinde durulmas› gereken bir baflka konu, bu riskin kapsam›na kiflilerin hastalanmamas›n› sa¤layacak tedbirlerin al›n›p al›nmayaca¤›d›r. Hastal›k riski ile ilgili sosyal sigorta, önleyici ve koruyucu tedaviyi kapsamaz. Ancak bunun aksinin kararlaflt›r›lmas› da her zaman mümkündür. Kural olarak koruyucu t›bbi hizmetler bütünüyle devletin bir yükümlülü¤üdür, sosyal güvenli¤in kapsam›na dahil edilemez. Edilmemesi de gerekir. Ancak sistemi kuranlar bu anlamda kapsama koruyucu t›bbi hizmetleri de alabilirler. Bu iki anlama gelir. Bunlardan birisi devletin yükümlülüklerini halk›n üzerine aktarmas› olarak yorumlanabilece¤i gibi önlemek ödemekten daha ucuzdur prensibinden yola ç›k›larak topyekûn halk sa¤l›¤›n›n korunmas› için bu kapsam›n genifl tutuldu¤u da söylenilebilir. Kapsam›n geniflletilmesi elbette genel sa¤l›¤›n korunmas› ve hastal›k riskinin azalt›lmas›na önemli katk› sa¤lar. Ancak bu halk›n gücünün üzerinde yeni bir yük anlam›na gelmemelidir. Sakatl›k Sakatl›k riski, günümüzde sanayileflme ve kentleflme ile birlikte daha önemli bir sosyal güvenlik riski hâline gelmektedir. Teknolojideki geliflmeler sakatl›k riskini daha da art›rmaktad›r. Her yeni teknoloji, evde, sokakta ve iflyerlerinde yeni bir tehlike kayna¤› olarak ortaya ç›kmaktad›r. Teknolojik geliflmelerin, koruyucu, emniyet sa¤lay›c› alanda da yeni birtak›m imkânlar getirdi¤i de bilinmektedir. Ancak teknolojideki geliflmeler, emniyet alan›ndaki teknolojik geliflmelere paralel bir geliflme göstermemektedir. Ayr›ca kifliler teknolojinin getirdi¤i riskleri idrak bak›m›ndan ayn› h›zla idrak etme h›z›n› yakalayamamaktad›rlar. Kentleflme, ulafl›m alan›ndaki geliflmeler trafik kazalar›n› önemli bir risk kayna¤› hâline getirmifltir. Sanayileflme ve üretimdeki makineleflme de iflyerlerindeki riskleri art›rm›flt›r. Teknolojinin evlere de ev araç ve gerekçeleri ile birlikte girdi¤i ve evlerde sakatlanma sonucunu do¤uracak risklerin her geçen gün artt›¤› bilinmektedir. Sakatl›k, toplumlar bak›m›ndan hem insan gücünde büyük kay›plara yol açmakta hem de üretim, maddi ve zaman kay›plar›na yol açmaktad›r. Sakat insanlar›n sosyal güvenlikleri ile ilgili giderler dikkate al›nd›¤› zaman sakatl›k riskinin ne kadar önemsenmesi gereken bir risk oldu¤u ortaya ç›kar. Sosyal güvenlik sisteminde sakatl›k riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lan›rken üzerinde durulmas› gereken baz› konular bulunmaktad›r. Malul say›lmada çal›flma ve meslekte kazanma güçlerindeki kay›plar›n oran› ne olacakt›r? Hangisi esas al›- Hastal›k sigortas› kapsam›nda, hangi hastal›klar›n kapsama al›naca¤› ve ne ölçüde finanse edilece¤i önemli bir sorun alan›d›r.
    • 48 Sosyal Güvenlik nacakt›r? Malul say›lan kimselerin eksilen gelir kay›plar› nas›l telafi edilecektir? Malullük ayl›klar› nas›l belirlenecektir? Malullerin protez ihtiyaçlar›, rehabilitasyon ihtiyaçlar› nas›l karfl›lanacakt›r? Malullerin maluliyeti devam etti¤i sürece çal›flmalar›na izin verilecek mi yoksa verilmeyecek midir? Bütün bu sorular dikkatle cevapland›r›lmal› ve malullük sigortas› ve bu sigortadan sa¤lanacak yard›mlar ona göre belirlenmelidir. Malullük sigortas›n›n kiflileri çal›flmaktan al›koyan bir sigorta dal› olarak görülmemesi, rehabilitasyon hizmetleri ile kiflilerin yeniden ifl gücüne kazand›r›lmas› sa¤lanmal›d›r. Malullük riskine karfl› ihtiyaç duyulan sosyal güvenlik sa¤lanmal› ve malullerin muhtaçl›k riski ile karfl›laflmalar›na karfl› tedbir al›nmal›d›r. Yafll›l›k Erken yafllarda emeklilik, çal›flma hayat›na yeniden dönerek, hem emekli ayl›¤› al›p hem de çal›flmak isteyen genç emekliler sorunu yarat›r. Aktif yafllanma: 1990’l› y›llarda Dünya Sa¤l›k Örgütü taraf›ndan gündeme getirilen kavram; yafll›l›k döneminde kiflilerin bir kenara çekilmeyip, günlük yaflamlar›nda ekonomik, sosyal ve kültürel faaliyetlere kat›l›m›n› ifade eder. Emeklilik yafl› belirlenirken, kiflilerin olabildi¤ince çal›flma hayat›nda kalmas›na ve aktif yafllanmas›na katk›da bulunulmal›d›r. Yafll›l›k sosyal güvenlik sisteminde karfl›lanmas› gereken en önemli risklerden birisidir. Yafll›l›k hayat devam etti¤i sürece her insan için kaç›n›lmaz bir risktir. Yafll›l›k riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas›nda en önemli sorun yafll›l›k yafl›n›n belirlenmesi sorunudur. Yafll› kimdir? Yafll›l›k, takvim yafl›na göre mi yoksa fizyolojik yafla göre mi belirlenecektir? Yafll›l›k yafl›n›n belirlenmesini etkileyen çeflitli faktörler vard›r. Bu faktörlerden birisi toplumdaki ortalama yaflama süresidir. Ortalama yaflama süresi düflük toplumda yafll›l›k yafl› düflük tutulur. Çünkü burada fizyolojik yafll›l›kla daha erken yafllarda karfl›lafl›l›r. Beslenme ve bar›nma flartlar›, sa¤l›k ve tedavi imkânlar› bu anlamda etkili olur. Yafll›l›k yafl›n›n belirlenmesinde toplumda nüfusun bünyesi de etkili olmaktad›r. Yafll› bir toplumda yafll›l›k yafl› daha yüksektir. Aksi takdirde toplum iflgücü ihtiyac›n› karfl›lamakta güçlük çekece¤i gibi; yafll›l›k sigortas›n›n finansman› da güçleflecektir. Nüfus bünyesi genç olan toplumlarda ise yafll›l›k yafl› düflük tutulur. Nüfusun bünyesi genç olan toplumlarda özellikle erken emeklilik önemli bir sorun olarak karfl›m›za ç›kar. Erken emeklilik, genç emekliler sorununu ortaya ç›kart›r. Genç yaflta emekli olan insanlar, yeniden ifl piyasas›na dönmek ve çal›flmak istemektedirler. Bu durumda ise yafll›l›k ayl›¤› alarak çal›flmak gibi sosyal güvenlik sistemi aç›s›ndan kabul edilemez bir durum ortaya ç›kar. Türk sosyal güvenlik sisteminde sosyal güvenlik destek primi ile çal›flma olgusu bu açmaz›n ortaya ç›kard›¤› önemli bir sorun olmufl ve yeni mevzuatla bu sistemden vazgeçilmifltir. Yafll›l›k riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas› bu anlamda çok boyutlu bir konudur. Yafll›lara sosyal güvenlik sa¤lanmas›nda sa¤lanacak sosyal güvenli¤in ölçüsü de önemlidir. E¤er zorunlu sigorta sistemi ile ya da baflka kamu sistemleri ile devlet yafll›lara çal›flma hayat›nda elde etti¤i gelir seviyesine yak›n seviyede bir ayl›k verirse bunun ortaya ç›karaca¤› en önemli sorun kiflilerin tasarruf e¤ilimlerinin azalmas› olacakt›r. Kifliler ek bir tasarruf yapmaktan kaç›nacaklar ve bu e¤ilim toplumdaki toplam tasarruf seviyesini olumsuz etkileyecektir. Dolay›s›yla yafll›lara sosyal güvenlik sa¤lan›rken yaln›zca yafll›l›k yafl› de¤il sa¤lanacak gelirin miktar› da önemli bir faktördür. Yafll›l›k riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lan›rken kiflilerin olabildi¤i kadar› ile çal›flma hayat›nda uzun süre kalmas›na, aktif yafllanmas›na, katk› sa¤layacak bir tercihte bulunmak, erken emeklilik politikalar›ndan olabildi¤ince kaç›nmak gerekir. Öte yandan yafll›l›k yafl› belirlenirken emeklilikten sonra ortalama ayl›k alma süresinin de dikkate al›nmas› gerekir.
    • 49 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) Do¤um Do¤um, çal›flan kad›nlar bak›m›ndan fizyolojik nitelikli bir risktir. Do¤um riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lan›rken sosyal güvenlik sistemi do¤um riskinin ortaya ç›kard›¤› ihtiyaçlar›n tam olarak karfl›lanmas›na özen göstermelidir. Do¤um nedeniyle her türlü gider art›fllar›n›n karfl›lanmas›, hem çocu¤un sa¤l›kl› do¤mas› hem de do¤uran kad›n›n sa¤l›kl› bir do¤um yapmas› aç›s›ndan son derece önemli bir ihtiyaçt›r. Çal›flan kad›n›n do¤um nedeniyle çal›flamad›¤› günlerde ortaya ç›kan gelir kesilmesi ihtiyac› da karfl›lanmal›d›r. Ancak, sosyal güvenlikte do¤um riskine karfl› sa¤lanacak katk›lar›n nüfus art›fl› ile iliflkinin kurulmas› gerekir. ‹flsizlik ‹flsizlik riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas›, ça¤dafl toplumlar için art›k tart›fl›lmaz bir ihtiyaçt›r. ‹flsizlik riskine karfl› sosyal güvenlik sa¤lanmas›nda yaln›zca çal›fl›rken iflsiz kalanlara iflsizlik ödene¤i verilmesi ile s›n›rl› kalmamal›, ifl bulamayan aç›k iflsizlerin sosyal güvenlik ihtiyaçlar› da iflsizlik yard›m› ile çözülmelidir. ‹flsizlik sigortas›n›n uyguland›¤› bir sistemde iflsizlik ödene¤i ile birlikte iflsizlik yard›m› sistemi de ayn› zamanda devreye al›nmal› ve sistem iki farkl› teknik sosyal güvenlik sa¤lama yolunu benimsemelidir. Sosyal güvenlik sistemi iflini kaybeden kimselere gösterdi¤i özeni hiç ifl bulamam›fl insanlara da göstermelidir, hatta ifl bulamam›fl olanlar›n sosyal güvenli¤inin sa¤lanmas› öncelikli bir sorun olarak alg›lanmal›d›r. ‹flsizlik yard›mlar› sürdürülebilir bir miktarda olmal›, ancak bu yard›mlar kiflileri ifl aramaktan vazgeçirecek, aylakl›¤› ve çal›flmamay› teflvik edecek bir miktarda olmamal›d›r. Yard›mlar kiflileri çal›flma hayat›na dönmeye teflvik edecek miktarda olmal›d›r. ‹flsizlik sigortas›n›n uyguland›¤› bir ülkede mutlaka iflsizlik yard›m› sistemi de devreye sokulmal›d›r. ‹flsizlik yard›mlar› miktar ve süre olarak, kiflileri çal›flmaktan al›koymamal›, tembellefltirmemelidir. Konut Konut, bar›nma ihtiyac›n›n karfl›lanmas› bak›m›ndan önemli bir sosyo-ekonomik risktir. Konut özellikle sanayileflme ve beraberinde gelen kentleflmeye ba¤l› olarak önemli bir risk hâline gelmifltir. Konut ihtiyac›, ya kiflinin mülk alarak konut sahibi olmas› ya da kiralama yoluyla karfl›lan›r. Kentleflme konut fiyatlar›n› her geçen gün art›rmakta, artan konut fiyatlar› da kiflilerin konut sahibi olmas›n› daha da zorlaflt›rmaktad›r. Finansman sistemleri ile uzun vadede konut sahibi olunmas› zorlaflt›rmaktad›r. Öte yandan konut fiyatlar›n›n artmas› konut kiralar›n› da art›rmaktad›r. Kiralar›n artmas›, kira giderlerini aile bütçesinde en önemli gider kalemi hâline getirmektedir. ‹ster konut sahibi olarak isterse kiralama yoluyla olsun konut ihtiyac›n›n karfl›lanmas› sosyal güvenlik bak›m›ndan önemli bir sosyo-ekonomik risk hâline gelmifltir. Sosyal güvenlik sistemleri sosyal yard›m sistemi içinde muhtaç ve yoksullara kiras›z konut tahsisi, ya da konut kira deste¤i sa¤lanmas› gibi uygulamalar›n yan› s›ra, aile ödenekleri sigortas› içinde ailelere parasal konut deste¤i sa¤layabilmektedir. Evlenme ve Çocuk Sahibi Olma Evlenme Evlenmeyi sosyal güvenlik bak›m›ndan bir risk olarak görmek gerekir. Evlenme sosyal güvenlik aç›s›ndan sizce neden risktir? SIRA S‹ZDE Evlenme yafl›na gelen ve talepte bulunanlar›n maddi imkâns›zl›klar dolay›s›yla evlenememesi, sosyoekonomik bir sosyal güvenlik riskidir. 5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U
    • 50 Çocuk yard›mlar› ile nüfus art›fl› aras›nda ba¤lant› kurularak s›n›rland›rmalar getirilmesi sosyal güvenlik anlay›fl›na ayk›r›d›r. Sosyal Güvenlik Sosyal güvenlik sistemleri evlenmelerin zaman›nda gerçekleflmesinin önündeki engelleri kald›rmak; evlenmek isteyen insanlar›n ekonomik nedenlerle evliliklerini ertelemelerine yol açan nedenleri ortadan kald›racak tedbirler almal›d›r. Aile ödenekleri sistemi gibi sosyal güvenlik tekniklerinin yan› s›ra devreye sokularak, faizsiz kredi sa¤lanmas›, ucuz konut tahsisi, düflük kiral› konut sa¤lanmas› gibi desteklerle evlenmek isteyen kiflilere ekonomik destekler sa¤lanmal› ve evlili¤in ortaya ç›karaca¤› gider art›fllar›n›n karfl›lanmas›na katk› sa¤lanmal›d›r. Çocuk aile içinde gider art›fl›na yol açan bir risktir. Sosyal güvenlik sistemi bu riske karfl› çeflitli parasal yard›mlar sa¤lamal›d›r. Çocuk yard›mlar› yaln›zca çocuk bafl›na belli bir ödemenin yap›lmas› olarak alg›lanmamal›d›r. Bu yard›mlar çocuklar›n sa¤l›kl› büyütülmesi, okutulmas› için ailenin ihtiyaç duyaca¤› gider art›fllar›n› karfl›layacak biçimde üniversite ö¤renimine kadar bir flekilde sürdürülmelidir. Çocuk yard›mlar›n›n nüfus art›fl›n› h›zland›raca¤› varsay›m› ile s›n›rland›r›lmas› do¤ru de¤ildir. Çocuk yard›mlar› ile nüfus art›fl› aras›nda bir iliflki kurulamaz. Ölüm Ölüm riski bilindi¤i gibi ölenin geçindirmekle yükümlü bulundu¤u kimselerin sosyal güvenli¤i bak›m›ndan önemli bir risktir. Sosyal güvenlik sistemleri ölüm riskine karfl› iki yolla sosyal güvenlik sa¤larlar. Bunlardan birisi sosyal yard›m yoludur. Ölenin muhtaç efl, çocuk ve ana-babalar›na ihtiyaçlar›na uygun gelir vb. yard›m yap›larak sosyal güvenli¤e kavuflturulur. Ölüm sigortas›, ölüm riskine karfl› en fazla uygulanan sosyal güvenlik sa¤lama yoludur. Ölüm sigortas› yolu ile ölenin geçindirmekle yükümlü oldu¤u efl, çocuk ve ana-babalar›n›n sigortal›n›n ölümü ile kesilen gelirlerini telafi etmek için ölüm ayl›¤› ba¤lanmakta, cenaze masraflar›n› karfl›lamak için de cenaze deste¤i sa¤lanmaktad›r. Sosyal güvenlik sistemleri bak›m›ndan ölüm sigortas›nda iki önemli sorun alan› vard›r. Bunlardan birisi ölüm sigortas›nda geçindirmekle yükümlü olunan kifliler kimdir? ve ne zamana kadar bu yükümlülük devam edecektir? ‹kincisi de sa¤lanacak deste¤in miktar› ne olmal›d›r? Ülkeler yafl, cinsiyet, medeni durum, gelir sahibi olma ve fizyolojik durumlara ba¤l› olarak geçindirmekle yükümlü olunan kiflileri ve koruma sa¤lama süresini belirlemektedir. ‹ktisadi Geliflme ve Sosyal Risklerin Kapsam Olarak Geliflimi Ünite 6’da belirtildi¤i gibi, sosyal güvenlik sistemlerinin geliflimi ile ülkenin iktisadi geliflme seviyesi aras›nda çok do¤rudan bir iliflki vard›r. Bu iliflki sosyal risklerin organizasyonu bak›m›ndan çok daha belirgin flekilde kendini göstermektedir. Geliflmifl ülkelerde: • Sosyal sigorta programlar›n›n kapsam›na al›nan nüfus daha fazlad›r, • Sosyal güvenlik garantisi sa¤lanan sosyal risk say›s› daha fazlad›r. Yani hem yatay (nüfus olarak) hem de dikey (sigorta kollar› itibar›yla) kapsam daha geliflmifltir (Alper, 2009: 36). Çok basit bir karfl›laflt›rma yapmak gerekirse, yafll›l›k riskine karfl› sosyal güvenlik garantisi sa¤lamak için bir sosyal sigorta program› oluflturan iki ülkeden iktisaden geliflmifl olanda, ayl›klar›n seviyesi daha yüksek ve emeklilik yafl›na gelen nü-
    • 51 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) fusun tamam›na yak›n›na ayl›k ba¤lan›r. Geliflmekte olan ülkede ise ayl›klar›n seviyesi düflüktür ve yafll›lar›n ancak çok az›na ayl›k ba¤lanabilir. Benzer de¤erlendirmeyi di¤er sigorta kollar› için de yapmak mümkündür. Mesela, hastal›k sigortas›; geliflmifl ülkelerde herkesi kapsama al›r ve yüksek standartta bir koruma garantisi sa¤lar, geliflmekte olan ülkelerde ise hem kapsam yetersizdir hem de sa¤lanan sa¤l›k hizmetinin standard› düflüktür (Alper, 2009: 36). ‹ktisadi geliflme ile sosyal güvenlik sistemi oluflturulan sosyal riskler aras›nda da ba¤lant› vard›r. ILO, bir sosyal güvenlik sisteminin “herkesi, her tehlikeye karfl› koruma kapsam›na alma” ideali ile ilgili hedefini esas alarak her ülkenin 102 say›l› Sosyal Güvenli¤in Asgari Normlar› Sözleflmesi’nde belirtilen bütün sosyal güvenlik risklerinin (9 ayr› sigorta kolu) oluflturulmas›n› önerir. Tablo, y›llar itibar›yla çeflitli ülkelerde oluflturulan sosyal sigorta kollar› ile ilgili geliflme seyrini göstermektedir. Bir anlamda, sosyal sigortalar bak›m›ndan sosyal güvenli¤in geliflim seyri tabloda ortaya konulmaktad›r. Sosyal Sigorta Program› 2003/ 2008/ 2004 2009 1940 1949 1958 1967 1977 1989 1995 Herhangi bir Sosyal Sigorta Program› Olan Ülkeler 57 58 80 120 129 145 165 172 172 Mal. Yafl. Ölüm Sigortalar› 33 44 58 92 114 135 158 171 171 Hastal›k-Anal›k Sigortalar› 24 36 59 65 72 84 105 126 129 ‹fl Kaz. ve Meslek Hastal›¤› Sigortas›. 57 57 77 117 129 136 159 167 167 ‹flsizlik Sigortas› 21 22 26 34 38 40 63 81 85 Aile Ödenekleri Sigortas› 7 27 38 62 65 63 81 98 Tablo 2.1 Sosyal Sigorta Programlar›n›n Geliflimi 103 Yukar›da verilen tablo ABD sosyal güvenlik idaresinin yay›nlar›ndan haz›rlanm›flt›r. 1990’l› y›llar›n sonuna kadar bütün ülkeler için tek bir yay›n yap›l›rken 2000 y›l›ndan sonra her k›ta için ayr› istatistiki yay›n yap›lmaya bafllanm›fl, ülkeler tek ve çift rakaml› y›llarda ayr› ayr› yay›nlanm›flt›r. Bu sebeple tablonun son iki sütunu iki ayr› y›l› kapsayacak flekilde verilmifltir. Bu aç›klaman›n ötesinde tablo, sosyal sigorta programlar› dikkate al›narak sosyal güvenli¤in geliflimi konusunda çok önemli de¤erlendirmelere imkân verecek sonuçlar ortaya koymaktad›r. Tablo de¤erleri incelendi¤i zaman sosyal risklerin geliflimi konusunda afla¤›daki de¤erlendirmeleri yapmak mümkündür (Alper, 2009: 37-38). • Tablo, sosyal güvenlik teorisinin ortaya koydu¤u sonuçlar› do¤rular flekilde; iktisadi geliflme seviyesi ne olursa olsun bütün ülkelerde ifl kazalar› ve meslek hastal›klar› sigortas› ile yafll›l›k sigortas›n›n oluflturuldu¤unu ortaya koymaktad›r. ‹fl kazalar› çal›flan›n korunmas›na verilen öncelik, yafll›l›k da insanlar›n devlet eliyle garantiye kavuflmak istedi¤i sosyal risklerin bafl›nda gelmektedir. Kaynak: SSA; “Social Security Programs Throughout The World-1995”; Social Security Administration, Research Report:64; Washington DC, 1995, s.XII; http://www.ssa.gov/p olicy/docs/progdesc/s sptw/(12 May›s 2012) Geliflme seviyesi ne olursa olsun bütün ülkelerde yafll›l›k sigortas› vard›r. ‹nsanlar yafll›l›¤a karfl› devlet eliyle korunmak istemektedirler.
    • 52 Sosyal Güvenlik Sosyal refah devleti anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas›, sosyal sigorta programlar›n›n kurulmas›n› h›zland›rm›flt›r. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P 6 • ‹flsizlik ve aile ödenekleri sigortas› ile iktisadi geliflme seviyesi aras›nda çok yak›n bir iliflki vard›r. Nitekim, tabloda tek tek ülke isimleri verilmemekle birlikte, baz› istisnalar d›fl›nda iflsizlik sigortas› olan ülkeler geliflmifl, hatta sanayileflmeye ba¤l› olarak geliflmifl ülkelerdir. Aile ödenekleri de iktisadi geliflme seviyesine ba¤l›d›r. Ancak, özellikle küreselleflmenin olumsuz etkilerini ortadan kald›rmaya yönelik sosyal devlet politikalar›n›n yayg›nlaflmas› aile ödenekleri sigortas›n›n kurulmas›n› etkilemifltir. Daha önce de belirtildi¤i gibi, yoksullukla mücadelede en etkin sigorta uygulamas› aile ödenekleridir. • Sosyal güvenlik program› olan ülke say›s›ndaki en çarp›c› art›fl 1949-58 ve 1958-67 döneminde yaflanm›flt›r. II. Dünya Savafl› sonras›nda ve sosyal ve sosyal refah devleti anlay›fl›n›n yayg›nlaflt›¤› dönemlerde, bu anlay›fl de¤iflikli¤i en belirgin flekilde sosyal güvenlik alan›nda göstermifl ve çok say›da ülke sosyal güvenlik sistemlerini ilk defa oluflturmufl veya mevcut sistemlerini gelifltirmifltir. Buna ba¤l› olarak ILO standartlar›na uygun sosyal güvenlik programlar› en fazla bu dönemde gerçekleflmifltir. • Ba¤›ms›zl›¤›n› kazanan ülke say›s›n›n art›fl› ile sosyal güvenlik program›na sahip ülkeler aras›nda do¤rudan bir iliflki vard›r. Nitekim, hem II. Dünya Savafl› sonras› dönemde, hem de Do¤u Bloku’nun çözüldü¤ü 1989 sonras› dönemde ülke say›s› di¤er dönem aral›klar›ndan farkl› olarak h›zla artm›flt›r. • ‹flsizlik sigortas›na sahip ülke say›s›, 1989-95 döneminde 20 ülke birden artm›fl ve bu önceki 49 y›la göre % 58’lik bir art›fl› ifade etmektedir. ‹flsizlik sigortas›n›n kurulmas› ile ülkenin iktisadi geliflme seviyesi aras›nda çok do¤rudan bir iliflki vard›r. Ancak, bu y›llardaki art›fl Do¤u Bloku’nun çözülmesi ile ba¤›ms›zl›¤›n› kazanan Polonya, Macaristan ve Romanya gibi ülkelerle, Sovyetler Birli¤i’nin da¤›lmas› ile ba¤›ms›zl›¤›n› kazanan Gürcistan, Azerbaycan ve Türkmenistan gibi ülkelerin piyasa ekonomisine geçifl sürecinde bu sigorta kollar›n› kurmalar›ndan kaynaklanm›flt›r. Tablo verileri, söz konusu sosyal risklerle ilgili olarak kapsama al›nan nüfus, sa¤lanan sosyal güvenlik garantisinin seviyesi ve süresi gibi konularda ilave verilerle daha anlaml› yorumlar yap›lmas›na imkan verecektir. Sosyal risklerin kapsam olarak geliflimi sizce nas›l olmufltur? SIRA S‹ZDE Muhtemel Geliflmeler DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler de zamanla de¤iflebilecek ve çeflitlenebilecektir. Gelecekte bilim ve teknolojide meydana gelen de¤iflme ve geliflmeler elS O R U bette insanl›¤a büyük kolayl›klar ve rahatl›klar getirdi¤i gibi beraberinde yeni tehlikeler de getirecektir. Atom bilimindeki geliflmeler, nano teknolojideki geliflmeler, gen teknolojisi alaD‹KKAT n›ndaki geliflmelerin ne gibi tehlikeleri getirece¤i üzerinde durulmaya de¤er konulard›r. Günümüzde çevrenin kirlenmesine yol açan tehlikelerin atmosferde ›s›nma SIRA S‹ZDE yaratt›¤› ve bunun büyük bir çevre riski olarak karfl›m›za ç›kt›¤› bilinmektedir. Bilim ve teknolojide meydana gelen yeniliklerin iktisadi ve sosyal sonuçlar›ndan da sosAMAÇLARIMIZ yal güvenlik alan›nda yeni riskleri beraberinde ortaya ç›karaca¤›n› düflünülmelidir. Küreselleflme, yeni riskler do¤urmak yerine risklerin do¤uflunu etkileyen bir faktör olarak karfl›m›za ç›kmaktad›r. Özellikle iflsizlik, hastal›k, çevre felaketleri gibi baK T A P z› riskler art›k‹ küreselleflmenin etkisine ba¤l› olarak ortaya ç›kar hâle gelmifllerdir. TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) Küreselleflmenin sosyal güvenli¤in konusu olan riskleri etkilemek yerine risklerle mücadelede yeni alternatiflerin ortaya ç›kmas›nda daha etkili olaca¤› düflünülmektedir. Gelecekte risklerle mücadelede küresel çözümler devreye girecektir. Özel sigortada oldu¤u gibi sosyal güvenli¤in di¤er alanlar›nda da küresel firmalar ve aktörlerle karfl›lafl›labilecektir. Küresel ifl birli¤i ve ortakl›klarla soysal güvenlik sorunlar›n›n çözümü daha fazla konuflulur olacakt›r. Özellikle yoksullukla mücadelede, açl›kla mücadelede bu ifl birli¤i örnekleri flimdiden Somali’de, Çad’da; yani açl›kla mücadele eden baz› az geliflmifl ülkelerde yaflanmaktad›r. Küreselleflme insanl›¤a birtak›m dersler de verecektir. Yeni birtak›m ö¤renme süreçlerini bafllatacakt›r. ‹nsanl›k tek bir dünyada birlikte yaflad›klar›n› ve yaflad›klar› dünyaya karfl› sorumluluklar›n›n bulundu¤u gerçe¤ini daha iyi anlayacaklard›r. Dünya çap›nda sosyal politikalar›n devreye girece¤i yeni bir sürecin bafllayaca¤›n› düflünüyoruz. Mikro ekonomik olarak firmalar sosyal sorumlulu¤un önemini idrak etmifllerdir. ‹flletmelerin sosyal sorumlulu¤u bu alanda yeni bir bafllang›ç olacakt›r. Ayn› sosyal sorumlulu¤u zengin ve kalk›nm›fl ülkeler de idrak edeceklerdir. Çünkü tek bir dünyada birlikte yaflamak zorunlulu¤umuz vard›r ve baflka gidilecek ve yaflanacak dünya yoktur. 53
    • 54 Sosyal Güvenlik Özet A M A Ç 1 AM A Ç 2 A M A Ç 3 Gider art›fllar› da gelir gider dengesini bozan ve sosyal güvenlik ihtiyac›n› ortaya ç›karan bir durumdur. Kiflinin belirli gelirleri ile giderlerini karfl›lama süreci içerisinde baz› durumlar olur ki kifli hiç beklemedi¤i bir zamanda çok büyük giderler yapmak zorunda kalabilir. ‹flte kiflinin normal hayat seyrine göre giderlerinde ani ve normal d›fl› art›fla yol açan risklere gider art›fl›na yol açan tehlikeler denilir. Sosyal güvenlikte tehlike kavram›n› tan›mlamak. Bir tehlikenin risk say›labilmesi ve sosyal güvenlik konusu olan tehlike olarak kabul edilmesi için baz› özelliklere sahip olmas› gerekir. Çok do¤rudan bir tarifini yapmak gerekirse, sosyal güvenli¤in konusu olan riskler; sosyal bir varl›k olan insan›n toplum içinde yaflamaktan ve yarat›l›fl›ndan kaynaklanan tehlikelerdir. Ancak, her tehlike sosyal güvenli¤in konusu olamaz. Sosyal güvenli¤in hangi tehlikeleri kapsad›¤›n› anlatmak. Bir tehlikenin sosyal güvenli¤in konusu olabilmesi için baz› nitelikler tafl›mas› gerekir. Bu nitelikler flu flekilde s›ralanabilir: (i) Tehlikelerin hedefi insan olmal›d›r, (ii) Tehlikelerle karfl›lafl›ld›¤›nda ekonomik bak›mdan gelir azalmas›, gider art›fl›, gelir kesilmesi gibi anlaml› bir ya da birçok sonuç (zarar) ortaya ç›kmal›d›r, (iii) Tehlikeler mutlak ve/veya muhtemel nitelikte olmal›d›r, (iv) Tehlikenin ortaya ç›kma zaman› belirsiz olmal›d›r. Tehlikelerin sosyal güvenlik ihtiyac› do¤uran sonuçlar›n› de¤erlendirmek. Sosyal güvenli¤in konusu olan tehlikeler, ekonomik sonuçlar›na göre de s›n›fland›r›labilir. Bu anlamda tehlikeler (i) Gelir azalmas›na yol açan tehlikeler, (ii) Gelir kesilmesine yol açan tehlikeler, (iii) Gider art›fl›na yol açan tehlikeler olmak üzere üç ayr› gruba ayr›labilir. Baz› tehlikeler vard›r ki ortaya ç›kt›klar› zaman kiflinin gelirinde azalmaya yol açarlar. Gelir azalmas›na yol açan tehlikeler bu flekilde sonuç do¤uran tehlikelerdir. Örne¤in kiflinin hastalanmas› baz› durumlarda fazla çal›flma yapamamas›na yol açabilir. Bu durumda kiflinin gelirinde azalma meydana gelir. Sosyal güvenli¤in konusu olan risklerden baz›lar› ise ortaya ç›kmas› halinde kiflinin gelirinin bütünüyle kesilmesine yol açar. ‹flte gelirin bütünüyle kesilmesine yol açan bu tehlikelere gelir kesilmesine yol açan tehlikeler denir. A M A Ç 4 Tehlikelerle mücadele ve sosyal güvenlik iliflkisini kurmak. Kifli için ihtiyaçlar›n› sürekli olarak karfl›lamaya yetecek bir gelirinin olmas›; gelir devaml›l›¤›n›n sa¤lanmas› da bir tehlikeden korunma durumudur. Kifli için gelir devaml›l›¤› garanti alt›na al›nm›fl bir hayat korkusuz bir hayat demektir. Sonuçta sosyal güvenlik sa¤lanmas›, sosyal güvenlik flemsiyesi alt›nda olmak; kifli için tehlikelerle mücadelede asgari bir garanti alt›nda olmak anlam›na gelir. Sosyal güvenlik tehlikelerle ça¤dafl anlamda ve topyekûn yap›lan bir mücadelenin ad›d›r. Tehlikelerle mücadele çeflitli flekillerde yap›labilmektedir. Tehlikelerle mücadele flekilleri s›n›fland›r›l›rken tehlikenin önlenmesine yönelik mücadele ve tehlikenin sonuçlar›na karfl› mücadele edilmesi biçimindeki mücadele olmak üzere s›n›fland›rma yap›ld›¤› gibi; bu mücadelenin yap›l›fl biçimi bak›m›ndan da bu mücadelenin bireysel ve toplu mücadele olmak üzere s›n›fland›r›ld›¤› da olmaktad›r.
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) AM A Ç 5 ‹ktisadi geliflme seviyesi ve sosyal riskler aras›ndaki iliflkiyi aç›klamak. Sosyal güvenlik sistemlerinin geliflimi ile ülkenin iktisadi geliflme seviyesi aras›nda çok do¤rudan bir iliflki vard›r. Çok basit bir karfl›laflt›rma yapmak gerekirse, yafll›l›k riskine karfl› sosyal güvenlik garantisi sa¤lamak için bir sosyal sigorta program› oluflturan iki ülkeden iktisaden geliflmifl olanda, ayl›klar›n seviyesi daha yüksek ve emeklilik yafl›na gelen nüfusun tamam›na yak›n›na ayl›k ba¤lan›r. Geliflmekte olan ülkede ise ayl›klar›n seviyesi düflüktür ve yafll›lar›n ancak çok az›na ayl›k ba¤lanabilir. AM A Ç 6 55 Sosyal risklerle ilgili de¤iflikliklerin sosyal güvenli¤e yönelik etkilerini tart›flmak. ‹ktisadi geliflme ile sosyal güvenlik sistemi oluflturulan sosyal riskler aras›nda da ba¤lant› vard›r. ILO, bir sosyal güvenlik sisteminin “herkesi, her tehlikeye karfl› koruma kapsam›na alma” ideali ile ilgili hedefini esas alarak her ülkenin 102 say›l› Sosyal Güvenli¤in Asgari Normlar› Sözleflmesi’nde belirtilen bütün sosyal güvenlik risklerinin (9 ayr› sigorta kolu) oluflturulmas›n› önerir.
    • 56 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden tehlikelerden hangisi sosyal güvenli¤in konusu de¤ildir? a. Kiflinin çocuk sahibi olma tehlikesi b. Kiflinin gelirini azalt›c› tehlikeler c. Kiflinin gelirinin kesilmesine yol açan tehlikeler d. Kiflinin gider art›fl›na yol açan tehlikeler e. Kiflinin mal varl›¤›na yönelik tehlikeler 2. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenli¤in kapsam›ndaki sosyo-ekonomik tehlikelerden biridir? a. Hastal›k b. Do¤um c. ‹flsizlik d. Maluliyet e. Ölüm 3. Afla¤›dakilerden hangisi kiflinin bedeni ve ruhi durumunu bozan ve kiflinin çal›flma ve kazanma gücünü geçici ya da sürekli olarak kaybetmesine yol açan tehlikelerin s›n›fland›r›lmas›n› ifade eder? a. Fizyolojik tehlikeler b. Sosyo- ekonomik tehlikeler c. ‹ktisadi tehlikeler d. Gelir etkileyici tehlikeler e. Hukuki tehlikeler 4. Afla¤›dakilerden hangisi bir sosyal güvenlik sistemin özelli¤i olamaz? a. Tehlikelerle topyekün yap›lan bir mücadeledir b. Tehlikelerle mücadelede dura¤anl›k sa¤lar c. Tehlikelerle mücadelede asgari bir garanti sa¤lar d. Tehlikelerin ortaya ç›kmadan, önlenmesini sa¤lar e. Tehlikelerle modern ve sistematik mücadele sa¤lar 5. Sosyal güvenlik sistemlerinin geliflimi ile ülkenin iktisadi geliflme seviyesi aras›nda do¤rudan bir iliflki vard›r. Bu çerçevede afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur? a. Geliflmifl ülkelerde sosyal sigortan›n kapsam› di¤er ülkelere göre daha genifltir b. Geliflmekte olan ülkelerde sosyal sigortan›n kapsam› di¤er ülkelere göre daha genifltir. c. Geliflmifl ülkelerden sosyal güvenlik garantisi sa¤lanan sosyal risk say›s› daha fazlad›r d. Geliflmifl ülkelerde sosyal güvenlik sistemlerinde ödemeler daha yüksektir e. Geliflme seviyesi ne olursa olsun bütün ülkelerde yafll›l›k sigortas› vard›r 6. Afla¤›dakilerden hangisi bir konunun sosyal güvenli¤in kapsam›nda nitelendirilebilmesi için gerekli niteliklerden biri de¤ildir? a. Tehlikelerin hedefi insan olmal›d›r b. Ekonomik bak›mdan bir veya birçok zarar ortaya ç›karmal›d›r c. Tehlikeler mutlak ve/veya muhtemel nitelikte olmal›d›r d. Tehlikenin ortay ç›kma zaman› belirsiz olmal›d›r e. Tehlikeler korku veren ve olumsuz sonuçlar do¤uran nitelikte olmal›d›r 7. Afla¤›dakilerden hangisi küreselleflme ile sosyal güvenlik sisteminin iliflkisi kapsam›nda de¤erlendirilemez? a. Küreselleflme, sosyal güvenlik sistemi için yeni tehlikeler do¤urabilir b. Küreselleflme, risklerle mücadele konusunda yeni alternatifler öngörebilir c. Küreselleflme, tehlikelerle mücadelede bir tak›m ö¤renme süreçleri gelifltirebilir d. Küreselleflme, topyekün mücadeleyi gelifltirebilir e. Küreselleflme, sosyal güvenlik sistemini ortadan kald›rabilir 8. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenlik riski olarak kabul edilmez? a. Do¤ufltan ortaya ç›kan sakatl›klar b. Sonradan kazan›lm›fl sakatl›klar c. Edinilmifl sakatl›klar d. Malullük- nitelikli sakatl›klar e. Meslek sakatl›klar› 9. Afla¤›dakilerden hangisi insan›n neden oldu¤u tehlikeler kapsam›nda say›l›r? a. Savafllar b. Deprem c. Sel d. Tufan e. Yang›n 10. Afla¤›dakilerden hangisi fizyolojik bir risk de¤ildir? a. Yafll›l›k b. Do¤um c. Maluliyet d. Evlenme e. Hastal›k
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) “ 57 Yaflam›n ‹çinden ÇOCUK SGK’LIYA MÜJDE! 15 yafl alt›nda sigorta yapt›ran 1.4 milyon çocuk çal›flana müjde yarg›dan geldi Sosyal Güvenlik Yasas›’nda 2008 y›l›nda yap›lan ve emeklilik yafl›n› yükselten düzenlemeden etkilenmemek için yaklafl›k 1 milyon 400 bini 15 yafl›ndan küçük olmak üzere 1 milyon 700 bin kifli nisan ve may›s aylar›nda sigortal› olmufltu. SGK, yapt›¤› inceleme sonucunda son dönemde yap›lan bu sigorta ifllemlerinin büyük bir bölümünü iptal etti. O tarihte 9 yafl›nda olan A.N.T. de bir inflaat firmas›n›n katalog çekimlerinde yer ald› ve sigortal› oldu. SGK müfettifllerinin incelemesi sonucu A.N.T.’nin sigortas› da iptal edildi. Bu karar üzerine mahkemeye baflvuran aile, uygulaman›n hukuka ayk›r› oldu¤unu savundu. Yaklafl›k 2.5 y›l süren yarg›lama sonucunda ‹stanbul ‹fl Mahkemesi, SGK’n›n yapt›¤› ifllemin iptaline karar vererek A.N.T.’nin çal›flt›¤› 10 günün prim günü say›lmas›na karar verdi. YARGITAY’IN ONAYINA G‹DECEK Mahkeme taraf›ndan verilen bu karar, Yarg›tay taraf›ndan onan›rsa sigortas› iptal edilenler için emsal olacak. Ailenin dilekçesinde A.N.T. o dönemde 9 yafl›nda oldu¤u düflünüldü¤ünde yapt›¤› iflin kendisine uygun oldu¤unun çok aç›k oldu¤u ifade edilirken, yafl› itibar›yla da sürekli bir ifl iliflkisinden söz edilmesinin do¤al olarak mümkün olmad›¤›, yetkililer taraf›ndan tutulan tutanakta denetim s›ras›nda iflyerinde olmamas›n›n da son derece do¤al bir durum oldu¤u vurguland›. ‘F‹‹LEN ÇALIfiMA’ ETK‹LED‹ Daval› SGK’n›n “yeni yasaya tabii olmadan erken emekli olmak için sigortal› oldular” düflüncesine sahip oldu¤u iddia edilen dilekçede ‘hiçbir geçerli bir delil yokken fiilen çal›flma olgusu mevcutken salt bu genel düflünce ile bu sonuca var›lmas›n›n hak ve adalete ayk›r› oldu¤u ve hukuki gerekçelerden uzak oldu¤u’ ifadesine yer verildi. Ailenin avukatlar›, iflveren taraf›ndan fiilen çal›flmas› kabul edilen küçük A.N.T.’nin sigortas›n›n iptali için hiçbir hukuki gerekçenin söz konusu olamayaca¤›n› vurgulad›. YEN‹ YASADAN NEDEN KAÇTILAR? 1 Ekim 2008’de yürürlü¤e giren 5510 say›l› Kanun’la emeklilik yafl› 65’e yükseltilirken, bu yasaya tabi olan- lar emekli olduklar›nda ücretli bir iflte çal›flt›klar› takdirde maafl› kesilecek. Ayr›ca emekli maafl› da kademeli olarak düflüyor. ” Kaynak: Serdar Kulaks›z, HT Gazete; 04 May›s 2012 Cuma, http://ekonomi.haberturk.com/ekonomi/haber/739427-cocuk-sgkliya-mujde Okuma Parças› ATATÜRK’ÜN ÜLKES‹NDE B‹R HUKUK HOCASI: ‹fiÇ‹ S‹GORTALARI KURUMU Kürsülerime ek olarak bir ifl daha üstlenmek zorunda kald›m. 1.1.1946 tarihinde ‹flçi Sigortalar› Kurumu hakk›ndaki kanun yürürlü¤e girmiflti. O günkü Çal›flma Bakan› Prof. Sadi Irmak’t›. ‹stanbul’dan çok iyi tan›yordum. ... Sadi Irmak, sonradan politikaya at›ld› ve h›zla bakanl›¤a kadar yükseldi. Fevkalade iyi Almanca konuflurdu. Benim Fakülteden meslekdafl›m Prof. Dr. Hüseyin Avni Göktürk’ün dostuydu ve kendisiyle Göktürkler’in evinde bir akflam davetinde karfl›laflm›flt›k. O akflam, Göktürk’le benim de politikaya at›l›p, milletvekilli¤ine adayl›¤›m›z› koymam›z ve milletvekili seçilmemiz konular›n› konuflmufltuk. O zaman ben de Adalet Bakan› olur ve haklar›nda onca makale yay›z zorunluluklar›n› savundu¤um reformlar›, nihayet kendi ellerimle uygulayabilirdir. fiu cevab› verdim: “Biri gelir, biri gider bakanlar›n, Profesör olarak kal›p olanlar› izlerim” Bunun tersine Prof. Göktürk siyasete girdi ve evvela dostu Irmak’›n bakan s›fat›yla kendi üstünde oldu¤u Çal›flma Bakanl›¤›’nda müsteflarl›k yapt›. Bana gelince, Bakan, beni müsteflar›yla birlikte ‹flçi Sigortalar› Kurumu’nun Yönetim Kuruluna ald›. Gerekçesi fluydu: Devlet taraf›ndan kurulan ve yönetilen sosyal sigorta o güne kadar Türkiye’de bilinmeyen bir fleydi. Faaliyete flimdi geçecek olan yeni kurulan bu kurumun bafl›na geçecek genel müdür, sigorta alan›nda ve özellikle de sigorta matemati¤inde uzman biri olmal›yd›. Böyle bir uzman›, Bay Vedat Bayru’nun flahs›nda bulmufllard› neyse ki. ... Yönetim Kuruluna uygun nitelikte üyeler bulunmufltu. Tek eksik kalan, sigortac›l›k hukukundan ve sigortac›l›ktan anlayan, hem de kamuoyunda iyi isim
    • 58 Sosyal Güvenlik yapm›fl bir hukukçuydu. Ben, tam arad›klar› adamd›m. Gerçi özel sigorta hukuku konusunda bir fleyler bildi¤imi, ama özel sigorta hukuku ile sosyal sigorta hukuku aras›nda tek ortak yan›n, “sigorta hukuku” sözcü¤ü oldu¤unu, bunun d›fl›nda bambaflka konular ve hukuk alanlar› oldu¤unu anlatmaya çal›flt›ysam da, para etmedi. Bakan ve müsteflar›, bu kurumun hat›r› say›l›r prim geliri olaca¤›na dikkatimi çektiler. Burada söz konusu olan, milyonlarca liran›n yönetilmesi, yat›r›lmas› ve hukuki aç›dan bir pürüze yer vermeyecek flekilde, zarar gören sigortal›lara da¤›t›lmas›yd›. Beni ad›ma ihtiyaçlar› vard›. Bu yan görevim bana fazla yük olmayacakt›, çünkü yönetim kurulu zaten pek seyrek toplan›yordu. Bu iflin karfl›l›¤›nda elbette ki belli bir ücret de alacakt›m. 24 Ocak 1946 tarihinde Çal›flma Bakan› bana, benim ‹flçi Sigortalar› Kurumu yönetim kuruluna tayinim hakk›ndaki Bakanlar Kurulu karar›n›n Cumhurbaflkan› taraf›ndan onaylanm›fl oldu¤unu belirtti. Beni tebrik ediyor ve baflar›lar diliyordu. Yönetim Kurulunun ilk toplant›s›nda Müsteflar Göktürk’ün önerisi üzerine Yönetim Kurulu baflkan› seçildim. Yönetim Kurulunda Göktürk’ten baflka tan›mad›¤›m 4 kifli daha vard›. Baflkanl›k, pek tabi ki, s›radan bir yönetim kurulu üyesine düflen çal›flman›n çok daha üstünde bir faaliyet gerektirmekteydi. Fakat bu yan u¤rafl›m çok çabuk sona erdi. Gerçi genel müdürle ve müdür yard›mc›lar›yla gayet iyi anlafl›yordum. Yönetim kurulundaki görüflmeler ve tart›flmalarda usulüne uygundu. Primler birikmeye bafllam›flt›, haz›rlanan çal›flma plan›na göre bunlar sigortan›n çeflitli alanlar› (kaza, hastal›k, do¤um) için fon olarak hesaba kaydediliyor ve yönetiliyordu. Haziran ay›nda Çal›flma Bakan› kendi bakanl›¤›n›n ifllerinde kullanmak amac›yla, ‹flçi Sigortalar› Genel Müdüründen bu fondan 1 milyon lira ödemesini talep etti. Genel Müdür ve ben, bu ödemeyi yapmaya hakk›m›z olmad›¤› görüflünde birlefltik. Çünkü; söz konusu fonlar belli bir amaç için oluflturulmufltu ve Kanunda öngörülenden baflka amaçlar için kullan›lamazlard›. Bunu Bakan’a bu fleklide bildirdim: Bakanl›¤›n›zdaki yetkili memur herhalde bu paralar›n Kanunda yaz›l› amaçla ba¤l› oldu¤unu bilmiyordu ve dolay›s›yla bunlar› bakanl›¤›n baflka amaçlar› için de kullan›labilece¤ini sand›, dedim. Ama Bakan, ‹flçi Sigortalar› Kurumunun kendi bakanl›¤›n›n emrinde oldu¤u görüflünü savundu. Bu nedenle de, Bakan olarak, bu Kurumun paralar›n› kendi uygun gördü¤ü biçimde kullanmaya yetkili oldu¤u kan›s›ndayd›. Sözün k›sas›, gere¤inin yap›lmas›n› rica ediyordu. ‹ste¤ini reddettim ve istifam› sundum. Genel Müdür’de istifas›n› verdi. 22 Haziran 1946’da bütün günlük gazeteler, ‹flçi Sigortalar› Kurumunun yönetim kurulu Baflkan›yla Genel Müdürünün görevlerinden çekildiklerini yaz›yordu. Profesör, bundan böyle bütün zaman›n› üniversitedeki çal›flmalar›na ay›raca¤›n› aç›klam›flt›. Ama istifam›z›n gerçek sebebi pek çabuk d›flar› s›zd› ve kamuoyunda benim itibar›m› yükseltti. Görevinden çekilen Genel Müdür, ›srarl› ricalara dayanamayarak, yeniden görevine döndüyse de, “ ben benzer ricalara flu cevab› verdim: ben kendimi paravana olarak kulland›rmam”. ‹stifam›n kabulü, 13 Temmuz 1946 tarihini ve Bakan yerine Müsteflar Göktürk’ün imzas›n› tafl›r. Bu belgelerin d›fl›nda, elimde bu befl ayl›k faaliyetin an›s› olarak, Yönetim Kurulunun ve genel müdürlü¤ün imza yetkisine sahip mensuplar›n› gösteren fasikül ve Kuruma ait bir dizi broflür var. Kaynak: Ernst E. Hirsch (1997), An›lar›m: Kayzer Dönemi, Weimar Cumhuriyeti, Atatürk Ülkesi. TUB‹TAK Popüler Bilim Kitaplar›: 45, (Çev. Fatma Suphi). 2. Bas›. Ankara (s.350-352).
    • 2. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler (Sosyal Güvenlik Riskleri) 59 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› S›ra Sizde Yan›t Anahtar› 1. e S›ra Sizde 1 Günlük yaflamda karfl›lafl›lan tehlikeler e¤er, tehlikenin hedefi insan ise tehlikeler mutlak ya da muhtemel nitelikte ise karfl›lafl›ld›¤›nda ekonomik bak›mdan gelir azalmas›, gider art›fl›, gelir kesilmesi gibi anlaml› bir ya da birden fazla sonuç ortaya ç›karabiliyorsa ve ortaya ç›kma zaman› belirsiz ise bu tehlikelerin sosyal güvenli¤in kapsam›nda oldu¤unu söylemek mümkündür. 2. c 3. a 4. b 5. a 6. e 7. e 8. a 9. a 10. d Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikelerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikelerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Niteliklerine Göre Tehlikeler” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Tehlikelerle Mücadele ve Sosyal Güvenlik” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “‹ktisadi Geliflme ve Sosyal Risklerin Kapsam Olarak Geliflimi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenlikte Tehlike Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olarak Tehlikeler ve Gelecek” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikeler” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Konusu Olan Tehlikelerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. S›ra Sizde 2 Hastal›k tehlikesi sosyal güvenlik riskleri aras›nda çok tipik bir tehlikedir. Bir sosyal güvenlik riskinde bulunmas› gereken bütün nitelikler hastal›k riskinde bulunur. Hastal›k riski, ayn› anda gelir kesilmesi ve gider art›fl›na yol açan bir tehlike olarak sosyal güvenlik ihtiyac› bak›m›ndan da en fazla etkili olan bir tehlikedir. Hastal›k riski ile her an karfl›lafl›lmas› muhtemeldir. Bu riskin yaratt›¤› zararlar geçici olarak kabul edilir. Bu sebeple hastal›k riski sosyal güvenlikte k›sa vadeli riskler olarak s›n›fland›r›lan bir risktir. Hastal›¤›n tedavi edilememesi ve zarar›n sürekli hâle gelmesi durumunda onu sakatl›k (maluliyet) riskine dönüfltürür. S›ra Sizde 3 ‹flsizlik riskiyle birey iki flekilde karfl›laflabilir. Bunlardan ilki, çal›flma istek ve becerisi olmas›na ra¤men ifl bulamama durumunda söz konusuyken, di¤eri ise çal›flmakta iken iflten ç›kar›lmak sonucunda iflsiz kal›nmas›d›r. ‹flsizlik riskine karfl› güvence sa¤lanmas› hem birey hem de toplum aç›s›ndan önem tafl›maktad›r. Birey aç›s›ndan, sadece kendisinin de¤il geçindirmekle yükümlü oldu¤u aile üyelerinin de beslenme, bak›m ve korunma gibi temel fizyolojik ve sosyal ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›n› sa¤layan gelir kesilmesinin olumsuzluklar›n› gidermek ad›na sosyal güvenlik önemlidir. Ayr›ca iflsizlik riskine karfl› güvence sa¤lanamamas› toplum aç›s›ndan suç oranlar›nda art›fl ve asayiflin sa¤lanamamas› gibi baz› sorunlar› da beraberinde getirebilecektir.
    • 60 Sosyal Güvenlik Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 4 Ekonomik sonuçlar›na göre sosyal güvenlik, gelir azalmas›na, gelir kesilmesine ve gider art›fl›na yol açan tehlikelere karfl› koruma sa¤lamaktad›r. Bunlar› örnekle aç›klayacak olursak; hastalanmas› nedeniyle çal›flamayan veya fazla süreli çal›flamayan bireylerin gelirlerinde oluflacak azalma ya da ailenin geçimini sa¤layan aile reisinin ölümü sonras› oluflacak ekonomik gelir azalmas› sosyal güvenlik kapsam›nda desteklenmektedir. Benzer flekilde, iflten ç›kar›lma gibi gelirin bütünüyle kesilmesi durumunda da iflsizlik sigortas› uygulamas›yla sosyal güvence sa¤lanmas› mümkündür. Ayr›ca sadece olumsuz de¤il, evlenme ve do¤um gibi mutlu geliflmelerde de sosyal güvenlik sistemi ödenek yard›m›yla bireylere destek olmaktad›r. S›ra Sizde 5 Evlenmeyi sosyal güvenlik bak›m›ndan önemli bir risk olarak görmek gerekir. Evlenme, aile kurulmas›n›n ilk ad›m›d›r. Aile ise bütün dünyada toplumun temeli olarak kabul edilen bir kurumdur. Aile kurumunun, zaman›nda ve sa¤l›kl› bir biçimde kurulmas›n›n toplumun temelinin sa¤l›kl› at›lmas› olarak görülmesi gerekir. Evlenmelerin zaman›nda olmas› ailenin kurulmas› bak›m›ndan önemli bir konudur. Çok erken yafllarda evlenme ne kadar riskli ise evlenmelerin ileri yafllara ertelenmesi de o kadar risktir. Aile sorumlulu¤unu üstlenemeyecek kadar çocuk yafllarda evlenmeler; boflanmalar, ana ve babas›z büyüyen çocuklar, parçalanm›fl aileler gibi sosyal bak›mdan istenmeyen riskli sonuçlar do¤urur. ‹leri yafllarda evlenmeler ise sakat do¤umlar, çocuklar›n› büyütemeden ölen ana ve babalara ba¤l› olarak yetim ve öksüz çocuklar problemine kaynakl›k edebilmektedir. S›ra Sizde 6 Sosyal risklerin geliflimi konusunda flu de¤erlendirmeleri yapmak mümkündür; iktisadi geliflme seviyesi ne olursa olsun bütün ülkelerde ifl kazas› ve meslek hastal›klar› ile yafll›l›k sigortas› mutlaka vard›r. Sonras›nda sanayileflmeye ba¤l› olarak iflsizlik ve aile ödenekleri sigortas› yer almaya bafllam›flt›r. Bunlar d›fl›nda sosyal refah devleti anlay›fl›n›n yayg›nlaflmaya bafllamas› ve özellikle Do¤u Bloku’nun çözülmesi sonras›nda ba¤›ms›zl›¤›n› kazanan ülkelerin sosyal güvenlik alan›ndaki at›l›mlar› sosyal güvenlik kapsam›na al›nan risklerin geliflimine yön vermifltir. ANDAÇ, Faruk. (1999). ‹flsizlik Sigortas›, TUH‹S, Ocak, Kayseri. ALPER, Yusuf (2009), Sosyal Güvenlik Ders Notlar›, Uluda¤ Üniversitesi, ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Fakültesi. ARICI, Kadir. (1990). “Ailenin Sosyal Güvenlik Raporu”, Türkiye Aile Y›ll›¤›, Ankara. BAfiTERZ‹, Süleyman. (1986). ‹flsizlik Sigortas›, Ankara. ÇUBUK, Ali. (1982). Sosyal Güvenlik ve Sosyal Güvenlik Kurumlar›, Ankara. D‹L‹K, Sait. (1971). Türkiye’de Sosyal Sigortalar-‹ktisadi Aç›dan Bir Tahlil Denemesi, Ankara. TUNA, Y›lmaz. (1995). ‹flsizlik Sigortas›n›n Yap›s›, Sosyal ve Ekonomik Etkileri, Ocak. TUNCAY, A. Can- Ömer EKMEKÇ‹.(2011). Sosyal Güvenlik Hukuku Dersleri, ‹stanbul. YAZGAN, Turan (1977). Sosyal Sigorta, ‹stanbul.
    • 3 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenlik tekni¤ini kavramsal olarak tan›mlayabilecek, Bireysel sosyal güvenlik tekniklerini anlatabilecek, Toplu sosyal güvenlik tekniklerini ifade edebilecek, Geleneksel ve ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri aras›ndaki farklar› aç›klayabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • Tasarruf Tekni¤i Sigorta Tekni¤i Sosyal Yard›mlaflma Tekni¤i Sosyal Güvenlik Tekni¤i Vak›f • • • • • Sand›k Özel Sigorta Sosyal Sigorta Sosyal Yard›m Primsiz Sistem ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenlik Teknikleri • G‹R‹fi • SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹⁄‹ KAVRAMI • SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹N‹N ÇEfi‹TLER‹ • GELENEKSEL VE ÇA⁄DAfi SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹ AYRIMI
    • Sosyal Güvenlik Teknikleri G‹R‹fi Sosyal güvenlik, insanl›¤›n en eski özlemidir. ‹nsanl›¤›n muhtaçl›¤a karfl› tedbir aray›fl› tarihten günümüze sürmektedir. Sosyal güvenlik teknikleri, sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile sürdürülen çabalar›n sonucu olarak bulunan; insanl›¤›n sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile kulland›¤›, gelifltirdi¤i usul, metot ve yollar›n genel ad›d›r. Bu ünitede, “insano¤lu tarihî geliflim süreci içinde sosyal güvenlik ihtiyac›n› gidermek amac› ile hangi sosyal güvenlik tekniklerini gelifltirmifltir?” sorusunun cevab› sosyal güvenlik tekniklerinin geliflim tarihine paralel bir biçimde aç›klanacakt›r. SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹⁄‹ KAVRAMI Teknik, Latince kökenli bir kelime olup; kelime anlam› usul, yordam, metot, yöntem icra yoludur. ‹nsanl›¤›n karfl› karfl›ya oldu¤u muhtemel ya da mutlak tehlikelerin sonuçlar›na karfl› tedbir aray›fl›, kiflileri ve toplumlar› bu yönde birtak›m yollar, yöntemler ve metotlar bulmaya yöneltmifltir. Sosyal güvenli¤in tarihi geliflimi içinde bulunan bu yol, usul, yöntem ya da tekniklere “sosyal güvenlik tekni¤i” ad› verilir (Yazgan, 1977: 6-15). Sosyal güvenlik teknikleri, sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile kullan›lan yollar yöntemlerdir. Sosyal güvenlik tekniklerinin ortaya ç›k›fl süreci, di¤er sosyal konularda oldu¤u gibi flu süreçle gerçekleflir. ‹nsano¤lu bireysel veya toplumsal hayat›n› sürdürmede d›flar›dan gelen faktörlerle güçlükle karfl›laflt›¤› zaman problemler ortaya ç›kar ve s›k›nt›ya girer. Bu problemleri çözmek, s›k›nt›lardan kurtulmak için aray›fl içine girer ve zaman içinde baz› çözüm yol ve yöntemleri dener. Denedi¤i bu yol ve yöntemlerden problemin çözümü konusunda baflar›l› olan kal›c› olur ve süreklilik arzeder. ‹nsano¤lu ne zaman bir problemle karfl›laflsa bu yol ve yöntemi kullan›r. Kulland›¤› bu yol ve yöntemler sosyal güvenlik bak›m›ndan o dönem için geçerli sosyal güvenlik tekniklerini oluflturur. Sosyal güvenlik teknikleri her dönem ve her toplum için geçerli olan, dura¤an, de¤iflmez teknikler de¤ildir. Sosyal güvenlik ihtiyac›ndaki de¤iflime ba¤l› olarak sosyal güvenlik teknikleri de de¤iflir. Nitekim, insanl›¤›n sosyal geliflmesi sosyal güvenlik ihtiyac›nda da de¤iflme ve çeflitlenme sa¤lam›fl; zaman zaman da mevcut sosyal güvenlik teknikleri yetersiz kalm›flt›r. ‹flte bu yetersizlikleri gidermek ve de¤iflen sosyal güvenlik ihtiyaçlar› ile yeni sosyal riskleri karfl›lamak bak›m›ndan yeni sosyal güvenlik teknikleri bulma aray›fl› do¤mufltur. Mevcut tekniklerin yetersiz- Sosyal güvenlik tekni¤i sosyal güvenlik sa¤lamak amac›yla kullan›lan yol ve yöntemlerdir.
    • 64 Sosyal Güvenlik Yeni sosyal güvenlik risklerinin ortaya ç›k›fl›, sosyal güvenlik tekniklerini de¤ifltirmifltir. likleri ve yeni riskler sosyal güvenlik tekniklerinin de geliflmesine ve yeni sosyal güvenlik teknikleri bulunmas›na önemli katk› sa¤lam›flt›r. Sosyal güvenlik tekniklerinin do¤uflunda ve farkl›laflmas›nda yeni risklerin yan› s›ra bilinen risklerdeki nitelik de¤iflikliklerinin de önemli bir rolü olmufltur (Çubuk, 1982: 5). Sosyo-ekonomik geliflmeler; insan haklar› anlay›fl›n›n ve kapsam›n›n geliflmesi ile sosyal güvenli¤in temel ve vazgeçilemez bir insan hakk› hline gelmesi, sosyal güvenlik tekniklerini de de¤ifltirmifl ve gelifltirmifltir. SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹N‹N ÇEfi‹TLER‹ Sosyal güvenlik teknikleri bireysel ve toplu teknikler olmak üzere iki grupta toplan›r. Bafllang›çtan günümüze insanl›k sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamak için çok çeflitli sosyal güvenlik teknikleri kullanm›flt›r. Dikkatlerden kaçmamas› gereken bir konu vard›r ki o da en eskiden en yeniye bütün sosyal güvenlik tekniklerinin günümüzde de kullan›lmaya devam edilmekte olmas›d›r. Yani, ömrünü tamamlam›fl; art›k kullan›lmayan sosyal güvenlik tekni¤i var m›d›r? sorusuna olumlu cevap vermek mümkün de¤ildir. Kapsam› dar, etkinli¤i fazla olmasa da ilk insan›n kulland›¤› sosyal güvenlik teknikleri bugün de kullan›lmaktad›r. Sosyal güvenlik tekniklerinin farkl› flekillerde tasnif edilmesi, (s›n›fland›r›lmas›) mümkündür (Dilik, 1971: 1-16). Ancak, daha anlafl›labilir olmas› bak›m›ndan sosyal güvenlik tekniklerini bireysel ve toplu sosyal güvenlik teknikleri olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Bireysel Sosyal Güvenlik Teknikleri Genel Olarak Bireylerin baflkalar›ndan yard›m ve destek almaks›z›n kendi sosyal güvenliklerini sa¤lamak amac›yla gelifltirdikleri teknikler, bireysel sosyal güvenlik teknikleridir. Bireysel sosyal güvenlik teknikleri, bireyin baflkalar›ndan yard›m ve destek almaks›z›n, tek bafl›na kendi sosyal güvenli¤ini sa¤lamak amac› ile gelifltirdi¤i teknikleri ifade eder. Bireylerin kendi sosyal güvenli¤ini baflkalar›ndan yard›m ve destek almaks›z›n ya da beklemeksizin nas›l gerçeklefltirece¤i sorusunun cevab› en genifl anlamda bireysel sosyal güvenlik tekniklerini ifade eder. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerinin temeli tasarrufa dayan›r. Birey karfl›laflmas› mutlak ya da muhtemel olan sosyal güvenlik risklerine karfl› tasarruf yapmak suretiyle tedbir alm›fl olur. Bireysel teknikler; bireyin kapasitesi, bilgisi, idraki ve basiretine ba¤l› olarak sonuç veren tekniklerdir. Bireysel sosyal güvenlik teknikleri günümüze kadarki geliflim sürecinde çok fazla çeflitlenememifltir. Geliflmenin oldu¤u tek alan özel sigorta tekni¤i olmufltur. Özel sigortan›n da afla¤›da tart›fl›laca¤› üzere, bireysel sosyal güvenlik tekni¤i olup olmad›¤› tart›flmal›d›r. Hukuki sorumluluk bir bireysel sosyal güvenlik tekni¤i olabilir mi? Bireysel sosyal güvenlik tekni¤i olup olmamas› bak›m›ndan hukuki sorumlulu¤un tart›fl›ld›¤› bilinmektedir (Güzel-Okur-Caniklio¤lu, 2010:10). Hukuki sorumlulukta bir zarar ve bu zarara kusurlu ya da kusursuz olarak neden olmufl bir kiflinin varl›¤› aran›r. Sosyal güvenli¤in konusu olan riskler göz önüne al›nd›¤› takdirde hukuki sorumlulu¤un sosyal güvenlik ihtiyac›na cevap veremeyecek oldu¤u anlafl›lacakt›r. fiöyle ki; sosyal güvenlik risklerinin büyük ço¤unlu¤u fizyolojik nitelikli risklerdir. Hastal›k, anal›k, yafll›l›k gibi risklerde hukuki sorumluluk bir çözüm sa¤lamaz. Çünkü bu risklerin sorumlusu bizzat insan›n canl› yarat›lm›fl olmas›d›r. ‹flsizlik, konut sahibi olmama gibi sosyo-ekonomik risklerde de hukuki sorumluyu tespit imkân› yoktur. ‹fl kazas› ve meslek hastal›¤› hukuki sorumluluk bak›m›ndan önem tafl›yan risklerdir. Burada gerek Borçlar Hukukunun kusursuz sorumluluk ilkesini
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri 65 benimsemifl olmas›, gerekse iflverenin kusurlu sorumlulukta esas muhatap olarak sorumluluk hukukunda kabul edilmesi hukuki sorumlulu¤un bir çözüm olabilece¤ini düflündürmektedir. Ancak modern sosyal güvenlik ilkeleri dikkate al›nd›¤›nda ifl kazas› ve meslek hastal›¤› riskleri bak›m›ndan da hukuki sorumlulu¤un bir bireysel teknik olarak fazla bir anlam› olmad›¤› görülecektir. fiöyle ki; bir ifl kazas› ya da meslek hastal›¤› durumunda iflveren ister kusurlu ister kusursuz sorumlu olarak sorumlulu¤u ortaya ç›km›fl olsun sonuçta: • Belirlenecek tazminat›n sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamaya yetip yetmeyece¤i, • Tazminat›n hak edilip edilmeyece¤inin belirsizli¤i, • Tazminat›n hak edildi¤i durumlarda bu tazminat›n al›n›p al›namayaca¤› (özellikle iflas durumlar›nda), • Ne zaman al›naca¤› gibi hususlardaki belirsizlikler hukuki sorumlulu¤un bir çözüm olup olmayaca¤›n› tart›fl›l›r hâle getirmektedir. Biz hukuki sorumlulu¤un bir tazmin sorumlulu¤u olarak belirli bir sosyal güvenlik fonksiyonunun oldu¤unu göz ard› etmemekle birlikte bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak kabul edilemeyece¤ini düflünüyoruz. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerinde etkinlik ferdin kapasitesi ile s›n›rl› olmaktad›r. Bireysel tekniklerin yeterli olamamas›n›n arka plan›nda da bu gerçek yer al›r. Kusursuz sorumluluk; objektif sorumluluk ya da sebep sorumlulu¤u, kusurlu sorumlulu¤un temel unsurlar› olan kusur ve hukuka ayk›r›l›¤›n bir koflul olmaktan ç›kt›¤› sorumluluk türünü ifade eden bir hukuk terimidir. ‹lke olarak zarara sebep olma düflüncesine dayan›r (http://tr.wikipedia.org/wiki/ Kusursuz_sorumluluk). Hukuki sorumluluk sizce bir sosyal güvenlik tekni¤i midir? Bireysel Sosyal Güvenlik Tekniklerinin Çeflitleri SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M Tasarruf Tekni¤i S O R U Tasarruf özünde bir fedakârl›kt›r. Tasarruf etmek kiflinin harcanabilir gelirinin bir k›sm›ndan gelecekte karfl›laflabilece¤i s›k›nt›lar ya da yapmay› düflündü¤ü yat›r›mlar nedeniyle vazgeçmesi ve harcamamas› olay›d›r. Bu yönü ile ‹tasarruf bir fedaD KKAT kârl›kt›r. Kifliler türlü amaçlarla tasarruf ederler. Tasarruf sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile de kullan›lm›flt›r. SIRA S‹ZDE Tasarruf bir teknik olarak insanl›¤›n buldu¤u en eski hatta ilk sosyal güvenlik tekni¤idir denilebilir. Ancak, tasarruf tekni¤i günümüzde de hâlâ sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamakta kullan›lan bir tekniktir. AMAÇLARIMIZ Tasarruf tekni¤inde de¤iflen yaln›zca tasarruf edilen fleydir. Bir zamanlar g›da saklama olarak bafllayan tasarruf konusu fleyler zaman içinde k›ymetli madenlerin (alt›n, gümüfl vb.) ve di¤er ek paran›n bulunmas› ile paran›nKtasarrufu biçiminde ‹ T A P devam etmifltir. Günümüzde tahvil, hisse senedi gibi baflkaca tasarruf araçlar› ortaya ç›km›flt›r. Tasarruf tekni¤inin sosyal güvenlik tekni¤i olarak çok önemli ‹birOfonksiyonu TELEV ZY N olmufltur. Ancak bireysel bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak tasarruf tekni¤inin sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›nda yeterli olmas› söz konusu olamaz. Tasarruf tekni¤inin yetersizli¤inin gerisinde birtak›m nedenler bulunmaktad›r. ‹NTERNET Tasarruf tekni¤inin yetersiz kalmas›n›n en önemli nedeni tasarrufun kiflinin gelir seviyesi, tasarruf kültürü ve sosyal güvenlik bilinci ile iliflkili olma niteli¤idir. Tasarruf ile gelir aras›nda bir fonksiyonel iliflki vard›r. Tasarruf bir fedakârl›k oldu¤u için gelir seviyesi yükseldikçe kiflinin katlanaca¤› fedakârl›k azalacakt›r. Dolay›s› ile tasarruf gücü, kiflinin gelir seviyesine göre do¤ru orant›l› olarak artmakta ya da azalmaktad›r. Gelir seviyesi ile sosyal güvenlik ihtiyac› aras›nda yine ayn› flekilde S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Tasarruf, insanl›¤›n buldu¤u en eski, hatta ilk sosyal güvenlik tekni¤idir. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET
    • 66 Sosyal Güvenlik Tasarruf bireyin gelir seviyesi, tasarruf kültürü ve sosyal güvenlik bilinci ile iliflkilidir. bir orant›l›l›k söz konusudur. Gelir seviyesi artt›kça sosyal güvenlik ihtiyac› azalmakta, azald›kça artmaktad›r. Tasarruf gücü düflük olan insanlar›n sosyal güvenlik risklerinden etkilenme derecesi fazla oldu¤u gibi bireysel yolla bu risklerle mücadele gücü de o ölçüde azd›r. Tasarruf tekni¤inin yetersizli¤ine neden olan bir baflka husus ise tasarruf kültürü ve bilincidir (Yazgan, 1997: 17 vd.). Tasarruf gücünün olmas› gerekli ancak yeterli olmamaktad›r. Kiflide tasarruf etmenin de¤erini idrak etme bilinci yok ise kiflinin geliri ne kadar çok olursa olsun o ölçüde tasarruf etmeyebilir. Tasarruf bilinci d›fl›nda sosyal güvenli¤in önemini idrak etmesi de o kadar önemli bir baflka husustur. Sosyal güvenlik risklerinin sonuçlar›n› anlamaktan yoksun kimseler için bu amaçla tasarruf yapmaya hiç gerek yoktur. “Kar›nca ile a¤ustos böce¤i” isimli fabl›n ana mesaj› budur. Kald› ki kifli bütün bunlar› bilmekte olsa da tehlikelerin sonuçlar›n› tahmin edebilmesi mümkün de¤ildir. Hangi tehlike ile karfl›laflt›¤›nda ne gibi bir paraya, dolay›s› ile tasarrufa ihtiyac› olacakt›r? Kiflinin bunu bütünüyle bilmesi mümkün olamaz. Kifli belirli bir tahmin yapabilir. Ancak tam olarak bilmesi mümkün de¤ildir. Ayr›ca gerçekleflmesi muhtemel olan tehlikeler için o kadar tasarruf yapmak da her zaman ekonomik olmayabilir. Öte yandan tasarruf seviyesi ve miktar› iktisadi geliflmelere göre azalabilmekte ya da ço¤alabilmektedir. Ayr›ca kiflinin bireysel tasarruflar›n› enflasyon, devalüasyon gibi iktisadi geliflmelere karfl› korumas› da her zaman mümkün olmayabilmektedir. Yukar›daki aç›klamalardan hareketle, bireysel tasarruf tekni¤inin sosyal güvenlik garantisi sa¤lama bak›m›ndan yeterlili¤ini belirleyen faktörler: • Yeterli tasarruf yapmaya imkan verecek seviyede yüksek gelire sahip olma, • Tehlikeler ve zararlar›n›n fark›nda olma ve tasarruf etme bilincinin varl›¤›, • Yeterli tasarruf yap›lmas›na imkân verecek kadar tehlikesiz geçen sürenin varl›¤› ve • Tehlikenin fliddeti ve yol açt›¤› zarar›n büyüklü¤ü, olarak s›ralanabilir. Say›lan bu özellikler bak›m›ndan bireysel tasarruflar her birey için sosyal güvenlik garantisi sa¤lamada yetersiz kald›¤› için yeni tekniklere ihtiyaç duyulmufltur (Alper, 2009; 15). Bütün eksiklik ve yetersizliklerine karfl›l›k tasarruf tekni¤i belki tek bafl›na yeterli bir teknik olamamakla birlikte tasarruf tekni¤i toplu sosyal güvenlik teknikleri içerisinde ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin de özünü oluflturmaktad›r. (Özel) Sigorta Tekni¤i Özel sigorta bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak do¤mam›fl, ancak zaman içinde sosyal güvenlik alan›nda da kullan›lm›flt›r. Özel sigortada riskin sonuçlar› paylafl›lmakta ve da¤›t›lmaktad›r. Özel sigorta bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak do¤mam›flt›r. Özel sigorta mala yönelik tehlikelere karfl› bir güvenlik tekni¤i olarak do¤mufl, ancak zaman içerisinde sosyal güvenlik alan›nda da bir teknik olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Özel sigortan›n iflleyiflinde temel esas fludur. Belirli bir riskle karfl› karfl›ya olan kimseler bu riskin sonuçlar›na karfl› dayan›flmaya girerler (Yazgan, 1977: 30). Özel sigortada bu anlamda riskin sonuçlar›n›n paylafl›lmas› ve da¤›t›lmas› söz konusudur (Karayalç›n, 1984: 11). Bu dayan›flmay› kâr etmek amac› ile organize eden kimseye sigortac› denilir. Sigortac› bu dayan›flmay› organize etmenin karfl›l›¤›nda kiflilerin riskini belirli bir bedel karfl›l›¤›nda devir alan kimsedir. Özel sigortada bu karfl›l›¤a prim denilir. Özel sigorta primi içinde aktüeryal anlamda karfl›l›k, organizasyonun giderleri ve sigortac›n›n bu faaliyetten bekledi¤i pay› da içermektedir. Özel sigorta kurulufllar› ile sözleflme yapan ve riskini devreden kimseler, prim öderler. Prime bir baflka aç›dan bak›ld›¤› zaman bunun bir tasarruf oldu¤u görü-
    • 67 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri lür. fiu hâlde özel sigorta sisteminde sigorta yapt›ran kimsenin ödedi¤i prim, onun sosyal güvenlik amac›yla yapt›¤› bir tasarruftur. Sigorta ve sigortal› iliflkisi çerçevesinden de¤erlendirildi¤i zaman özel sigorta da bir bireysel tasarruf sisteminden ibarettir. Ancak özel sigortay› tümüyle bir bireysel sosyal güvenlik tekni¤i olarak görmek mümkün de¤ildir. Çünkü sigorta tekni¤i temel niteli¤i itibar›yla bir tasarruf toplu dayan›flma esas›nda ifller. Dolay›s›yla toplu bir sosyal güvenlik tekni¤idir. Tek kifliden ibaret bir sigorta sistemi olamaz. Böyle bir sistemin gerçekleflmesinde fiili imkâns›zl›k vard›r. Özel sigorta sistemi büyük say›lar esas›na dayal› olarak daha baflar›l› bir biçimde ifller. Sigortalanan say›s› ne kadar büyük ise kifli bafl›na sisteme girme maliyeti o kadar az olur. Özel sigorta tekni¤inin ay›rt edici vasf› iste¤e ba¤l› olmas›d›r. Kural olarak özel sigorta iste¤e ba¤l› bir sigortad›r. ‹ste¤e ba¤l› olma özelli¤i özel sigortan›n sosyal güvenlik sa¤lama fonksiyonu bak›m›ndan özel sigorta yönüyle bir dezavantajd›r. ‹ste¤e ba¤l›l›k hem kifliselli¤in sak›ncalar›n› sosyal güvenlik aç›s›ndan getirmekte hem de sigortada prim maliyetleri bak›m›ndan etkili olan büyük say›lar kanununun ifllemesini engellemektedir. Dolay›s›yla özel sigortan›n sosyal güvenlik sa¤lama fonksiyonunu olumsuz etkiler. Özel sigortan›n sosyal güvenlik fonksiyonu gelir seviyesi yüksek kesimler ile sosyal güvenlik bilinci yüksek kesimler bak›m›ndan daha fazla olmaktad›r. Düflük gelirli ve sosyal güvenlik kültürü geliflmemifl kesimler için özel sigorta sosyal güvenlik bak›m›ndan fazla bir katk› sa¤layabilen bir teknik de¤ildir. Bütün bu nedenlerle özel sigorta daha ziyade zorunlu sosyal güvenlik sistemini tamamlay›c› bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak kullan›lmaktad›r. Özel sigortalar, kural olarak iste¤e ba¤l›d›r. ‹stisnai olarak (deprem sigortas› gibi) zorunlu tutulurlar. Toplu Sosyal Güvenlik Teknikleri Sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamada bireysel tekniklerin yetersiz kalmas›, bireyleri ve toplumlar› baflka teknikler aramaya yöneltmifltir. Toplu teknikler, bireylerin bir araya gelerek sosyal güvenlik sa¤lama amac› ile dayan›flmaya gitmesi esas›nda do¤an ve gelifltirilen tekniklerdir. Ad›ndan da anlafl›laca¤› üzere toplu sosyal güvenlik teknikleri çok say›da insan›n yard›mlaflma ve dayan›flmas›n› gerekli k›lan tekniklerdir. Tarihî geliflim süreci içinde bireysel tekniklerde fazla bir geliflme olmamas›na ra¤men; toplu sosyal güvenlik teknikleri zaman içinde kendi içerisinde çok fazla çeflitlenmifl ve de¤iflikli¤e u¤ram›flt›r. Toplu sosyal güvenlik teknikleri geliflimi ile sosyal geliflme aras›nda kuvvetli bir iliflki vard›r ve sosyal geliflmeye paralel olarak geliflmifl ve çeflitlenmifllerdir. Toplu sosyal güvenlik teknikleri çok say›da insan›n bir araya gelerek dayan›flma ve yard›mlaflmas›n› gerektirir. Sosyal Yard›mlaflma Tekni¤i Sosyal yard›mlaflma toplumun en küçük birimi olan aileden bafllayarak çeflitli toplum seviyelerinde gerçeklefltirilir. Aile, kabile, afliret, boy, köy, hemflehrilik, ayn› millet ve insanl›k (K›z›lay, K›z›lhaç gibi kurulufllar eli ile) seviyesinde sosyal güvenlik amaçl› yard›mlaflmalar sosyal yard›mlaflma olarak adland›r›l›r. Sosyal yard›mlaflma tekni¤inin ay›rt edici özelli¤i (i) Kifliler aras› yard›mlaflma tekni¤i olmas›, (ii) Risk gerçeklefltikten sonra devreye girmesi, (iii) Kiflinin talebine ba¤l› olmas›, (iv) Yap›lacak ve istenen yard›mlar›n yard›m yapan›n arzusuna ve yard›m yapma gücüne ba¤l› olmas›d›r. Sosyal yard›mlaflmada riskle karfl›laflan kimsenin ya da yak›nlar›n›n yard›m talebine ba¤l› olarak kifliye yard›m yap›l›r. Bu yard›mlar›n ne zaman, ne kadar gelece¤i, kiflinin ihtiyac›na yetip yetmeyece¤i bilinmez. Toplumlar, o günün flartlar› Aile, ilk ve temel sosyal yard›mlaflma tekni¤idir.
    • 68 Dilencilik, sosyal yard›mlaflma tekni¤inin yetersizli¤inden do¤an bir meslektir. Sosyal Güvenlik içinde, toplumdaki yard›mlaflma kültürünün seviyesine ve yard›m yapabileceklerin ekonomik gücüne ba¤l› olarak bu yard›m ça¤r›lar›na cevap verir. Bu tip yard›mlaflma sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›nda yeterli olamaz. Bu yetersizli¤i ifade etmek için çok say›da atasözü bulunmaktad›r. “Zenginin gönlü oluncaya kadar fukaran›n can› ç›karm›fl”, “Göle su gelinceye kadar kurba¤an›n gözü patlarm›fl”, “Elden gelen ö¤ün olmaz o da vaktinde bulunmaz” gibi sözler insanl›¤›n bu anlamda yaflad›¤› gerçe¤i ifade eden sözlerdir. Organize olmayan sosyal yard›mlaflma çeflitli flekillerde gerçekleflir; (i) Kifliden kifliye yard›mlaflma, (ii) Aile içi yard›mlaflma, (iii) Hemflehrilik yard›mlaflmalar›, (iv) Ülke çap›nda yard›mlaflmalard›r. Organize olmayan sosyal yard›mlaflmalar: • Sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma duygusu ve kültürünün zay›f veya kuvvetli olup olmamas›na, • Kiflilerin hayat ve toplumun refah seviyesinin yüksek olup olmamas›na, • Yard›ma muhtaç olanlarla yard›m yapma gücü olanlar›n karfl›laflma flanslar›na, ba¤l› olarak gerçekleflir. Sosyal yard›mlaflma tekni¤inde en önemli problem, yard›ma gerçekten muhtaç olanlar›n tespit edilmesi ifllemidir. Nitekim, bu konudaki boflluktan dolay› dilencilik bir meslek olarak do¤mufl ve geliflmifltir. Sosyal yard›mlaflma tekni¤i sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›na önemli katk› sa¤lamakla birlikte, bireysel tasarruf tekni¤i gibi, o da sosyal güvenlik garantisi sa¤lama bak›m›ndan yeterli bir teknik olma niteli¤ine sahip de¤ildir. Sosyal Yard›mlaflmada Kurumlaflma Dönemi: Kurumsallaflm›fl Sosyal Güvenlik Teknikleri Kurumlaflma ve Kurumlaflman›n Sa¤lad›¤› Faydalar Sosyal yard›mlaflmadaki yetersizlikler insanlar› yeni sosyal güvenlik teknikleri aray›fl›na itmifltir. Bu aray›fl sosyal yard›mlaflman›n yetersizliklerini büyük ölçüde gideren kurumsallaflm›fl sosyal yard›mlaflma tekniklerinin do¤mas›na yol açm›flt›r. Sosyal yard›mlaflman›n kurumlaflmas›; elden ele yap›lan sosyal yard›mlar›n, bu amaçla kurulan birtak›m kurumlar ve örgütler arac›l›¤› ile yap›lmas›n› ifade eder. Sosyal yard›mlar bu kurum ve kurulufllar arac›l›¤›yla yard›ma muhtaç olanlara ulaflt›r›l›r. Kurumlar sosyal yard›mlaflmada birer arac› organizasyonlar olarak görev yaparlar. Kurumsallaflma sosyal yard›mlaflma alan›nda birçok fayda sa¤lar. Kurumsallaflman›n sa¤lad›¤› faydalar, bugüne kadar gelen tarihî yüzlerce y›la uzanan kurumlar›n yaflamas›n› mümkün k›lm›flt›r. Bu faydalar flu flekilde s›ralanabilir: • Kurumsallaflma yard›m miktar›n›n daha büyümesini sa¤lam›flt›r, • Kurumsallaflma yard›m yap›lma zaman›n› k›saltm›flt›r, • Kurumsallaflma yard›m alanlar ile yard›m yapanlar›n karfl› karfl›ya gelmesinin olumsuz psikolojik etkilerini azaltm›flt›r, • Kurumsallaflma yard›m yapmak isteyenler ile yard›m alanlar›n karfl›laflmas›n› kolaylaflt›rm›flt›r. • Kurumsallaflma yard›mlar›n suiistimalini engellemifl, yard›mlar›n yerine ve ihtiyaç sahiplerine ulaflmas›na katk› sa¤lam›flt›r, • Kurumsallaflma kiflilerin yard›m yapma ömrünün uzamas›n› sa¤lam›flt›r, • Kurumsallaflma elden ele yard›mlar›n olumsuz psikolojik etkilerinin ortadan kald›r›lmas›na katk› sa¤lam›flt›r
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri 69 Sosyal Yard›mlaflma Kurumlar›n›n Türleri Sosyal yard›mlaflmada kurumsallaflma kendi içinde çeflitlilik göstermifltir. Bu amaçla ortaya ç›kan üç kurum ya da üç teknikten söz edilebilir. Bunlar (i) Vak›f, (ii) Dernek ve (iii) Sand›k fleklinde ortaya ç›kan kurumlard›r. Bu s›n›fland›rma daha çok hukuki niteli¤i dikkate al›narak yap›lan bir s›n›fland›rmad›r. Sosyal yard›m kurumlar›n›n birlik, federasyon vs. farkl› adlar alt›nda yap›lmas› da mümkündür. Afla¤›da aç›klanan kurumlar bu alanda en yayg›n kurumsallaflma biçimlerindendir. Vak›flar: Vak›flar sosyal güvenlik sa¤lamakta kullan›lan en eski sosyal yard›m kurumlar›d›r. Vak›f, belli bir mal›n ya da paran›n ayr› bir tüzel kiflilik teflkil edecek biçimde sosyal yard›m için tahsis edilmesi ile ortaya ç›kar. Vak›f kuran kimse sosSIRA S‹ZDE yal yard›m amac›yla mal varl›¤›ndan ay›rd›¤› belirli mal ve paralar› bu amaçla tahsis etmektedir (Güneri, 1976: 25 vd). Vak›f, bir sosyal güvenlik kurumu olarak do¤mam›flt›r. Ancak,Üvak›f senedinde DÜfi NEL‹M muhtaçlara yard›m gibi sosyal güvenlik garantisi sa¤lamaya yönelik bir amaç var ise birer sosyal güvenlik kurumu fonksiyonu görürler. Sosyal güvenlik garantisi S O R U sa¤lama amac› ile oluflturulan vak›flara “avar›z vak›flar›” denir. Özellikle geliflmifl ülkelerde 1970’li y›llardan sonra kamu sektörünün yükünü azaltmak için gelifltiriD‹K AT len üçüncü sektörün, ortaya ç›k›fl›nda vak›f kültürünün etkisiK vard›r (Alper, 2009:18). Vak›flar zenginli¤i sergileme hastal›¤›n›n topluma faydal› bir flekilde yönlendiSIRA S‹ZDE rilmesini sa¤lar. Vak›flar sayesinde, yard›mlar daha uzun ömürlü bir flekilde yap›labilir hâle gelirler. Vakf›n sosyal yard›mdaki rolü vak›f say›s›, vak›flar›n gücüne AMAÇLARIMIZ göre de¤iflir. Ancak vak›flar yard›m yapma güç ve iste¤inde bulunan kimseler bak›m›ndan en uzun ömürlü sosyal yard›m imkân›n› veren bir araçt›r. K ‹ T P Vak›flar hakk›nda ayr›nt›l› bilgiyi Fuad Köprülü’nün ‹slam Ve Türk HukukATarihi Araflt›rmalar› Ve Vak›f Müessesesi, (Ötüken Neflriyat, ‹stanbul 1983) adl› kitab›n›n s. 309-420 sayfalar›nda.; Ali Himmet Berki’nin Vak›flar, (Nur Matbaas›, Ankara 1950) kitab›n›n II. cildinde ve Nazif Öztürk’ün Türk Yenileflme Tarihi Çerçevesinde Vak›f Müessesesi, (TürTELEV‹ZYON kiye Diyanet Vakf› yay›nlar› No.144., Ankara 1995) kitab›n›n s.31 vd.’da bulabilirsiniz. Vak›flar›n kuruluflunda hangi yard›mlar›n ne biçimde kimlere yap›laca¤›, vak›f gelirlerinin nas›l idare edilece¤i, mütevelli heyetinin hak ve‹ N T E R N E T dair hüyetkilerine kümler vak›f senedi ile vak›f yapanlarca belirlenir. Hukuka ve ahlaka ayk›r› olmayacak bir flekilde haz›rlanacak vak›f senedi bu yönden hâkim onay› sonras›nda vak›flar vak›f siciline tescil ile tüzel kiflilik kazan›r. Vak›f kurmak sosyal yard›m amac› ile yap›lan büyük ve yüce bir fedakârl›kt›r. Vak›f yapan kimse zengin iken zenginli¤inden ay›raca¤› belirli bir miktar para ya da mamelek ile kendi ömründen uzun bir süre yard›m yapabilir hâle gelmifl olur. Vak›f sayesinde kifliler hem zenginli¤ini topluma hizmet amac› ile teflhir etme imkân›n› elde eder, hem de topluma olan borcunu ödemifl; sosyal dayan›flma ve yard›mlaflmaya destek vermifl olur. Vak›flar sosyal yard›mlaflma ve dayan›flman›n kurumlaflma ihtiyac›n› önemli ölçüde karfl›layan kurulufllard›r. Vak›flar sayesinde do¤rudan ve elden ele sosyal yard›mlaflman›n sak›ncalar› önemli ölçüde azalt›labilir. Ayr›ca vak›flar, ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri ortaya ç›k›ncaya kadar toplumlar›n sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas› ve bu alandaki bofllu¤un doldurulmas›na katk› sa¤lam›fllard›r. Günümüzde de vak›flar sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma arac› olarak sosyal güvenlik sa¤lamada ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerini tamamlay›c› rol oynamay› sürdürmektedirler. SIRA S‹ZDE D Ü fi Ü sivil Kâr amac› gütmeyen N E L ‹ M toplum kurulufllar› olarak tarif edilen üçüncü sektör; çevre, toplum, kültür,Rsa¤l›k S O U ve e¤itim gibi ortak sosyal sorunlar›n çözümü için geliflen bir sosyal harekettir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Vak›f flartnamesine uygun ‹NTERN olarak vakf› idare etmekE T üzere tayin olunan kimselerden oluflan kurula Mütevelli Heyeti denir.
    • 70 Sosyal Güvenlik Dernekler, vak›flardan sonra en s›k kullan›lan sosyal yard›mlaflma tekni¤idir. Yard›mlaflma sand›klar›, vak›f ve derneklerden farkl› olarak sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmay› üyeleri aras›nda gerçeklefltirir, d›fla kapal› sosyal yard›mlaflma örgütleri olarak faaliyet gösterirler. ‹htiyaç an›nda, muhtaç durumda bulunan üyelere mali destek vermek üzere, genellikle ayn› meslek veya sanayideki kifliler taraf›ndan meydana getirilen, primli sisteme göre iflleyen yard›mlaflma sand›klara Teavün (Orta) Sand›¤› denir. (Seyyar, 2005; 331) SIRA S‹ZDE 2 Dernekler: Dernekler sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmay› kurumlaflt›rmada kullan›lan bir baflka örgütlenme biçimidir. Dernek, kazanç paylaflma d›fl›nda, kanunlarla yasaklanmam›fl belirli ve ortak bir amac› gerçeklefltirmek üzere, belirli say›da gerçek veya tüzel kiflinin, bilgi ve çal›flmalar›n› sürekli olarak birlefltirmek suretiyle oluflturduklar› tüzel kiflili¤e sahip kifli topluluklar›d›r. Dernekler de vak›flar gibi çok çeflitli amaçlarla kurulabilirler. E¤er dernek olarak kurulan örgüt, bir araya gelen kimselerin meydana getirdikleri mali kayna¤›n sosyal yard›m ve sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile ihtiyaç sahiplerine ulaflt›r›lmas›na arac›l›k yaparsa bu dernekler sosyal güvenlik sa¤lamaya yönelik sosyal amaçl› kurulufllar hâline gelir. Sosyal yard›m amaçl› dernekler genellikle d›fla dönük sosyal yard›m amac›yla kurulurlar. Uygulamada, derneklerin sosyal yard›m alan›nda çok farkl› ve çeflitli faaliyetler yapt›klar› gözlenebilmektedir. Sosyal güvenlik sa¤lay›c› yard›mlar›n yap›lmas› hatta bak›mevi, huzurevi gibi sosyal yard›m kurulufllar›n›n kurulmas› derneklerin katk›s› ile gerçeklefltirilebilir. Kurum olarak derneklerin en önemli avantaj›, kurulufl alanlar› ve amaçlar› bak›m›ndan çok esnek yap›ya sahip olmalar›d›r. Bu özellikleri ile dernekler vak›flardan sonra bu alanda görev yapan ve en çok kullan›lan bir sosyal yard›mlaflma tekni¤idir. Dernekler sosyal yard›m yapma iste¤inde olan kimselerin bir araya geldikleri ve üyelerinin küçük iktisadi katk›lar›n› büyük ve anlaml› sosyal yard›m potansiyeline dönüfltürebilen kurulufllard›r. Derneklerin sosyal güvenlik alan›na katk›lar› az›msanmayacak kadar büyüktür. Özellikle sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma kültürünün geliflmifl oldu¤u toplumlarda dernekler sosyal yard›ma muhtaç kesimlere toplumun gönüllü sosyal yard›mlar›n› ulaflt›ran kurulufllar olarak önemi göz ard› edilemeyecek boyut ve hacimde sosyal yard›m sa¤lamaktad›rlar. Sand›klar: Sand›k, sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmay› örgütlemekte kullan›lan bir baflka örgütlenme biçimidir. Sosyal yard›mlaflma, bir toplu sosyal güvenlik tekni¤i olarak yard›mlaflma sand›klar› fleklinde kurumlaflt›r›labilmektedir. Yard›m sand›klar›, sand›¤a üye kimseler aras›nda yard›mlaflma ve dayan›flma gayeli sosyal güvenlik sa¤layan örgütlenmelerdir. Sand›klar, üyelerin sand›¤a ayl›k ya da y›ll›k belirli bir dönem içinde yapacaklar› katk› paylar›ndan oluflan fonlardan sosyal güvenlik riski ile karfl›laflan üyeye yap›lan maddi destek sayesinde sand›k üyesine sosyal güvenlik sa¤lanmas›n›, sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›n› esas alan bir sistemdir. Yard›mlaflma sand›klar›, ço¤u kez gönüllülük esas›na dayal› olarak kurulurlar. Sand›klarda yard›mlaflma üyeler aras›nda gerçekleflir; derneklerde ise daha çok üyeler aras›nda toplan›lan kaynaklar›n üye olmayan ihtiyaç sahiplerine ulaflt›rmak amac›yla bir araya gelme öne ç›kar. Orta Ça¤larda esnaf ve sanatkârlar aras›nda kurulmaya bafllayan yard›m sand›klar›, “Teavün Sand›¤›”, “Orta Sand›klar›” ve “Mutualite” gibi adlarla, gerek Bat› toplumlar›nda gerekse Türk toplumunda önemli bir sosyal güvenlik fonksiyonu ifa etmifl, hizmet vermifl kurulufllard›r (Güzel-Okur-Caniklio¤lu, 2010: 10-12). Hukuki olarak sand›k ile dernek ayn› nitelikte kurulufllard›r. Amaç bak›m›ndan sand›¤› dernekten ay›ran ay›rt edici unsur, sand›¤›n büyük ölçüde içe kapal› bir yard›mlaflma ve dayan›flma örgütü olmas›d›r. Sosyal güvenlik fonksiyonlu sosyal yard›mlaflma sand›klar›, sand›k mensuplar›n›n kendi aralar›nda yard›mlaflmas› amac›n› tafl›r. Sand›klar›n d›fla dönük yard›mlar› da olabilir; ancak bu genellikle istisnai bir durumdu. Dernek ile sand›k aras›ndaki benzerlik ve farkl›l›klar sizce nelerdir? SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U
    • 71 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri Özel Sigorta Tekni¤i Özel sigorta tekni¤i, mala yönelik risklere karfl› emniyet sa¤lamak amac› ile uygulanmaya bafllam›fl bir tekniktir. ‹lk defa deniz ticaretinde uygulamaya bafllan›lan bu teknik daha sonra bütün mal varl›¤›na yönelik risklere karfl› güvenlik sa¤lamak amac› ile kullan›l›r olmufltur. Özel sigortan›n, sosyal güvenli¤in konusu olan riskler için bir teknik olarak kullan›lmas› çok yeni bir uygulamad›r. Özel sigorta bafllang›çta hayat sigortalar›, sa¤l›k sigortalar› olarak uygulanmaya bafllanm›fl daha sonra da emeklilik sigortalar› olarak uygulama alan› genifllemifltir. Özel sigortalar›n sosyal güvenlik garantisi sa¤lama fonksiyonunu daha iyi anlamak için ayn› tekni¤i kullanan sosyal sigortalardan farkl› yönlerinin vurgulanmas› gerekir. Özel sigortan›n ay›rt edici unsurlar› flu flekilde s›ralanabilir: Özel sigorta; • ‹ste¤e ba¤l›d›r, • Kâr amac› güder, • ‹flas riski vard›r, • Primli sistemdir, • Prim ile sa¤lanan yard›m aras›nda bir do¤ru orant› vard›r ve • Özel giriflim (serbest teflebbüs) faaliyetidir. Özel sigortac›l›k faaliyetlerinin suiistimal edilmemesi ve halk›n bu faaliyetlerden zarar görmesinin önlenmesi amac›yla devletler özel sigortan›n iflleyifl esaslar›n› düzenlemekte ve bir denetim mekanizmas› kurmaktad›r. Özel sigortac›l›¤›n iflas riskini azaltmak için de sigortalanan riskleri sigortalayan sigorta flirketleri kurulmufltur. Reasürans fiirketleri ad› verilen bu flirketler reasürans (re-insurance-yeniden sigortalama) yolu ile özel sigortac›l›¤›n iflas riskini önemli ölçüde azaltm›fllard›r (Karayalç›n, 1984: 68-79). Reasürans faaliyeti gösteren flirketler ülke ile s›n›rl› olmaktan ç›km›fl ve dünya çap›nda reasürans faaliyeti yürüten flirketler hâline gelmifltir. Devletin kamu menfaatini sa¤lamak için özel sigortac›l›k faaliyetlerine bir düzen getirmesi ve reasürans flirketlerinin faaliyete geçmesi ile birlikte özel sigortalar›n güvenilirli¤i büyük ölçüde artm›flt›r. Bu geliflmeler özel sigortaya kamuoyunun duydu¤u güveni artt›rm›fl; böylece özel sigortac›l›k faaliyetleri geliflmifl ve daha da yayg›nlaflm›flt›r. Özel sigorta bir teknik olarak son y›llarda sa¤l›ktan, kazaya, emeklili¤e karfl› sosyal güvenlik alan›nda yayg›nlaflmaya bafllam›fl olmas›na ra¤men henüz çok genifl bir uygulama imkân› bulamam›flt›r. Bunun da temel nedeni özel sigortan›n iste¤e ba¤l› bir sigorta olmas›; iste¤e ba¤l›l›¤›n büyük say›lar kanununun ifllemesini güçlefltirmesidir. Büyük say›da sigortal› portföyüne ulaflamayan sigorta sistemi içinde birey bak›m›ndan sigortal›l›k maliyetleri artmakta; sonuçta bir fasit daire ortaya ç›kmaktad›r. ‹ste¤e ba¤l›l›k sigortal› say›s›n›n çok artmamas›na yol açmakta; sigortal› say›s›n›n artmamas› kifli baz›nda primlerin artmas›n› kaç›n›lmaz k›lmakta; bu durum da çok say›da kiflinin sisteme girmesine engel olmaktad›r. Özel sigorta bir teknik olarak günümüzde sosyal sigortay› tamamlayan ve destekleyen bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak faaliyet göstermekte ve sosyal güvenlik sistemine katk› sa¤lamaktad›r. Mal varl›¤› kay›plar›na yönelik risklere karfl› özel sigorta tekni¤i kullan›l›r. Sosyal Sigorta Tekni¤i Sosyal sigorta tekni¤i, özel sigortan›n bir türüdür. Özel sigortan›n temelini oluflturan sigorta tekni¤i, sosyal sigortada kamu menfaatini gözeterek ve kâr amac› gütmeksizin sosyal güvenlik sa¤lama amac›yla kullan›lmaktad›r. Bu özelli¤i ile sosyal sigorta tekni¤i kamusal faaliyet niteli¤i kazanmaktad›r. Sosyal sigortalar, sigorta tekni¤i üzerine kurulan ancak kendi iflleyifl esaslar› ve prensiplerini gelifltiren bir sosyal güvenlik tekni¤idir.
    • 72 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Sosyal sigortalar, devlet ‹ N T E R N kamu taraf›ndan E T sigortas› olarak kurulurlar. Büyük Say›lar Kanunu: Tesadüfi bir de¤iflkenin uzun vadeli kararl›l›¤›n› belirleyen ihtimal teorisidir. Tesadüfi olarak gerçekleflen bir olay çok say›da tekrar edildi¤i zaman flans faktörü ortadan kalkar ve her ihtimal için beklenen ortalama sonucu verir. Yaz› ve tura gibi iki yüzü olan paran›n çok defa at›lmas› hâlinde her ikisinin gelme ihtimali % 50 veya çok yak›n bir de¤erdir. Zorunlu sigortal›l›k iliflkisinin varl›¤› hâlinde, sosyal sigortalarda sigorta tekni¤inin temelini oluflturan büyük say›lar kanunu daha kolay ifller. Sosyal Güvenlik Ça¤dafl sosyal güvenlik sisteminin temelleri sosyal sigorta tekni¤i ile at›lm›flt›r ifadesi bir abartma de¤ildir. Nitekim bugün itibar›yla sosyal sigorta ça¤dafl sosyal güvenlik sisteminde en yayg›n kullan›lan sosyal güvenlik tekni¤idir. Sosyal sigortan›n bu denli genifl ve yayg›n bir uygulama bulmas›n›n gerisinde yatan temel SIRA S‹ZDE faktör; sosyal sigortay› özel sigorta tekni¤inden ay›ran özellikleridir. Sosyal sigortay› özel sigortadan ay›ran ve afla¤›da ele al›nacak olan özellikler dolay›s›yla sosyal sigorta gün geçtikçe yayg›nlaflm›fl ve sosyal güvenlik ihtiyac›n›n giderilmesinDÜfiÜNEL‹M de çok büyük bir rol oynamaya bafllam›flt›r. Sosyal sigortan›n temel ilkeleri; S O R U • Zorunlu olmas›, • Kamu sigortas› olmas›, • PrimliD birK sistem olmas›, ‹K AT • Ödenen primle sa¤lanan yard›m aras›nda bir ba¤›n olmamas›, • Bütün sosyal riskleri kapsamas›, SIRA S‹ZDE • Kâr amac› gütmemesi, • Devletin garantisi alt›nda olmas›d›r. Yukar›daki ilkeler incelendi¤i zaman sosyal sigortan›n bu ilkeler ile çok genifl AMAÇLARIMIZ bir uygulama alan› buldu¤u görülecektir. K T A P Sosyal sigorta ‹tekni¤ine iliflkin baflka s›n›fland›rmalar hakk›nda ayr›nt›l› bilgiyi Yaflar Karayalç›n’›n Risk-Sigorta-Risk Yönetimi kitab›n›n s. 36-42’den bulabilirsiniz. Ayr›ca özel ve sosyal sigorta aras›ndaki farklara iliflkin ayr›nt›l› bilgiyi Ali Bozer’in Türk Hukukunda TELEV‹Z ON Sosyal SigortalaraYGenel Bir Bak›fl, (Ankara 1963) kitab›n›n s. 6-8’da Yaflar Karayalç›n’›n Risk-Sigorta, Risk Yönetimi, Ankara, 1984’de bulabilirsiniz. Sosyal sigorta devletçe bir kamu sigortas› olarak kurulur. Sosyal sigortal› olmak ‹NTERNET iste¤e ba¤l› de¤il, ilgili mevzuatta flartlar› belirtilen herkes için zorunludur. Zorunluluk ilkesi, çok say›da kiflinin sosyal sigortal› olmas›n› sa¤lar. Kifliler kendi istek ve arzusuna ba¤l› olmaks›z›n kanun zoru ile sigortal› olmak durumunda kald›klar› için büyük say›lar kanunu devletin zoru ile ifllemeye bafllar. Sosyal sigortada kâr amac› güdülmez. Dolay›s› ile sosyal sigorta faaliyeti kamu yarar›na ve kâr amac› tafl›mayan bir kamu faaliyeti olarak kurulur ve ifller. Sosyal sigorta faaliyeti bir kamu hizmeti olarak tasarlan›r. Kamu sosyal sigorta sistemine do¤rudan ve dolayl› olarak çok büyük destek verir. Sosyal sigortan›n faaliyetleri her türlü vergi ve harçlardan ba¤›fl›kl›¤› olan faaliyetlerdir. Sosyal sigorta bir kamu hizmeti ve faaliyeti olarak planland›¤› için devletin garantörlü¤ünde ifller. Dolay›s› ile sosyal sigortan›n iflas etmesi ya da iflas riski söz konusu olamaz. Sosyal sigorta ödeme güçlü¤üne girdi¤inde devlet garantör s›fat› ile devreye girer ve sistemin ödeme güçlü¤ünü giderir. Sosyal sigorta özel sigorta gibi primli sistemdir. Sigortal›lar sistemin finansman›na zorunlu katk›da bulunurlar. Ancak bu katk› özel sigortadaki kadar fazla olmaz. Bunun birçok nedeni vard›r. Bunlardan birisi özel sigortada ifllemeyen Büyük Say›lar Kanunu sosyal sigortada devlet gücü ile iflledi¤i için sigortal› bafl›na düflen aktüeryal maliyet daha düflük olur. Sosyal sigortada özel sigortada oldu¤u gibi kâr amac› olmad›¤› için primlerde özel sigortan›n kâr ilavesi söz konusu olmaz. Ayr›ca özel sigortada iflletme faaliyetleri de devletin sa¤lad›¤› mali destek ve ba¤›fl›kl›klar nedeniyle daha az olur. Dolay›s› ile sosyal sigortada kifli bafl›na düflen prim yükü özel sigortaya göre çok daha azd›r.
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri Özel sigortada sigortal›n›n ödedi¤i prim ile sigortan›n üstlendi¤i risk aras›nda bir do¤ru orant› söz konusudur. Sigortaya ne kadar büyük riskinizi devir ederseniz ödemek zorunda kalaca¤›n›z prim miktar› o kadar fazla olur. Sosyal sigortalarda ise kifliler gelirine oranl› olarak prim öderler, ihtiyac›na göre yard›m al›rlar. Dolay›s› ile sosyal sigortalar› da bireylerin devretti¤i risk ile ödedikleri prim aras›nda, özel sigortalarda oldu¤u gibi bir do¤ru iliflki yoktur. Sosyal sigorta sosyal güvenli¤in konusu olan bütün riskleri kapsar. Zorunluluk ilkesi sosyal güvenli¤in konusu olan her riskin sosyal sigorta kapsam›na girmesine imkân sa¤lar. Hâlbuki özel sigortada e¤er bir riske yeterli kat›l›m yok ise o sigorta alan› faaliyete girmez. Özel sigorta kâr edece¤ine inand›¤› alanlar› faaliyet alan› hâline getirir. Kâr edemeyece¤i alanlardaki riskleri sigorta kapsam›na almaz. Sosyal sigortada böyle bir politika izlenmez ve risk farkl›laflt›rmas›na gidilmez. Sosyal sigortan›n kapsam› belirlenirken öncelikle ihtiyaç faktörü dikkate al›n›r. Toplumlar›n en fazla sosyal güvenlik korumas› talep ettikleri sosyal güvenlik riskleri öncelikle kapsama al›n›r. Nitekim insanlar›n devlet arac›l›¤› ile sosyal güvenlik garantisine kavuflturmak istedikleri alanlar›n bafl›nda, bireysel tekniklerin çok yetersiz kald›¤›, malullük, yafll›l›k ve ölüm gibi uzun vadeli sosyal riskler gelmektedir. (Alper, 2009: 40). Benzer bir durum ifl kazalar› ve meslek hastal›klar› sigortas› için de söz konusudur. Bir ülkede, sosyal risklerin kurulmas› ve de¤iflik çal›flan gruplar›n›n sosyal sigortalar›n kapsam›na al›nmas›nda ILO’nun 102 say›l› Sözleflmesi’nin o ülkede kabul edilip edilmemesi de önemli bir faktör olarak devreye girmektedir. Sosyal sigortan›n tarihî geliflimine bak›ld›¤› zaman; öncelikle sanayi sektöründe ba¤›ml› çal›flanlar kapsama al›nm›fl daha sonra kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar sosyal sigorta kapsam›na al›nm›fllard›r. Çal›flanlar›n sektörleri bak›m›ndan kapsama al›nmalar› incelendi¤i zaman; önce sanayi sektöründe çal›flanlar›n kapsama al›nd›¤› bu sektörü hizmetler sektörünün takip etti¤i görülmüfltür. Tar›m sektörü hemen hemen her ülkede en son sosyal sigorta kapsam›na al›nan kesimi oluflturmufltur (Alper, 2009: 31-33). fiehirlerde yaflayanlar k›rsal kesimde yaflayanlara göre, büyük iflletmelerde çal›flanlar da küçük iflyerlerinde çal›flanlara göre daha önce sosyal güvenlik kapsam›na al›nm›fllard›r. Sigorta dallar› aç›s›ndan sosyal sigortalar›n kapsam› ele al›nd›¤› zaman ise öncelikle uzun vadeli malullük, yafll›l›k ve ölüm riskleri kapsama al›nm›fl; bu sigorta kollar›n› hastal›k (sa¤l›k) ve ifl kazalar›, meslek hastal›¤› ve iflsizlik riskleri takip etmifltir. Gerek kifli olarak, gerekse sosyal riskler olarak sosyal sigortalar›n önceliklerinin belirlenmesinde ülkelerin ekonomik geliflme seviyeleri, sosyal yap›lar› ve kültürel özellikleri etkili olur. ‹ktisadi geliflme seviyesi, ülkenin millî geliri ve mali imkanlar› ile sosyal güvenlik programlar›n›n kapsam› aras›nda çok güçlü bir iliflki vard›r. Ülkenin geliflme seviyesine ba¤l› olarak sosyal güvenlik için ay›rabilece¤i kaynaklar›n miktar› artt›kça sosyal güvenli¤in kapsam› da genifller (Alper, 2009: 36). Dolay›s› ile ihtiyaçlar›n yan› s›ra iktisadi ve sosyal geliflmifllik ile kapsam aras›nda bir paralellik vard›r. Günümüzde sosyal sigorta programlar› afla¤›da belirtilen 9 sosyal güvenlik riskini kapsama alan bir sosyal güvenlik tekni¤idir. Bunlar (i) ‹fl kazas›, (ii) Meslek hastal›¤›, (iii) Hastal›k, (iv) Anal›k, (v) Yafll›l›k, (vi) Malullük, (vii) Ölüm, (viii) ‹flsizlik ve (ix) Aile ödenekleridir. Bu listeye, 1990’l› y›llardan sonra Almanya’n›n öncülük etti¤i bak›m sigortas› da onuncu sosyal sigorta program› olarak ilave edilebilir (Alper, 2009: 48). Ülkelerin iktisadi geliflme seviyeleri ile sosyal sigorta programlar›n›n kifli olarak kapsam›na ald›¤› nüfus aras›nda do¤rudan bir iliflki vard›r. Geliflmifl ülkeler daha 73 Toplumlar›n en fazla sosyal güvenlik korumas› talep ettikleri sosyal güvenlik riskleri öncelikle kapsama al›n›r. Gerek kifli olarak gerekse sosyal riskler olarak sosyal sigortalar›n önceliklerinin belirlenmesinde ülkelerin ekonomik geliflme seviyeleri, sosyal yap›lar› ve kültürel özellikleri etkili olur.
    • 74 Sosyal Güvenlik çok sosyal riski ve daha genifl nüfus kesimlerini sosyal sigorta tekni¤i ile sosyal güvenlik kapsam›na alabilmektedir. Tablo 3.1 ülke gruplar›n›n geliflme seviyesi ile sosyal güvenlik programlar›n›n kapsam› aras›ndaki iliflkiyi göstermektedir. Uzun vadeli sigorta kollar› ve iflsizlik sigortas› ile ifl kazalar› bak›m›ndan sosyal güvenlik kapsam›nda olanlar›n toplam çal›flanlara oranlar› tabloda görülmektedir. Tablo 3.1 Bölgeler ‹tibar›yla Sosyal Sigorta Programlar›n›n Kapsam› (Çal›flan nüfusun %’si olarak) Kaynak: ILO (2011) World Social Security Report: 2010/2011, ILO, http://www.ilo.org/pu blic/english/protectio n/secsoc/downloads/ policy/wssr.pdf Yafll›l›k Malullük, Ölüm Sigortas› ‹flsizlik Sigortas› ‹fl Kazalar› ve Meslek Hastal›klar› Sigortas› Kuzey Afrika 75.4 65.7 67.1 Bat› Avrupa 77.4 60.3 61.8 Ba¤›ms›z Devletler Toplulu¤u 66.8 49.0 55.8 Merkezi ve Do¤u Avrupa 62.3 50.5 54.5 Latin Amerika ve Karayipler 63.8 7.2 41.5 Orta Do¤u Ülkeleri 40.3 11.5 36.0 Kuzey Afrika Ülkeleri 34.4 9.9 26.3 Asya Pasifik Ülkeleri 31.9 6.3 20.8 Sahra Alt› Afrika Ülkeleri 26.1 1.1 17.1 Toplam 42.0 18.4 30.3 Ülkeler Tablo 3.1, geliflmifl ülkelerde, Bat› Avrupa ülkeleri baflta olmak üzere sosyal güvenlik programlar çal›flan nüfusun %65 ve daha fazlas›n› kapsam›na ald›¤› hâlde, geliflmekte olan ülkelerde bu oran›n %20’lere kadar düfltü¤ü görülmektedir. Hatta iflsizlik sigortas› bak›m›ndan bu oran Asya-Pasifik ülkelerinde %6.3, Sahra Alt› Afrika ülkelerinde ise yaln›zca %1.1 dir. ‹ktisadi geliflme seviyesi ile sigorta kollar›n›n kapsam› aras›ndaki iliflki de aç›kça görülebilmektedir. Nitekim malullük, yafll›l›k ve ölüm sigortalar›nda bütün dünyada çal›flanlar›n % 42 ’si kapsama al›nm›flken, iflsizlik sigortas›nda bu oran % 18.4 olarak çok düflük bir oranda gerçekleflmifltir. Ancak, bütün yetersizliklere ra¤men, sosyal sigortalar ça¤dafl toplumun en genifl kapsaml› sosyal güvenlik tekni¤i özelli¤ini korumaktad›r. Sosyal güvenlik programlar›n›n kapsam›na al›nanlar› uzun vadeli sigorta kollar› bak›m›ndan de¤erlendirdi¤imiz zaman, bölgeler ve baz› ülkeler bak›m›ndan yap›lan karfl›laflt›rma iktisadi geliflme seviyesi ile kapsam aras›ndaki iliflki daha belirgin flekilde ortaya koymaktad›r.
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri Kapsama Al›nan Nüfus Bölgeler ve Ülkeler Emekli Ayl›¤› Alanlar›n Yasal Emeklilik Yafl› Üzerinden Olan Nüfusa Oran› (%) Y›l Sosyal Sigorta Programlar›na Prim Ödeyenlerin Çal›flma Ça¤›ndaki Nüfusa Oran› (%) Dünya Ortalamas› 40.2 26.4 Sahra Alt› Afrika 15.6 5.4 Afrika 17.6 10.4 Asya Pasifik 30.9 18.0 Orta Do¤u 27.3 21.7 Kuzey Afrika 28.4 28.5 Latin Amerika ve Karayipler 50.3 36.6 Ba¤›ms›z Devletler 94.0 39.6 Merkezi ve Do¤u Avrupa 87.3 50.0 Bat› Avrupa 92.7 65.3 Kuzey Amerika 75.6 Y›l 72.4 Tablo 3.2 Malullük, Yafll›l›k Ve Ölüm Sigortalar› Bak›m›ndan Bölgeler Ve Ülkeler ‹tibar›yla Sosyal Güvenlik Kapsam›na Al›nan Nüfus (%) Kaynak: ILO (2011) World Social Security Report: 2010/2011, ILO, http://www.ilo.org/pu blic/english/protectio n/secsoc/downloads/ policy/wssr.pdf ÜLKELER Kenya --- --- 6.7 2005 M›s›r --- --- 27.7 2004 Çin 33.4 2007 22.6 2006 Japonya 67.9 2005 75.0 2005 Danimarka 100.0 2006 75.0 2005 Polonya 86.5 2007 52.2 2007 Norveç 94.0 2006 75.7 2005 ‹sveç 100.0 2006 72.3 2005 --- --- 71.4 2005 Yunanistan 72.5 2006 58.5 2005 Fransa 100.0 2006 61.4 2005 Almanya 100.0 2006 65.5 2005 Belçika 81.4 2006 61.6 2005 Hollanda 100.0 2007 70.4 2005 Brezilya 85.9 2005 45.2 2004 Meksika 19.2 2005 38.5 2003 Kanada 90.5 2005 71.4 2006 ABD 74.0 2006 72.5 2005 Türkiye 87.1 2006 29.2 2006 Güney Kore 33.5 2004 55.0 2005 ‹ngiltere (Birleflik Krall›k) 75
    • 76 Sosyal Güvenlik Bat› Avrupa ve ‹skandinav ülkelerinde emeklilik yafl›na gelen herkese sosyal güvenlik korumas› sa¤lanm›flt›r. Tablo 3.2, ülkelerin geliflme seviyeleri ile sosyal güvenlik sisteminin koruma kapsam›na ald›¤› nüfus aras›ndaki iliflkiyi daha aç›k olarak göstermektedir. Kuzey Avrupa ve Bat› Avrupa ülkeleri, emeklilik yafl›na gelen nüfusun tamam›n› koruma kapsam›na al›rken geliflmekte olan ülkelerde bu oran %20-30’lara kadar düflebilmektedir. Çal›flan nüfustan sosyal sigortalara prim ödeyenlerin oran› artt›kça koruma kapsam›na al›nan nüfus da artmaktad›r. Ancak, ülkemiz için çal›flanlar›n %29.2’si prim öderken, emekli olma yafl›na gelenlerden %87.1’ine emekli ayl›¤› ödenmesi Türk sosyal güvenlik sisteminin yap›sal problemleri ile yak›ndan ilgilidir ve çok yönlü tart›flmaya aç›k bir durumdur. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE Özel sigortalar ile sosyal sigortalar aras›ndaki temel farklar sizce nelerdir? 3 DÜfiÜNEL‹M S O R U SosyalK K A T kurumlar›n›n D ‹ sigorta geç kurulmas›ndan veya kuruldu¤u y›llarda bütün ifl yerlerini kapsama SIRA S‹ZDE alamamas›ndan idari boflluk do¤ar. AMAÇLARIMIZ Sosyal sigorta tekni¤inin sigorta özelli¤inden teknik K ‹ T A P boflluk do¤ar. TELEV‹ZYON ‹NTERNET Çal›flma ve kazanma gücü olmayan, prim ödeyemeyen kimselere sosyal güvenlik sa¤lamak için sosyal yard›m tekni¤i kullan›l›r. Sosyal Yard›m Tekni¤i DÜfiÜNEL‹M Ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin en önemli tekni¤i sosyal sigortalar olmakla birlikte bu teknik sosyal güvenlik sistemlerinin; herkesi her tehlikeye karfl› koS O R U ruma kapsam›na alma hedefi bak›m›ndan önemli boflluklar b›rak›r. Bunlar idari ve teknik boflluklard›r (Yazgan, 1992:27). ‹dari boflluk, T D ‹ K K A sosyal sigorta kurumlar›n›n geç kurulmas›ndan veya kuruldu¤u y›llarda bütün iflyerlerini kapsama alamamas›ndan kaynaklan›r. Mesela, bir çok ülkede oldu¤u gibi sosyal sigortalar›n ilk defa sanayi sektöründe, belirli büyüklükteSIRA S‹ZDE ki (10 ve daha fazla iflçi çal›flt›ran iflyerleri gibi) iflyerlerini kapsama almas› hizmetler ve tar›m sektöründe çal›flanlarla sanayi sektöründe bulunan ancak 10’dan daha az iflçi çal›flt›ran küçük iflyerlerinde çal›flanlar› kapsam d›fl›nda b›rak›r. AMAÇLARIMIZ Teknik (aktüeryal) boflluk ise sosyal sigorta tekni¤inin sigorta özelli¤inden kaynaklan›r. Sigorta tekni¤inin iflleyifli gere¤i al›nan primlerle sa¤lanan haklar aras›nda bir iliflki Tkurulur ve ancak belirli süre prim ödeyen ve sigortal› olanlara koK ‹ A P ruma garantisi sa¤lan›r (Alper, 2009:24). Mesela, 25 y›l çal›flan ve bu sürede 7200 gün prim ödeyen kifliye yafll›l›k ayl›¤› ba¤lanma flart› konulursa, 24 y›l çal›flan veya 7100 gün Eprim Oödeyen kifli ayl›k alamaz. Veya 1800 gün prim ödeyen kifliye TEL V‹ZY N malullük ayl›¤› ba¤lan›r flart› getirilirse, 1799 gün ödeyen ayl›k alamaz. Bu teknik olarak sosyal sigortalar›n baz› kiflilere ayl›k verememesi anlam›na gelir. 1800 gün flart›n›n 1500 gün, 1200 gün veya 900 gün olarak düzenlenmesi bir fley de¤ifltir‹NTERNE mez, bu durumda Tda 1499 gün, 1199 gün ve 899 gün prim ödeyen ayl›k alamaz. Sosyal sigorta tekni¤inin özelli¤i gere¤i, hiçbir zaman bu prim ödeme gün say›s› s›f›r olmaz. Öte yandan, sosyal sigorta tekni¤i ile sosyal güvenlik kapsam›na girebilmek için mutlaka çal›flmak veya gelir sahibi olmak gerekir. Halbuki toplumda, hiç çal›flamayacak durumda olanlar (özürlüler gibi) yan›nda, çal›flsa bile yeterli gelire sahip olamayan ve sosyal sigortalar›n gerektirdi¤i seviyede prim ödeyemeyecek olanlar (uzun süreli iflsiz kalanlar, k›sa süreli, mevsimlik çal›flanlar gibi) vard›r. Bu gruplar da sosyal sigortalar›n d›fl›nda kal›rlar. Sosyal sigortalar›n kapsam bak›m›ndan b›rakt›¤› bu boflluklar, ça¤dafl sosyal güvenlik sistemlerinin sosyal sigortadan sonraki en önemli tekniklerinden birisi olan sosyal yard›m tekni¤ini gündeme getirir (Alper, 2009: 23). Sosyal yard›m tekni¤i, yukar›da belirtilen sebeplerle sosyal sigorta d›fl›nda kalan çal›flma ve kazanma gücü olmayan kimselere sosyal güvenlik götürülmek için kullan›l›r. Sistem hâli haz›rda sosyal güvenlik ihtiyac› ortaya ç›km›fl insanlara sosyal güvenlik sa¤lamada kullan›lan bir tekniktir. Bu insanlar›n kendilerinin kendi sosyal güvenliklerini sa¤lama güçleri ya çok azd›r ya da mümkün de¤ildir. Sosyal yard›m tekni¤i, prim öde-
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri me gücü olmayan toplum kesimlerine sosyal güvenlik götürmede kullan›l›r. Bunun için sosyal yard›m tekni¤i ile sosyal güvenlik götüren sisteme sosyal güvenlik sisteminde primsiz sistem ad› verilmektedir. Sosyal yard›m tekni¤i ile yap›lan sosyal güvenlik yard›mlar› daha sonra sosyal yard›m ve sosyal hizmet olarak ikiye ayr›lm›flt›r. Asl›nda sosyal hizmetler ile sosyal yard›mlar nitelik itibar› ile ayn›d›r. Sosyal yard›m tekni¤inde yard›mlar›n niteli¤indeki farkl›laflma sosyal hizmetin sanki ayr› bir teknikmifl gibi alg›lanmas›na yol açm›flt›r. Yard›m›n yap›l›fl biçiminde ortaya ç›kan farkl›l›k sosyal yard›m ve sosyal hizmetleri birbirinden tamamen farkl› iki ayr› teknik durumuna getirmez. Çünkü ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri; finansman ihtiyac›n›n nas›l sa¤land›¤›na ba¤l› olarak ayr›lmakta, buradan hareketle sosyal sigortalar primli sistemler, sosyal yard›mlar da primsiz sistemler olarak adland›r›lmaktad›r. Sosyal yard›m ve sosyal hizmetlerde ayn› uygulama esaslar› hâkimdir. Sosyal yard›m tekni¤inin unsurlar› afla¤›da s›ralanmaktad›r. • Muhtaçlara yönelik sosyal güvenlik sa¤lamada kullan›l›r, • Muhtaçl›k kontrolüne dayal› yard›m yap›l›r, • Yard›mlar karfl›l›ks›z yap›l›r, • Devletçe yönetilir ve denetlenir. Sosyal yard›m tekni¤i devletçe kurulan bir sistem oldu¤u ve ödeme gücü olmayanlara sosyal güvenlik sa¤lanmas› söz konusu oldu¤u için bu teknikte sistemin finansman› bütünüyle devletçe sa¤lan›r. Giderler bütçe imkânlar› ile finanse edilir. Sistemden yard›m alabilmek için muhtaç durumda olmak flartt›r. Bunun için yard›m almak isteyenlerin muhtaç olduklar›n›n denetimine katlanmalar›, r›za göstermeleri flartt›r. Zira sosyal yard›mlar muhtaçl›k kontrolüne dayal› olarak yap›l›r. Sosyal yard›m tekni¤inde, yard›mlar faydalananlar›n muhtaçl›k durumu devam etti¤i sürece yap›l›r. Yard›m alanlar›n herhangi bir karfl›l›k ödemesi istenmez. Bunun içindir ki bu sisteme, sosyal sigortadan ay›rt edilebilsin diye, primsiz sistem de denilir. Sosyal yard›m tekni¤i ile yap›lan yard›mlar ayni veya nakdi olabilir. Ayni yard›mlar, kiflilerin e¤itim, sa¤l›k, g›da ve bar›nma ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas› fleklinde verilir. Nakdi (paraya çevrilerek verilen) yard›mlar ise ayn› tür ihtiyaçlar›n karfl›lanmas› için para olarak verilen yard›mlard›r. Ayni yard›mlar da nakdi yard›mlar da; • Bir defaya mahsus olarak verilen yard›mlar, • Sürekli ve periyodik olarak verilen yard›mlar olmak üzere iki flekilde olabilir. Örne¤in, insanlar›n bar›nma ihtiyac› devam etti¤i sürece kira yard›m› yap›labilir. Bu yard›m birkaç y›l veya daha uzun sürebilir. Ayn› flekilde, ayl›k veya üçer ayl›k dönemler itibar›yla g›da paketi yard›mlar› veya y›lda bir defa yakacak yard›m› yap›labilir. Nakdi yard›mlar da bir defa için veya ihtiyaç devam etti¤i sürece verilebilir. Kira paras›, giyim ve g›da harcamalar› için para verme veya sürekli ayl›k verme fleklinde olabilir. Sosyal yard›mlar ayn› insanlara hem nakdi hem de ayni olarak verilebilir. G›da yard›m› ayni olarak verilirken, kira yard›m› para olarak verilebilir. Sa¤l›k yard›m› ilaç temini fleklinde ayni olarak verilebilece¤i gibi özürlülere her ay ayl›k da ba¤lanabilir. Yine özürlülerle ilgili olarak, bak›m ihtiyaçlar›n› karfl›layacak hizmetler yan›nda engelini ortadan kald›racak protez araç ve gereçlerin (tekerlekli sandalye gibi) temini de sa¤lanabilir. Hatta, özürlülük durumuna göre ayl›k da ba¤lanabilir. Sosyal yard›mlar›n çeflitleri toplumlar›n mali imkânlar› ve geliflmifllik düzeylerine göre farkl›laflmaktad›r. Refah toplumlar›nda sa¤lanan sosyal yard›mlarla geliflmekte olan ya da geri kalm›fl ülkelerdeki sosyal yard›mlar›n hem kalite, hem çeflit hem de miktar› çok farkl› olabilmektedir. 77 Sosyal yard›m tekni¤i, faydalananlar›n finansmana kat›lmad›¤›, primsiz bir sistemdir.
    • 78 Sosyal Güvenlik Sosyal Hizmet Tekni¤i Sosyal hizmet, sosyal yard›mlar›n hizmete dönüfltürülerek yap›lmas›d›r. Sosyal hizmetler ayr› uzmanl›k alan› olarak geliflirken, bu hizmetlerin temini ve sunumunda olanlar için de bir meslek alan› hâline gelmifltir. Sosyal yard›m tekni¤inin unsurlar› ayn› kalmak suretiyle yard›mlar›n hizmete dönüfltürülerek yap›lmas› “sosyal hizmet” olarak adland›r›l›r. Sosyal hizmetler de özünde birer sosyal yard›md›r. Sosyal hizmetler de muhtaçl›k kontrolüne ba¤l› olarak muhtaçlara devlet taraf›ndan ve karfl›l›ks›z yap›l›r. Sosyal yard›m ile sosyal hizmetin birbirinden ayr›ld›¤› yer yap›lan yard›mlar›n birinde ayni ve nakdi yard›m›n a¤›rl›kl› olmas›, di¤erinde ise bir hizmetin sa¤lanmas› ya da bir hizmetten faydaland›rma fleklinde; yani hizmet biçiminde yard›m yap›lmas›d›r. Bugün gelinen noktada sosyal hizmetler sosyal yard›m kavram›n›n bir türevi olmaktan ç›km›fl ve neredeyse ondan bütünüyle ayr› bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak geliflme göstermifltir. Nitekim sosyal hizmetler, bir uzmanl›k alan› hâline gelmifl olup sosyal hizmetlerin nas›l sunulaca¤› ise apayr› bir uzmanl›k hâline gelmifltir. Çocuklara, gençlere, yafll›lara, özürlülere yani bütün dezavantajl› gruplara, toplumun muhtelif kesimlerine yönelik olarak götürülecek sosyal hizmetler ayr› uzmanl›k alanlar› olarak ortaya ç›km›flt›r. Sosyal hizmetler ayr› uzmanl›k alan› olarak geliflirken, bu hizmetlerin temini ve sunumunda olanlar için de bir meslek alan› hâline gelmifltir. Sosyal hizmetlerin sunulmas›, alelade ve herkes taraf›ndan yap›labilecek bir ifl olmaktan ç›km›fl ve bunu yapacak, sosyal hizmeti bir meslek olarak yürütmek üzere yetifltirilen, meslek mensuplar› ortaya ç›km›flt›r. Sosyal hizmetler ayn› zamanda bir bilim alan› olarak da geliflmifltir. Bu hizmetleri kapsayacak flekilde, Sosyal Çal›flma ya da Sosyal Hizmetler ad› alt›nda ayr› bir bilim ve araflt›rma alan› hâline gelmifltir. Sosyal politikan›n bir alt disiplini olmaktan h›zla ç›k›p, lisans e¤itiminden bafllayarak ayr› bir uzmanl›k alan› hâline gelmifltir. Sosyal hizmetlerin hedef grubunu oluflturan kitlelerin (özürlüler baflta olmak üzere) heterojen bir yap›ya sahip olmas› sosyal hizmetlerin tek bir bafll›k alt›nda toplanmas›n› da güçlefltirmektedir. Sosyal hizmetler günümüze kadar devlet taraf›ndan bir kamu hizmeti olarak ve kamu kurum ve kurulufllar› eli ile sa¤lan›rd›. Yaln›zca finansman› de¤il, hizmetin sunulmas› da devlet taraf›ndan, devlet kurumlar› arac›l›¤›yla (Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu gibi) gerçeklefltiriliyordu. 1970’li y›llardan sonra sosyal hizmetlerin sunulmas›na yönelik önemli anlay›fl de¤ifliklikleri meydana geldi. 1980’li y›llarda yayg›nlaflan yeni liberal görüfller bu alanda da etkilerini hissettirmeye bafllad›. Öncelikle, sosyal hizmetler alan›nda da kamu hizmetlerinin özellefltirilmesi; kamunun bu hizmetleri bizzat sa¤lamak yerine özel hizmet sunucular›ndan hizmet sat›n alma yolu ile sa¤lamas› da kabul edilmeye baflland›. Sosyal hizmetlerde hizmet sat›n alma yolunun lehinde ya da aleyhinde birtak›m elefltiriler getirmek mümkündür. Bu alanda hizmet al›m› yoluna gidilmesi, ihtiyaçlar›n zaman›nda karfl›lanmas›na katk› sa¤lamaktad›r. Kamunun hizmet üretmekte zorlanmas›n›n yaratt›¤› sak›ncalar ortadan kalkmakta ve vatandafllar›n k›sa zamanda ihtiyaç duydu¤u sosyal hizmetlere ulaflmas› mümkün olmaktad›r. Sosyal hizmetlerde hizmet sat›n al›nmas›n›n birtak›m sak›ncalar› da söz konusu olabilmektedir. Burada en önemli sak›nca etkin bir denetim sistemi kurulamamas› durumunda ortaya ç›kmaktad›r. Bu hizmetlerin kalitesiz, uzman ellerde sa¤lanamamas›; sosyal hizmet alanlar›n suiistimale u¤ramalar› riski daima vard›r. Hizmet sat›n alma hususunda devletin hizmet sunucular› iyi incelemesi, kurulufl aflamas›nda ve faaliyet s›ras›nda etkin bir denetime tabi tutmas› sa¤lanabilir ise bu alanda hizmet al›m›n›n sak›ncalar› en aza indirilebilir.
    • 79 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri Sosyal hizmetlerle ilgili ikinci dönüflüm 1970’li y›llardan sonra yaflanmaya bafllam›flt›r. Sosyal hizmetlerin ihtiyaç duyan kiflilere devlet taraf›ndan yönetilen kurumlar yerine (kimsesiz çocuk yurtlar›, huzur evleri ve özürlü e¤itim kurumlar›) ev ve aile ortam›nda sa¤lanmas›n›n bu kesimlerin sosyal refah› bak›m›ndan daha do¤ru bir yöntem oldu¤u kabul edilmeye bafllanm›flt›r (Alper, 2009: 25). Bu anlay›fl de¤iflikli¤ine ba¤l› olarak öncelikle aile ortam›na benzer ortamlar yarat›lmaya çal›fl›lm›flt›r. Çocuk yurtlar› yerine daha az say›da çocu¤un kald›¤› çocuk evleri oluflturulmaya bafllanm›flt›r. Ancak, bu yöntem hem pahal› olmufl hem de istenen sonuçSIRA S‹ZDE lar› vermemifltir. Bunun üzerine çocuklar, yafll›lar ve özürlülerin evde, aileleri ile birlikte bak›m›n› sa¤layacak uygulamalara geçilmifltir. Yafll›, özürlü veya kimsesiz çocuklara bakanlara (koruyucu aile olarak) gelir ve ayl›k ba¤lanmayaLbafllanm›flt›r. DÜfiÜNE ‹M Bu yöntem, devlet taraf›ndan yönetilen kurumlarda sunulan hizmetlerden hem daha insani hem de daha ucuz olmufltur. S içinde Özellikle özürlülerin bireysel ihtiyaçlar› dikkate al›narak aile O R U bak›m›n›n güç oldu¤u durumlarda, ihtiyaç duyulan hizmetin bu hizmeti sunan kamu ve özel sektör kurulufllar›ndan sat›n alma yoluyla temini yoluna da gidilmifltir.T Bu noktada D‹KKA ihtiyaç sahiplerine ayl›k vererek kendi bak›m ihtiyaçlar›n› karfl›lama tercihi kendilerine b›rak›ld›¤› gibi, hizmet ald›klar› kurumlar›n ücretinin devlet taraf›ndan ödenSIRA S‹ZDE mesi de söz konusu olmufltur. Daha önce de belirtildi¤i gibi, sosyal hizmetler ülkelerin geliflme seviyesi ve bu alanda gelifltirdikleri özel politikalara ba¤l› olarak giderek çeflitlenmekte ve kapsaAMAÇLARIMIZ m› genifllemektedir. K ‹ A P Sosyal hizmetlerin teorik ve pratik boyutlar› hakk›nda ayr›nt›l› bilgileri TAli Seyyar’›n Teorik ve Pratik Boyutlar›yla Sosyal Bak›m, (SHÇEK Yay›n›, Ankara 2004) kitab›nda bulabilirsiniz. Tamamlay›c› Sosyal Sigortalar TELEV‹ZYON Sosyal sigorta tekni¤i olarak uygulamaya konulan bir baflka teknik tamamlay›c› (ek, munzam, ilave) sosyal sigorta tekni¤idir. Tamamlay›c› sosyal sigorta tekni¤i, sosyal sigorta kapsam›nda bulunanlar›n ayr› bir kanunla yine‹ N T E R N E T zorunluluk esas›na dayal› bir sigorta sistemi içine al›nmas› ile ortaya ç›kar. Munzam (ek) sosyal sigorta olarak da adland›r›lan bu teknik, sosyal sigorta kapsam›nda olan sigortal›lar› zorunlu olarak ek bir sosyal sigorta kapsam›na al›r. Kifli bu ek sigorta sistemi için de prim öder. Sistem kanunla kurulur. Kimin hangi flartlarda sisteme girece¤i ve sistemden hangi flartlarla ne gibi sosyal güvenlik haklar›n› alaca¤› kanunla belirlenir. Bu sistem sayesinde kifliler zorunlu sosyal sigortan›n sa¤layaca¤› sosyal güvenlik yard›mlar›n› art›rma ve onlara ek ikinci bir sigorta sisteminden zorunlu sigortay› tamamlay›c› bir sosyal güvenlik elde etme imkân›n› kazan›rlar. Tamamlay›c› sosyal sigorta tekni¤i, zorunlu kamu sosyal sigorta programlar›n›n sa¤lam›fl oldu¤u sosyal güvenlik garantisini yeterli görmeyenlere daha yüksek seviyede gelir ve ayl›k alma imkân› verir. Devlet sosyal sigorta programlar›, sigorta tekni¤i esas›na göre çal›flmalar›na ra¤men, genel prensip olarak “bireylere yaflad›klar› toplum içinde insan haysiyetine yarafl›r bir hayat standard› sa¤lama” amac›na öncelik verirler (Yazgan, 1992: 28). Bu anlay›flla ödenen primlerle al›nan ayl›klar aras›ndaki iliflki zay›flat›l›r. Yüksek gelirlilerden yüksek prim al›n›r ancak düflük ayl›k verilirken, düflük gelirlilerden düflük prim al›n›r ancak yüksek ayl›k verilmeye çal›fl›l›r. Sosyal güvenli¤in gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lama amac› bu iflleyifli gerektirir. Sosyal hizmetlerde kurumsal bak›m yerine aile ortam›nda bak›m tercih edilmektedir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Tamamlay›c› sosyal sigorta, NTERNET sosyal sigorta‹ kapsam›nda olan sigortal›lar› zorunlu olarak ek bir sosyal sigorta kapsam›na al›r.
    • 80 Sosyal Güvenlik Tamamlay›c› sosyal sigortalarda sigortal›n›n ödedi¤i prim ile ald›¤› ayl›k aras›nda birebir iliflki vard›r. Sosyal sigorta tekni¤inin yukar›da aç›klanan mekanizmas› dolay›s›yla çal›fl›rken yüksek gelire sahip olan ancak emekli olunca gelirleri düflenler, ayn› hayat standard›n› devam ettirmek için tamamlay›c› sosyal sigorta tekni¤ine baflvururlar. Bu onlar için kamu sosyal sigorta programlar›n›n sa¤lam›fl oldu¤u gelir ve ayl›¤a ilave olarak bir ayl›k almalar› anlam›na gelir (Alper, 2009: 26). Tamamlay›c› sosyal sigortalarda sigortal›n›n ödedi¤i prim ile ald›¤› ayl›k aras›nda birebir bir iliflki vard›r ve sistem esasen özel sigorta tekni¤inin prensipleri ile çal›fl›r. SIRA S‹ZDE Tamamlay›c› sosyal sigorta tekni¤inin olumlu yanlar› sizce nelerdir? SIRA S‹ZDE 4 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinde gönüllülük esast›r. Munzam sosyal sigorta tekni¤i sosyal güvenlikte tamamlay›c› bir tekniktir. ÜlD tekni¤in kemizde buÜ fi Ü N E L ‹ M uyguland›¤› üç adet munzam sosyal sigorta kuruluflu kurulmufltur. Bu kurulufllardan kurulufl tarihî itibar›yla ilki Ere¤li Kömür Havzas›’nda çal›flan taflkömürü iflçilerini kapsayan ve 1921 tarihinde 151 Say›l› Kanunla kurulan S O R U “Amele Birli¤i”dir. Ülkemizin ikinci munzam sosyal sigorta kuruluflu 1941 y›l›nda kurulan “‹lkokul Ö¤retmenleri Sosyal Yard›m Sand›¤›”d›r. ‹lkokul ö¤retmenlerinin D‹KKAT sosyal güvenli¤ini güçlendirmek için kurulmufl bir sand›kt›r. Munzam sosyal sigorta kurulufllar›ndan üçüncüsü ise 1961 y›l›nda kurulan “Ordu Yard›mlaflma Kurumu SIRA S‹ZDE (OYAK)”t›r. Ordu mensuplar›n›n sosyal güvenliklerini art›rmak amac›yla kurulan “ OYAK” bu üç kurum içerisinde en baflar›l› olan›d›r. AMAÇLARIMIZ GELENEKSEL VE ÇA⁄DAfi SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹ AYIRIMI Sosyal güvenlik, tarihi hem çok eski bir kavram hem de yeni bir kavramd›r. Dar K ‹ T A P anlamda sosyal güvenlik ça¤dafl bir kavramd›r. Asl›nda ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri sosyal güvenlik ihtiyac›n›n zaman›nda ve daha rasyonel karfl›lanmas›n› sa¤lam›fl oldu¤u için ça¤dafl ve geleneksel sosyal güvenlik kavramlar› aras›ndaki fark›n ortayaT E L E V ‹ Z Y O N sosyal güvenlik kavram›n›n daha iyi anlafl›lmas›na da katk› konulmas›; sa¤layacakt›r. Sosyal güvenlik tekniklerini, geleneksel ve ça¤dafl olarak ay›r›rken yap›lan s›n›fland›rmaN de¤er Tyarg›s› içeren; gelenekseli kötü, baflar›s›z; ça¤dafl› ise baflar›l›, ‹ TERNE olumlu bulan bir de¤erlendirme de¤ildir. Geleneksel teknikler; bir dönem insano¤lunun sosyal güvenlik ihtiyac›n› karfl›lamak için gelifltirdi¤i ancak flimdi büyük ölçüde terk etti¤i, (bireysel tasarruflar ve sosyal yard›mlaflma gibi), tekniklerdir. Ça¤dafl teknikler ise bugün daha genifl toplum kesimlerini kapsayan ve onlara insan haysiyetine yarafl›r bir sosyal güvenlik garantisi sa¤layan (sosyal sigortalar gibi) tekniklerdir (Alper, 2009: 14). Bir di¤er ifade ile göreceli bir kavramlaflt›rma söz konusudur. Nitekim bir örnekle aç›klamak gerekirse günümüzün ça¤dafl sosyal güvenlik tekni¤i olarak kabul edilen sosyal sigortalar, 40-50 y›l sonra baflka tekniklerin gelifltirilmesi sonucu önemini kaybedebilir ve geleneksel teknik hâline dönüflebilir (Alper, 2009: 14). “Geleneksel sosyal güvenlik teknikleri” gönüllülük esas›na dayal› olarak ifller. Kifliler bu tekniklerle sosyal güvenlik sa¤lamakta bütünüyle serbesttirler. Sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmaya kat›l›p kat›lmamak serbesttir. Hiçbir flekilde kifli sosyal yard›m almaya zorlanamaz. ‹kinci ünitede de¤inildi¤i gibi, atasözlerimizde Türk insan›n›n bu alandaki tarihî tecrübesini yans›tan örnekler vard›r. “Elden gelen ö¤ün olmaz o da vaktinde bulunmaz”, “Göle su gelinceye kadar kurba¤an›n gözü patlarm›fl”, “Zenginin gönlü oluncaya kadar fakirin can› ç›kar” gibi herkesin bildi¤i bu sözler geleneksel sosyal yard›mlaflman›n sosyal güvenlik sa¤lamakta yetersiz kald›¤›n›n en güzel belgeleridir.
    • 81 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri Geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinin ortaya ç›kt›¤› dönemlerde devletin vatandafllara sosyal güvenlik garantisi sa¤lamak gibi bir yükümlülü¤ü toplumda henüz kabul edilmemifltir. Bu dönemde devletin ve toplumun yolda kalm›fl muhtaç ve güçsüzlere sahip ç›kmas› bir devlet görevi olarak de¤il iyi insan olman›n, dindarl›¤›n, sevap kazanman›n, iyilikseverli¤in bir gere¤i olarak kabul edilmekteydi. Yine bu dönemde sosyal güvenli¤in konusu olan risklere karfl› önceden güvenlik sa¤lamak amac› ile haz›rl›k yap›lmas›n› öngören ne bir sistem ne de bir kamu yükümlülü¤ü söz konusu idi. Sonuç itibar›yla, geleneksel sosyal güvenlik teknikleri ça¤dafl sosyal güvenlik anlay›fl›n›n do¤mad›¤› bir dönemde ortaya ç›kan sosyal güvenlik teknikleri olarak tan›mlanabilir. Geleneksel sosyal güvenlik teknikleri, sosyal güvenlik ihtiyac›n› zaman›nda ve ihtiyaca yetecek flekilde karfl›lama imkân› olmayan tekniklerdir. Bu yetersizlikler, ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin do¤ufluna zemin haz›rlam›flt›r. “Ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri” ise geleneksel sosyal güvenlik tekniklerine göre önemli nitelik farkl›l›klar›na sahiplerdir. Ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinde sosyal güvenlik kiflilerin iste¤ine, izan›na, basiretine ya da kültürüne ba¤l› tutulmam›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri sosyal güvenlikte bir zihniyet de¤iflimi ile birlikte gündeme gelen tekniklerdir. Devletin yönetim siyasetinde meydana gelen de¤iflmeler, devletin, vatandafllar›n sosyal güvenli¤i bak›m›ndan da yükümlü oldu¤unun kabul edilmesine yol açt›. Art›k devletler açl›¤a, yoksullu¤a, muhtaçl›¤a, evsizli¤e ve ç›plakl›¤a karfl› vatandafllar›n› sosyal güvenlik alt›na almaya zorunlu görülmeye baflland›. ‹flte devletin vatandafllar›n sosyal güvenli¤inden sorumlu oldu¤unun kabul edilmesi ile bafllayan bu dönemde bizim, ad›na “ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri” dedi¤imiz teknikler ortaya ç›km›flt›r. Bu tekniklerin özünde devletin sosyal güvenlik alan›nda yükümlü olmas› ve vatandafl›n da gerekti¤inde kendi sosyal güvenli¤i için devletin zorlamas›n› kabul etmesi yer almaktad›r (Yazgan, 1975: 2025). Ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin bafl›nda gelen sosyal sigorta sistemi, kanun gücü ile kiflileri kendi sosyal güvenlikleri için tasarruf yapmaya zorlamas› yönüyle kendine özgü bir tekniktir. Bu teknik, devletin sosyal güvenlik alan›ndaki finansman ihtiyac›n›n azalmas›na büyük katk› sa¤lad›¤› gibi; kendi sosyal güvenli¤i için katk›da bulunan kiflilerin sosyal güvenli¤i bir hak olarak kabul etmeleri ve sisteme sahip ç›kmalar›n› beraberinde getirmifltir. Vatandafl olma kültürünün yerleflmesinde ve sosyal sigorta sisteminin sa¤l›kl› bir biçimde ifllemesinde bunun katk›s› olmufltur. Günümüzde kifliler ihtiyaçlar›n› büyük ölçüde ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri ile karfl›lamakta; geleneksel sosyal güvenlik teknikleri ise ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerini tamamlayan ve destekleyen bir rol oynamaya devam etmektedir. Geleneksel sosyal güvenlik teknikleri içerisinde özellikle özel sigorta tekni¤i, sosyal sigortay› destekleyen bir teknik olarak önemli bir görev yapmay› sürdürmektedir. Sosyal yard›mlaflma teknikleri ise özellikle sosyal yard›m ve sosyal hizmete muhtaç kitlelere önemli bir destek ve katk› sa¤lamaktad›r. Sosyal güvenlik teknikleri yukar›da da belirtildi¤i gibi zaman›n ve ülkelerin flartlar›na göre farkl›laflmakta ve çeflitlenmektedir. Gelecekte de bu tekniklere yenilerinin eklenmesi her zaman mümkündür. Çünkü sosyal güvenlik ihtiyac›ndaki de¤iflim ve farkl›laflmalar mevcut sosyal güvenlik teknikleri ile karfl›lanamad›¤› durumlarda elbette yeni sosyal güvenlik teknikleri ortaya ç›kacakt›r. Geleneksel ve ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri aras›ndaki farklar sizce nelerdir? SIRA S‹ZDE Ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinin özünde devletin sosyal güvenlik alan›nda yükümlü olmas› ve vatandafl›nda gerekti¤inde kendi sosyal güvenli¤i için devletin zorlamas›n› kabul etmesi yer al›r. Sosyal sigorta sistemi kiflileri kendi sosyal güvenlikleri için tasarruf yapmaya zorlar. 5 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U
    • 82 Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenlik Tekniklerinin Gelece¤i Sosyal güvenlik kifliler için bir hak; devlet için bir görevdir. Geliflmifl ülkelerde devlet bir tak›m sosyal güvenlik yüklerini mahalli idarelere ve aileye aktarmaktad›r. Sosyal güvenlik tekniklerinin gelece¤i ne olacakt›r? Yeni sosyal güvenlik teknikleri bulunacak m›d›r? Sosyal güvenlik tekniklerinin hangisi daha iyidir? Hangi teknik tercih edilmelidir? Bütün bu sorular›n cevab› baflka alanlardaki tespit, tercih ve kararlara ba¤l› olarak verilebilir. Kullan›lacak sosyal güvenlik tekniklerinin seçiminde seçici iki temel özne söz konusudur. Bunlardan birisi kiflinin kendisi, di¤eri ise devlettir. Kifliler kendi sosyal güvenlikleri bak›m›ndan bireysel sosyal güvenlik tekniklerinden istedi¤ini seçme hakk›n› sahiptirler. Kifli yaln›zca tasarruf yaparak ya da özel sigorta tekni¤ini kullanarak ya da iste¤e ba¤l› sosyal yard›mlaflma sand›klar›ndan birisine kat›ltarak bu yönde kendi seçimini yapabilir. Ça¤dafl sosyal güvenlik sistemleri bak›m›ndan soruna bak›ld›¤›nda ise bu konuda kiflilerin bir tercih yapma flanslar› bulunmamaktad›r. Çünkü sosyal güvenlik kifliler için bir hak devlet için ise bir görevdir. Devlet bu görevini yaparken kiflilere bir seçim hakk› tan›maz. Kullan›lacak sosyal güvenlik teknikleri devletin sosyal güvenlikte izleyece¤i politikalar ›fl›¤›nda kanunlarla belirlenir. Bu belirlemede devletin anayasas› ve kanunlar› belirleyici olur. Devletler iktisadi ve siyasi tercihlerine göre sosyal politikalar›n› belirlerler. Dolay›s›yla bu anlamda sosyal güvenlik politikalar›n›n belirlenmesinde de bu tercihler etkili olur. Günümüzde sosyal sigorta ve kamu sosyal yard›m ve hizmet teknikleri en yayg›n tercih edilen ve kullan›lan sosyal güvenlik teknikleridir. Devletler sosyal güvenlik yüklerini azaltmak istediklerinde ek sosyal sigorta tekniklerini, ek emeklilik sistemlerini (özel sigorta tekni¤ini), sosyal yard›mlaflma ve dayan›flmay› teflvik sistemlerini devreye sokmakta ve böylece kiflinin ve toplumun sosyal güvenlik alan›nda daha fazla tasarrufa yönelmesi teflvik edilmektedir. Devlet son y›llarda bununla da yetinmemekte kamu sosyal güvenlik harcamalar› ile de sosyal güvenlikte sistemin yetersiz kald›¤› boflluklar› tamamlamaya çal›flmaktad›r. Geliflmifl ülkelerde devlet bir tak›m sosyal güvenlik yüklerini mahalli idareler ve aileye aktarmaktad›r. Hemen ifade edelim ki sosyal güvenlikte dünya çap›nda belirli standartlar tespit edilmeye çal›fl›lmaktad›r. Ancak sosyal güvenlikte devletler kendi geliflmifllik seviyeleri, kendi öncelikleri ve kendi politikalar›n› dikkate alarak sosyal güvenlikte politika, dolay›s›yla teknik belirlemesine gitmektedirler. Sosyal güvenlik tekniklerinde gelecekte birtak›m de¤iflikliklerin olaca¤›n› düflünüyoruz. Bu de¤ifliklikler yeni risklerin ortaya ç›kmas› ihtiyac›ndan kaynaklanabilece¤i gibi küreselleflme sonucunda do¤acak yeni baz› ihtiyaçlardan da kaynaklanabilecektir. Uluslararas› emek göçü, siyasi ve askerî problemler dolay›s›yla ülkeler ve bölgeler aras›ndaki yo¤un insan ve emek göçü, göçmen iflçiler problemi, az›nl›klar, etnik farkl›l›klar bu yeni potansiyel ihtiyaç alanlar›ndan sadece bir kaç›n› oluflturmaktad›r. Yeni risklerle her an karfl›laflmam›z mümkündür. Çünkü bilim ve teknolojide her gün yeni geliflmeler olmaktad›r. Biliflim alan›nda, gen teknolojisi, nano teknoloji alan›ndaki geliflmeler yeni riskleri de beraberinde getirebilecek ve bunlar›n çözümü için yeni teknikler ihtiyaç olarak ortaya ç›kabilecektir. Küreselleflme bütün dünyada etkiler yaratan bir süreçtir. Bu geliflmelerin sosyal güvenlik alan›nda yeni iflbirliklerini, yeni tekniklerin do¤uflunu da etkileyebilece¤ini düflünmek gerekir. Küresel ifl birli¤i imkânlar›n›n sosyal güvenlik alan›nda da geliflece¤i beklenmelidir. Küresel dünyada yaflamak art›k daha kolay hâle gelmek-
    • 83 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri te hatta bir ihtiyaç hâlini almaktad›r. Dolay›s›yla sosyal güvenlik art›k tek bir ülkenin sorunu olmaktan ç›km›flt›r. Bunun için sosyal güvenlik alan›nda yeni teknolojiler gelifltirerek yeni çözüm yollar› bulmak bir ihtiyaç olacakt›r. Sonuçta günümüzde özel sigorta alan›ndaki geliflmeler sosyal sigorta alan›nda da yaflanabilecektir. Sosyal sigorta sistemleri aras›ndaki ifl birli¤i ve geliflmeler sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas› alan›nda önemli katk› sa¤layacakt›r. Günümüzde açl›kla, çevre kirlenmesiyle, yoksullukla mücadelede uluslararas› ifl birli¤i art›r›lmaya çal›fl›lmaktad›r. Sosyal güvenli¤in baflkaca alanlar›nda da bu ifl birli¤inin yayg›nlaflaca¤›n› düflünüyoruz. Sosyal güvenlik sistemini sizce gelecekte neler bekliyor? SIRA S‹ZDE Günümüzde sosyal güvenlik tek bir ülkenin sorunu olmaktan ç›km›flt›r. 6 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET
    • 84 Sosyal Güvenlik Özet A M A Ç 1 A M A Ç 2 Sosyal güvenlik tekni¤ini kavramsal olarak tan›mlamak. Sosyal güvenlik teknikleri sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile kullan›lan yollar, yöntemlerdir. ‹nsanl›¤›n sosyal geliflmesi sosyal güvenlik ihtiyac›nda da de¤iflme ve çeflitlenme sa¤lam›fl; zaman zaman da mevcut sosyal güvenlik teknikleri yetersiz kalm›flt›r. ‹flte bu yetersizlikleri gidermek ve de¤iflen ihtiyaçlar›, yeni riskleri karfl›lamak bak›m›ndan yeni sosyal güvenlik teknikleri bulma aray›fl› do¤mufltur. Bu durum, sosyal güvenlik tekniklerinin de geliflmesine ve yeni sosyal güvenlik teknikleri bulunmas›na katk› sa¤lam›flt›r. Sosyal güvenlik tekniklerini bireysel ve toplu sosyal güvenlik teknikleri olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerini aç›klayabilecek. Bireysel sosyal güvenlik teknikleri, bireylerin baflkalar›ndan yard›m ve destek almaks›z›n, tek bafl›na kendi sosyal güvenli¤ini sa¤lamak amac› ile gelifltirdi¤i teknikleri ifade eder. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerinin temeli tasarrufa dayan›r. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerinde etkinlik bireylerin kapasitesi ile s›n›rl›d›r. Bireysel sosyal güvenlik tekniklerini tasarruf ve (özel) sigorta teknikleri olarak s›ralamak mümkündür. Tasarruf bir teknik olarak insanl›¤›n buldu¤u en eski hatta ilk sosyal güvenlik tekni¤idir. Tasarruf tekni¤inin sosyal güvenlik tekni¤i olarak çok önemli bir fonksiyonu olmufltur. Ancak bireysel bir sosyal güvenlik tekni¤i olarak tasarruf tekni¤inin sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›nda yeterli olmas› söz konusu olamaz. Çünkü tasarruf tekni¤i kiflinin gelir seviyesi, tasarruf kültürü ve sosyal güvenlik bilinci ile yak›ndan iliflkilidir. Gelir seviyesi artt›kça sosyal güvenlik ihtiyac› azalmakta, azald›kça artmaktad›r. Tasarruf gücü düflük olan insanlar›n sosyal güvenlik risklerinden etkilenme derecesi fazla oldu¤u gibi bireysel yolla bu risklerle mücadele gücü de o ölçüde azd›r. Ancak kiflide tasarruf etmenin de¤erini idrak etme bilinci yok ise kiflinin geliri ne kadar çok olursa olsun o ölçüde tasarruf etmeyebilir. Tasarruf bilinci d›fl›nda sosyal güvenli¤in önemini anlamas› da o kadar önemli bir baflka konudur. Özel sigorta mala yönelik tehlikelere karfl› bir güven- lik tekni¤i olarak do¤mufl ancak zaman içerisinde sosyal güvenlik alan›nda da bir teknik olarak kullan›lmaya bafllanm›flt›r. Özel sigortada, belirli bir riskle karfl› karfl›ya olan kimseler bu riskin sonuçlar›na karfl› dayan›flmaya girerler. Özel sigortada bu anlamda risklerin paylafl›lmas› ve da¤›t›lmas› söz konusudur. AM A Ç 3 Toplu sosyal güvenlik tekniklerini ifade etmek. Toplu teknikler bireylerin bir araya gelmesi, sosyal güvenlik sa¤lama amac› ile dayan›flmaya gitmesi esas›nda do¤an ve gelifltirilen tekniklerdir. Toplu sosyal güvenlik teknikleri sosyal geliflmeye paralel olarak geliflmifl ve çeflitlenmifltir. Toplu sosyal güvenlik tekniklerini; sosyal yard›mlaflma, özel sigorta, sosyal sigorta ve sosyal yard›m olarak s›ralamak mümkündür. Aile, kabile, boy, köy vb. seviyede sosyal güvelik amaçl› yard›mlaflmalar sosyal yard›mlaflma olarak adland›r›l›r. Sosyal yard›mlaflmada riskle karfl›laflan kimsenin ya da yak›nlar›n›n yard›m talebine ba¤l› olarak kifliye yard›m yap›l›r. Toplumdan o günün flartlar› içinde, toplumdaki yard›mlaflma kültürünün seviyesine ba¤l› olarak ve yard›m yapabileceklerin ekonomik gücü oran›nda bu yard›m ça¤r›lar›na cevap verilir. Bu tip yard›mlaflma sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›na yard›mc› olmaz. Özel sigortan›n sosyal güvenli¤in konusu olan riskler için bir teknik olarak kullan›lmas› çok yeni bir uygulamad›r. Özel sigortac›l›k faaliyetlerinin kötüye kullan›lmamas› ve halk›n bu faaliyetlerden zarar görmesinin önlenmesi amac›yla devletler özel sigortan›n iflleyifl esaslar›n› düzenlemekte ve bir denetim mekanizmas› kurmaktad›r. Özel sigorta bir teknik olarak son y›llarda sa¤l›ktan, kazaya, emeklili¤e karfl› sosyal güvenlik alan›nda yayg›nlaflmaya bafllam›fl olmas›na ra¤men henüz çok genifl bir uygulama imkan› bulamam›flt›r. Özel sigortan›n bir türü de sosyal sigorta tekni¤idir. Özel sigortan›n dayana¤› olan sigorta tekni¤i, sosyal sigortada kamu menfaatine ve kâr amac› güdülmeksizin sosyal güvenlik sa¤lamak için bir kamu faaliyeti olarak uygulan›r. Sosyal yard›m tekni¤i ise, çal›flma ve kazanma gücü olmayan kimselere sosyal güvenlik sa¤lamak için uygulan›r. Sosyal yard›m tekni¤i ile yap›lan yard›mlar ayni ve nakdi yard›mlar ile hizmet yard›mlar› olmak üzere iki grupta toplan›r.
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri AM A Ç 4 Geleneksel ve ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri aras›ndaki farklar› aç›klamak. Geleneksel sosyal güvenlik teknikleri gönüllülük esas›na dayal› olarak ifller. Kifliler bu tekniklerle sosyal güvenlik sa¤lamakta bütünüyle serbesttir. Geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinde risklerin sonucunda, riskle karfl›laflanlar›n yard›m talebine ba¤l› olarak yard›mlar yap›l›r. Ancak yap›lan yard›m›n miktar›, zaman› ve süresi bütünüyle yard›m yapmak isteyenlerin iste¤ine kalm›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinde sosyal güvenlik kiflilerin iste¤ine ba¤l› tutulmufltur. Bu tekniklerin özünde devletin sosyal güvenlik alan›nda yükümlü olmas› ve vatandafl›n da gerekti¤inde kendi sosyal güvenli¤i için devletin zorlamas›n› kabul etmesi yer almaktad›r. Günümüzde kifliler ihtiyaçlar›n› büyük ölçüde ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri ile karfl›lamakta, geleneksel sosyal güvenlik teknikleri ise ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerini tamamlayan ve destekleyen bir rol oynamaya devam etmektedir. 85
    • 86 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m 1. Sosyal güvenlik sa¤lamak amac› ile kullan›lan yol ve yönteme ne ad verilir? a. Sosyal güvenlik kavram› b. Sosyal güvenlik metodu c. Sosyal güvenlik tekni¤i d. Sosyal güvenlik kapsam› e. Sosyal güvenlik tercihi 2. Afla¤›dakilerden hangisi bireysel sosyal güvenlik tekniklerinden biridir? a. Tasarruf tekni¤i b. Sosyal yard›mlaflma tekni¤i c. Özel sigorta tekni¤i d. Sosyal sigorta tekni¤i e. Sosyal yard›m tekni¤i 3. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal yard›mlaflma tekni¤inin özelliklerinden biri de¤ildir? a. Kifliler aras›nda yap›l›r b. Risk gerçeklefltikten sonra devreye girer c. Kiflinin talebine ba¤l›d›r d. Özel giriflim faaliyetidir e. Yard›m yapan›n arzusuna ba¤l›d›r 4. Afla¤›dakilerden hangisi organize olmayan sosyal yard›mlaflma tekniklerinden biri de¤ildir? a. Kifliden kifliye yard›mlaflma b. Aile içi yard›mlaflma c. Hemflehrilik yard›mlaflmas› d. Ülkeleraras› yard›mlaflma e. Ülke çap›nda yard›mlaflma 5. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal yard›mlaflman›n kurumsallaflmas›n›n sa¤lad›¤› faydalardan biri de¤ildir? a. Kurumsallaflma yard›m miktar›n›n büyümesini sa¤lam›flt›r b. Kurumsallaflma yard›m yap›lma zaman›n› uzatm›flt›r c. Kurumsallaflma kiflilerin yard›m yapma ömrünün uzamas›n› sa¤lam›flt›r d. Kurumsallaflma yard›m eden ile alan karfl›laflmas›n› kolaylaflt›rm›flt›r e. Kurumsallaflma yard›mlar›n suiistimalini engellemifltir 6. Belirli bir mal›n ya da paran›n ayr› bir tüzel kiflilik teflkil edecek biçimde sosyal yard›m için tahsis edilmesiyle ortaya ç›kan sosyal yard›mlaflma kurumu afla¤›dakilerden hangisidir? a. Kooperatif b. Birlik c. Sand›k d. Dernek e. Vak›f 7. Afla¤›dakilerden hangisi özel sigortan›n özelliklerinden biri de¤ildir? a. Prim ile yap›lan yard›m iliflkilidir b. ‹flas riski vard›r c. Zorunludur d. Kâr amac› güder e. Primli sistemdir 8. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal sigortay› özel sigortadan ay›ran temel özelliklerden biri de¤ildir? a. Sosyal sigortan›n kamu sigortas› olmas› b. Sosyal sigortan›n bütün riskleri kapsamas› c. Sosyal sigortan›n kâr amac› gütmemesi d. Sosyal sigortan›n devletin garantisi alt›nda olmas› e. Sosyal sigortan›n zorunlu olmas› 9. Çal›flma ve kazanma gücü olmayan kimselere sosyal güvenlik sa¤lamak amac›yla kullan›lan tekni¤e ne ad verilir? a. Sosyal yard›mlaflma tekni¤i b. Sosyal yard›m tekni¤i c. Özel sigorta tekni¤i d. Sosyal sigorta tekni¤i e. Tasarruf tekni¤i 10. Sosyal yard›m tekni¤inin finansman› afla¤›dakilerden hangisi taraf›ndan sa¤lan›r? a. Devlet b. Muhtaç c. Yard›m eden d. Sosyal Güvenlik Kurumu e. Sosyal yard›mlaflma sand›¤›
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri “ 87 Yaflam›n ‹çinden Anlaflmal› Soygun SSK, Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤›ndan hileli maafl almak isteyenler, akla hayale gelmeyecek yollara baflvuruyor Ankara Ticaret Odas›’n›n yapt›¤› araflt›rmaya göre sosyal güvensizlik, vatandafl› anlaflmal› evliliklere ve ayr›l›klara yöneltti. Yürürlükte olan yasaya göre erkek yetim ve öksüzlerin 18 yafl›na kadar, tahsilleri devam ediyorsa 25 yafl›na kadar, k›z yetim ve öksüzlerin evlenmemek flart›yla ölene kadar maafl alabildi¤i hat›rlat›larak, “Yapt›¤›m›z Sosyal Güvenlikte S.O.S araflt›rmas›na göre, bu haklardan yararlanmak isteyen vatandafl anlaflmal› evliliklere ve ayr›l›klara yöneliyor” denildi. 20 Milyon kiflinin güvencesi yok Türkiye’de 50 milyon kiflinin sosyal güvenlik flemsiyesi alt›nda oldu¤u kaydedilen araflt›rmada, 20 milyon kiflinin ise hiçbir sosyal güvenceye sahip olmad›¤›na dikkat çekildi. Sosyal güvenlik flemsiyesi alt›nda bulunanlar›n % 65’inin SSK, % 30’unun Ba¤-Kur ve % 5 inin ise Emekli Sand›¤›’na ba¤l› oldu¤u belirtilerek, “SSK, Türkiye toplam nüfusunun % 48.4 üne; Ba¤-Kur % 20’sine, Emekli Sand›¤› % 17.8 ine hizmet sunuyor. 2003’ün ilk 9 ay›nda Emekli Sand›¤›ndan ayl›k ba¤lananlar›n say›s› 1 milyon 456 bini buldu. Sand›k 940 bin 758 emekliye, 20 bin 564 malule, 8 bin 800 vazife malulüne ayl›k öderken, 486 bin dul ve yetime ayl›k ödemesi yap›yor. SSK’dan dul maafl› ba¤lanan kifli say›s› 500 bin kifliye yaklafl›yor. Her üç sosyal güvenlik kuruluflundan emekli, dul ve yetim ayl›¤› alanlar›n say›s› 5 milyon kifliyi buluyor. Sosyal güvenlik kurumlar›n›n 2000 y›l›nda 3.3 katrilyon lira olan aç›klar› 2001 y›l›nda 5.1 katrilyon liraya, 2002 y›l›nda 11 katrilyon liraya, 2003 y›l›nda 15 katrilyon liraya ulaflt›, denildi. Yap›lan araflt›rmaya göre boflanma davalar› 2000 y›l›nda 131 bin 814 iken 2001 y›l›nda 150 bine, 2002 y›l›nda 153 bin 409’a ulaflt›. Merhum annesinden ya da babas›ndan emekli maafl› almak için kocas›ndan anlaflmal› olarak boflananlar›n say›s› da boflanma davalar›ndaki say›y› art›r›yor. Ancak bunlar›n say›s›n›n tam olarak belirlenmesi neredeyse imkans›z. Araflt›rma da hacizden kurtulmak için eflinden anlaflmal› olarak ayr›l›p, birlikte oturmaya devam edenlere de s›kça rastland›¤› kaydedildi. Yafll›larla evleniyorlar Gelece¤i garantiye almaya yönelik evliliklerde mant›¤›n ön plana ç›kt›¤›na vurgu yap›lan araflt›rmada, efl profillerine de yer verildi. Buna göre erkekler; emekli maafl› ve ek göstergeleri yüksek, ço¤unlukla yafll› yada hasta, devaml› bak›ma ihtiyac› bulunan: kad›nlar ise ço¤unlukla 40 yafl alt› ya da genç, kendi bafllar›na geçimlerini sa¤layacak birikim ya da e¤itimi bulunmayanlar olarak tan›mlan›yor. Türkiye ekonomisinin yar›s›n›n kaçak olmas›n›n yan› s›ra, kay›tl› ekonominin bir bölümünün de kaçak statüsünde oldu¤unu söyleyen ATO Baflkan› Sinan Aygün, “Kanuna karfl› hile yaparak sosyal güvenlik flemsiyesi alt›na girme e¤ilimi Türkiye için bir sosyal yaran›n varl›¤›na iflaret ediyor. Türkiye, perde arkas›nda gizlenmifl sosyal yaralar›n› gölge ekonominin aç›klar›yla sarmaya çal›fl›yor. Kaçak yaflayarak, sosyal güvenlik çemberine kaçak girerek hayat›n› idame ettirmeye çal›fl›yor. Kaçak Türkiye’den sonra kay›tl› kaçak merkezine de döndük” dedi. Maafl almak için vatandafllar›n baflvurdu¤u yöntemlerden baz›lar› flunlar: • Babas› ya da annesinin emekli maafl›n› alabilmek için cinsiyet de¤ifltirip, pembe nüfus ka¤›d› al›yorlar. • O¤lunun dini nikahl› han›m› (gelini) ile anlaflmal› resmi nikah yaparak öldükten sonra emekli maafllar›n›n geliniyle o¤luna kalmas›n› sa¤l›yorlar. • Annesinden ve babas›ndan kalan maafllar› ald›¤› gibi, bofland›¤› eflinden nafaka, kendi özel sigortas›ndan maafl alarak her ay dört maaflla geçiniyorlar. • Bak›ma muhtaç derecede hasta, dul ve emekliye yaflad›¤› süre bakmak flart›yla evlenip, karfl›l›¤›nda emekli maafl› al›yorlar. • Emekli Sand›¤›ndan emekli birinci kocas›n›n dul maafl›n› ald›ktan sonra Ba¤-Kur ya da SSK’dan emekli ikinci kocas›n›n dul maafl›n› alarak çifte maaflla yafl›yorlar. • Emekli maafl› yüksek ve ek gösterge alan dul ve emekli erkeklerle evlenerek hayatlar›n› garantiye al›yorlar. • Ölümcül hastal›¤› bulunan yüksek maafll› kiflilere yurtd›fl›ndan efl getirterek evlilik yapt›r›yorlar, hastan›n ölümünden sonra emekli maafl›n› paylafl›yorlar. • Çeyiz paras› alt›nda 2 y›ll›k ayl›klar› peflin olarak almak için anlaflmal› evlilik yap›p boflan›yorlar. Kaynak: Türkiye Ekonomi, Türkiye Gazetesi, 15 fiubat 2004, Pazar. ”
    • 88 Sosyal Güvenlik Okuma Parças› TANZ‹MAT ÖNCES‹ (KLAS‹K DÖNEM) OSMANLI DEVLET‹’NDE SOSYAL GÜVENL‹K, OSMANLIDA GENEL OLARAK SOSYAL GÜVENL‹K TEKN‹KLER‹, OSMANLIDA SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N A‹LE ‹Ç‹ YARDIMLAfiMA ‹LE SA⁄LANMASI Bilindi¤i üzere Osmanl› Devleti, XIII. yüzy›l›n sonlar›ndan XX. yüzy›l›n ilk çeyre¤ine kadar devam eden, çok uzun ömürlü bir siyasal kurulufltur. Bu uzun sürecin “klasik dönem” olarak isimlendirilen devresinde Osmanl› toplumunda halk›n sosyal güvenli¤inin nas›l sa¤land›¤›, sosyal güvenlik teknikleri olarak nelerin yer ald›¤› ve modern sosyal güvenlik anlay›fl›n›n hangi noktas›nda bulundu¤u hususlar› hep merak edilegelmifltir. Genellikle Osmanl› Devletine iliflkin çal›flmalarda yap›lan Tanzimat öncesi ve Tanzimat sonras› ay›r›m›, Osmanl› Devleti’nde sosyal güvenlik sisteminin incelenmesi aç›s›ndan da yap›labilir. Hatta, özelli¤i itibariyle Osmanl› Devleti’nde sosyal güvenlik sisteminin, biri Tanzimat’tan önceki devir (lonca devri) ve di¤eri Tanzimat ve Meflrutiyet devri olmak üzere iki dönemde incelenmesi gerekir. Biz de bu çal›flmam›zda Osmanl› Devleti’nde reayan›n (halk›n) sosyal güvenli¤i konusunu, genel itibariyle Tanzimat’tan önceki dönemi anlatan klasik dönem aç›s›ndan ele almaya çal›flaca¤›z. Hemen belirtmek gerekir ki, Osmanl› Devleti’nde toplum yap›s›, biri askeriler (yönetenler) ve di¤eri reaya (yönetilenler) olmak üzere iki ana grup alt›nda ele al›nmaktad›r. Osmanl› toplum yap›s› içinde reaya, askerî zümre d›fl›nda kalan, üretici olan, ticaretle u¤raflan, vergi veren, yerleflik veya yar› yerleflik halk zümresini ifade etmektedir. Baflka bir anlat›mla reaya, flehirliler, köylüler ve göçebe afliretlerden meydana gelmifl vergi yükümlüsü olan zümredir. Bu kesim, yönetici s›n›f içinde yer almayan, meslek ve müstahsil gruplar› (köylüler, zanaatkârlar ve ticaretle u¤raflanlar) olarak alt tabakay› oluflturmufl; sanayi, ticaret ve tar›mla u¤raflm›fl; devlete vergi vererek servet üretmifltir. Osmanl› toplumunda reaya (halk) kapsam›nda öncelikle flehirde yaflayan kesim (flehirliler) yer alm›flt›r. Bunlar, ziraatla meflgul olmam›fl; genellikle ticaret, endüstri ve benzeri iflleri yapm›fl; geçimini ve kazanc›n› bu gibi ifllerden sa¤lam›flt›r. Genelde esnaf olarak adland›r›lan bu gibi kimseler, devlet ekonomisine, pazarlarda satt›klar› mallar dolay›s›yla verdikleri vergilerle katk›da bulunmufllar, buna ba¤l› olarak da meydana getirdikleri teflkilatlar sayesinde idarede söz sahibi olmufllard›r. Reaya kapsam›nda yer alan ve flehir halk› d›fl›ndaki di¤er bir üretici kesim de köy- lüler yani çiftçilerdir. Bunlar, devletin ekonomik yap›s› ziraata dayand›¤› için, bu iflle meflgul olmufllar ve devlet aç›s›ndan oldukça önem tafl›m›fllard›r. Reayan›n di¤er bir kesimini ise konar-göçerler oluflturmufltur. Zaman içerisinde önemi azalmakla birlikte Osmanl› belgelerinde konar-göçer diye isimlendirilen yar› yerleflik kesim, di¤erlerinden az-çok farkl› bir hayat tarz›na sahip olmufllar; bunlar, yaylak ve k›fllak olarak isimlendirilen yerleflim yerlerine sahip bulunmufllar; yaylakta hayvanc›l›k, k›fllakta ise basit tar›m ile u¤raflm›fllard›r. Osmanl› Devletinin kurulufl dönemindeki genel yap›s›, konar-göçerleri ziraat alanlar›nda (mezraa) küçük çapta tar›mla u¤raflmaya zorlarken, bir yandan da onlar›n köyler kurarak yerleflik vaziyete geçmelerine de zemin haz›rlam›flt›r. Osmanl› Devleti’nde, milletimizin ay›r›c› bir vasf› olan muhtaç olana yard›m ve zay›f olan› koruma özellikleri, eme¤iyle hayat›n› kazanan ve bu eme¤ine pazar bulamad›¤› zaman sefaletle karfl› karfl›ya kalan emekçi, iflçi ve sanatkarlar aç›s›ndan da geçerli olmufl; bunlar de¤iflik yollarla korunmufl ve kendilerine yard›m eli uzat›lm›flt›r. ‹lk zamanlar dini baz› düflüncelerin etkisi alt›nda yap›lan bu yard›mlar, sonradan tamamen ekonomik ve hukuki bir nitelik kazanm›flt›r. Genelde, dinin etkisi ile yap›lan bu yard›mlar›n biri içeriden, di¤eri ise d›flar›dan olmak üzere iki yönden meydana geldi¤i söylenebilir. ‹çeriden yap›lan ve mesleki dayan›flma düflüncesine dayanan yard›mlard›r esnaf teflkilatlar› yolu ile gerçeklefltirilmifl; d›flar›dan yap›lan yard›mlarda ise vak›f kurumlar›n›n etkisi görülmüfltür. Burada hemen vurgulamak gerekir ki, Osmanl› devleti, kuruluflundan itibaren ba¤l› bulundu¤u ‹slâm dininin gereklerine göre bir hukuk sistemini ve toplum yaflant›s›n› esas alm›fl; sosyal güvenlik alan›nda da bu dinin etkisi fazlas›yla hissedilmifltir. Genel olarak Müslüman topluluklarda devletin, memleketteki fakirleri gözetmek, muhtaçlar› korumak ve ifli olmayanlara da yard›m elini uzatmak gibi görevleri vard›r. Devletin, bu gibi pek çok görevi olmas›na ra¤men, bu görevlerini yerine getirmede vak›flar gibi sivil toplum kurulufllar› devlete yard›mc› olmufllar, onun görevlerini hafifletmifllerdir. I. Genel Olarak Sosyal Güvenlik Teknikleri Osmanl› Devleti’nde uygulama imkan› bulan sosyal güvenlik sistemine ve buna iliflkin tekniklerine yer vermeden önce, mukayeseyi kolaylaflt›rmas› aç›s›ndan modern anlamdaki sosyal güvenlik kavram› ve tekniklerine k›saca de¤inmekte yarar vard›r. Sosyal ve güvenlik
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri kelimelerinden oluflan “sosyal güvenlik” kavram›, toplumu ilgilendiren (içtimaî) güvenlik anlam›nda kullan›l›r. Sosyal güvenlik tehlikesi ya da riski denilen olaylar insan iradesi d›fl›nda bafla gelen ve bafla gelince onu çal›flma gücünden ve dolay›s›yla kazançtan mahrum eden ya da ne zaman gerçekleflece¤i bilinmemekle beraber, ileride gerçekleflmesi muhtemel veya muhakkak olan ve buna maruz kalan kiflinin mal varl›¤›nda eksilmeye neden olan olaylard›r. Bu aç›dan sosyal güvenlik, toplumu oluflturan fertlerin kendi iradeleri d›fl›nda u¤rayacaklar› tehlikelerin zararlar›ndan kurtar›lma garantisi anlam›na gelmekte ve kiflileri, gelirleri ne olursa olsun belli say›daki risklere karfl› güvende tutan bir kurum veya kurumlar bütünü olarak kabul edilmektedir[19]. Bunu k›saca, kiflilerin ekonomik güvencelerini sa¤layan önlemlerin bütünü fleklinde anlamak da mümkündür. Sosyal Güvenlik sistemleri hem sosyal koruman›n amaçlar›n› hem de bu amaçlara ulaflmak için oluflturulan özgün hukuksal teknikleri kapsar. Sosyal güvenli¤in amac›, kendi iradeleri d›fl›nda meydana gelen hastal›k, iflsizlik, kaza, yafll›l›k veya ölüm gibi nedenlerden dolay›, çal›flma gücünü sürekli veya geçici bir flekilde kaybeden kiflilerle bunlar›n geçindirmekle yükümlü oldu¤u kimselere, kazançlar›n›n kesilmifl veya önemli derecede azalm›fl olmas›ndan dolay›, kamu önlemleriyle (kolektif veya toplum olarak), yeterli bir geçim düzeyi yan› s›ra sa¤l›k garantisi de sa¤lamakt›r. fiu halde sosyal güvenli¤in ana faaliyet alan›, yafll›l›k, iflsizlik, hastal›k, veya kazalar sebebiyle meydana gelen ifl göremezlik, uzun süren rahats›zl›k yahut sürekli maluliyet gibi sebeplerle muhtaç hale gelenlere ve bunlar›n geçindirmekle yükümlü oldu¤u kimselere sa¤lanan geçim garantisi ile çok çocuklu ailelere, dullara ve yetimlere ödenen ivazlar ve do¤um ve cenaze masraflar›n› karfl›lamaya yönelik yard›mlar›n yap›lmas›d›r. Sosyal güvenlik politika ve sistemleri, ekonomik, sosyal ve siyasal yap› ve koflullar›n bir ürünüdür. Avrupa’da bugünkü anlam›yla sosyal güvenlik sistemlerinin oluflabilmesi için sanayi devriminin ve buna ba¤l› olarak sosyal koruma gereksinimi içinde olan bir iflçi s›n›f›n›n ortaya ç›kmas›n› beklemek gerekmifltir. Türkiye’de ise an›lan ekonomik ve siyasal koflullar çok farkl› bir geliflim seyri izlemifl, Osmanl› Devletinin sanayileflme sürecine girmemifl olmas› gerçek anlamda bir sosyal politikan›n oluflumunu engellemifltir. S›n›rl› ve da¤›n›k sosyal koruma önlemleri de, modern anlamdaki sosyal güvenlik sistemine dönüflememifltir. Bu aç›dan, Osmanl› Devleti’nde sosyal politika tedbirleri çok k›sa ve s›n›rl›d›r. Devletin bir sanayileflme dönemi yaflamam›fl olmas›, sosyal mevzuat›n 89 do¤mam›fl bulunmas›n›n bafll›ca nedenini oluflturmufltur. Bu aç›dan devlet içinde modern anlamda ve düzenli bir sosyal güvenlik sisteminden söz etmek çok kolay de¤ildir. Genel itibariyle sosyal güvenlik, ilgilinin mali katk›s›n› gerektiren sosyal sigortalar ile sadece resmi, yar› resmi veya ba¤›ms›z kurulufllar taraf›ndan finanse edilen sosyal yard›m ve sosyal hizmetler (sosyal refah hizmetleri) den oluflur. Bu anlamdaki sosyal güvenli¤in Türkiye’nin selefi olan Osmanl› Devleti’nde bulunup bulunmad›¤›, flayet yoksa bu ihtiyac› karfl›lamaya çal›flan kurumlar›n neler oldu¤u gibi hususlar›n cevab› bu çal›flmada verilmeye çal›fl›lacakt›r. Hemen belirtmek gerekir ki, daha Orhan Gazi zaman›nda, günün gerek ve koflullar›na göre t›mar, zeamet, yurtluk, ocakl›k ve muhtacîn gibi namlarla flah›slara, dul ve yetimlere baz› kay›t ve flartlarla sosyal haklar tan›nm›fl ve bu haklar›n karfl›lanabilmesi için baz› esaslar konulmufltur. Osmanl› Devleti’nde, Bat›da oldu¤u gibi, sosyal güvenlik düflüncesi, karfl›l›kl› yard›mlaflma anlay›fl› ile bafllam›fl ve geliflmifl; eme¤i ile geçinenlerin sosyal güvenli¤i esas itibariyle üç esasa dayand›r›lm›flt›r. Bunlar, aile içi yard›mlaflma, meslek teflekkülleri çerçevesinde yard›mlaflma ve sosyal yard›mlar olarak özetlenebilir. Kaynak: Yrd. Doç. Dr. Murat fien, http://www.e-akademi.org/makaleler/msen-1.htm, Eriflim Tarihi: 16.02.2012)
    • 90 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c 2. a 3. d 4. d 5. b 6. e 7. c 8. d 9. b 10. a Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenlik Tekni¤i Kavram›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Ferdi Sosyal Güvenlik Teknikleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlaflma Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlaflma Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlaflmada Kurumlaflma Dönemi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlaflma Kurumlar›n›n Türleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Özel Sigorta Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigorta Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›m Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›m Tekni¤i” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Hukuki sorumlulukta bir zarar ve bu zarara kusurlu ya da kusursuz olarak neden olmufl bir kiflinin varl›¤› söz konusudur. Sosyal güvenli¤in kapsad›¤› riskler dikkate al›nd›¤›nda, hukuki sorumluluk sosyal güvenlik risklerine cevap vermeyecektir. Çünkü sosyal güvenli¤in kapsad›¤› risklerin ço¤unlu¤u fizyolojik nitelikli risklerdir. Bu risklerin sorumlusu bir baflkas› de¤il, kiflinin insan olarak yarat›lm›fl olmas›d›r. Bu nedenle sosyal güvenlik risklerinde hukuki sorumlulu¤u belirlemek mümkün olmayabilir. S›ra Sizde 2 Hem vak›f hem de dernek sosyal yard›mlaflma kurumudur. Vak›f, belli bir mal›n ya da paran›n ayr› bir tüzel kiflilik teflkil edecek biçimde sosyal yard›m için tahsis edilmesi ile ortaya ç›karken; dernekler flah›s toplulu¤u biçimindeki örgütlenmelerdir. Vak›flarda hangi yard›mlar›n, ne flekilde ve kimlere yap›laca¤› vak›f senedi ve vak›f yapanlarca belirlenirken; derneklerde sosyal yard›m yapmak isteyen kiflilerin bir araya gelmesiyle oluflmakta ve yard›mlar onlar›n iste¤ince yerine getirilmektedir. Dernekte yard›m›n ulaflt›r›lmas›nda sadece bir arac›l›k söz konusudur. S›ra Sizde 3 Özel sigortalardan yararlanmak iste¤e ba¤l› iken; sosyal sigortalar da ise iflverene ba¤l› olarak çal›flan herkesin sosyal sigortadan yararlanmas› zorunludur. Özel sigortalar özel kurulufllarca yerine getirildi¤inden kâr amac› güderken; devlet eliyle yürütülen sosyal sigortalara kâr amac› güdülmemektedir. Özel kurulufllarca yürütüldü¤ü için özel sigortalarda iflas riski söz konusuyken sosyal sigortalarda böyle bir durum mevcut de¤ildir. Özel sigortalarda kapsad›¤› riske göre prim ödenmesi söz konusu oldu¤u için her risk güvence alt›nda de¤ilken sosyal sigortada ise tüm riskler güvence alt›ndad›r. Her iki sigorta aç›s›ndan benzer olan ise hem özel sigortan›n hem de sosyal sigortan›n finansman›nda ödenen primlerin pay›n›n büyük olmas›d›r. S›ra Sizde 4 Tamamlay›c› sosyal sigorta tekni¤i sayesinde kifliler zorunlu sosyal sigortan›n sa¤layaca¤› sosyal güvenlik yard›mlar›n› art›rma ve onlara ek ikinci bir sigorta sisteminden zorunlu sigortay› tamamlay›c› bir sosyal güvenlik elde etme imkân›n› kazan›rlar. Ayr›ca, bu teknik zorunlu kamu sosyal sigorta programlar›n›n sa¤lam›fl oldu¤u sosyal güvenlik garantisini yeterli görmeyenlere daha yüksek seviyede gelir ve ayl›k alma imkân› verir. Tamamlay›c› sosyal sigortalarda sigortal›n›n ödedi¤i prim ile ald›¤› ayl›k aras›nda birebir bir iliflki vard›r ve sistem esasen özel sigorta tekni¤inin prensipleri ile çal›fl›r.
    • 3. Ünite - Sosyal Güvenlik Teknikleri 91 Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar S›ra Sizde 5 Geleneksel sosyal güvenlik teknikleri gönüllülük esas›na dayal› olarak ifller, kifliler bu tekniklerle sosyal güvenlik sa¤lamakta bütünüyle serbesttir. Geleneksel sosyal güvenlik tekniklerinde risklerin sonucunda, riskle karfl›laflanlar›n yard›m talebine ba¤l› olarak yard›mlar yap›l›r. Ancak yap›lan yard›m›n miktar›, zaman› ve süresi bütünüyle yard›m yapmak isteyenlerin iste¤ine kalm›flt›r. Ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerinde sosyal güvenlik kiflilerin iste¤ine ba¤l› tutulmufltur. Bu tekniklerin özünde devletin sosyal güvenlik alan›nda yükümlü olmas› ve vatandafl›n da gerekti¤inde kendi sosyal güvenli¤i için devletin zorlamas›n› kabul etmesi yer almaktad›r. Günümüzde kifliler ihtiyaçlar›n› büyük ölçüde ça¤dafl sosyal güvenlik teknikleri ile karfl›lamakta, geleneksel sosyal güvenlik teknikleri ise ça¤dafl sosyal güvenlik tekniklerini tamamlayan ve destekleyen bir rol oynamaya devam etmektedir. S›ra Sizde 6 Sosyal güvenlik tekniklerinde gelecekte birtak›m de¤iflikliklerin olaca¤›n› düflünüyoruz. Bu de¤ifliklikler yeni risklerin ortaya ç›kmas› ihtiyac›ndan kaynaklanabilece¤i gibi küreselleflme sonucunda do¤acak yeni baz› ihtiyaçlardan da kaynaklanabilecektir. Uluslararas› emek göçü, siyasi ve askerî problemler dolay›s›yla ülkeler ve bölgeler aras›ndaki yo¤un insan ve emek göçü, göçmen iflçiler problemi, az›nl›klar, etnik farkl›l›klar bu yeni potansiyel ihtiyaç alanlar›ndan sadece bir kaç›n› oluflturmaktad›r. Yeni risklerle her an karfl›laflmam›z mümkündür. Biliflim alan›nda, gen teknolojisi, nano-teknoloji alan›ndaki geliflmeler yeni riskleri de beraberinde getirebilecek ve bunlar›n çözümü için yeni teknikler ihtiyaç olarak ortaya ç›kabilecektir. Küreselleflme bütün dünyada etkiler yaratan bir süreçtir. Küresel dünyada yaflamak art›k daha kolay hâle gelmekte hatta bir ihtiyaç hâlini almaktad›r. Dolay›s›yla sosyal güvenlik art›k tek bir ülkenin meselesi olmaktan ç›km›flt›r. Bunun için sosyal güvenlik alan›nda yeni teknolojiler gelifltirerek yeni çözüm yollar› bulmak bir ihtiyaç olacak, ayr›ca sosyal güvenli¤in uluslararas› düzeyde ifl birli¤inin günümüzdekinden daha yayg›n olaca¤›n› düflünüyoruz. Alper, Yusuf (2009). Sosyal Güvenlik Teorisi Ders Notlar›, Uluda¤ Üniversitesi, Bursa. Berki, Ali Himmet. (1950). Vak›flar, II. Kitap, Nur Matbaas›, Ankara. Bozer, Ali. (1963). Türk Hukukunda Sosyal Sigortalara Genel Bir Bak›fl, Ankara. Çubuk, Ali. (1982). Sosyal Güvenlik, Ankara. Dilik, Sait. (1971). Türkiye’de Sosyal Sigortalar. Ankara. Güneri, Hasan. (1976). Türk Medeni Kanunu Aç›s›ndan Vak›fta Amaç Kavram› ve Amac›na Göre Vak›flar, Sevinç Matbaas›, Ankara. Güzel, Ali - Okur, A. R. - Caniklio¤lu, N. (2010). Sosyal Güvenlik Hukuku (13. bask›), ‹stanbul ILO (2011). World Social Security Report: 2010/2011, ILO, http://www.ilo.org/public/english/protection/secsoc/downloads/policy/wssr.pdf Karayalç›n, Yaflar. (1984). Risk - Sigorta - Risk Yönetimi, Ankara. Köprülü, Fuad. (1983). ‹slam ve Türk Hukuk Tarihi Araflt›rmalar› ve Vak›f Müessesesi, Ötüken Neflriyat, ‹stanbul. Öztürk, Nazif. (1995). Türk Yenileflme Tarihi Çerçevesinde Vak›f Müessesesi, Türkiye Diyanet Vakf› yay›nlar› No: 144, Ankara. Seyyar, Ali. (2004). Teorik ve Pratik Boyutlar›yla Sosyal Bak›m, SHÇEK Yay›n›, Ankara. Seyyar, Ali (2005). Sosyal Güvenlik Terimleri, Ansiklopedik Sözlük, Papatya Yay›nlar›, ‹stanbul. Yazgan, Turan. (1975). Gelir Da¤›l›m› Aç›s›ndan Sosyal Güvenlik, ‹stanbul. Yazgan, Turan. (1977). Sosyal Sigorta, ‹.Ü. ‹ktisat Fakültesi Yay›n› No: 402, ‹stanbul. Yazgan, Turan. (1992). ‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik Ders Notlar›, Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf› Yay›n›, ‹stanbul.
    • 4 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenlik sistemleri yönetiminin önemini anlatabilecek, Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetimi için iyi yönetimin anlam›n› ve baflar› ölçütleri ifade edebilecek, Devletin sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetimindeki rolünü aç›klayabilecek, Sosyal sigorta kurumlar› için özerkli¤in anlam›n› tart›flabilecek, Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin kurumsal yap›lanmas›n›n esaslar›n› de¤erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • • Sosyal Güvenli¤in Yönetimi ‹yi Yönetim Vatandafl Odakl› Hizmet Anlay›fl› Mali Özerklik Üçüncü Sektör • • • • ‹dari Özerklik Taflra Hizmet Birimleri E-devlet ve e-sigorta Mikro Sigortac›l›k ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenli¤in Yönetimi • SOSYAL GÜVENL‹K S‹STEMLER‹N‹N YÖNET‹M‹N‹N ÖNEM‹ VE KAPSAMI • SOSYAL S‹GORTALARIN YÖNET‹M‹ • SOSYAL YARDIMLAR VE H‹ZMETLER‹N (PR‹MS‹Z REJ‹MLER‹N) YÖNET‹M‹
    • Sosyal Güvenli¤in Yönetimi SOSYAL GÜVENL‹K S‹STEMLER‹N‹N YÖNET‹M‹N‹N ÖNEM‹ VE KAPSAMI Önemi Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetimi konusu ILO’nun 2001 y›l›ndaki 89. Uluslararas› Çal›flma Konferans› toplant›s›ndan sonra sosyal güvenlik alan›nda önem verdi¤i konulardan birini oluflturmufltur. Bu konferansta, iyi yönetimin temel esaslar› belirlenmeye çal›fl›lm›fl; sosyal güvenlik kurumlar›n›n mümkün oldu¤u kadar düflük bir yönetim maliyeti ile sosyal taraflar›n yönetime kat›lmalar›na imkân veren fleffaf ve güvenilir bir yönetim yap›s›na sahip olmas› gerekti¤i dile getirilmifltir. Çünkü ILO’ya göre sosyal güvenlik sistemlerinin baflar›s› için anahtar faktör kamuoyunun güvenini sa¤lamakt›r ve bu güveni sa¤laman›n yolu da iyi yönetimden geçer (ILO, 2001:2). Zaman içinde sosyal güvenli¤in yönetimi konusunu önemli hâle getiren faktörleri afla¤›daki bafll›klar alt›nda toplamak mümkündür. Herkesi kapsama alma hedefi: Gerek ILO’nun Filadelfiya Bildirgesi (1944), gerekse ‹nsan Haklar› Evrensel Bildirgesi’nde, “sosyal güvenlik temel ve vazgeçilemez bir insan hakk›” olarak tarif edilmesine ra¤men, dünyada ancak her 5 kifliden biri yeterli sosyal güvenlik hakk›na sahiptir. Bu oran Afrika ülkelerinde her 10 kifliden birine kadar düflebilmekte, genifl çal›flan kesimleri hiçbir sosyal güvenlik korumas› olmayan kay›t d›fl› sektörde çal›flmak zorunda kalmaktad›r (ILO, 2010:vii). Öte yandan, yirmibirinci yüzy›l›n ilk on y›l›nda yaflanan ekonomik krizler, sosyal güvenlik kapsam›ndakilerin krizin olumsuz etkilerinden daha az etkilendi¤ini göstermifl, yoksullu¤a karfl› en etkin mücadelenin sosyal güvenlik sistemlerinin kapsam›n›n geniflletilmesi ile mümkün olabilece¤i anlafl›lm›flt›r (ILO, 2010:vii). Kay›t d›fl› çal›flman›n bu kadar yayg›n oldu¤u bir ortamda sosyal güvenli¤in kapsam›n›n genifllemesi, sosyal güvenlik programlar›n›n iyi ve etkin yönetimi ile mümkün olacakt›r. ILO, yönetim konusunun sosyal güvenlik sistemleri için önemini ortaya koymak üzere, “hiçbir sosyal güvenlik sisteminin iyi yönetim olmaks›z›n belirlenen hedeflere ulaflamayaca¤›n›, iyi yönetimin esas unsurunun da finansman kaynaklar›n›n yönetimi oldu¤unu” vurgulam›flt›r (ILO, 2010:vii). Sosyal güvenli¤in herkesi kapsama alma hedefi ile sosyal güvenli¤in iyi yönetimi aras›nda SIRA S‹ZDE sizce nas›l bir iliflki vard›r? Sosyal güvenlik sistemlerinin baflar›s›n› kamuoyunun güveni, kamuoyunun güvenini de iyi yönetim sa¤lar. Ekonomik krizler, yoksullukla en etkin mücadelenin sosyal güvenlik programlar›n›n kapsam›n›n geniflletilmesi ile sa¤lanabilece¤ini göstermifltir. 1 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT
    • 94 Çok tarafl› kat›l›mla oluflturulan yönetim anlay›fl›, sosyal güvenlik kurumlar›n› sosyal taraflara karfl› daha sorumlu hâle getirecektir. Sosyal taraflar›n yönetime kat›lmas›, sosyal güvenlik politikalar›n›n benimsetilmesini kolaylaflt›racakt›r. Sosyal Güvenlik Sosyal diyalog ve kat›l›mc› yönetim anlay›fl›n›n güçlenmesi: ILO, sosyal güvenlik sistemlerinin baflar›s› bak›m›ndan; genel sosyal güvenlik politikalar›n›n belirlenmesinden uygulanmas›na kadar olan süreç içinde sosyal diyalog mekanizmalar›n›n gelifltirilerek sosyal taraflar›n yönetim ve karar süreçlerine kat›l›m›n› desteklemektedir (ILO, 2010: 8). Sosyal sigorta programlar›n›n yönetimine devletin yan› s›ra prim ödeyen sigortal›lar›n ve iflverenlerin, sistemden gelir ve ayl›k alanlar ile hizmetlerinden faydalananlar›n örgütleri arac›l›¤›yla (sendikalar, iflveren örgütleri, emekli dernekleri vb.), yönetim ve karar süreçlerine kat›l›m› ve temsilleri sa¤lanmal›d›r. Yönetimde temsil edilme yaln›zca prim ödeyen ve hizmet alanlarla s›n›rl› kalmamal›, sosyal güvenlik kurumlar›n›n faaliyetleri ile ilgili meslek kurulufllar›n›n da yönetim yap›lar› içinde temsillerine imkân verilmeli ve kamudan daha ba¤›ms›z ve özerk yönetim yap›lar› oluflturulmal›d›r. ILO, sosyal sigorta kurumlar›n›n daha özerk yönetim yap›lar›na sahip olmas› ile sistemin baflar›s› aras›nda bir ba¤lant› kurmaktad›r (ILO, 2001: 98). ILO, yaln›zca primli rejimler için de¤il, vergilerle finanse edilen ve tamamen kamu yönetiminde bulunan sosyal yard›m ve hizmet programlar›n›n yönetim süreçlerinde de sosyal taraflar›n yer almas›n›n sosyal güvenlik politikalar›n›n iyilefltirilmesi ve hizmet götürdü¤ü kesimlerin ihtiyaçlar›na en uygun uygulamalar›n gelifltirilmesi için hayati öneme sahip oldu¤unu kabul etmektedir (ILO, 2001: 98). Çok tarafl› kat›l›m ve yönetim anlay›fl› sosyal güvenlik kurumlar›n›n›n yönetimini hizmet götürdü¤ü kesimlere karfl› daha duyarl› ve sorumlu hâle getirecektir. Öte yandan, çok tarafl› kat›l›m ve yönetim anlay›fl› sosyal güvenlik programlar›n›n yönetiminde tek tarafl› bir iyileflme sa¤lamayacakt›r. Bir yandan, yönetim sürecine kat›lan taraflar, sosyal güvenlik programlar›n›n özellikle mali imkân ve s›n›rl›l›klar›n›n fark›nda olduklar› ölçüde hizmet taleplerini ve ayl›k beklentilerini daha gerçekçi haâle getireceklerdir. Di¤er yandan, devletin politik bask› mekanizmalar›n› kullanarak sosyal güvenlik sistemlerinin yönetimine ve iflleyifline yönelik müdahaleleri s›n›rland›r›lacakt›r. Çok tarafl› kat›l›m›n bir baflka faydas› da özellikle primlerin toplanmas›, art›r›lmas› veya tabana yay›lmas›na yönelik politikalar›n ilgili taraflarca benimsenmesi daha kolay olacakt›r. Çünkü, yönetime kat›lanlar sistem hakk›nda bilgi sahibi oldukça uygulanmas› gereken politikalar ve al›nmas› gereken tedbirler bak›m›ndan daha kolay ikna olacaklard›r. Sosyal güvenlik için ayr›lan kaynaklarda üst s›n›ra gelinmesi: Bu kitab›n “sosyal güvenli¤in iktisadi ve mali boyutu” bafll›kl› 6. ünitesinde iktisadi geliflme seviyesi ve sosyal güvenlik garantisinin seviyesi aras›nda do¤rudan bir ba¤lant› oldu¤u, ülkelerin iktisadi geliflmifllik seviyesi artt›kça sosyal güvenli¤e ayr›lan pay›n da artt›¤› belirtilmifltir. Geliflmifl ülkelerde GSY‹H’nin % 30’lar›na yaklaflan sosyal güvenlik harcamalar› bak›m›ndan üst s›n›ra gelinmifltir ve daha fazla art›r›lmas› mümkün görünmemektedir. Bu durumda daha kapsaml› ve daha yüksek bir sosyal güvenlik garantisi talep ediliyorsa bunun yolu mevcut kaynaklar› etkin flekilde kullanarak kaynak kullan›m›nda verimlili¤i art›rmakt›r. Geliflmekte olan ülkeler bak›m›ndan da durum çok farkl› de¤ildir. Bu ülkelerde k›sa dönemde zaten yetersiz olan harcamalar›n seviyesini art›rmak mümkün olmad›¤› için yetersiz de olsa mevcut kaynaklar›n etkin kullan›m› bu ülkeler bak›m›ndan da bir zorunluluktur. Kaynak kullan›m›nda verimlili¤i art›rman›n yollar›ndan biri olan “ayn› kaynakla daha fazla fayda sa¤lamak” ancak daha iyi bir yönetimle mümkün olacakt›r ve bu temel ilke sosyal güvenlik sistemleri için de geçerlidir. Sosyal güvenlik sistemlerinin iyi yönetimi, ilave kaynak tahsisi yapmadan sosyal güvenlik korumas›n›n standard›n›n yükseltilmesinin araçlar›ndan biri hâline gelmifltir.
    • 95 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi Vatandafl (müflteri) odakl› hizmet anlay›fl›: Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim yap›lar›n›n iyilefltirilmesine yönelik çal›flmalar›n bir baflka gerekçesini, sosyal güvenlik kurumlar›n›n “vatandafl (müflteri) odakl› hizmet” yönündeki anlay›fl de¤iflikli¤i oluflturmaktad›r ve sosyal güvenlik kurumlar› kamu yönetiminde bu yeni anlay›fl› en iyi uygulayan öncü kurumlar olmufltur. (http://www.issa.int/Topics/Administration-management). Baflta sosyal sigortalar olmak üzere sosyal sigorta kurumlar› yönetim ve karar alma süreçlerinde tamamen veya büyük ölçüde kamunun hakim oldu¤u kurumlard›r. Kamu sektörünün hizmet anlay›fl›n›n de¤iflerek, sosyal güvenlik hizmetinden faydalananlar›n “müflteri gibi kabul edilerek” onlar›n bireysel farkl›l›klar›n› dikkate alan ve ihtiyaçlar›na en iyi flekilde cevap verecek iflleyifl esaslar›n›n oluflturulmas›na yönelik hizmet teflkilatlanmas› yayg›nlaflmaktad›r. Sosyal güvenlik kurumlar› bütün kararlar›n merkezde al›nd›¤› merkezî yönetim ilkesinden vazgeçerek, taflra teflkilatlar›n› yayg›nlaflt›rmakta ve hizmet a¤lar›n› güçlendirmektedirler. Bu anlay›fl de¤iflikli¤i kamu kurumlar›n›n tercihi olmaktan çok, vatandafllar›n kamu yöneticilerinden talep ettikleri kaliteli hizmet talebinin artmas›, yönetimde aç›kl›k, hizmetten faydalananlar›n karar sürecine daha fazla kat›lmalar› gibi geliflmelerden kaynaklanm›flt›r (Sezer, 2008: 148). Bu yeni anlay›fl de¤iflikli¤i do¤rultusunda, sosyal güvenlik de bir kamu hizmeti oldu¤u için, bu kamu hizmetinden faydalanan kiflilerin, haklar› ve yükümlülükleri hakk›nda bilgilendirilmesi, hizmetlerin do¤rudan ihtiyaç duyan kifliye götürülmesi, bürokratik ifllemlerin azalt›lmas› bu kapsamda al›nan tedbirlerden baz›lar›n› oluflturmaktad›r. Bu noktada sosyal güvenlik kurumlar›n› di¤er kamu kurumlar›ndan farkl› olarak “vatandafl odakl›” hizmet sunma zorunda b›rakan önemli bir özellik; sosyal güvenlik kurumlar›n›n hizmetlerinden faydalanan insanlar›n, yaln›zca hizmetten faydalanan olarak de¤il, prim ödeyerek sistemin finansman›na do¤rudan kat›lmalar›d›r. Bir di¤er ifade ile insanlar, finansman›n› kendilerinin sa¤lad›¤› bir kamu hizmetinin “kendi ihtiyaçlar›n› dikkate alan” bir anlay›flla hizmet sunmas›n› talep etmektedirler. Birçok ülke uygulamas›n›n ortaya koydu¤u bir gerçek, insanlar›n, sosyal güvenlik kurumlar›n›n hizmetlerine kolay ve çabuk eriflimlerinin sa¤lanmas›, hizmete eriflimde zaman ve maliyet kayb›n›n önlenmesi, t›pk› emekli ayl›klar›n›n art›r›lmas› gibi sigortal›lar›n memnuniyetini art›r›c› bir etki yapmaktad›r. Bu geliflmeyi k›saca aç›klamak gerekirse, özel sektörde iyi yönetimin tüketici memnuniyetini sa¤lama amac›, kamu sektöründe vatandafl memnuniyeti veya kamuoyu memnuniyeti sa¤lama amac›na dönüflmüfltür. Bunu sa¤laman›n yolu da iyi yönetimdir. Sosyal güvenlikte iyi yönetim ile sosyal güvenlik için ayr›lan kaynaklarda üst s›n›ra gelinSIRA S‹ZDE mesi ve vatandafl odakl› hizmet anlay›fl›n›n geliflmesi aras›nda sizce nas›l bir iliflki vard›r? D sunumunda teknoE-devlet anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas›: Kamu hizmetlerinin Ü fi Ü N E L ‹ M lojik geliflmelerin sa¤lad›¤› haberleflme ve iletiflim imkânlar› kullan›larak e-devlet anlay›fl›na uygun hizmet sunum süreç ve tekniklerinin geliflmesi sosyal güvenlik S O R U kurumlar›n› da etkilemifltir. (http://www.issa.int/Topics/Administration-management). Yayg›nlaflan e-devlet anlay›fl›n›n, vatandafl›n günlük hayat›n› kolaylaflt›rmaD‹KKAT ya yönelik en genifl kapsaml› boyutunu sosyal güvenlik hizmetleri oluflturmaktad›r. Türkiye e-sigorta uygulamas›n› en baflar›l› uygulayan ülkelerden biri olarak, SIRA S‹ZDE sigortal›-SGK, iflveren-SGK, ayl›k alanlar-SGK ve üçüncü kifliler-SGK iliflkilerinde bütün ifllemleri elektronik ortamda sunma konusunda parlak geliflmeler kaydetmifl, e-devlet uygulamalar›na öncülük etmifltir. ‹fllemlerin elektronik ortamda yürüAMAÇLARIMIZ tülmesi, zaman ve maliyet kayb›n› önlemesi yan›nda kay›tlarda güvenilirlik de sa¤- Sigortal›lar›n prim ödeyerek finansmana kat›lmalar›, sosyal güvenlik kurumlar›n› vatandafl odakl› hizmet vermeye zorlamaktad›r. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M E-devlet: Yönetenlerle yönetilenler aras›ndaki her türlü ödev ve yükümlülüklerin karfl›l›kl› olarak S O R U “dijital ortamda” sürekli ve güvenli bir biçimde gerçeklefltirilmesi anlam›na gelmektedir A T D‹KK (http://www.digitaldevlet.org/). SIRA E-devlet ve e-sigorta S‹ZDE hizmetlerinin yayg›nlaflmas› sosyal güvenlik kurumlar›n›n klasik organizasyon yap›lar›n› AMAÇLARIMIZ de¤ifltirmektedir. K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON
    • 96 Sosyal güvenlik programlar›n›n finansman kaynaklar›n›n de¤iflmesi sosyal güvenli¤in yönetimi sorununun önemini art›rmaktad›r. Sosyal Güvenlik lamaktad›r. E-sigorta hizmetlerinin bir parças› ve devam› olarak sosyal güvenlik kurumlar›n›n hizmet sunumunda çabukluk ve güvenlik sa¤lamak üzere ak›ll› kart uygulamalar›n› yayg›nlaflt›rmalar›, sigortal›lar, iflverenler ve üçüncü kiflilerle iliflkilerinde ça¤r› merkezleri vas›tas› ile iletiflim kurma çabalar›n› yayg›nlaflt›rmalar› klasik bürokratik iflleyifl üzerine kurulu yönetim yap›lar›nda de¤iflim ihtiyac› do¤urmaktad›r. Ancak, hizmetlerin sunumunda elektronik ortam›n sa¤lad›¤› kolayl›klardan faydalanma imkan› artt›kça ve hizmetler çeflitlendikçe, sistemin kötüye kullanma ve suistimallere aç›k yönleri de ortaya ç›kabilmektedir. Mevcut kurumlar›n idari yap›lar›nda de¤iflim ihtiyac›: Sosyal sigorta programlar› genellikle ulusal ölçekte ve bütün çal›flanlar› veya belirli meslek gruplar›n› kapsama almak için oluflturulurlar. Ancak, kay›t d›fl› sektörün büyümesi ve a-tipik çal›flma flekillerinin yayg›nlaflmas› tam gün, bütün ay ve y›l çal›flan sanayi iflçisinin sosyal güvenlik ihtiyaçlar›na cevap vermeye yönelik klasik sosyal sigorta programlar›n›n etki alan›n› daraltm›flt›r. ILO’nun herkesi sosyal güvenlik kapsam›na alma hedefi do¤rultusunda gelifltirdi¤i “mikro sigortac›l›k” benzeri uygulamalar, sosyal sigortalar›n yönetim ve organizasyonunda de¤ifliklik yapma ihtiyac› do¤urmufltur (ILO, 2001: 60). Benzer flekilde yine ILO’nun ayn› amaca yönelik olarak vergi gelirleri ile finanse edilen herkese yönelik (üniversal) kamu sosyal yard›m ve hizmet programlar›n›n organizasyonu ve uygulanmas› ile ilgili de¤ifliklikler yap›lmas› ihtiyac› vard›r ve bu da sosyal güvenli¤in yönetimi ile ilgili bir boyutdur (ILO, 2001: 60). Sosyal güvenlik programlar›n›n finansman kaynaklar›n›n de¤iflmesi veya tahsilat yöntemi ile ilgili de¤ifliklikler de yönetim konusunun önemini artt›rabilmektedir. Primli rejimlerde, primlerin ilgili sosyal güvenlik kurumlar› taraf›ndan toplanmas› veya vergi idarelerince toplanmas›na yönelik tercihler yönetim yap›lar›n›n ve organizasyonun de¤iflmesi gereklili¤ini beraberinde getirebilmektedir. Ayn› flekilde, ihtiyaç sahiplerinin belirlenmesi, gelir ve ayl›klar›n ödenmesi, sosyal yard›m ve hizmetlerin ihtiyaç sahiplerine ulaflt›r›lmas›na yönelik yöntem de¤ifliklikleri de sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim yap›lar›nda de¤iflim ihtiyac› do¤uran geliflmelerdir. Özellefltirme: Sosyal güvenli¤in alt›n ça¤›n› sona erdiren 1970’li y›llar›n ikinci yar›s›nda ortaya ç›kan kriz ve sonras› dönemde liberal iktisatç›lar›n sosyal güvenlik sistemlerinin özellefltirilmesine yönelik önerileri fiili ve birkaç ülke d›fl›nda karfl›l›k bulamam›flt›r. Ancak, kriz sonras› dönem baflta demografik faktörler dolay›s›yla mevcut sosyal güvenlik sistemlerinin de yeniden yap›lanmas› gere¤ini ortaya ç›karm›flt›r. Dünya Bankas›’n›n çok ayakl› sosyal güvenlik sistemleri önerisi böyle bir geliflmenin sonucu ileri sürülmüfltür (WB, 1994: 14). Orta ve uzun dönemde mevcut sosyal güvenlik sistemlerinin bu yeni yap›lanmaya uygun flekilde, tek ayakl› örgütlenme yap›s›ndan iki veya üç ayakl› bir örgütlenmeye gidecekleri de aflikârd›r. Bu geçifl süreci, di¤er faktörlerle birlikte sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim sorununu öne ç›karacak geliflmelerden biri olacakt›r. Sosyal güvenlik reformlar›: Birçok ülkede sosyal güvenlik sistemlerinin yeniden yap›land›r›lmas› (reform yap›lmas›, iyilefltirilmesi, modernlefltirilmesi) çal›flmalar›n›n bir boyutunu da sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim yap›lar›n›n de¤ifltirilmesine yönelik çal›flmalar oluflturmaktad›r. Nitekim, 1990’l› y›llardan sonra Türk sosyal güvenlik sisteminin yeniden yap›land›r›lmas›na yönelik bütün çal›flmalarda sistemin yönetimi ile ilgili baz›lar› “radikal” nitelikte de¤erlendirilebilecek de¤ifliklikler önerilmifltir. Türk sosyal sigorta sisteminin temel kurumlar› olan SSK, Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤›’n›n faaliyetlerine son verilerek 2006 y›l›nda 5502 say›l› Kanunla Sosyal Güvenlik Kurumunun (SGK) oluflturulmas› sistemin yönetim yap›s› ile ilgili bir de¤iflikliktir. Reform çal›flmalar› gerekçelendirilirken “Adil, kolay eri-
    • 97 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi flilebilir, yoksullu¤a karfl› etkin koruma sa¤layan, mali aç›dan sürdürülebilir bir sosyal koruma sistemine ulaflmak” temel hedefler olarak say›lm›flt›r (Baflbakanl›k, 2005: 55). Bunlardan, kolay eriflilebilirlik ve mali aç›dan sürdürülebilirlik do¤rudan sistemin yönetimi ile ilgili hedeflerdir ve sistemin etkinli¤i aç›s›ndan zorunlu bir de¤ifliklik alan› olarak de¤erlendirilmifltir. Türkiye için, SGK’n›n oluflturulmas› gibi 2011 y›l›nda Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl›¤›n›n kurulmas› ve SGK ve çeflitli bakanl›klar bünyesinde faaliyet gösteren sosyal yard›m ve hizmetlerin yeni bakanl›k bünyesinde toplanmas› da sosyal güvenlik sisteminin yönetimi ile ilgili kapsaml› bir de¤iflikliktir ve amaç “Sosyal hizmetler ve yard›mlara iliflkin ulusal düzeyde politika ve stratejiler gelifltirerek” bu alandaki faaliyetlerde etkinlik sa¤lamakt›r (KHK, 633, m.2). Bakanl›¤›n kurulmas› ile birlikte Türk sosyal güvenlik sisteminin sosyal yard›mlar ve hizmetler aya¤›n›n yönetim yap›s› yeniden flekillendirilmek istenmifl ve gerekçe olarak da 2002 y›l›nda GSY‹H’nin % 0.5’i oran›nda (1.4 milyar TL) kaynak ayr›lan bu alana 2010 y›l›nda GSY‹H’nin % 1.38’i (15.1 milyar TL) tahsis edilmesine ra¤men yoksullukla mücadelede istenen sonuçlar›n elde edilememesi gösterilmifltir (ASPB, Çal›fltay, 25 Ocak 2012). K›sacas›, sosyal yard›m ve hizmetlerde etkinlik sa¤lanmas› bir yönetim sorunu olarak de¤erlendirilmifl ve yeniden yap›lanmaya gidilmifltir. Çeflitli ülkelerde yap›lan sosyal güvenlik reformlar›n›n bir aya¤›n› sistemin yönetim ve organizasyon yap›s›n›n de¤ifltirilmesi oluflturmaktad›r. Sosyal Güvenlikte Yönetim Baflar›s›n›n Ölçülmesi ve ‹yi Yönetimin Unsurlar› Sosyal güvenlik sistemleri ideali olan sistemlerdir. Bu ideal insanlar›n en temel ihtiyaçlar›ndan birini oluflturan ve temel ve vazgeçilmez bir insan hakk› olarak kabul edilen sosyal güvenlik ihtiyac›n›n karfl›lanmas›d›r. Sosyal güvenlik sistemlerinin amaçlar›n› gerçeklefltirmek için oluflturulan organizasyonlar›n (kurumsal yap›lanma) ve bunlar›n yönetim yap›lar›n›n baflar›s› da, ülke imkânlar›n›n elverdi¤i ölçüde bu amac›n gerçeklefltirilme derecesi ile ölçülür. Bu bak›mdan; • Herkesi sosyal güvenlik kapsam›na alma; • Herkese insan haysiyetine yarafl›r yeterlilikte ve süreklilikte bir sosyal koruma sa¤lama, • Belirlenen politika ve stratejileri gerçeklefltirecek sonuçlara ulaflma hedeflerinin ne ölçüde gerçeklefltirildi¤i sosyal güvenlik yönetimlerinin baflar›s›n›n ölçülmesinde kriter olarak kullan›labilir. Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim baflar›s›n›n ölçülmesinde sizce hangi temel gösterSIRA S‹ZDE gelere bak›l›r? ÜfiÜNE M Sosyal güvenlik sistemlerinin, “herkesi, her tehlikeye karfl›,DsosyalL ‹güvenlik garantisine kavuflturma” hedefini ne ölçüde gerçeklefltirdikleri ile ilgili de¤erlendirme S O R U yapmak gerekirse, “bir ülkede çal›flanlardan ne kadar›n›n aktif sigortal› olarak kapsama al›nd›¤›, emeklilik yafl›na gelenlerden ne kadar›n›n emekli ayl›¤› alma hakk› kazand›¤›; iflsiz kalanlardan ne kadar›n›n iflsizlik sigortas› ödeneklerinden faydaD‹KKAT land›¤›, ifl kazalar› ve meslek hastal›klar› kapsam›nda olmas› gerekenlerden ne kadar›n›n bu sigorta kolunun sa¤lad›¤› haklardan faydaland›¤›” oran olarak o ülke SIRA S‹ZDE sosyal güvenlik sisteminin baflar›s›n› ve etkinli¤ini belirler (ILO, 2011: 230-231). Bu ölçütü di¤er sigorta kollar› için de kullanarak; nüfusun ne kadar›n›n sa¤l›k sigortas› kapsam›nda oldu¤u, anal›k sigortas›n›n ve aile ödenekleri sigortas›n›n kimleri ne AMAÇLARIMIZ oranda kapsama ald›¤› di¤er baflar› ölçütleri olarak kullan›l›r. Bir ülkede yaflayan herkesi kapsama alma hedefini gerçeklefltirme derecesi sosyal güvenlik sisteminin yönetim baflar›s›n›n ölçüsüdür. 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON
    • 98 Sosyal güvenlik kurumlar›n›n ba¤lad›¤› gelir ve ayl›klar›n seviyesi ve yeterlili¤i sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim baflar›s› için bir ölçüdür. Sa¤l›k hizmetlerine kolay ve çabuk eriflim bir yönetim baflar›s›d›r. Sosyal güvenlik yönetimleri, belirlenen ulusal sosyal güvenlik politika ve stratejilerinin gerçeklefltirdi¤i ölçüde baflar›l›d›r. Sosyal Güvenlik Bu kriter bak›m›ndan bir de¤erlendirme yapmak gerekirse çal›flan nüfusun yafll›l›k sigortas› bak›m›ndan kapsama al›nma oran› Dünya ortalamas› olarak % 42 iken, bu oran Bat› Avrupa’da % 77, Asya-Pasifik ülkelerinde % 31.9’dur (ILO, 2011:230). Bu kritere göre Avrupa ülkeleri sosyal güvenlik sistemleri yönetimi, Asya-Pasifik ülkelerine göre daha baflar›l›d›r. Benzer de¤erlendirme ülkeler baz›nda da yap›labilir. Nitekim, emeklilik yafl›na gelenlerden emekli ayl›¤› almaya hak kazananlar›n oran›n›n % 100 oldu¤u Danimarka, Fransa, Almanya gibi ülkelerin sosyal güvenlik yönetimi, bu oran›n % 74 oldu¤u ABD, % 90 oldu¤u Kanada, % 76 oldu¤u ‹zlanda gibi ülkelere göre baflar›l›, % 19 oldu¤u Meksika ve % 10 oldu¤u Senegal’den ise çok daha baflar›l›d›r. Kapsama al›nan nüfus bak›m›ndan sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim etkinli¤inin ölçülmesi objektif, ölçülebilir bir kriter esas al›narak yap›lmaktad›r. Bu karfl›laflt›rmay› bütün sigorta kollar› bak›m›ndan yapmak mümkündür. Ölçülebilir bir baflka kriter de sa¤lanan sosyal güvenlik garantisinin seviyesi ve standard› ile ilgilidir. Buna göre, sosyal güvenlik kurumlar›n›n ba¤lad›¤› gelir ve ayl›klar›n sat›nalma gücü ve sa¤lad›¤› hayat standard›n›n seviyesi sosyal güvenlik korumas›n›n yeterlili¤ini belirleyecektir. Ülkeler aras›nda sabit bir para birimi mesela ABD dolar› esas al›narak yap›lacak karfl›laflt›rmalarla, ülke içinde de emekli ayl›klar›n›n ortalama ücretler seviyesine oranlar› esas al›narak sosyal güvenlik garantisinin yeterlili¤i ile ilgili de¤erlendirmeler yap›labilir. Bir baflka aç›dan yoksulluk s›n›r› dikkate al›narak emekli ayl›klar›n›n ve ödeneklerin seviyesinin bu s›n›r›n üstünde veya alt›nda olmas›na göre yeterlili¤i belirlenebilir. K›sacas›, sosyal güvenlik sistemlerinin, “insanlara yaflad›¤› ülkede insan haysiyetine yarafl›r bir hayat standard› sa¤lama” hedefini ne ölçüde gerçeklefltirdikleri sosyal güvenlik sistemlerinin yönetim baflar›s›n›n bir ölçütü olarak kullan›l›r. Sosyal güvenlikte iyi yönetimin bir di¤er ölçüsü sa¤l›k hizmetlerinin sa¤l›k hakk›n›n kullan›lmas›n› engellemeyecek standartlarda ve kolay ulafl›labilir olmas›d›r. Sigortal›lar›n cepten para ödemek zorunda olmad›klar›, hizmetten faydalanmak için bekleme sürelerinin ve kuyruklar›n fazla olmad›¤› sa¤l›k hakk›n›n gere¤i hizmetlerden faydalanmay› engelleyen k›s›tlamalar›n olmad›¤› bir sa¤l›k sigortas›n›n varl›¤› sosyal güvenlik yönetimlerinin baflar›s›n› belirleyecektir. Dünya Sa¤l›k Örgütü’nce belirlenen kriterlere uygun olarak sa¤l›k personeli (doktor) bafl›na düflen hasta say›s›; sa¤l›k kurulufllar›n›n yatak kapasiteleri ve yeterlili¤i ile sa¤l›k hizmeti talep edenlerin hizmetlerden faydalanma imkânlar› bu alandaki di¤er yönetim baflar› ölçütleri olarak al›nabilir. Sosyal güvenlik, özünde bir gelir transferi mekanizmas›d›r ve sosyal güvenlik amaçlar›n›n gerçeklefltirilmesi bu amac› gerçeklefltirmek için kullan›labilecek kaynaklar›n yeterlili¤i ile ilgilidir. Ülkelerin iktisadi ve sosyal yap›lar›, siyasi rejimleri ve kültürel özellikleri bak›m›ndan gösterdi¤i farkl›l›klar sosyal güvenlik sistemlerinin iflleyiflini ve do¤al olarak yönetim yap›s› ve organizasyonlar›n› da etkiler. Hangi organizasyon yap›s› ve yönetim flekli benimsenmifl olursa olsun, ülkenin sosyal güvenlik politika ve stratejileri ile belirlenen amaçlar›na en uygun ve etkin flekilde gerçeklefltiren yönetim baflar›l› bir yönetimdir. Bu aç›dan, kay›td›fl› sektörde çal›flanlar›n kapsama al›nmas›na yönelik bir temel politika ve strateji belirlenmiflse, bu amaca en fazla hizmet eden ve gerçeklefltiren sosyal güvenlik yönetimi baflar›l›d›r. Yukar›da say›lan baflar› ölçütleri ile birlikte hangi organizasyon yap›s› ile oluflturulmufl olursa olsun, sosyal güvenlik programlar›n›n yönetim baflar›s› veya iyi yönetimin unsurlar› (göstergeleri) afla¤›daki bafll›klarda belirtilen somut hususlar dikkate al›narak de¤erlendirilebilir (ILO, 2010;8-9):
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi Stratejik ve makro politika sorunlar›n›n belirlenmesi ile ilgili olarak • Ülkenin mali imkânlar› ile sosyal koruma ihtiyac›n› dengeleyecek politikalar›n gelifltirilmesi (aya¤›n› yorgan›na göre uzatma), • Kapsam› geniflleten ve yeterli koruma sa¤layan dengeli bir ulusal sosyal güvenlik politikas› belirleyerek arzu edildi¤i flekilde gelirin yeniden da¤›l›m›n›n sa¤lanmas›, • Belirlenen sosyal güvenlik politikalar› ve bunlardaki de¤ifliklikleri hayata geçirecek yasal mevzuat›n oluflturulmas›. Kurumsal düzenlemelerle ilgili olarak • Amaca uygun kurumsal yap›lanma ve organizasyonu gerçeklefltirmek, • Prim ödeyenler ve ayl›k alanlar›n karar alma süreçlerine kat›l›m›na ve denetimine imkan verecek bir yönetim yap›s› oluflturmak, • Kaynaklar›n yönetimi ve tahsisini denetleyen mali denetim mekanizmalar› oluflturmak. ‹dari ifllemlerle ilgili olarak • Gelir ve ayl›klar›n kesintisiz olarak ödenebilmesi için primlerin etkin flekilde toplanmas›, muhasebe kay›tlar›n›n güvenilir flekilde yap›lmas›, • Hizmet standartlar›nda bir düflmeye yol açmadan idari ifllemlerin en düflük yönetim masraf›yla yap›lmas›, • Prim ödeyenlerin ve ayl›k alanlar›n haklar› ve yükümlülükleri hakk›nda bilgilendirilmesi, • Kurumlar›n yönetim performanslar›n›n izlenmesi ve iyilefltirme tedbirlerinin al›nmas›. Yukar›da belirtilen genel yönetim unsurlar›na, sosyal güvenlik kurumlar›n›n mali yönetimlerinin yönetim baflar›s›n›n temel de¤iflkeni oldu¤u gerçe¤inden hareketle sosyal güvenlik kurumlar›n›n kendilerine ayr›lan kaynaklar›n kullan›m› ile ilgili olarak amaca uygun kullan›m (etkinlik), en düflük maliyetle kullan›m (verimlilik), belirlenen amaçlar› gerçeklefltirmek bak›m›ndan yeterlilik (sürdürülübilirlik) ve kaynak kullan›m›nda aç›kl›k (fleffafl›k) ilkeleri de yönetim baflar›s›n›n de¤erlendirilmesi bak›m›ndan önemlidir (ILO, 2010:9). Sosyal Güvenli¤in Yönetimi Nedir? Sosyal güvenli¤in yönetiminden ne anlamak gerekir? Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetiminden bahsedildi¤i zaman konu birkaç boyutlu olarak al›nabilir. Öncelikle kamu-özel ay›r›m›ndan hareketle sosyal güvenli¤in yönetim konusu incelenebilir. Bir baflka aç›dan sosyal güvenlik programlar›; birinci basamak kamu programlar› ve ikinci ayak tamamlay›c› (ilave, ek) programlar olup olmamas›na göre yönetim konusu ele al›nabilir. Ancak, bu kitap ve ünitenin amac›na uygun olarak nüfusun tamam›na yönelik sosyal güvenlik garantisi sa¤lama hedefine sahip kamu sosyal güvenlik programlar›n›n yönetim problemleri incelenecektir. Zaten, ILO’da sosyal güvenli¤in yönetimi konusunu kamu sosyal güvenlik programlar›n›n yönetim sorunu olarak ele almaktad›r (ILO, 2010: 3). Bütün ülkeyi kapsam›na almaya yönelik, millî sosyal güvenlik sistemini oluflturan kamu sosyal güvenlik sistemleri; • Primli rejimler olarak adland›r›lan sosyal sigortalar, • Primsiz rejimler olarak adland›r›lan sosyal yard›mlar ve hizmetler programlar› bafll›klar› alt›nda iki ana grupta toplanmakta ve sosyal güvenli¤in yönetim sorunu da bu iki program grubu bak›m›ndan irdelenmektedir (ILO, 2010: 3). Bu ikili yap›ya bireylerin, topluluklar›n gönüllülük esas›na dayanan tamamlay›c› sosyal güvenlik programlar›n› da ilave etmek mümkündür. 99 Ülkenin mali imkânlar›n›n yeterlili¤i ile sosyal koruma ihtiyac›n› dengeleyecek politikalar uygulayan yönetimler baflar›l›d›r.
    • 100 Sosyal Güvenlik Bütün ülkeyi kapsama alan bir sosyal güvenlik sistemi, sosyal sigortalar ve kamu sosyal yard›m ve hizmetler programlar›ndan oluflur. Yönetim problemi, kamu sosyal güvenlik programlar›n›n niteli¤ine göre önemli farkl›l›klar göstermektedir. Sosyal güvenlik programlar›n›n finansman kaynaklar› ve finansman metodlar›n›n farkl›l›¤› yönetim yap›lar›n› ve iflleyiflini de etkilemektedir. Bu bak›mdan, ilgili taraflar›n prim ödeyerek sistemin finansman›na kat›ld›klar› sosyal sigortalar ile vergilerle finanse edilen kamu sosyal yard›m ve hizmet programlar›n›n yönetimi ve yönetim sorunlar› birbirinden çok farkl›d›r. ILO, sosyal güvenlik garantisinin sa¤lanmas› bak›m›ndan en kapsaml› kurumsal yap›lanman›n sosyal sigortalar oldu¤u gerçe¤inden hareketle sosyal güvenli¤in yönetimi sorununu daha çok sosyal sigortalar›n yönetim sorunlar› olarak görmüfltür. ILO’nun bu yaklafl›m›na uygun olarak bu ünite de sosyal güvenli¤in yönetimi, sosyal sigortalar ve sosyal yard›mlar ve hizmetler bafll›klar› alt›nda incelenecektir. SOSYAL S‹GORTALARIN YÖNET‹M‹ Genel Olarak Sosyal Sigortalar›n Organizasyon Yap›s› Devlet, sosyal sigorta kurumlar›n›n kurucusu, garantörü, gözeticisi ve denetleyicisidir. Özerk yönetim yap›s›, sosyal sigortalar› di¤er kamu kurumlar›ndan ay›ran önemli özelliklerden biridir. Sosyal sigortalar, bir kamu hizmeti olarak tan›mlanan sosyal güvenlik hizmetini ihtiyaç sahiplerine sunmak üzere devlet taraf›ndan ve kanunlarla kurulan kamu sosyal güvenlik kurumlar›d›r. Devletle sosyal sigorta kurumlar›n›n iliflkisi di¤er kamu kurumlar›ndan farkl›d›r ve devlet bu kurumlar›n kurucusu, garantörü, gözeticisi, denetleyicisi ve sosyal taraflar›ndan yaln›zca biri olarak da k›smen yöneticisidir. Devletin do¤rudan taraf olmad›¤› bir sosyal güvenlik sistemi organizasyonu ve kurumsal yap›s› düflünülemez. Ancak, ülkelerin iktisadi ve sosyal yap›lar›, kültürel özellikleri, ülke co¤rafyas›, politik rejimi ve tarihî geliflim süreci devletin sosyal güvenlik sistemi ve sosyal sigorta kurumlar›n›n organizasyonu ile iliflkilerini de¤iflik flekillerde ortaya ç›kar›r. Sosyal sigorta kurumlar›, kamu kurumu olmakla birlikte yönetim bak›m›ndan özerk yönetime sahip kurumlard›r. Ancak, birkaç ülke d›fl›nda hemen hemen bütün ülkelerde, sosyal sigorta kurumlar›n›n kamu yönetimi ile iliflkileri genel olarak çal›flma hayat› ve sosyal güvenlik alan›nda faaliyet gösteren bir veya birden fazla bakanl›k arac›l›¤›yla gerçeklefltirilir. Bu bakanl›klarla sosyal sigorta kurumlar› aras›ndaki iliflki garantörlük, gözetim ve denetim iliflkisidir (SSA, 2010: 8). Bu bakanl›klar de¤iflik ülkelerde; çal›flma, sa¤l›k, sosyal güvenlik, istihdam, sosyal ifller, sosyal tedbirler, sosyal refah ve kamu sa¤l›¤› isimleri alt›nda oluflturulan bakanl›klard›r. Çal›flma hayat› ile ilgili bu bakanl›klar›n yan› s›ra primlerin toplanmas› ile ilgili olarak maliye bakanl›klar›, kamu çal›flanlar› ile ilgili olarak ‹çiflleri Bakanl›¤› gibi bakanl›klar da sosyal sigortalar›n kamu ile iliflkilerinde taraf olabilmektedir. Birçok ülkede ayn› anda birden fazla bakanl›k sosyal sigorta kurumlar› ile ilgili iken baz› ülkelerde sosyal güvenlik bakanl›¤› gibi tek bir bakanl›k bu alanda görev alabilmektedir. Mesela, sa¤l›k sigortas› ile ilgili olarak sa¤l›k bakanl›¤›, iflsizlik sigortas› ile ilgili olarak çal›flma veya istihdam bakanl›¤› görevlendirilmifl olabilmektedir. Sosyal sigortalar›n bir bakanl›k arac›l›¤› ile ilgisi olmaks›z›n kamu ile iliflkilerinin düzenlendi¤i nadir ülkelerden biri ABD’dir ve Amerikan Sosyal Güvenlik ‹daresi siyaseten do¤rudan Kongreye karfl› sorumlu, özerk bir yönetime sahiptir. Sosyal sigortalar sosyal riskler esas al›narak veya çal›flanlar›n statü ve sektör fark›l›l›klar› dikkate al›narak örgütlenebilir. Birinci yöntem benimsenirse, emeklilik için ayr›, sa¤l›k için ayr›, iflsizlik sigortas› için ayr› sosyal sigorta kurumlar› oluflturulabilir. Ancak, her sigorta kolu için ayr› bir sosyal sigorta kurumu oluflturmaktan ziyade; malullük, yafll›l›k ve ölüm gibi uzun vadeli sigorta kollar› için “emeklilik veya yafll›l›k sigortas›” ad› alt›nda bir kurumun yan› s›ra iflsizlik sigortas› için ayr› bir kurum ve hastal›k veya genel sa¤l›k sigortalar› için de ayr› kurumlar oluflturma uygulamas› daha yayg›nd›r.
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi Birçok ülkede sosyal sigortalar sektör veya çal›flma statüsü farkl›l›klar›na göre oluflturulurlar. ‹flçiler için ayr›, memurlar için ayr›, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar için ayr› sosyal sigorta kurumlar› oluflturulabilece¤i gibi sanayi ve tar›m sektörü ayr›m› yap›larak da sektörlere göre farkl› sosyal sigorta kurumlar› kurulabilmektedir. Birden fazla sosyal sigorta kurumunun oldu¤u ülkelerde sosyal sigorta kurumlar› aras›ndaki koordinasyon ve ifl birli¤ini sa¤lamak üzere “üst kurul”, “koordinasyon kurulu” gibi çat› organizasyonlar da oluflturulabilmektedir. Üst kurullar veya çat› organizasyonlar›n oldu¤u ülkelerde, ilk kurumlar sosyal sigortalarla ilgili günlük ifllemlerin yürütülmesi, üst kurumlar ise sosyal sigorta kurumlar› aras›ndaki iflbirli¤ini sa¤laman›n yan› s›ra daha üst düzeyde bir temsile imkân veren yönetim yap›lar›yla sosyal güvenlik politikalar›n›n belirlenmesi görevlerini de üstlenen birimler olabilmektedirler. Bir ülkede bütün sosyal sigorta kollar› için tek bir sosyal sigorta kurumu oluflturulabilece¤i gibi, birden fazla sosyal sigorta kurumu da oluflturulabilir. Bu durum bir tercihten çok tarihî geliflim sürecinin belirledi¤i zorunluluklar sonucu ortaya ç›kabilir. Nitekim, hemen hemen bütün Avrupa ülkeleri sosyal sigorta kollar›n› farkl› tarihlerde oluflturduklar› ve çal›flan kesimleri de farkl› tarihlerde kapsama ald›klar› için birden fazla sosyal sigorta kurumu vard›r. Ancak, sosyal güvenlik sistemini Avrupa’ya göre çok daha geç bir zaman diliminde, yaklafl›k 50 y›l sonra 1935 y›l›nda kuran ABD, ülke çap›nda tek bir sosyal sigorta kurumu oluflturmufltur. Türkiye her iki örne¤i de yans›tan bir tecrübeye sahiptir. ‹flçiler için ayr› (SSK-1945), memurlar için ayr› (T.C. Emekli Sand›¤›-1950), kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar için ayr› (Ba¤-Kur-1971), sosyal sigorta kurumlar› oluflturan Türkiye, 2006 y›l›nda bu üçlü yap›ya son vererek Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) alt›nda sosyal sigorta kurumlar›n› birlefltirmifltir. Ancak, iflsizlik sigortas› bu yap›lanman›n d›fl›nda kalm›flt›r. ‹flsizlik sigortas› sosyal sigortalar›n organizasyon yap›s› içinde ayr› bir yere sahiptir. Birçok ülkede iflsizlik sigortas›, di¤er sosyal risklerin örgütlendi¤i birimler içinde de¤il aktif istihdam politikalar›n› yürüten istihdam kurumlar› (ifl bulma kurumlar›) ile birlikte, iç içe faaliyet gösterecek flekilde örgütlenmifllerdir. ‹flsizlik sigortas› gibi örgütlenme bak›m›ndan özellik gösteren bir baflka sosyal risk de hastal›k sigortas›d›r. Sosyal sigorta kurumlar›n›n sa¤l›k hizmetlerini kendisinin sunmas› (ülkemizde 2005 y›l›nda kapat›lan SSK hastaneleri gibi) veya sa¤l›k hizmeti sat›n almas› gibi yöntem farkl›l›¤›n›n yan› s›ra kapsama ald›¤› kesimler bak›m›ndan farkl› bir organizasyon yap›s› oluflturulabilmektedir. Bu anlamda hastal›k sigortalar›n›n kurumsal yap›s› ile sa¤l›k bakanl›klar› aras›nda daha yak›n iliflki gerektiren bir örgütlenme söz konusu olabilmektedir. Ülkelerin siyasi olarak yönetim yap›lar› da sosyal sigortalar›n organizasyonunu etkilemektedir. Ülkelerin federal veya eyalet yönetimine sahip olup olmamalar› (Almanya gibi), ülke co¤rafyas›n›n geniflli¤i (Rusya gibi), ülke içinde özerk yönetim bölgelerinin olmas› gibi (Çin gibi) faktörler sosyal sigortalar›n organizasyon yap›s›n› etkilemektedir. Bütün ülke çap›nda tek bir sosyal sigorta program›n› yürütmenin güç oldu¤u durumlarda, merkezi sosyal sigorta kurumunun eyalet veya özerk bölgelerde belirli konularda özerkli¤i olan hizmet birimleri üzerine örgütlenmesi söz konusu olabilmektedir. Sosyal Sigortalar›n Yönetimi ve Özerklik Sosyal sigortalar, di¤er kamu kurumlar›ndan farkl› olarak özerk bir idari yap›ya sahip kamu kurumlar›d›r. Kamunun sosyal sigorta kurumlar› üzerindeki yönetim yetkisi gözetim, denetim ve yönetim organlar›nda di¤er sosyal taraflarla birlikte yer almakt›r. Sosyal sigortalar›n yönetimine sosyal taraflar›n kat›lmas› ilk kuruluflunda ya- 101 Birden fazla sosyal sigorta kurumunun oluflturuldu¤u ülkelerde bu kurumlar aras›nda koordinasyon ve iflbirli¤ini sa¤layacak üst kurumlar veya kurullar oluflturulur. Türkiye 2006 ve 2008 y›llar›ndaki reform çal›flmalar› ile sosyal sigorta kurumlar›n›, iflsizlik sigortas› d›fl›nda, tek bir sosyal sigorta kurumu çat›s› alt›nda toplam›flt›r. Birçok ülkede iflsizlik sigortas›, di¤er sigorta kollar›ndan ayr› ve istihdam kurumlar› bünyesinde oluflturulur.
    • 102 ‹dari özerklik: Yönetim ve karar organlar›nda kamunun yan› s›ra di¤er sosyal taraflar›n da yer almas›, yönetimin kamudan ba¤›ms›z olmas›d›r. Mali Özerklik: Sosyal güvenlik kurumlar›n›n giderlerini karfl›layacak ayr› ve yeterli gelir kaynaklar›na sahip olmas›d›r. Sosyal sigortalar›n yönetim özerkli¤i, yönetim ve karar organlar›nda sosyal taraflar›n temsil oranlar› ve karar yetkileri ile belirlenir. Sosyal Güvenlik p›lan bir tercihle gerçekleflmifltir ve özerkli¤i gündeme getiren de yönetim hakk›n›n devletin yan› s›ra di¤er sosyal taraflarca da paylafl›lmas›d›r. Sosyal sigortalarda özerkli¤in iki boyutu vard›r: idari özerklik ve mali özerklik. ‹dari özerklik, yönetim yetkisinin karar süreçlerine kamunun yan› s›ra sosyal taraflar›n da kat›l›m› ile paylafl›ld›¤› bir durumu ifade eder. Yönetim özerkli¤i, kamunun yönetim sürecindeki etkinli¤inin s›n›rland›r›lmas› anlam›na da gelir. Mali özerklik ise sosyal sigorta kurumlar›n›n giderlerini karfl›layabilece¤i yeterli gelir kaynaklar›na (mali imkânlara) sahip olmas› durumudur. Genel kamu bütçesinden ayr› ve ba¤›ms›z bütçeleri vard›r. Sosyal sigortalarla do¤rudan ilgili dört sosyal taraf vard›r. Bunlar; devlet, iflverenler, sigortal›lar ile gelir ve ayl›k alanlard›r. Baz› durumlarda bir beflinci taraf olarak di¤er sosyal güvenlik kurumlar› say›labilir (ILO, 2010:10). Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetiminde en önemli pay devletindir. Devlet; sistemin yürütülmesi ile ilgili yükümlülüklerini (yasal mevzuat oluflturma, sosyal güvenlik kurumlar› kurma, finansman deste¤i sa¤lama) do¤rudan; di¤er sosyal taraflar›n sistemle ilgili rollerini ve yükümlülüklerini yerine getirmelerini sa¤layacak uygun ortam oluflturarak dolayl› flekilde sistemin yönetiminde yer al›r (ILO, 2010:11). Devlet; sosyal güvenlik politikalar› oluflturmak, yasal mevzuat› haz›rlamak, sa¤lam mali kaynaklar yaratmak, gözetim ve denetim yükümlülü¤ünü yerine getirmek ve sosyal güvenlik kurumlar›n›n fleffaf ve denetlenebilir bir muhasebe ve kay›t sistemine göre çal›flmalar›n› sa¤lamak görevlerini üstlenir. Ancak, devletin sosyal güvenlik sistemi içindeki rolü bir ülkeden di¤erine de¤iflebilir (ILO, 2010:11). Sosyal sigortalar›n yönetim özerkli¤i yönetim organlar›ndaki temsil oranlar› ve karar yetkisi ile flekillenir. Genel olarak devletin yan› s›ra, sigortal›lar›n, iflverenlerin ve emeklilerin örgütleri arac›l›¤›yla (sendikalar, meslek kurulufllar›) yönetim organlar›nda yer al›rlar. Ancak yönetimde çoklu temsilin varl›¤› tek bafl›na sosyal sigorta kurumlar›n›n özerk yönetime sahip olduklar›n› söylemek için yeterli de¤ildir. Sosyal taraflar›n ne oranda temsil edildikleri ve karar sürecindeki yetkileri önemlidir. Sosyal taraflar›n temsilci say›s› eflit olsa bile kurul baflkan›n›n kim olaca¤› ve oylar›n eflitli¤i hâlinde hangi taraf›n ço¤unluk say›laca¤› da özerkli¤i belirler. Sosyal sigortalar› ilk kuran Avrupa ülkeleri (Almanya, Fransa, Danimarka vb.) genellikle sosyal sigortalar›n yönetiminde sosyal taraflar›n eflit say›da temsille yer almalar›na imkân veren bir yönetim mekanizmas› oluflturmufllard›r (Eurofund, 2007: 16-18). Hatta bu ülkelerde çok zaman devlet temsilcilerinin yönetim kurullar›nda yer almalar›na ra¤men oy haklar› yoktur, yaln›zca gözetim ve dan›flmanl›k rolünü üstlenirler. Türkiye, 1945 y›l›nda ‹flçi Sigortalar› Kurumu (SSK) ile birlikte özerk yönetim ilkesini sosyal sigortalar›n yönetiminde hayata geçirmifl, yasal mevzuat› bu ifade ile düzenlemifl ancak hiçbir zaman yönetimdeki a¤›rl›¤›ndan vazgeçmemifltir. Devlet d›fl›ndaki sosyal taraflar›n tamam›n›n ayn› yönde karar vermeleri hâlinde bile ço¤unlu¤u sa¤layamayacaklar› yönetim yap›lar› oluflturulmufltur. Nitekim, s›ras›yla SSK yönetim kurulu üye say›s›n›n 5, 7, 9 ve 11 oldu¤u durumlarda devletin temsilci say›s› 3, 4, 5 ve 6 olmufl, her durumda yönetim kurulu baflkan› atama suretiyle devlet taraf›ndan belirlenmifltir. Oylar›n eflitli¤i hâlinde de baflkan›n taraf›, yani devlet taraf› ço¤unluk kabul edilmifltir. Benzer düzenleme 2006 tarihli SGK’n›n yönetim yap›s› için de geçerli olmufl, toplam 10 üyeli yönetim kurulunun 5 üyesi devlet taraf›ndan atama ile belirlenirken baflkan ve yard›mc›s› devlet temsilcileri aras›ndan belirlenmemektedir. Di¤er bütün sosyal taraflar›n temsilci say›s› yaln›zca 5’tir ve hepsinin ayn› yönde karar almalar› hâlinde bile ço¤unlu¤u sa¤layamazlar. Sosyal sigorta kurumlar›n›n özerkli¤inin s›n›rlar›n› belirleyen bir unsur da yönetim kurulu kararlar›n›n onay veya veto uygulamas›na tabi olup olmad›¤›na ba¤l›-
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi 103 d›r. Sosyal sigorta kurumlar› yönetim kurullar›n›n ald›¤› kararlar›n hayata geçirilmesi için bir üst otoritenin (ilgili bakanl›k gibi) onay›n›n olmas› hâlinde yürürlü¤e girmesi veya yine al›nan kararlar›n veto edilebilmesi özerklik ilkesini zedeler. Uygulamada, yönetim kurulu kararlar›n›n tamam›n›n onay veya veto mekanizmas›na tabi olmas› de¤il, belirli miktar› aflan harcama kararlar›n›n veya sisteme ilave veya alt›ndan kalk›lamayacak mali yük getirecek kararlar›n onaya tabi olmas› veya veto edilmesi söz konusu olabilmektedir. Türkiye’de devlet her dönemde sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetiminde say› olarak çok temsil, yetki olarak da daha yetkili olarak yer alm›flt›r. Sosyal sigortalar›n idari özerkli¤ini belirleyen göstergeler sizce nelerdir? SIRA S‹ZDE Özerklik, olumlu sonuçlar› yan›nda olumsuz sonuçlar› da beraberinde getiren DÜfiÜNEL‹M bir yönetim tekni¤idir. Özerklik bir tür birlikte yönetme yöntemidir. Sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetiminde özerklik iki belirgin amaçla tercih edilir (Alper, 2011: S O R U 10). Bunlar; • Sistemin finansman›n› sa¤layan sosyal taraflar›n yönetim sürecine kat›lmalar›n› sa¤lamak ve D‹KKAT • Siyasi iktidarlar›n sosyal güvenlik kurumlar›n›n yönetimine müdahalelerini ve etki alanlar›n› s›n›rland›rmak. SIRA S‹ZDE Sosyal taraflar›n sosyal güvenlik kurumlar›n›n yönetimine kat›lmalar›, prim ödeme e¤ilimlerini güçlendirmesinin yan› s›ra, belirlenmesine katk›da bulunduklar› tedbirlerin ve politikalar›n hayata geçirilmesi kolaylafl›r. Bir baflka olumlu etkisi AMAÇLARIMIZ de ayn› yönetimde bulunan ancak aralar›nda menfaat çat›flmas› bulunan sosyal taraflar›n çat›flan menfaatlerinin uyumlaflt›r›lmas› kolaylafl›r. Kurumun mali imkanlar›n›n ne oldu¤unu bilen sigortal›lar ve sendikalar sistemden taleplerini bu imkânK ‹ T A P lar› dikkate alarak belirlerken, iflverenler de sistemin yürümesi için sahip olunmas› gereken mali kaynaklar› yaratma konusunda daha bilinçli davran›rlar. Bir sosyal taraf olarak devletin yönetime kat›lmas› sosyal taraflar aras›ndakiEçat›flmalar› giderTEL V‹ZYON me veya dengeleme fonksiyonu görür. Sosyal güvenlik kurumlar›n›n imkânlar› siyasi iktidarlar için özellikle seçim dönemlerinde genifl toplum kesimlerine yönelik siyasi mesajlar için kullan›labilir. ‹NTERN T Emekli ayl›klar›n›n art›r›lmas›, sosyal güvenlik kapsam›na al›nanlar›nEgeniflletilmesi, emeklilik yafl› ile ilgili düzenlemeler, prim ve benzeri borçlar›n affedilmesi, yeni sosyal güvenlik haklar›n›n verilmesi ve e¤er varsa sosyal güvenlik kurumlar›n›n M A alanlar›n› olufltufonlar›n›n kullan›m› siyasetin sosyal güvenli¤e yönelik müdahale K A L E rur. Hiçbir alan siyasetin müdahale alan› d›fl›nda de¤ildir. Ancak sosyal sigortalar›n aktüeryal dengelerini bozacak, uzun dönemde sosyal taraflardan birini s›k›nt›ya sokacak müdahalelerden kaç›n›lmas›, e¤er bir de¤ifliklik yap›lacak ise bunun sosyal taraflarla diyalog içine girilerek yap›lmas› gerekir. Özerklik, sosyal güvenlik-siyaset iliflkisinin bu çerçevede yürütülmesine imkan sa¤lar. Siyaset mekanizmas›n›n tek tarafl› olarak sosyal güvenli¤e yönelik müdahalelerini s›n›rland›r›r. Özerklik, sosyal taraflara yönetime kat›lma hakk› verirken baz› sorumluluk alanlar›n› da beraberinde getirir. Sosyal sigortalar›n yönetim mekanizmalar›nda yer alan sosyal taraf temsilcileri karar süreçlerinde, kendi temsil ettikleri sosyal grubun menfaatlerini korumaya çal›fl›rken, di¤er taraflar›n ve bir bütün olarak sosyal güvenlik sisteminin ve sosyal güvenlik kurumunun menfaatlerini koruyacak ve gözetecek bir yönetici davran›fl› göstermeleri gerekir (Alper, 2011: 10). Bu gerek ise baz› kararlar›n al›nmas›nda bütünün menfaatlerini korumak için temsil etti¤i kesimin menfaatlerine ayk›r› davranmas›n› gerektirebilecek irade ba¤›ms›zl›¤›na sahip olmas› anlam›na gelir. Ancak bu durum, sosyal taraflar›n kendilerini temsil edecek 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U Özerk yönetim anlay›fl›, siyasi iktidarlar›n sosyal D güvenlik alan›na ‹ K K A T müdahalelerini s›n›rland›rmak için tercih edilir. SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON NTER ‹dari özerklik, ‹siyaset N E T kurumunun sosyal güvenli¤in yönetimine hiç müdahale etmemesi anlam›na gelmez. A K A L E M Sosyal taraf temsilcileri, yaln›zca kendi temsil ettikleri grubun menfaatlerini de¤il, sosyal taraflar›n ve bir bütün olarak Kurum’un da menfaatlerini savunmak durumundad›r.
    • 104 Sosyal taraflar›n temsilcilerini yönetim beceri ve bilgisine sahip kimseler aras›ndan seçmesi, özerk yönetim ilkesini güçlendirir. ‹dari özerklik: Merkez bankalar›n›n para ve sermaye piyasas›n›n yönetimi konusunda sahip oldu¤u özerklik modeli, sosyal sigorta kurumlar› için de düflünülebilir. Sosyal Güvenlik kiflileri seçerken bu nitelikte ve tecrübeye sahip kiflileri seçmesi ile mümkün olabilecektir. Benzer durum devlet temsilcileri için de geçerlidir. Sosyal güvenlik kurumlar› nüfusun tamam›n› ilgilendiren bir konu olmas›n›n yan› s›ra geliflmifl ülkelerde GSY‹H’nin % 20’sini, ülke bütçelerinin de üçte birini aflan büyüklükteki bütçelerle çal›flan kurumlard›r. Bu noktada seçimle belirlenen sosyal taraf temsilcilerinin vas›f, bilgi birikimi ve tecrübe olarak bu büyüklüklerin yönetimi ile ilgili kararlar› verebilecek yetkinlikte olmas› gerekir (Alper, 2011: 10). Sosyal taraflar›n, kendilerini temsil edecek kiflileri seçerken seçilen kiflilerin bu önemli kararlar› verebilecek nitelikte olmas›na özen göstermeleri bir zorunluluktur. Yaln›zca temsil amac›yla uzun süre örgüte veya mesle¤e hizmet etmifl kiflileri (uzun süre baflkanl›k yapm›fl k›demli sendikac›lar, meslek kuruluflu yöneticileri veya ifl adamlar› gibi) onurland›rmak için temsilci olarak seçmeleri yanl›flt›r. Ancak sosyal taraflar›n kendi temsilcilerini, s›rf yönetim endiflesiyle mensuplar› d›fl›ndaki profesyoneller aras›ndan seçmeleri de elefltirilebilir. Bu noktada sosyal taraf temsilcilerinin profesyonel destek almalar› (dan›flmanl›k hizmetleri) daha kabul edilebilir bir yol olabilir. ILO, sosyal sigortalar›n yönetiminde çok tarafl› temsil ve özerklik ilkelerinden taviz vermeden etkin yönetimin gerçeklefltirilebilmesi için sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetimlerinde yer alan sosyal taraf temsilcileri için temel yönetim ilkeleri ile ilgili rehber niteli¤inde yay›nlar yapm›flt›r (Bu nitelikteki iki temel yay›n için bkz, ILO, 2005 ve ILO, 2010). Bu yay›nlarla, özellikle geliflmekte olan ülkelerin etkin bir sosyal güvenlik sistemine sahip olmalar› için yönetimle ilgili teknik bilgi deste¤i sa¤lama görevini yerine getirmeye çal›flm›flt›r. Sosyal sigortalar›n özerkli¤i konusunda nas›l bir model gelifltirilebilir? Bu özerkli¤in s›n›rlar› ne olabilir? Bu sorular›n tek do¤rusu olan bir cevab› yoktur. Yönetimde özerklik ilkesinin hayata geçirilmesi yönetim organlar›ndaki temsil say›lar› ve yetkileri ile ilgili olmakla birlikte yaln›zca yasal mevzuatta yap›lan flekli düzenlemelerle sa¤lanacak bir durum da de¤ildir. Devletin, daha do¤rusu siyasi iktidar›n sosyal sigortalar›n yönetimine karfl› tutumu, sosyal taraflar›n yönetimdeki temsil haklar›n› kullanmalar›na yönelik tutum ve davran›fllar› ile zaman içinde oluflan gelenekler özerkli¤in s›n›rlar›n› belirler. Mutlaka bir örneklendirme yapmak gerekirse Merkez Bankalar›n›n kendi faaliyet alanlar› ile ilgili özerklik anlay›fl› sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetimleri için de benimsenebilir. ABD uygulamas› baflar›l› bir örnek olarak al›narak, sosyal sigorta kurumlar›n›n herhangi bir bakanl›¤a ba¤l› veya ilgili olmas›ndan ziyade parlamentolara karfl› sorumlu olmas›, hesap verme makam›n›n parlamento olarak belirlenmesi de özerklik ilkesinin hayata geçirilmesine katk›da bulunur. Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi Sosyal güvenlik hizmetlerinin özelli¤i gere¤i, bu hizmeti sunmak için oluflturulan sosyal sigorta kurumlar› hangi düzeyde (sektör, ifl kolu, bütün ülke, belirli çal›flan gruplar› veya bütün çal›flan gruplar› için tek veya ayr› kurumlar) kurulmufl olursa olsun idari organizasyonu mutlaka merkez ve taflra örgütlenmesi fleklinde gerçeklefltirilir. Merkez Örgütleri (Birimleri) Sosyal sigorta kurumlar›n›n merkez örgütü, genellikle ülke baflkentlerinde oluflturulur. Ancak, bunun ABD örne¤inde oldu¤u gibi istisnalar› da vard›r. Sosyal sigortalar›n merkezi örgütlerinin isimlendirilmesi ülkeler aras›nda farkl›l›k gösterebilir. Sosyal güvenlik kurumu, sosyal sigorta kurumu, millî sigorta kurulu, millî sosyal
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi güvenlik fonu, sosyal güvenlik sand›¤› gibi genel örgütlenmeler yan›nda millî sa¤l›k sigortas›, genel sa¤l›k sigortas›, millî iflsizlik ve istihdam kurumu, iflsizlik sigortas› fonu gibi sigorta kollar›n› esas alan merkezi örgütlenmeler de söz konusu olabilir (ILO, 1995: 137). Ülkemizde oldu¤u gibi iflçiler için SSK, esnaf ve sanatkârlar için Ba¤-Kur, memurlar için Emekli Sand›¤› gibi de¤iflik isimlerle oluflturulabilir. Birçok ülkede oldu¤u gibi, e¤er sigorta kollar› esas al›narak bir örgütlenme modeli benimsenmiflse, her biri ayr› sosyal sigorta kurumu niteli¤inde olmak üzere yafll›l›k sigortalar› kurumu, iflsizlik sigortas› kurumu, genel sa¤l›k sigortas› kurumu gibi kendi merkez ve taflra örgütlerine sahip kurumlar da oluflturulabilir. Sosyal sigortalar›n merkez örgütü bünyesi içinde; yönetim, karar, denetim ve dan›flma organlar› (baflkanl›k veya müdürlük, yönetim kurulu, genel kurul, denetim birimleri, dan›flma kurullar› vb.) ile birlikte sosyal sigorta kurumlar›n›n üstlendi¤i görevleri yerine getirmeleri için olmas› gereken idari birimler (insan kaynaklar›, inflaat, sat›nalma, fon yönetimi, halkla iliflkiler birimleri gibi) yer al›r. Yine merkez örgütü içinde sosyal sigorta kurumunun oluflturulmas›na ba¤l› olarak çeflitli daire baflkanl›klar› veya genel müdürlükler olabilir. Bu birimler sigorta kollar›na göre (hastal›k, yafll›l›k ve iflsizlik gibi) örgütlenebilece¤i gibi, primler, ayl›klar›n ba¤lanmas›, sa¤l›k hizmetleri gibi idari birimler fleklinde de örgütlenebilir. E¤er sosyal sigorta kurumlar›na, ilgili sigorta kanunlar›nda belirlenen görevlerin yan› s›ra sosyal güvenlik politikalar›n› belirleme görevi de verilmiflse, merkez örgütü içinde sosyal taraf temsilcilerinden oluflan, y›l içinde belirli periyodlarla toplanan çoklu temsil ilkesine göre sosyal taraf temsilcilerinden oluflan dan›flma birimleri ve istiflare konseyleri de yer alabilir. Bunlar sürekli organlar olmaktan ziyade, ilgili mevzuatta belirlenen zamanlarda bir araya gelen ve verilen görevler çerçevesinde dan›flma, istiflare, görüfl bildirme ve denetim görevlerini yerine getirirler. Sosyal sigortalar›n merkez örgütleri, sigortal›larla ilgili kay›tlar›n tutuldu¤u ve sakland›¤›; gelir ve ayl›k ba¤lama ifllemlerinin sonuçland›r›ld›¤›, idari ifllemlerde ortaya ç›kan uyuflmazl›klar›n çözümü ile ilgili ifllemlerin sonuçland›r›ld›¤›, gelirlerin topland›¤›, harcama ve yat›r›m kararlar›n›n verildi¤i, k›sacas› nihai ifllemlerin yap›ld›¤› örgütlerdir. Hizmetin yürütülmesi ile ilgili olarak taflra kurumlar› aras›ndaki ifl birli¤i ve koordinasyonun sa¤lanmas› da merkez örgüt taraf›ndan yerine getirilir (ILO, 1995:139). 105 Sosyal sigortalar›n merkez örgütleri içinde süreklilik niteli¤i olmayan dan›flma ve istiflare amaçl› organlar da yer al›r. Taflra Örgütleri (Birimleri) Hangi düzeyde örgütlenmifl olursa olsun sosyal sigorta kurumlar›n›n hizmetin en uç noktas›ndaki taraflara ulafl›m› için mutlaka taflra (yerel) hizmet birimlerine ihtiyaç vard›r (ILO, 1995:143). Taflra birimleri en son noktada kiflilere ulaflt›r›lmas› gereken hizmetlerin verildi¤i birimlerdir. Sosyal sigortalar›n taflra örgütlenmesi, ülkenin co¤rafi ve idari örgütlenmesine göre de¤iflebilir. Ülkenin idari yap›s› eyalet ve bölge esas›na göre flekillenmiflse veya ülke içinde özerk yönetim bölgeler var ise (Rusya gibi) sosyal güvenlik kurumlar› taflra hizmet birimlerinin örgütlenmesi de bu idari yap›lanmaya uygun flekilde oluflturulmaktad›r. Taflra örgütü Türkiye’de oldu¤u gibi il düzeyinde veya daha küçük yerleflim birimleri ölçe¤inde de örgütlenebilir. Bu noktada örgütlenmeyi belirleyen hizmet ulaflt›r›lacak kiflilere ulafl›labilirliktir. Türkiye’de Emekli Sand›¤› d›fl›nda di¤er sosyal sigorta kurumlar› taflra örgütlenmesini il düzeyinde organize etmifl, ancak nüfus ve sigortal› yo¤unlu¤u dikkate al›narak ilçe düzeyinde hizmet birimlerine de yer vermifltir. Son olarak SGK taflra örgütü; her ilde oluflturulan il müdürlükleri ile illerde ve ilçelerde nüfus yo¤unlu¤una ve il müdürlüklerine ba¤l› olarak hizmet veren sosyal güvenlik merkezlerinden oluflmufltur. Sosyal sigorta kurumlar› hangi örgütlenme modelini tercih ettiklerine ba¤l› olmaks›z›n mutlaka taflra hizmet birimleri oluflturmak zorundad›rlar. Ülkelerin siyasi yönetim yap›lar›, sosyal sigortalar›n taflra örgütlenmesini de etkiler.
    • 106 Sosyal sigorta kurumlar›n›n e-sigorta hizmetlerinin etkinli¤i ve kapsam› artt›kça, taflra örgütlerinin önemi azal›r. E-sigorta uygulamas›n›n yayg›nlaflmas›, sosyal güvenlik kurumlar›n›n yönetim etkinli¤ini art›rm›flt›r. Sosyal Güvenlik Sosyal sigorta kurumlar›n›n taflra örgütleri öncelikle sigortal›lar›n ilk kay›tlar›n›n yap›ld›¤›, süreç içinde idari ifllemlerle ilgili uyuflmazl›klar var ise bunlar›n çözümü için baflvurulan yerlerdir. Benzer flekilde iflyerleri ve iflverenlerle ilgili kay›tlar da taflra hizmet birimleri taraf›ndan yap›l›r. Sigortal›ya yönelik sa¤l›k hizmetleri bu amaçla taflrada, il, ilçe ve hatta daha küçük idari birimler taraf›ndan sigortal›ya ulaflt›r›labilir. ‹flsizlik sigortalar›, emek piyasas›n› düzenleyen istihdam kurumlar› bünyesinde oluflturulmufl ise veya onlarla ifl birli¤i içinde olarak faaliyet gösteriyorsa bu kurumlar›n taflra birimleri birlefltirilebilir veya iç içe hizmet verecek flekilde örgütlenebilir. Sosyal sigorta kurumlar› parasal ödemeleri kendi taflra hizmet birimleri arac›l›¤›yla yapabilecekleri gibi bankac›l›k sisteminin geliflme seviyesine ba¤l› olarak bankalar arac›l›¤› ile de yapabilir. Gelir ve ayl›klar›n bankalar arac›l›¤› ile yap›lmas› sosyal sigorta kurumlar›n›n taflra örgütlerinin ifl yükünü büyük ölçüde azalt›r ve kurumlar daha az hizmet birimi ve personel ile hizmetlerini yürütebilirler. Ödemelerde bankalar›n kullan›lmas› idari maliyetleri de düflürür. Sosyal sigorta kurumlar›n›n elektronik ortamdan faydalanarak e-sigorta ifllemlerini yayg›nlaflt›rmas›, en fazla taflra örgütlenmesini etkilemektedir ve bu etki olumlu yöndedir. Bu bak›mdan sosyal sigorta kurumlar›n›n taflra hizmetlerini ve örgütlenmesini; e-sigorta öncesi dönem (evrak kay›t ve dosyalama sistemi) ve esigorta sonras› dönem olarak ikiye ay›rmak yanl›fl olmayacakt›r. E-sigorta öncesi dönemde geçerli olan evrak kay›t sisteminde; sigortal›lar›n ilk defa sigortal› oldu¤u zaman ilk kay›t için, kay›tlarla ilgili ilave belgeler için (foto¤raf vb.), hatalar ve yanl›fll›klar yap›lm›flsa bunlar› gidermek için (sigortal›l›k sicil numaras›, gün ve kazanç miktarlar›n›n eksik bildirilmesi gibi), bilgi almak için (ayl›k alma hakk› kazan›p kazanmad›¤›n› ö¤renmek için), kiflisel kay›tlar›n› kontrol etmek için, uyuflmazl›k hâlinde uyuflmazl›¤›n giderilmesi için ve nihayet hak sahibi ise haklardan faydalanmak için (ayl›k ba¤lanmas› talebi gibi) taflra birimlerine flahsen baflvurmak durumundad›r. Bu baflvurulara sa¤l›k hizmetleri ile ilgili olarak sa¤l›k kurumlar›na sevk için, iflbafl› ka¤›d› almak için, geçici ifl göremezlik ödeneklerini almak için, il d›fl›nda bir sa¤l›k kurumuna baflvurmas› gerekiyorsa il d›fl›na sevk için veya bu süreçte alm›fl oldu¤u belgelerin (reçete, rapor vb) onay› için taflra birimlerine baflvurmak zorunda kalabilir. Benzer flekilde iflsizlik sigortalar› bak›m›ndan iflsizlik ödene¤i alabilmek için iflten ç›karma belgelerinin kuruma verilmesi ifllemleri için taflra birimlerine baflvurmak durumundad›r. Sigortal›lar gibi iflverenlerin de sosyal sigorta kurumlar›n›n taflra veya zaman zaman da merkez birimlerine sigortal› kay›tlar›, primlerin ödenmesi gibi ifllemler için do¤rudan baflvurmalar› gerekebilir. ‹flverenler say›ca az olmakla birlikte evrak yo¤unlu¤u bak›m›ndan çok say›da ve çeflitli evrak› her ay veya her y›l taflra hizmet birimlerine vermekle yükümlü tutulduklar› için önemli bir zaman kayb› ve maliyetle karfl›lafl›rlar. E-sigorta ifllemleri, daha önce sigortal›lar›n ve iflverenlerin do¤rudan yapt›¤› ifllemlerin elektronik ortamda ve yüz yüze görüflme zorunlulu¤u olmaks›z›n yap›lmas› anlam›na gelmektedir. E-sigorta hizmetlerin yayg›nlaflmas›, sosyal sigorta kurumlar›n›n taflra birimlerinin ifl yükünü önemli ölçüde azaltmaktad›r. ‹nternet a¤› güçlendikçe ve internet üzerinden gerçeklefltirilen hizmetlerin kapsam› geniflledikçe sigortal›lar, iflverenler ve üçüncü kiflilerin taflra birimlerinden ald›klar› hizmetler daralmaktad›r. Ancak bu geliflme her ülke veya her ülkede her bölge için ayn› h›zda gerçekleflmeyebilir. Ülkenin elektronik ortamda hizmet vermeye yönelik iletiflim hizmetlerinin ve internet a¤›n›n yeterince geliflmifl olmas› hâlinde sosyal güvenlik kurumlar›n›n elektronik hizmet a¤›n› güçlendirmeleri söz konusu olabile-
    • 107 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi cektir. Yaln›zca sosyal sigorta kurumlar›n›n yat›r›mlar› bu a¤› kullanmak için yeterli de¤ildir. Sigortal›lar›n ve iflverenlerin internet hizmetlerine eriflim imkânlar› da hizmetin yayg›nl›¤›n› ve etkinli¤ini belirleyicidir. Bu bak›mdan e-sigorta hizmetlerine geçifl Türkiye’de oldu¤u gibi, iflletme büyüklüklerini dikkate alarak kademeli flekilde gerçeklefltirilir. E-sigortac›l›k hizmetlerinin geliflmesi, sosyal sigorta kurumlar›n›n biliflim teknolojilerini kullanan merkezlerini güçlendirir, taflra birimlerinin fonksiyonu azal›r. Acaba, taflra birimleri tamamen gereksiz hâle mi gelir?, bütün ifllemler elektronik ortamda yürütülebilir mi? Gelecek dönemler dikkate al›narak bu sorulara evet denilebilir, ancak daha uzunca bir süre önemi azalmakla birlikte taflra hizmet birimlerinin devam edece¤i söylenebilir. Taflra hizmet birimleri daha küçük fiziki mekânlarda, daha az say›da personelle ve daha çok ekran üzerinden hizmet sunan birimler hâline gelebilir. Taflra birimlerinin say›s› azalabilir. Nitekim, 2004 y›l›nda yeni sosyal güvenlik reformu çerçevesinde SGK’n›n taflra hizmetlerini yürütmek için 1700 civar›nda sosyal güvenlik merkezi aç›lmas› planlanm›flken, bugün 400 civar›nda sosyal güvenlik merkezinin yeterli olabilece¤i bir noktaya gelinmifltir (Baflbakanl›k, 2005 ve www.sgk.gov.tr). Ancak, özellikle nüfusun dikkate de¤er bir k›sm›n›n k›rsal kesimde yaflad›¤›, e¤itim seviyesinin düflük oldu¤u, iflyerlerinin küçük ve da¤›n›k oldu¤u ülkelerde taflra hizmet birimleri varl›¤›n› sürdürecektir. Bugün gelinen noktada, esigorta hizmetlerinden faydalanmayan bir sosyal sigorta yönetimi düflünmek mümkün de¤ildir. E-sigorta hizmetlerinin kapsam› geniflledikçe sosyal sigortalar›n merkez örgütleri güçlenir. De¤iflen Hizmet Anlay›fl› ve Taflra Hizmet Birimlerinin Artan Önemi Sosyal sigortalar›n klasik ifllemlerinin elektronik ortamda yürütülmeye bafllanmas› taflra örgütlerinin önemini azaltan bir etki yapacakt›r ancak bir baflka geliflme dolay›s›yla taflra örgütlerinin önemi artacak, farkl› bir yap›lanma içine gireceklerdir. Vatandafl odakl› hizmet anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas›, taflra birimlerinde yüz yüze hizmetlerin önemini art›racakt›r. Özellikle, özürlüler, kad›nlar, çocuklar, göçmenler ve benzeri dezavantajl› gruplara yönelik hizmetler kiflisel ihtiyaçlar dikkate al›narak ve yüz yüze verilen hizmetler oldu¤u için taflra birimlerinin hedef hizmet grubu ve organizasyonu de¤iflecektir. Bir yanda gelir ve ayl›klar›n bankalar arac›l›¤›yla ödenmesi e¤ilimi artarken, di¤er yandan hastalar›n, özürlülerin ve yafll›lar›n ayl›k ve gelirlerinin evlerinde ödenmesi uygulamas› yayg›nlaflacakt›r. Kiflilerin hizmet ald›klar› kurumlara baflvurmas› de¤il, hizmetlerin kiflinin ikametgâh›na götürülmesi söz konusu olacakt›r. Özellikle yafll›, muhtaç ve özürlülere yönelik evde bak›m hizmetleri için bireysellefltirilmifl hizmet a¤› oluflturulacakt›r. Bir yanda sosyal sigorta kurumlar›n›n internet sayfalar› arac›l›¤› ile bütün kiflisel bilgilere ulafl›l›r ve ilk kay›ttan ayl›k ba¤lanmas›na kadar bütün ifllemler elektronik ortamda, mesai s›n›rlamas› olmaks›z›n gerçeklefltirilebilirken, özürlü gruplar›na yönelik hizmetlerin taflrada ve her özürlü grubu için farkl›laflt›r›larak yap›lmas› gündeme gelecektir. Görme engelliler için kay›t ve bilgi sisteminin de¤ifltirilmesi, görüntülü kay›tlar›n yerini sesli kay›tlar›n ve iletiflimin almas›, braille alfabesi ile kay›tlar›n tutulmas›, iflitme engelliler için görsel iletiflim ve haberleflme kanallar›n›n kullan›lmas› taflra hizmet birimlerinin önemini art›racak, fonksiyonlar›n› farkl›laflt›racak geliflmeler olacakt›r. Sosyal sigorta kurumlar›, gelir ve ayl›k alan sigortal›lara yönelik hizmetlerini yaln›zca onlara ayl›klar›n› süresinde ve düzenli olarak ödeme yükümlülü¤ünün ötesine tafl›d›¤› zaman, bofl zamanlar›n› de¤erlendirme, sosyal ortamlar oluflturma sorumlulu¤unu ald›¤› zaman taflrada yafll›lar, özürlüler, yaln›z yaflayanlar gibi çeflitli gruplara yönelik sosyal tesisler oluflturma söz konusu olacak, bu da sosyal güvenlik kurumlar› için yeni bir yap›lanma anlam›na gelecektir. Vatandafl odakl› hizmet anlay›fl›n›n güçlenmesi, sosyal sigortalar›n taflra örgütlerinin yeniden yap›lanmas›n› zorunlu k›lar. De¤iflen sosyal güvenlik anlay›fl›, sosyal güvenlik kurumlar›n›n hizmet anlay›fl›n› da de¤ifltirir.
    • 108 SIRA S‹ZDE Sosyal Güvenlik 5 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE Sosyal güvenlik yönetimleri uyuflmazl›klar›n çözümü için baflvuru, bilgi alma ve flikayet mekanizmlar› gelifltirmelidir. Sosyal sigortalar›n e-sigorta hizmetlerini yayg›nlaflt›rmas›, sizce taflra hizmet birimlerini SIRA S‹ZDE gereksiz hâle getirir ve ortadan kald›r›r m›? DÜfiÜNEL‹M Sosyal Sigortalar›n Yönetimi ‹le ‹lgili Di¤er Hususlar Yukar›da belirtilen hususlar d›fl›nda sosyal sigortalar›n kurumsal yap›s› ve organizasyonu ile ilgili bafll›k alt›nda ele al›nmas› gereken birkaç konu daha vard›r. BunS O R U lar; primlerin nas›l toplanaca¤›, fon varsa yönetiminin nas›l gerçekleflece¤i ve flikayet, baflvuru ve bilgi alma mekanizmalar›n›n varl›¤› ile ilgilidir. D‹KKAT Sosyal sigorta kurumlar›n›n primleri, kendi organizasyonu içinde yer alan birimler taraf›ndan gerçeklefltirilebilece¤i gibi, vergi toplamakla görevli kamu idareSIRA vb kurumlar) taraf›ndan da gerçeklefltirilebilir. Her iki yöntemin de si (vergi idaresi S‹ZDE avantaj ve dez avantajlar› vard›r. ‹dari özerklik bak›m›ndan sosyal sigortalar›n kendi primlerini kendilerinin toplamas›, tahsilatta etkinlik bak›m›ndan ise vergi idareAMAÇLARIMIZ sinin etkinli¤inden faydalan›lmas› için maliye teflkilat›n›n prim tahsil etmesi sonra sosyal güvenlik kurumuna aktarmas› savunulmaktad›r. Her iki uygulama, uygulayan ülkenin buT konudaki tecrübesine ve kurumsal yeterlili¤ine ba¤l› olarak baflaK ‹ A P r›l› olabilir. Türkiye, bafllang›çtan itibaren sosyal sigorta kurumlar›n›n primlerini kendisinin tahsil etmesi yöntemini benimsemifltir. E¤er sosyalV ‹sigortalar fon biriktirme yöntemine göre çal›fl›yorsa, fon yönetimi TELE ZYON sosyal sigortalar›n di¤er yönetim ifllerinden ayr›labilir. Bu amaçla ba¤›ms›z bir fon yönetimi kurumu oluflturulabilir. Fon yönetimi, yine çoklu temsil esas›na göre yönetilir ancak yönetim kurullar›n›n daha az say›da ve profesyonel nitelikte kifliler‹NTERNET den oluflmas›na özen gösterilir. Ayr› bir fon yönetimi oluflturulursa, sosyal sigortalar›n aktüeryal hesaplar›n›n yap›lmas›, gelecek dönem projeksiyonlar› fon yönetimleri taraf›ndan yap›l›r (ILO, 2010: 103). Fon yönetimleri çoklu temsille oluflturuMAKALE lur ancak yeterli say›da profesyonel yönetici ve yat›r›mc› istihdam edebilir veya bu alanda faaliyet gösteren özel arac› kurumlardan hizmet alabilir. Sosyal sigortalar›n yönetimi ile ilgili bir baflka konu, sigortal›, iflveren, sosyal sigortalar kurumlar› ve varsa üçüncü kiflilerle iliflkilerde ortaya ç›kan problemler için baflvuru, flikayet ve bilgi alma ile uyuflmazl›klar›n çözüm mekanizmalar› oluflturulup oluflturulmamas› ile ilgilidir (ILO, 1984:142-143). Sosyal sigortalar uzun dönemli yükümlülükler ve haklar getirir. Özellikle mevzuat kar›fl›k veya s›k de¤ifliyor ise sigortal›lar›n e¤itim seviyesi düflük veya yeterli flekilde bilgilendirilmemifl ise ve iflverenler küçük ve da¤›n›k ise sosyal sigorta ifllemlerinde çok say›da uyuflmazl›k ortaya ç›kabilir. Her yönetim, bu uyuflmazl›klar için baflvuru, flikayet ve bilgi alma mekanizmalar› gelifltirmeli, uyuflmazl›klar›n çözümü için de etkin yöntemlere organizasyonu içinde yer vermelidir. Haberleflme ve iletiflim alan›nda sa¤lanan geliflmeler kurumlar›n bu konudaki ifllerini kolaylaflt›rm›flt›r. Kolay hat›rda kalan ve ücretsiz ulafl›lan telefon flikayet hatlar›, bilgi alma hatlar› oluflturulabilir. ‹nternet a¤› kullan›larak flikayetler ve baflvuru kanallar› gelifltirilebilir. Ancak, yaln›zca bu kanallar›n oluflturulmas› yeterli olmaz, baflvuran kiflinin flikayeti veya bilgi iste¤i ile geri dönüfller de çok önemlidir. Hatta flikayet ve baflvuru mekanizmalar›n›n etkinli¤ini bu geri dönüfller belirler. Sigortal›, iflveren ve sosyal sigorta kurumlar› aras›ndaki uyuflmazl›klar›n idari mekanizmalarda çözülmesi çabukluk ve etkinlik sa¤lad›¤› kadar sigortal›lar›n ve iflverenlerin sisteme ve kurumlara olan güvenlerini de belirler. Sosyal sigorta kurumlar›n›n, bütün uyuflmazl›klar›n uzun ve masrafl› bir çözüm yolu olan yarg› yoluna
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi 109 gitmeden çözülmesine yönelik uyuflmazl›k çözüm mekanizmalar›n› gelifltirmeye özel bir önem vermesi gerekir ve bu mekanizmalar›n etkinli¤i yönetim baflar›s›n› belirleyen göstergelerden biridir. SOSYAL YARDIMLAR VE H‹ZMETLER‹N (PR‹MS‹Z REJ‹MLER‹N) YÖNET‹M‹ Primsiz rejimler olarak adland›r›lan sosyal yard›mlar ve hizmetlerin yönetimi sosyal sigortalardan çok farkl›d›r. Öncelikle bu harcamalar›n finansman ihtiyac› genel bütçe veya yerel yönetim bütçelerinden ayr›lan vergi gelirleri ile karfl›land›¤› için yönetimi sosyal sigortalardan çok farkl›d›r. Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin yönetiminde üç farkl› boyut öne ç›kar. Bunlar (ILO, 2010: 107-119); • Sosyal yard›mlar›n kurumsal yap›lanmas› ve organizasyonu, • Sosyal yard›m ve hizmetlerin kapsam›n›n belirlenmesi, • Sosyal yard›m ve hizmetlerin finansman›. Kurumsal Yap›lanma ve Organizasyon Hemen hemen her ülkede sosyal yard›mlar ve hizmetlerin üst örgütlenmesi bir veya birkaç bakanl›k bünyesinde gerçeklefltirilir. Bu bakanl›klar, çal›flma hayat›n›n di¤er alanlar› ile ilgili çal›flma, sosyal güvenlik, çal›flma ve sosyal güvenlik, istihdam, sosyal ifller, sosyal refah hizmetleri gibi isimlerle oluflturulan bakanl›klar olabilece¤i gibi yaln›zca bu alanda faaliyet gösterme amac›yla kurulmufl bakanl›klar vas›tas›yla da yürütülebilir. Bizdeki uygulamas›yla Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl›¤›, yaln›zca bu faaliyetler için oluflturulmufl bir bakanl›kt›r ve bu alanda farkl› bakanl›klar ve birimlerce yürütülen hizmetlerin birlefltirilmesi ve da¤›n›kl›¤›n giderilmesi amac›yla bu yöntem tercih edilmifltir. Ülkelerin ekonomik, sosyal ve kültürel yap› flartlar›n›n farkl›l›¤› ile tarihsel geliflim sürecine ba¤l› olarak sosyal yard›m ve hizmetler birden fazla bakanl›¤›n faaliyet konusu da olabilir. Hatta, ülkemiz uygulamas›nda oldu¤u gibi, sosyal yard›m ve hizmetlerin önemine ba¤l› olarak bu hizmetler Baflbakanl›k teflkilat› bünyesinde götürülebilir. Sosyal yard›m ve hizmetlerin kurumsal yap›lanmas›n›n yaln›zca bir bakanl›k veya Baflbakanl›k teflkilat› bünyesinde yer almas› hâlinde farkl› bakanl›klar taraf›ndan sürdürülen sosyal yard›m ve hizmet politikalar› aras›nda kurulmas› gereken ifl birli¤i ve koordinasyon sa¤lama ihtiyac›n› azalt›r ve yönetimde etkinlik sa¤layabilir. Öte yandan, bakanl›k seviyesinde tek bir üst birimin olmas›, sosyal yard›m ve hizmet politikas›n›n belirlenmesinin de bu bakanl›k taraf›ndan yerine getirilece¤i anlam›na gelir. Sosyal yard›m ve hizmetlerin organizasyonu, çeflitli bakanl›klar bünyesinde do¤rudan ona ba¤l› birimler taraf›ndan yürütülebilece¤i gibi hiçbir bakanl›¤a do¤rudan ba¤l› olmayan, sosyal taraflar›nda temsil edildi¤i bir yönetim yap›s›na sahip kurumlar arac›l›¤› ile de yürütülebilir. Sosyal yard›m ve hizmet kurumlar› öncelikle; ayni ve/veya nakdi gelir transferi sa¤lama amac›yla oluflturulan sosyal yard›m kurumlar› ile hizmet sunan kurumlar olmak üzere ikiye ayr›l›r. Nitekim, sosyal hizmetlerin geliflmesi, ayr› ve uzmanl›k isteyen bir alan hâline gelmesi bu ayr›flmay› daha belirgin hâle getirmektedir (bak›n›z ünite 3). ‹ster üst birim olarak bir veya birkaç bakanl›k bünyesinde isterse bakanl›klardan ba¤›ms›z kamu kurumlar› taraf›ndan yürütülsün, sosyal yard›mlar ve sosyal hizmetlerin farkl› kurumlar taraf›ndan yürütülmesi yayg›n bir uygulamad›r. Sosyal yard›m ve hizmetlerin ister ayn› bakanl›k, isterse birden fazla bakanl›k bünyesinde olsun farkl› kurumlar taraf›ndan yürütülmesi halinde aralar›nda koor- 2011 y›l›nda oluflturulan Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl›¤›, sosyal yard›m ve hizmetlerin yürütülmesi için oluflturulmufl özel bir bakanl›kt›r. Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin kurumsal yap›lanmas› ülkelerin ekonomik, sosyal ve politik yap›lar›na ba¤l› olarak farkl›laflabilir.
    • 110 Sosyal Güvenlik Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin bakanl›klardan ba¤›ms›z, özerk ve birden fazla kurum taraf›ndan yürütülmesi hâlinde aralar›nda ifl birli¤i ve koordinasyon sa¤layacak üst yap›lanmaya ihtiyaç vard›r. dinasyon ve ifl birli¤i sa¤lama zorunlulu¤u ortaya ç›kar. Bu amaçla, kurumlar üstü, bakanl›klardan ba¤›ms›z, çok zamanda ilgili sosyal taraflar›n kat›ld›¤› kurullar oluflturulur. Ülke çap›nda oluflturulan bu kurum veya kurulufllar “millî-ulusal” koordinasyon, ifl birli¤i ve üst kurullar olarak adland›r›l›r. Bu kurum ve kurullar, koordinasyon ve ifl birli¤i sa¤laman›n ötesinde ulusal sosyal yard›m ve hizmet programlar›n›n belirlenmesi görevini de üstlenmiflse, sosyal yard›m ve hizmetlerin taraf› olan kesimlerin ve örgütlerin bu kurullarda yer almas› s›k rastlanan bir durumdur. Bu yönüyle birer kamu kurumu olarak oluflturulan bu kurumlar, sosyal sigortalara benzer bir çok tarafl› temsile imkân verirler. Ancak, bu her zaman kamu yönetiminin etkisinden uzak ve özerk olduklar› anlam›na gelmez. Genellikle dan›flma ve istiflare organlar›nda, bu amaçla oluflturulmufl kurul ve konseylerde sosyal taraf temsilcilerine yer verilir. Sosyal yard›m ve hizmet kurumlar›, do¤rudan ihtiyaç sahibi kiflilere gelir transferi sa¤lama ve hizmet götürdü¤ü için son noktada yüz yüze hizmet sunma anlay›fl› hakimdir. Sosyal sigortalar merkezilefltikçe, ortaya ç›kan bofllu¤u doldurmak için sosyal yard›m ve hizmetler yerelleflir, yerel hizmet birimlerinin önemi artar. Bu sebeple bütün sosyal yard›m ve hizmet birimlerinin gerek yard›m taleplerinin al›nmas› gerekse yard›m verilmesi ve hizmet sunulmas›nda taflra örgütleri vard›r. Her kurumun ayr› taflra birimleri olabilece¤i gibi bu mümkün de¤ilse birden fazla kurumun yard›m ve hizmetlerini ulaflt›ran ortak taflra hizmet birimleri de oluflturulabilir. Sosyal yard›m ve hizmet kurumlar›n›n taflra teflkilatlar›; bölge, il, ilçe veya daha küçük hizmet birimleri (mahalle-köy gibi) çap›nda örgütlenebilir. E¤er taflra hizmet birimlerinin bu ölçekte örgütlenmesi mümkün de¤ilse kamunun yerelde örgütlenmifl di¤er birimlerden uygulay›c› veya tespit ifllemleri için destek al›nabilmektedir. Türkiye için köy ve mahalle muhtarl›klar›n›n bu anlamda hemen hemen bütün sosyal yard›m ve hizmetler için rolü vard›r. Sosyal yard›mlar ve hizmetler organizasyonu içinde gönüllü veya yar› gönüllü organizasyonlar›n çok önemli fonksiyonlar› vard›r. Üçüncü sektör olarak adland›r›lan sektör içinde yer alan gönüllü yard›m kurulufllar›, geliflme seviyesi ne olursa olsun bütün ülkelerde giderek artan öneme sahip olan bir fonksiyon görmektedirler. Bu kurulufllar, yürüttükleri sosyal yard›m ve hizmetler için yapt›klar› harcamalar›n miktar›ndan çok, ço¤ulcu ça¤dafl demokrasinin gerçekleflmesine yönelik katk›lar› ve yerelde ihtiyaç sahiplerinin belirlenmesinde kamuya yard›mc› olmaktad›rlar (Balo¤lu, 1994:9-10). Öte yandan, temsil güçleri oran›nda, ulusal sosyal yard›m ve hizmet politikalar›n›n belirlenmesi sürecine de katk›da bulunmaktad›rlar. Kamu için de genifl toplum kesimlerine ulaflman›n arac› fonksiyonu görmektedirler. Gönüllü kurulufllar›n en belirgin özelli¤i çok çeflitli yap›lar› ile esnek ve yayg›n bir örgütlenme a¤›na sahip olabilmeleridir. Bu sebeple zaman zaman kaynak israf›na da yol açabilme tehlikesi vard›r. Bu amaçla kamu, üçüncü sektörde yer alan gönüllü kurulufllar›n faaliyetleri ve örgütlenmeleri ile ilgili olarak kamuyla olan iliflkilerini de kullanarak yönlendirici ve teflvik edici tedbirler uygulayabilir. Kamunun karar alma süreçlerinde temsillerini sa¤lamak için ulusal düzeyde örgütlenme, ayn› alanda faaliyet gösterenlerin bir araya gelmesi veya birlikte hareket etmesi gibi yönlendirici, zaman zaman da zorlay›c› tedbirler uygulayabilir. Sosyal yard›mlar ve hizmetleri yürüten kurumlar ayn› zamanda ulusal politikalar› da belirliyorlarsa, yönetimleri çok tarafl› temsil esas›na göre oluflturulur veya “fiura” benzeri politika belirleme organlar› bu fonksiyonu görür. Üçüncü sektör: Vatandafllar›n kar paylaflma amac› gütmeksizin, gönüllü olarak kamu görevlerine kat›l›m›n› gerçeklefltiren vak›f ve dernekler gibi kurulufllardan oluflan sektör (Balo¤lu, 1994:9). SIRA S‹ZDE 6 Sizce hangi SIRA S‹ZDE sosyal yard›m ve hizmetlerin organizasyonu ile ilgili koordinasdurumlarda yon ve ifl birli¤i sa¤lamaya yönelik üst örgütlenmelere ihtiyaç vard›r? DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi 111 Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Kapsam› “Sosyal sigortalardan kimler faydalanacak?” sorusunun cevab›, finansman yöntemi dolay›s›yla son derecede kolayd›r. Kimler prim ödedi ise ödeyenler ve yine ilgili kanunda tan›mlanan prim ödeyen sigortal›n›n bakmakla yükümlü oldu¤u kifliler (efl, çocuklar ve anne-baba) sosyal sigortalar›n sa¤lad›¤› haklardan faydalan›r. Hâlbuki sosyal yard›m ve hizmetler, vergilerle finanse edildi¤i için vergi ödeyenlerle bu yard›m ve hizmetlerden faydalanan kifliler farkl›d›r. Hatta, yard›m ve hizmetlerden faydalananlar, hiç vergi ödemeyenlerdir. Dolay›s›yla kapsam› belirleme konusunda vergi ödeme ay›r›c› bir kriter olamaz (ILO, 2010: 118). Bütün devletler, sosyal yard›m ve hizmetler için yapt›¤› harcamalar›n, gerçekten ihtiyaç sahibi olan kiflilere yap›lmas›n› arzu ederler. Bu durumda kapsam› belirleyici faktör, bu yard›m ve hizmetlere ihtiyac› olma kriteri olacakt›r. Hiçbir hükümet, vergi gelirleri ile finanse edilen bir yard›m ve hizmetten gerçekten ihtiyac› olmayan›n faydalanmas›n› istemez, bu sebeple sosyal yard›mlar ve hizmetlerden kimlerin faydalanaca¤›n›n belirlenmesi bu alanla ilgili en önemli yönetim problemini oluflturur (ILO, 2010: 118). Vergi gelirleri ile finanse edilen sosyal yard›mlar ve hizmetlerden gerçekten ihtiyac› olanlar›n faydalanmas› arzu ediliyorsa, o ülkenin nüfus, do¤um-ölüm oranlar›, mülkiyet, ikametgah, gelir seviyesi, servet birikimi, aile büyüklü¤ü gibi temel verileri hakk›nda hükûmetin ayr›nt›l› ve sa¤l›kl› verilere sahip olmas› gerekir. Hâlbuki bu veriler geliflmekte olan ülkelerde ya yoktur ya da son derecede yetersiz ve güvenli olmayan verilerdir. Kald› ki bu ülkelerde nüfusun ve ekonomik faaliyetlerin önemli bir k›sm› kay›t d›fl› ekonomi içindedir (ILO, 2010: 118). E¤er, gelir veya servet testine dayanan bir sosyal yard›m ve hizmet program› uygulanacak ise bu veriler olmad›¤› veya yetersiz oldu¤u için bu programlarla istenilen amaçlara ulafl›lamayacakt›r. Nitekim, önemli kaynak transferlerine ra¤men geliflmekte olan ülkelerde yoksullukla mücadele de yeterince etkili olamamas› bu etkin tespitin yap›lamamas› nedeniyledir. Bunu örmekle aç›klamak gerekirse AB üyesi 15 ülkede sosyal transferlerden önce yoksulluk oran› % 38 iken sosyal yard›m programlar›n›n uygulanmas›ndan sonra bu oran % 18’e düflmüfltür. Bir AB ülkesi olan ‹spanya’da bu oranlar % 40’dan % 19’a düflerken, ayn› dönemde Türkiye’de % 30 olan oran ancak % 26’ya düflmüfltür. (ASPB, 2012: Slayt 14). E¤er sistem, sosyal yard›m ve hizmetlerden faydalanmada suistimal ve istismarlar› önlemek isterse etkin ve do¤ru tespit yapabilmek için ihtiyaç duydu¤u nitelikli insan gücünden kurumsal yap›lanma ve veri taban› oluflturmaya kadar çok zaman ve maliyet gerektiren bir ifllem yapmas› gerekecektir. Bu noktada, do¤ru-güvenilir tespit yapmak için yap›lan harcama ile bu yolla sa¤lanan tasarruf aras›nda hangisinin daha ekonomik oldu¤unu tespit için ciddi bir karfl›laflt›rma yapmak gerekir. Gelir ve servet testi yapman›n maliyetinden kaç›nmak için sosyal yard›m ve hizmetlere baflvuru ve faydalanabilme flartlar› kolaylaflt›r›l›rsa bu defa da kötüye kullanma söz konusu olacakt›r ve sosyal adaleti zedeleyen, sosyal güvenli¤in üzerine kuruldu¤u sosyal dayan›flma duygusu zay›flayacakt›r. Türkiye’de sa¤l›k hizmetlerinden faydalanmak için uygulanan Yeflil Kart’ta oldu¤u gibi “mersedesli, villal› yeflil kartl›lar, yeflil kartl› süper zenginler, yeflil kartl› yüzsüzler” haberleri gündeme gelecektir (Gazeteler, 12 Nisan 2012). E¤er sosyal yard›mlar ve hizmetlerin verilmesinde beyana ve s›n›rl› kontrole dayal› bir yöntem uygulanacak ise yard›mlar ve hizmetler bafllad›ktan sonra denetim ve kontrollerin yap›lmas› gerekecektir. Bu da ilk defa tespitte yaflanan sorunlara benzer problemler ortaya ç›karacakt›r. Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin vergi ile finanse edilmesi, kimlerin faydalanaca¤›n›n belirlenmesini önemli bir yönetim problemi hâline getirir. Sosyal yard›mlar ve hizmetlerden gerçekten ihtiyac› olanlar›n faydalanmas›, sosyal adalet duygusunun sa¤lanmas› bak›m›ndan önemlidir. Yeterli alt yap›ya sahip bir sosyal yard›m ve hizmet a¤› oluflturulamazsa, sosyal yard›mlar yoksullu¤un önlenmesinde etkili bir araç olmaz. ‹htiyaç sahipleri do¤ru flekilde belirlenmezse, “mersedesli, villal› yeflil kartl›lar” s›k rastlanan bir haber hâline gelir.
    • 112 Sosyal Güvenlik Kay›t d›fl›l›kla mücadele sosyal yard›mlar ve hizmetlerin etkinli¤ini de belirler. Sosyal yard›m ve hizmetlerin flartl› verilmesi sosyal adalet duygusunu güçlendirir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE 7 Hükûmetler, sosyal yard›m ve hizmetlerin uygulanmas›nda kötüye kullan›mlar› önleme konusunda tamamen de çaresiz de¤ildirler. Bafllang›çta al›nacak basit baz› tedbirler, zaman içinde çarpraz uygulamalarla etkin hâle getirilebilir. Mesela, para ödemelerinin düzenli kay›t tutulan bankalar arac›l›¤› ile yap›lmas›, yard›m alanlar›n di¤er bütün mali ifllemlerini bankalar üzerinden yapmas›, mümkün olan bütün kay›tlar›n zaman içinde tek merkezden ulafl›labilecek ve çarpraz kontrollerin yap›lmas›na imkân verecek flekilde elektronik ortamlarda yap›lmas› bu tedbirlerden ilk akla gelenleridir. Sosyal yard›mlar ve hizmetler konusunda bir baflka kontrol ve amaca uygun program uygulama mekanizmas›, yard›mlar›n flartl› olarak verilmesidir. Özellikle nakdi gelir transferlerinin çocuklar›n okula gitmeleri, sa¤l›k tesislerine baflvurmalar›, para yard›m› alanlar›n toplumsal projelere kat›lmalar› (çevre temizli¤i, yafll› ve özürlü bak›m› gibi) yönündeki zorunluluklar kötüye kullan›m› engelleyici tedbirler olarak kullan›labilir (ILO, 2010: 110). Öte yandan, yard›mlar›n flartl› verilmesi, kamuoyunun bu yard›mlar›n yap›lmas› konusunda daha kolay ikna edilmesini ve sosyal adalet duygusunun güçlenmesini sa¤lar. Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin etkin organizasyonu konusunda baflvurulacak en etkin yöntem, bütün ülke için geçerli bir yoksulluk s›n›r› belirlemek ve bu s›n›r esas al›narak yard›m ve hizmetleri yönlendirmektir. Bütün sosyal yard›m ve hizmetleri de tek elden verilmese bile, bütünleflik bir hâle getirmek, ayn› kifli veya haneye birbirinden habersiz, tekrar ve üst üste gelecek yard›m ve hizmetleri engellemek uygulama etkinli¤ini art›racak di¤er bir tedbirdir. Kay›t d›fl›ylaSIRA S‹ZDE ile sosyal yard›mlar ve hizmetlerin yönetim etkinli¤i aras›nda sizce mücadele nas›l bir iliflki vard›r? DÜfiÜNEL‹M Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Finansman› Sosyal yard›m ve hizmetler, gelir ve flirketler vergisi yoluyla do¤rudan veya mal ve hizmetler üzerineUkonulan dolayl› vergilerle finanse edilir (bak›n›z ünite 5). Sistem S O R vergi gelirleri ile finanse edildi¤i için harcamalar da¤›t›m esas›na göre ve y›ll›k bütçe uygulamas› içinde yap›l›r. Zaman zaman, özellikle sa¤l›k harcamalar›n›n karfl›D‹KKAT lanmas› için tütün ve alkollü ürünler üzerine konulan özel vergilerle de finansman sa¤lanabilir (ILO, 2010:113). SIRA S‹ZDE Sosyal yard›m ve hizmetlerin finansman› için de t›pk› sosyal sigortalarda oldu¤u gibi y›ll›k gelir ve giderlerini dengeleyecek aktüeryal hesaplar›n yap›lmas› gerekir. Giderlerin, bütçeden tahsis edilen miktar› aflmas› hâlinde ya ödemelerde k›AMAÇLARIMIZ s›nt› yap›lacakt›r, ya da sistem sürdürülemez hâle gelecektir. Ço¤unlukla yap›lan, k›sa dönem aç›klar› için bütçeden ek tahsisatlar yap›lmas›d›r (ILO, 2010:113). Geliflmekte Tolan ülkelerde, sosyal yard›m ve hizmetlerin finansman›, ülkenin K ‹ A P vergi sistemi ve problemleri ile yak›ndan ilgilidir. Vergi taban›n›n darl›¤›, vergi tahsilat›nda yaflanan güçlükler ve vergi oranlar›n› yükselten ilave gelir yaratman›n zorluklar›, sosyal yard›m ve hizmetlerin finansman› için ilave yeni vergiler konulTELEV‹ZYON mas› hâlinde finansman problemi olarak ortaya ç›kar. Bu sebeple, sosyal yard›m ve hizmetler için hedef kitle, potansiyel sosyal yard›m ve hizmet talebi, vergi gelirlerinin yeterlili¤i ve potansiyel ilave harcama kalemlerini dikkate alarak y›ll›k büt‹ N T gerekir. çeler yapmak E R N E T Sosyal yard›m ve hizmetler bir defa bafllat›l›rsa kesilmesi veya azalt›lmas› politik bak›mdan riskli oldu¤undan, sistemin sürdürüleblirli¤i bak›m›ndan, orta ve uzun dönemli gelir ve harcama projeksiyonlar›n›n da yap›lmas› MAKALE gerekir.
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi 113 Sosyal yard›m ve hizmetlerin bütçelemesi, genel bütçeden bu amaçla ne kadar kaynak tahsisi yap›laca¤›na karar verecek siyasi iktidar ile bu programlar› yürüten kurum ve kurulufllar aras›nda çok yak›n bir ifl birli¤ini gerektirir. Bütçe haz›rl›klar› bafllamadan ilgili kurum ve kurulufllar›n harcama kalemleri ve taleplerini gerçekçi flekilde belirlemeleri gerekir. Bu ihtiyaç, sosyal yard›m ve hizmet kurumlar›n›n bütçelerini yapabilecek yeterlilikte olmalar›n› zorunlu k›lar. Ancak, özellikle uygulay›c› nitelikteki kurum ve kurulufllar için bu zor oldu¤u için ülke düzeyinde sosyal yard›m ve hizmetlerin bütçelemesini yapacak yeterlili¤e sahip örgütlenmelere ihtiyaç vard›r. Sosyal yard›m ve hizmetler örgütlenmesinde yer alan ilgili bakanl›klar veya maliye bakanl›¤› veya bakanl›klar aras› bir koordinasyon kurulu bu bütçelemenin yap›lmas› için görevlendirilebilir. Sosyal sigorta kurumlar› gibi sosyal yard›m ve hizmet kurumlar›n›n da yönetim giderlerinin, kaynaklar›n etkin kullan›m›na imkan verecek flekilde, düflük olmas› gerekir. Kamunun özellikle taflradaki örgütlenme a¤›ndan faydalanarak sosyal yard›m ve hizmetlerin verilmesi önemli tasarruflar sa¤layabilir ve yönetim giderlerini azalt›c› etki yapabilir. Makul olarak kabul edilemeyecek yükseklikteki yönetim giderleri ve hizmet sunum maliyeti, sosyal yard›m programlar›n›n kamuoyundaki alg›s›n› olumsuz etkileyebilir ve programlar›n sürdürülebilirli¤ini tehlikeye sokabilir. Sosyal yard›mlar ve hizmetler bütçe gelirleri ile finanse edildi¤i harcamalarla ilgili güçlü bir bütçeleme yap›lmas› gerekir. Sosyal yard›m ve hizmet faaliyetlerinin yönetim giderlerinin yüksekli¤i, kamuoyunun sosyal yard›m alg›s›n› olumsuz etkiler.
    • 114 Sosyal Güvenlik Özet A M A Ç 1 AM A Ç 2 Sosyal güvenlik sistemleri yönetiminin önemini anlatmak. Sosyal güvenli¤in, di¤er kamu hizmetlerinden farkl› olarak toplumu oluflturan herkesi ilgilendirmesi ve bu amaçla GSY‹H’nin % 20-30’u aras›nda de¤iflen mali kaynaklar› kullanmas› hem insani, hem de iktisadi aç›dan sosyal güvenlik sisteminin yönetimini önemli hâle getirmektedir. Sosyal güvenli¤in yönetimi çok boyutlu bir problem alan›d›r. Bugün gelinen noktada sosyal güvenlik programlar›n›n herkesi kapsama alma konusunda baflar›s›z kalmas›, di¤er alanlar›n yönetiminden farkl› olarak yönetim sürecinde sosyal taraflar›n yer almas›n›n gereklili¤i ve önemi, ülkelerin daha fazla mali kaynak ay›rarak sosyal güvenlik standartlar›n› yükseltme imkânlar›n›n kalmamas›, genel olarak kamu kesiminde ve özel olarak da sosyal güvenlikte vatandafl odakl› hizmet anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas›, e-devlet anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas›na ba¤l› olarak sosyal güvenlik kurumlar›n›n organizasyon de¤iflikli¤ine gitme zorunlulu¤u duymas›, geleneksel örgütlenme a¤›n›n yetersizli¤i dolay›s›yla yeni yönetim birimlerinin oluflturulmas› ihtiyac›n›n do¤mas›, sosyal güvenlik alan›nda yayg›nlaflan özellefltirme uygulamalar›, birçok ülkede sosyal güvenlik sisteminin reforme edilmesi ile kurumsal yap›ya dönük düzenlemeler yap›lmas›n›n ayn› anlama gelmesi, bütün olarak sosyal güvenlik sisteminin yönetimi problemini her ülkede öncelikli sorun alan› hâline getirmifltir. Sosyal güvenlik sistemlerinin yönetimi için iyi yönetimin anlam›n› ve baflar› ölçütlerini ifade etmek. Sosyal güvenlik sistemleri; bir ülkede yaflayan herkesi, her tehlikeye karfl› koruma garantisine kavuflturmak, kendilerine ve ailelerine yaflad›klar› toplum içinde onlar› baflkalar›na ba¤›ml› k›lmayacak seviyede, insan haysiyetine yarafl›r bir hayat standard› sa¤lama ideali olan sistemlerdir. Bu hedeflere ulaflma derecesi sosyal güvenlik sistemlerinin baflar›s›n› belirler. Çal›flan her 100 kifliden 90’›n› bir sosyal güvenlik program›n›n kapsam›na alan A ülkesi, çal›flanlar›n ancak % 40’›n› kapsama alan bir sosyal güvenlik sistemine sahip B ülkesinden daha baflar›l› bir sosyal güvenlik sistemine sahiptir. Benzer flekilde, ILO’nun belirledi¤i 9 sosyal riskten tamam›n› kapsama alan bir sosyal güvenlik sistemi kuran A ülkesi, bu 9 tehlikeden biri veya birkaç›na karfl› koruma sa¤layabilen B ülkesinden daha baflar›l›d›r. Son olarak, ödedi¤i emekli ayl›¤› ile bir ayl›k geçimini sa¤layabilen insanlar›n oldu¤u A ülkesi, emekli ayl›¤› ile insanlar›n geçim s›k›nt›s› çekti¤i B ülkesinden daha baflar›l›d›r. Bu genel baflar› ölçütlerine bir ilave daha yapmak gerekirse; ülkenin sahip oldu¤u iktisadi imkânlarla gerçeklefltirilebilecek yüksek standartta sosyal güvenlik garantisini sa¤layabilen, yani sistemi etkin çal›flt›ran bir ülkenin sosyal güvenlik sistemi, bunu yapamayanlardan daha da baflar›l›d›r. AM A Ç 3 Devletin sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetiminde rolünü aç›klamak. Sosyal güvenlik bir kamu hizmetidir ve bu hizmeti sunmak devletin görevidir. Devlet bu görevi, di¤er kamu hizmetlerinde oldu¤u gibi bütün yönetimi kendine ba¤l› olan ve vergi gelirleri ile finanse edilen kurumlar arac›l›¤› ile yapabilece¤i gibi primli rejimler olarak adland›r›lan sosyal sigortalarla da yapabilir. Sosyal sigortalar devletin kurdu¤u ancak kapsam›na ald›¤› kiflilerin prim ödedi¤i sosyal güvenlik kurulufllar›d›r. Sistem esasen, kim prim ödemiflse ona sosyal güvenlik garantisi sa¤lar. Finansman yap›s›n›n bu özelli¤i dolay›s›yla sosyal sigortalar di¤er kamu kurumlar›ndan ayr›l›r. Devlet, finansman yap›s›n›n bu özelli¤ini dikkate alarak sosyal sigortalar›n yönetimini ilgili taraflarla paylafl›r. Buna da özerk yönetim denir. Özerk yönetim anlay›fl› devletin sosyal sigorta kurumlar› ile iliflkilerini farkl›laflt›r›r. Devlet sosyal sigortalar›n kurucusu ve yönetim orta¤›d›r. Ancak, sosyal sigortalarla iliflkisi bununla kalmaz. Devlet sosyal sigorta kurumlar›n›n kurucusu olmas›n›n yan› s›ra gözeticisi, denetleyicisi ve hepsinden önemlisi garantörüdür. Yani, üstlendi¤i görevleri yerine getiremedi¤i hâllerde, mesela gelir kaynaklar›n›n yetersiz kald›¤› durumlarda, maddi destekte bulunur. Bu flekilde ayl›klar›n ödenmeye, sa¤l›k hizmetlerinin de verilmeye devam edilmesini sa¤lar. Devlet garantör oldu¤u için sosyal sigorta kurumlar›n›n iflas›n-
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi dan veya kapanmas›ndan bahsedilmez. Böyle bir durumun gerçekleflmesi devletin varl›¤›n›n tehlikeye düflmesi anlam›na gelir. AM A Ç 4 Sosyal sigorta kurumlar› için özerkli¤in anlam›n› tart›flmak. Özerklik sosyal sigorta kurumlar›n› di¤er kamu kurumlar›ndan ay›ran en belirgin özelliktir. Bir yönetim tekni¤idir ve baflar› ölçüsü klasik yönetim flekillerinden farkl›d›r. Sosyal sigortalar›n özerkli¤inin iki boyutu vard›r: idari özerklik ve mali özerklik. ‹dari özerklik, devletin tek yönetici olmamas›, yönetim hakk›n› sosyal taraflarla paylaflmas›d›r. Sosyal sigorta kurumlar›n›n yönetiminde iflçiler, iflverenler, memurlar, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar ve emekliler sendikalar› veya örgütleri ile yönetimde temsil edilirler. Bu yönetim yap›s› sosyal sigorta kurumlar›n› devletten ba¤›ms›zlaflt›r›r ve politik amaçl› müdahaleleri engeller. Mali özerklik, sosyal sigortalar›n giderlerini karfl›layacak yeterlilik ve süreklilikte gelir imkanlar›na sahip olmas›d›r. Parafiskal gelir olarak tan›mlanan primler sosyal sigortalar›n en önemli gelir kayna¤›d›r. Devlet, sosyal sigortalara giderlerini karfl›layacak primleri belirleme ve tahsil etme yetkisi verir. Sosyal sigortalar›n gelirleri ne ölçüde yeterli ise mali aç›dan da o kadar özerktirler. Nitekim, 1990’l› y›llardan bugüne kadar oldu¤u gibi bütçesi % 30-35 civar›nda aç›k veren sosyal sigorta kurumlar›m›z›n mali bak›mdan özerk oldu¤unu söylemek mümkün de¤ildir. AM A Ç 5 115 Sosyal yard›mlar ve hizmetlerin kurumsal yap›lanmas›n›n esaslar›n› de¤erlendirmek. Sosyal yard›m ve hizmetlerin kurumsal yap›lanmas› ve organizasyonu ile ilgili tek bir modelden bahsetmek mümkün de¤ildir. Ancak, birçok ülkede birbirine benzer kurumsal yap›lanmalar vard›r. Öncelikle, üst örgütlenme bak›m›ndan bir veya birkaç bakanl›k bu hizmetlerde görev alm›fl olabilir. Birden fazla bakanl›¤›n görev almas› hâlinde aralar›nda koordinasyon ve ifl birli¤ini sa¤layacak üst kurullar oluflturulur. Sosyal yard›mlar ve hizmetler birden fazla kurum taraf›ndan yerine getiriliyorsa yine bu kurumlar aras›nda koordinasyon ve ifl birli¤ini sa¤layacak birimler oluflturulabilir veya bir veya birkaç bakanl›k, hatta baflbakanl›k bu görevi üstlenebilir. Genel olarak ayni veya nakdi gelir transferi yapan sosyal yard›m kurumlar› ile sosyal hizmet kurumlar› ayr› ayr› örgütlenirler. Özellikle sosyal hizmetlerdeki uzmanlaflma gere¤i bu ayr› örgütlenme e¤ilimini güçlendirmektedir. Sosyal yard›m ve hizmetlerin taflrada örgütlenmesi sosyal sigortalara göre daha problemlidir. Her bir kurumun taflrada hizmet birimi kurmas› mümkün de¤ildir. Bu durumda, devletin taflradaki di¤er örgütlerinden destek al›n›r veya yerel yönetimlerle ifl birli¤i içine gidilerek yard›mlar ve hizmetler ulaflt›r›l›r. Son olarak, sosyal yard›m ve hizmetler alan›nda faaliyet gösteren gönüllü kurulufllar ile kamu kurumlar› aras›nda yard›mlar›n tekrar›n› ve suistimalini önleyecek flekilde koordinasyon ve ifl birli¤i sa¤lanmal›d›r.
    • 116 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m 1. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenli¤in yönetimi konusunu önemli hale getiren faktörlerden biri de¤ildir? a. E-devlet anlay›fl›n›n yayg›nlaflmas› b. Vatandafl odakl› hizmet anlay›fl› c. Sosyal diyalog anlay›fl›n›n güçlenmesi d. Sosyal güvenlik için ayr›lan kaynaklar›n tükenmesi e. Herkesi kapsama alma hedefi 2. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenlik programlar›n›n yönetim baflar›s› de¤erlendirilirken dikkate al›nan hususlardan biridir? a. Stratejik sorunlar›n belirlenmesi b. Kurumsal düzenlemeler c. ‹dari ifllemler d. Makro politika sorunlar›n›n belirlenmesi e. Siyasi ifllemler 3. Yönetim yetkisinin karar süreçlerine kamunun yan›s›ra sosyal taraflar›n da kat›l›m› ile paylafl›ld›¤› özerklik türü afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹dari özerklik b. Mali özerklik c. Sosyal özerklik d. Siyasi özerklik e. Denetimde özerklik 4. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal sigortalar›n merkez örgütü bünyesi içinde yer alan organlardan biri de¤ildir? a. Baflkanl›k b. Disiplin Kurulu c. Yönetim Kurulu d. Genel Kurul e. Denetim Kurulu 5. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal sigortalar›n merkez örgütlerinin görevlerinden biri de¤ildir? a. Sigortal›larla ilgili kay›tlar›n tutulmas› b. Gelir ba¤lama ifllemlerinin sonuçland›r›lmas› c. ‹dari ifllem uyuflmazl›klar›n›n çözümlenmesi d. ‹flyerleriyle ilgili kay›tlar›n tutulmas› e. Taflra kurumlar› aras›nda iflbirli¤inin sa¤lanmas› 6. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenlik programlar›n›n yönetim baflar›s›n› belirleyen kurumsal düzenlemelerle ilgilidir? a. Sosyal güvenlik politikalar›na iliflkin yasal mevzuat›n oluflturulmas› b. Prim ödeyenlerin karar alma sürecine kat›l›m› c. Primlerin etkin bir flekilde toplanmas› d. Prim ödeyenlerin haklar› konusunda bilgilendirilmesi e. Kurumlar›n yönetim performans›n›n izlenmesi 7. Sosyal güvenlik kurumlar›n›n giderlerini karfl›layacak ayr› ve yeterli gelir kaynaklar›na sahip olmas› afla¤›dakilerden hangisinin bir sonucudur? a. Sosyal özerklik b. Siyasi özerklik c. ‹dari özerklik d. Mali özerklik e. Denetimsel özerklik 8. Afla¤›daki unsurlardan hangisi sosyal sigortalar›n taflra örgütlenmesinin oluflturulmas›nda etkilidir? a. Ülkenin çal›flan nüfusu b. Ülkenin nüfusu c. Ülkenin idari örgütlenmesi d. Ülkenin sa¤l›k kurumlar› e. Ülkenin ekonomik durumu 9. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal yard›mlar›n yönetiminde öne ç›kan unsurlardan biri de¤ildir? a. Sosyal yard›mlar›n denetimi b. Sosyal yard›mlar›n kurumsal yap›lanmas› c. Sosyal yard›mlar›n organizasyonu d. Sosyal yard›mlar›n kapsam›n›n belirlenmesi e. Sosyal yard›mlar›n finansman› 10. Ülkemizde sosyal yard›m ve hizmetlerin yönetiminden sorumlu üst örgütlenme afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹çiflleri Bakanl›¤› b. Sa¤l›k Bakanl›¤› c. Adalet Bakanl›¤› d. Çal›flma ve Sosyal Güvenlik Bakanl›¤› e. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl›¤›
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi “ 117 Yaflam›n ‹çinden SGK’DAN ÜRKÜTÜCÜ KEHANET! Yaklafl›k 30 y›l sonras› için karanl›k tablo SGK Baflkan Yard›mc›s› Mustafa Kuruca, yaklafl›k 30 y›l sonra yafll› nüfusun artmas›na ba¤l› olarak sa¤l›k giderleri ve emekli ayl›¤› ödemesinin artaca¤›n› ve bu yükün Sosyal Güvenlik Kurumu’nun s›rt›na binece¤ini bildirerek, ‘’Biz bugünü kurtaral›m, erken emekli olal›m, daha fazla maafl alal›m derken asl›nda gelece¤e yönelik olarak çocuklar›m›z›n, torunlar›m›z›n gelece¤ine ipotek koymufl oluyoruz’’ dedi. Ankara Esnaf ve Sanatkarlar Odalar› Birli¤i (ANKESOB) taraf›ndan Ankara’da faaliyet gösteren taksi, minibüs, halk otobüsü gibi araçlarda çal›flan floförlerin sosyal güvenlik haklar›n›n anlat›lmas› için bilgilendirme toplant›s› düzenledi. ANKESOB toplant› salonunda düzenlenen toplant›n›n aç›l›fl konuflmas›n› yapan Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) Baflkan Yard›mc›s› Mustafa Kuruca, sosyal güvenlik sisteminin ç›kan yasalarla yeniden reforme edildi¤ini anlatt›. 10 BAKANLIK BÜTÇES‹NDEN BÜYÜK BÜTÇE Türkiye’nin Sosyal Güvenlik Sisteminin bütçesinin 160 milyar lira civar›nda oldu¤unu ifade eden Kuruca, bu rakam›n 10 bakanl›k bütçesinden daha büyük bir bütçe oldu¤unu kaydetti. Gelecekte sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirli¤inin sa¤lanmas› gerekti¤ini dile getiren Kuruca, bu amaçla ülkenin sosyal güvenlik sisteminin s›k›nt›lar›n›n afl›lmas› gerekti¤ini söyledi. Dünyadaki tüm ülkelerin sosyal güvenlik sistemlerinde aç›k oldu¤unu, bunun nedeninin sosyal güvenlik kurumlar›n›n kar eden kurumlar olmad›¤›n› ifade eden Kuruca, “Sosyal güvenlik sisteminin gelir gider dengesine bak›ld›¤›nda, genel bütçeden sosyal güvenlik kurumuna yap›lacak her transfer, düflük gelir gruplar›na yap›ld›¤› için gelir da¤›l›m›nda düzeltici etkisi var’’ dedi. Türkiye’nin “kara delik’’ diye adland›r›lan sosyal güvenlik sisteminin, genel bütçeden yap›lan transferlere bak›ld›¤›nda s›k›nt›l› gibi görünse de sürdürülebilir noktada oldu¤unu belirten Kuruca, ‘’Her geçen y›l özellikle son 20 y›l içinde y›ldan y›la yükselen oranda genel bütçeden sosyal güvenlik kurumuna yard›m yap›lm›fl olmas› ve bu yard›mlar›n artarak devam edecek olmas› tehlike olarak karfl›m›za ç›k›yor’’ diye konufltu. YAfiLI NÜFUS ARTACAK, SIRTIMIZDAK‹ YÜK ÇO⁄ALACAK Türkiye’nin nüfusunun genç olmas› nedeniyle 20-30 y›l sonra yafll› nüfusun artaca¤›n› bildiren Kuruca, flunlar› kaydetti: “Yafll› nüfusun sa¤l›k giderleri fazlad›r. Buna paralel olarak da ortalama yaflam süresi h›zl› bir flekilde art›yor. Bu durum daha uzun süreli emekli ayl›¤› ödemesini beraberinde getirecek. Bu yük Sosyal Güvenlik Kurumu’nun s›rt›na iyice binecektir. Di¤er taraftan nüfusun art›fl h›z› düflüyor, arkadan genç nüfus gelmedi¤i zaman ki bugün Avrupa’da genç nüfus az oldu¤u için okullar kapan›yor. Türkiye’yi de bekleyen tehlike bu oldu¤u için hem sosyal güvenlik sisteminin yeniden reforme edilmesi, buna yönelik politika üretilmesi ve sosyal güvenlik kurumundan beklentilerin buna göre oluflturulmas› gerekiyor. Biz, bugünü kurtaral›m, erken emekli olal›m, daha fazla maafl alal›m derken asl›nda gelece¤e yönelik olarak çocuklar›m›z›n, torunlar›m›z›n gelece¤ine ipotek koymufl oluyoruz. Bu ipote¤i koymadan daha rasyonel, üreterek primlerimizi ödeyerek, olmas› gerekti¤i flekilde sosyal güvenlik sisteminin oluflturulmas› gerekiyor. “ÇALIfiANLARI S‹GORTALI YAPALIM BAfiIMIZ A⁄RIMASIN” ANKESOB Baflkan› Mehmet Yi¤iner de esnaf›n kendilerine sürekli sorduklar› sorulara yan›t bulunmas› amac›yla bu toplant›y› düzenlediklerini belirterek, floförlerden günde 10 gün çal›flana yap›lan sigorta priminin tutar›n›n 183 lira oldu¤unu, bunun yat›r›lmas›n› istedi. “Çal›flanlar› sigortal› yapal›m, bafl›m›z a¤r›mas›n” diyen Yi¤iner, floförün sigortal› olmas› durumunda tazminat ödenmesiyle ilgili soruyu SGK’ya sorduklar›n› ve ödenmeyece¤ini ö¤rendiklerini aktard›. 24 Nisan 2012 Sal› Kaynak: http://ekonomi.haberturk.com/makro-ekonomi/haber/736830-sgkdan-urkutucu-kehanet ”
    • 118 Sosyal Güvenlik Okuma Parças› Prof. Dr. Turan Yazgan ve Sosyal Güvenlik Bugün sosyal güvenlik, az say›da da olsa, belli say›da akademisyenin temel çal›flma alan›n› oluflturuyor ve üniversitelerde özellikle eski ad›yla sosyal politika, yeni ad›yla çal›flma ekonomisi ve endüstri bölümlerinde birden fazla dersin konusu olarak programda yer al›yorsa bunda Prof. Dr. Turan Yazgan’›n öncü ve önemli katk›lar› vard›r. Turan Yazgan’dan bahsetmeden Türkiye’de sosyal güvenli¤i çal›flmak mümkün de¤ildir. Turan Yazgan’›n sosyal güvenlik alan›na iki yönlü katk›s› olmufltur. ‹lki, sosyal güvenli¤i sosyal politikan›n bir bölümü olmaktan, ayr› ve derinli¤i olan çok yönlü bir disiplin haline getiren ilk eserleri vermesi, ikinci ise Türkiye’ye Türk toplumuna uygun, özgün bir sosyal güvenlik sistemi planlamas› ve bunun kavramlaflt›rmas›n› yapmas›d›r. Özgeçmifli ile ilgili k›sa bilgilerden sonra bu iki yönle ilgili katk›lar›ndan bahsedilmeye çal›fl›lacakt›r. K›sa Özgeçmifli 1938 y›l›nda Isparta’n›n E¤irdir ilçesinde do¤du 1948’de E¤irdir Zafer ‹lkokulu’nu, 1951’de ‹stanbul Vefa Lisesi orta k›sm›n›, 1955’de paras›z yat›l› olarak Kastamonu Lisesi Fen Bölümü’nü bitirdi 1959’da ‹stanbul Üniversitesi ‹ktisat Fakültesi’ni bitirdikten ‹mar ve ‹skân Bakanl›¤› Bölge Planlama Daire Baflkanl›¤›’nda “‹ktisadi Araflt›rmac›” ve “Bölge Planc›s›” unvanlar›yla befl y›l görev yapt› 1966 y›l›nda bütün akademik hayat›n› geçirece¤i ‹stanbul Üniversitesi, ‹ktisat Fakültesi’ne asistan olarak girdi Doktoras›n›, “fiehirleflme Aç›s›ndan Türkiye’de ‹flgücünün Demografik ve Sosyo-Ekonomik Bünyesi” isimli tezle 1967 y›l›nda tamamlad›. 1971’de “Gelir Da¤›l›m› Aç›s›ndan Sosyal Güvenlik” konulu teziyle doçent oldu, 1979 y›l›nda da Profesör ünvan› ald›. 2000 y›l›nda kendi iste¤iyle istifa ederek emekli olan Turan Yazgan, halen 1980 y›l›nda Türklü¤e ve Türk dünyas›na hizmet için kurmufl oldu¤u Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf›’n›n genel baflkanl›¤›n› yürütmektedir Eserleri ‹stanbul Üniversitesi, ‹ktisat Fakültesi Sosyal Politika kürsüsünün bir üyesi olan ve Türkiye’de sosyal politika gelene¤i ve anlay›fl›n›n yerleflmesine önemli katk›larda bulunan Turan Yazgan sosyal politikan›n çeflitli konular›nda (genel sosyal politika, flehirleflme, sendikac›l›k, iflsizlik, nüfus ve sosyal kalk›nma gibi), çok say›da akademik çal›flma gerçeklefltirmifl olmas›na kendisini öne ç›karan çal›flmalar›n› sosyal güvenlik alan›nda vermifltir. Prof. Yazgan’›n sosyal güvenlikle ilgili kitap olarak yay›nlanm›fl eserleri; • Türkiye’de Sosyal Güvenlik Sistemi, (1969), • Gelir Da¤›l›m› Aç›s›ndan Sosyal Güvenlik (1975), • Sosyal Sigortalar (1977), • Görüfller (1977), • Türk Sosyal Güvenlik Sistemi ve Meseleleri, • ‹ktisadi ve Mali Yönüyle Sosyal Güvenlik (Çeviri1971), • Türk Sosyal Güvenlik Sistemi ve Meseleleri (1981), • Sosyal Güvenlik Aç›s›ndan Zekat (1995), • ‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik Dersleri (1992). Prof. Yazgan, yukar›da say›lan kitaplar d›fl›nda çeflitli konferans ve panellerde sunulan ve/veya akademik dergilerde yay›nlanan sosyal güvenlik konulu çok say›da makale yay›nlam›flt›r. Prof. Yazgan’›n eserleri hakk›nda çok k›sa bir de¤erlendirme yapmak gerekirse, bugün, Türkiye’de sosyal güvenlik çal›flacak hiçbir akademisyen bu eserlere referans vermeden çal›flmas›n› tamamlayamaz. Sosyal Güvenlik Anlay›fl›n›n Esaslar› Turan Yazgan’›n en belirgin yaklafl›m›n›, milli bir sosyal güvenlik sistemi oluflturulma görüflüne sahip olmas› teflkil eder. Bu düflüncesini, akademik hayat›n›n bafllang›c›nda 1969 y›l›nda dile getirir. Üç temel gerekçe ile bunu savunur: Mevcut sosyal güvenlik sistemi; 1) temel sosyal güvenlik prensiplerine uygun çal›flmamaktad›r. 2) Türk toplumunun iktisadi, sosyal ve kültürel yap›s›na uygun bir sistem de¤ildir ve 3) Etkin iflleyen bir sistem de¤ildir. Prof Yazgan’›n milli sosyal güvenlik sistemi oluflturulma düflüncesi, temel sosyal güvenlik ilkelerine ve uluslararas› sosyal güvenlik anlay›fl›na ters, onlar› dikkate almayan dar bak›fll› bir anlay›fl de¤ildir. ILO’nun belirtti¤i gibi; her sistemin kendi iktisadi, sosyal, kültürel yap› özellikleri ile tarihi geliflme sürecine uygun olmas› gere¤inden hareketle, Birleflmifl Milletler temel insan haklar› ve ILO sözleflmelerinde belirtilen norm ve standartlara uygun bir sistemdir. Bu genel kabul çerçevesinde Prof. Yazgan’›n sosyal güvenlikle ilgili temel görüflleri ana hatlar› ile flu bafll›klarda toplanabilir: • Sosyal güvenlik, insanlar›n kendi istek ve iradeleri d›fl›nda meydana gelen tehlikelerin zararlar›ndan kurtar›lma garantisidir.
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi 119 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› • Sosyal güvenlik temel ve vazgeçilemez bir insan hakk›d›r. Kifliye ve ailesine, yaflad›¤› toplum içinde insan haysiyetine yarafl›r “onu namerde muhtaç etmeyecek” seviyede bir koruma garantisi sa¤lar. • Sosyal güvenlikte temel koruma birimi ailedir, ferdi yaln›z bafl›na yaflayan biri olarak kabul edin bir sosyal güvenlik sistemi düflünülemez. • Sosyal güvenlik, insanlar› çal›flmaktan al›koymayan, tembellefltirmeyen, tasarrufu unutturmayan ve onlar› atalate sevketmeyen bir iflleyifle sahip olmal›d›r. • Devletin olmad›¤› bir sosyal güvenlik sistemi düflünülemez. Sosyal güvenlik sistemi kurmak devletin görevidir. Devlet sistemin kurucusu, gözeticisi, garantörüdür. • Sosyal güvenlik sistemi, çal›flan, geliri olan ve prim ödeme gücü olanlar için sosyal sigortalar, olmayanlar için vergi gelirleri ile finanse edilen kamu sosyal güvenlik harcamalar›ndan oluflan iki ayakl› bir kurumsal yap›ya sahiptir. • Sosyal güvenli¤in üçüncü aya¤›nda daha yüksek sosyal güvenlik garantisi isteyenler için oluflturulan ilave (ek, munzam, tamamlay›c›) sosyal güvenlik kurumlar› vard›r. Bunlar özel inisiyatifle ve gönüllülük esas›na kurulurlar, devlet düzenleyici ve gözeticidir. • Kimsesiz çocuklar, yafll›lar ve özürlüler gibi dezavantajl› gruplar›n sosyal güvenli¤i, kamu sosyal güvenlik harcamalar› içinde “sosyal refah hizmetleri” kapsam›nda sa¤lan›r. Kamu vicdan›n›n en duyarl› oldu¤u bu kesimlere yönelik düzenlemelerin olmad›¤› bir sosyal güvenlik sistemi düflünülemez. • Devletin sosyal güvenlik harcamalar›, karfl›l›ks›z yard›mlar de¤ildir. Vicdanilik ve keyfilik konusu olamaz. Objektif kriterlere, gerçekten ihtiyac› olanlara bu durumdan kurtarmak için verilirler. • Sosyal güvenlik sistemleri sürekli ba¤›ml›l›k yaratan uygulama içinde olmamal›, insanlar en k›sa zamanda kendi ihtiyac›n› kendisinin karfl›layabilece¤i bir ifl ve gelir sahibi haline getirilmelidir. Prof. Dr. Yusuf Alper ‹ktisat Fakültesi (2005), Prof. Dr. Turan Yazgan’a Arma¤an Özel Say›s›, Sosyal Siyaset Konferanslar›, 49. Kitap, ‹stanbul; ve Ruhigül, Koca (2007), Turan Yazgan’›n Hayat›, Fikirleri, Eserleri ve Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf›, (Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üni. Türkiyat Araflt›rmalar› Enstitüsü. ‹stanbul. 1. d 2. e 3. a 4. b 5. d 6. b 7. d 8. c 9. a 10. e Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenlik Sisteminin Yönetimi ve Unsurlar›” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Yönetim Baflar›s›n›n Ölçülmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Yönetimi ve Özerklik” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Yönetim Baflar›s›n›n Ölçülmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Merkez ve Taflra Örgütlenmesi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Yönetimi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Yard›mlar ve Hizmetlerin Yönetimi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sosyal güvenlik sistemleri toplumu oluflturan herkesi koruma kapsam›na alma ideali olan sistemlerdir. Yirmi birinci yüzy›l›n ilk 10 y›l›nda yaflanan krizler, sosyal güvenlik programlar›n›n kapsam›nda olanlar›n ekonomik krizlerin olumsuz etkilerinden daha az etkilendi¤ini ortaya koymufltur. Bu sonuçtan hareketle ILO, ekonomik krizlerle mücadele için sosyal güvenli¤in kapsam›n›n geniflletilmesini bir araç olarak kullanmak istemifltir. Özellikle kay›t d›fl› sektörün azalt›lmas›na ve hiç sosyal güvenlik korumas›na sahip olmayanlar›n ilk defa kapsama al›nmalar›na iliflkin uygulamalar yoksullu¤a karfl› mücadelede en etkin araçlar olacakt›r.
    • 120 Sosyal Güvenlik S›ra Sizde 2 Sosyal güvenlik için millî gelirden ayr›lan pay›n geliflmifl ülkelerde % 30’lara yükselmesi, daha yüksek sosyal güvenlik garantisi için daha fazla kaynak ay›rma imkân›n› ortadan kald›rm›flt›r. Geliflmekte olan ülkelerde ise k›sa dönemde sosyal güvenlik için ayr›lan kaynaklar› art›rmak mümkün de¤ildir. Bu durumda, her iki ülke grubunda da daha iyi sosyal güvenlik için kaynaklar› daha etkin kullanmak, yani kaynak kullan›m›nda verimlili¤i art›rmaktan baflka çözüm yolu yoktur. Bu da ancak iyi ve baflar›l› yönetimle sa¤lanacakt›r. Öte yandan, özel sektörde yayg›nlaflan tüketici odakl› hizmet anlay›fl›, kamuda vatandafl odakl› hizmet anlay›fl› olarak kendini göstermektedir. Buna göre, kamu kurumlar› da hizmet sundu¤u kesimin ihtiyaçlar›na en uygun hizmet yol ve yöntemlerini kullanmak zorundad›r. Özel sektördeki tüketici memnuniyeti, kamu sektöründe vatandafl memnuniyeti veya kamuoyu memnuniyeti olarak ortaya ç›kmaktad›r. Bunu sa¤laman›n yolu da iyi yönetimdir. S›ra Sizde 3 Hangi sistem ve modelle örgütlenmifl olursa olsun, bir sosyal güvenlik sisteminin yönetim baflar›s›n›n ölçülmesinde üç temel gösterge vard›r. Bunlar; ülkede yaflayan herkesi sosyal güvenlik kurumlar›n›n kapsam›na almada gösterdi¤i baflar›; sa¤lanan sosyal güvenlik garantisinin kiflilere ve ailelerine yaflad›klar› toplum içinde insan haysiyetine yarafl›r bir hayat standard› sa¤lamas› ve son olarak da ülkenin iktisadi imkânlar› ve sosyal yap›s› dikkate al›narak belirlenen sosyal güvenlik politikalar› ve hedeflerini en uygun flekilde gerçeklefltirecek bir kurumsal organizasyon ve yönetim yap›s›n›n oluflturulup oluflturulmad›¤›d›r. S›ra Sizde 4 ‹dari özerklik sosyal taraflar›n sosyal sigortalar›n yönetim organlar›nda yer almas›, karar sürecine kat›lmalar›d›r. Sosyal sigortalar›n ülke çap›nda veya sektör baz›nda kurulmalar› hâlinde baflta prim ödeyenler ve ayl›k alanlar olmak üzere bütün sosyal taraflar›n yönetimde temsil edilmeleri gerekir. Ancak, yaln›zca temsil özerklik için yeterli de¤ildir. Taraflar›n ne oranda temsil edildi¤i ve karar sürecinde oy haklar›n›n niteli¤i de idari özerkli¤i belirler. Nitekim, ülkemizde sosyal sigortalar çok tarafl› temsile dayanan bir yönetim yap›s›na sahip olmas›na ra¤men, devlet her zaman en fazla say›da kifli ile temsil edilmifl, oylar›n eflitli¤i hâlinde de devlet taraf› ço¤unluk say›lm›flt›r. Son olarak, yönetim organlar›n›n ald›¤› kararlar›n bir üst birimin onay›na tabi olmas› veya veto hakk›n›n olmas› da kurumlar›n yönetim özerkli¤ini belirleyen unsurlardan biridir. S›ra Sizde 5 Sosyal sigorta kurumlar›n›n sigortal›lar, iflverenler ve kamu ile iliflkilerinde elektronik hizmet a¤›n› kullanarak e-sigorta hizmetlerini yayg›nlaflt›rmas›, sosyal sigortalar›n günlük ifllem yükünü azaltacakt›r. Bu çok do¤al olarak günlük ifllemlerin yürütüldü¤ü taflra birimlerinin yükünü azaltacak hatta baz›lar›n› gereksiz k›lacakt›r. Ancak, bu geliflme sosyal sigortac›l›k ifllemlerinin tamam›n›n elektronik ortamda ve merkez birimi taraf›ndan yürütülece¤i noktas›na gelmez. Sosyal sigortalar›n baz› hizmetlerinin mutlaka yüz yüze verilmesi gerekir ki bu taflra birimlerini gerekli k›lar. Öte yandan, de¤iflen hizmet anlay›fl› ve vatandafl odakl› hizmet yaklafl›m›n›n yayg›nlaflmas›, sosyal sigorta yönetimlerinin paydafllar› ile mutlaka yüz yüze iletiflim kurmas›n› gerekli k›lmaktad›r. Bu çerçevede dezavantajl› gruplar›n özel durumlar›n› dikkate alan hizmetlerin gelifltirilmesi ve ihtiyaç sahiplerine ulaflt›r›lmas› (görme engelliler için braille alfabesinin kullan›lmas›, ortopedik engelliler için özel ulafl›m hizmetleri, iflitme engelliler için farkl› iletiflim yöntemleri kullan›lmas› gibi) taflra hizmet birimlerinin örgütlenme yap›lar›n› de¤ifltirecek ve varl›klar›n› devam ettirecektir. Ancak, klasik sosyal sigorta hizmetlerinin daha az say›da ve daha küçük hizmet birimleri ile sürdürülmesi mümkün olabilecektir. S›ra Sizde 6 ‹ster bakanl›k, isterse ba¤›ms›z kurum ve kurulufllar seviyesinde olsun, sosyal yard›m ve hizmetlerin yürütülmesinde birden fazla idari birim görev alm›flsa, hem sosyal yard›m ve hizmetlerde etkinlik sa¤lamak hem de suistimal ve kötüye kullanmalar› önlemek için koordinasyon ve iflbirli¤i sa¤lamaya yönelik idari birimlere ihtiyaç vard›r. Bu birimler, bu alanda faaliyet gösteren birden fazla bakanl›k var ise bakanl›klar aras›nda, birden fazla kurum ve kurulufl varsa bunlar aras›nda ancak her iki halde de daha üst seviyede oluflturulurlar. Koordinasyon ve ifl birli¤i sa¤layan kurumlar her zaman alt kurumlar›n yönetimine müdahale etmeyebilir, onlar›n yönetim ve karar süreçlerine kat›lmayabilir. Öte yandan, ülke düzeyinde sosyal yard›m ve hizmetlerin belirlenmesi bütün sosyal taraflar›n kat›ld›¤› ortamlarda belirlenmeye çal›fl›l›r. E¤er sosyal yard›m ve hizmet kurumlar›n›n yönetiminde çoklu temsil yoksa ve daha çok icra kurumlar› niteli¤indeyseler, ulusal düzeyde politikalar belirlenmesi için belirli zaman aral›klar› ile toplanan ve kararlar› politika belirlenmesinde tayin edici olan “flura”lar bu fonksiyonu görür.
    • 4. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Yönetimi S›ra Sizde 7 Sosyal sigortalarda yaln›zca prim ödeyenler haklardan faydaland›¤› için kimlerin faydalanaca¤› bir sorun de¤ildir. Ancak, vergilerle finanse edilen sosyal yard›m ve hizmetlerde en önemli sorun kimlerin faydalanaca¤›n›n belirlenmesi ile ilgilidir. Sosyal yard›mlar karfl›l›ks›z oldu¤u için sosyal adalet duygusunun sa¤lanmas› bak›m›ndan gerçekten ihtiyac› olanlara verilmesi önemlidir. Bunun içinde bu programlar› yürüten kurumlar›n ihtiyaç sahiplerinin belirlenmesi konusunda ülkenin nüfus, gelir, servet, ikamet, e¤itim, sa¤l›k sektörleri ile ilgili sa¤l›kl› verilere ihtiyac› vard›r. Bu noktada kay›td›fl› sektör sosyal güvenlik kurumlar›n›n en büyük handikap›n› oluflturur. Bu sektör ihtiyac› en fazla olanlar›n ancak haklar›nda en az bilgi sahibi olunan kiflilerin bulundu¤u sektördür. Bu durum sosyal kurumlar›n görüflünü olumsuz etkiler, onlar› köreltir ve gerçek ihtiyaç sahiplerini belirleyemezler. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Alper,Y. (2009), Sosyal Güvenlik, Uluda¤ Üniversitesi, ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Fakültesi, Bursa. Alper,Y. (2011), Sosyal Güvenlik Hukuku Ders Notlar›, Uluda¤ Üniversitesi, ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Fakültesi, Bursa. Ar›c›, K (1999), Sosyal Güvenlik, Tes-‹fl Sendikas› E¤itim Yay›nlar›, Ankara. ASPB (2012). “Sosyal Yard›mlar ve Sosyal Hizmetlerin Yeniden Yap›land›r›lmas› Çal›fltay›” Aile ve Sosyal Politikalar Bakanl›¤›, 25 Ocak 2012, Ankara. Balo¤lu, Zekai (1994). Türkiye Üçüncü Sektör Raporu: Sorunlar ve Çözüm Önerileri, TÜSEV, Türkiye Üçüncü Sektör Vakf›, ‹stanbul. Cichon, Michael: Scholz, W: Meerendonk, AV: Hagemejer, K: Bertranou, F: ve Plamondon, P. (2004). Financing Social Protection, International Labour Organisation, Geneva. Dilik, S.(1991), Sosyal Güvenlik, Kamu ‹flverenleri Sendikas›, Ankara. Eurofund (2007). “Social Partners and Social Security Systems”, Eurofund, http://edz.bib.uni-mannheim.de/daten/edz-ma/esl/07/ef06104_en.pdf Gerek, N. (2010), Sosyal Güvenlik Hukuku, Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›, Eskiflehir. Güzel, A. Okur, A.R. ve Caniklio¤lu, N. (2010), Sosyal Güvenlik Hukuku Beta, 13. Bask›, ‹stanbul. 121 ILO (2005), Social Security Governance: A Practical Guide for Board Members of Social Security Institutions in Central and Eastern Europe, International Labour Office, Budepest. ILO (2012), www.ilo.org/socialprotection. ILO. (1984). Introduction to Social Security, International Labour Organisation, Third Edition, Geneva. ILO. (1995), Sosyal Güvenlik: ‹flçi E¤itimi El Kitab›, Uluslar aras› Çal›flma Bürosu-Türk-‹fl, Ankara. ILO. (2001), Social Security: A New Consensus, International Labour Organisation, Geneva. ILO. (2010), Governance of Social Security Systems: A Guide for Board Members in Africa, ILO, International Training Centre of The International Labour Organisation, Turin. ILO. (2011), World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond, International Labour Organisation, Geneva. ‹KV (1990). Avrupa Toplulu¤u’nda Sosyal Politika ve Sosyal Güvenlik Sistemleri, ‹ktisadi Kalk›nma Vakf›, ‹stanbul. Richardson, J. Henry (1970). ‹ktisadi ve Mali Yönüyle Sosyal Güvenlik, (Çev: Turan Yazgan), ‹stanbul Üniversitesi, ‹ktisat Fakültesi, ‹stanbul. Seyyar, Ali (2004). Sosyal Güvenlik Terimleri, Papatya Yay›nlar›, ‹stanbul. Sezer, Özcan (200). “Kamu Hizmetlerinde Müflteri (Vatandafl) Odakl›l›k: Türkiye’de Kamu Hizmeti Anlay›fl› Aç›s›ndan Bir De¤erlendirme” ZKÜ Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:4, Say›. 8. SSA-ISSA (2010). Social Security Programs Throughout the World: Europe, 2010. Social Security Administration and International Social Security Administration, Geneva TC Baflbakanl›k (2005), Sosyal Güvenlik Reformu: Sorunlar ve Çözüm Önerileri T.C. Baflbakanl›k Kamu Yönetiminde Yeniden Yap›lanma, 9. Ankara Tuncay, C.ve Ekmekçi, Ö. (2008), Sosyal Güvenlik Hukukunun Esaslar›, Legal, ‹stanbul. WORLD BANK (1994); Averting The Old Age Crisis: Policies to Protect The Old and Promote Growth, World Bank Policy Research Report, Oxford University Pres (Summary), Yazgan, T. (1977), Görüfller: Sosyal Güvenli¤imiz, Kutsun Yay›nevi, ‹stanbul. Yazgan, T. (1992). ‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik Ders Notlar›, Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf›, Kutyay Yay›nlar›, ‹stanbul. http://www.issa.int/Topics/Administration-management www.aile.gov.tr
    • 5 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenlik sisteminin gelir kaynaklar›n› listeleyebilecek, Sosyal sigortalar›n gelir kayna¤› olarak primlerin yerini ve önemini tart›flabilecek, Gelir kayna¤› olarak primlerin vergilerden üstünlüklerini anlatabilecek, Primlerin nas›l belirlenece¤ini aç›klayabilecek, Primlerin yans›t›lmas›n›n ne anlama geldi¤ini ifade edebilecek, Sosyal sigortalar›n gelir gider dengesinin hangi finansman yöntemleri ile sa¤lanaca¤›n› de¤erlendirebilecek, Devletin sosyal güvenli¤in finansman›n› vergilerle sa¤lamas›n›n etkilerini tart›flabileceksiniz. Anahtar Kavramlar • Prim • Tek Prim-Sigorta Kollar›na Göre Ayr› Prim • Nispi Prim-Mutlak Prim • Safi (Net) Prim • Gayrisafi (Brüt) Prim • • • • • • Devlet Katk›lar› Primlerin Yans›mas› Prim Yükü Da¤›t›m Yöntemi Fon Biriktirme Yöntemi Aktüeryal Denge ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenli¤in Finansman› • G‹R‹fi • SOSYAL S‹GORTALARIN F‹NANSMANI • SOSYAL S‹GORTALARIN GEL‹R KAYNA⁄I OLARAK PR‹MLER • SOSYAL S‹GORTALARIN PR‹M DIfiI GEL‹RLER‹ • PR‹MLER‹N YANSIMASI • SOSYAL S‹GORTALARIN F‹NANSMAN YÖNTEMLER‹ • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N VERG‹LERLE F‹NANSMANI
    • Sosyal Güvenli¤in Finansman› G‹R‹fi Toplumu oluflturan herkesi, her tehlikeye karfl› koruma kapsam›na almak ve onlar için gelecek endiflesi duymayacaklar› bir sosyal hayat oluflturmak, yani sosyal güvenliklerini sa¤lamak maliyeti yüksek, pahal› bir kamu hizmetidir (ILO, 2004). Sosyal güvenlik hakk›n›n gereklerini yerine getirmek için yap›lacak harcamalar› karfl›layacak sürekli ve yeterli gelir kaynaklar›na ihtiyaç vard›r. Bir sosyal güvenlik sisteminin baflar›s›n› veya baflar›s›zl›¤›n› çok zaman finansman kaynaklar›n›n yeterlili¤i tayin eder. Kurumsal yap›y› oluflturmak, iflleyifl ve organizasyon esaslar›n› belirlemek, hak ve yükümlülükleri belirleyen sosyal güvenlik mevzuat›n› ç›karmak sosyal güvenlik sisteminin baflar›l› olmas› için yeterli de¤ildir. Sistemin baflar›s› için, sistemin giderlerini karfl›layacak yeterli ve sürekli gelir kaynaklar›n›n da belirlenmifl olmas› gerekir. Bu, ülke çap›nda oluflturulacak bütün bir sosyal güvenlik sistemi için geçerli oldu¤u gibi ilk defa kurulacak bir sigorta kolu ile ilgili olarak da geçerli, basit ancak temel bir zorunluluktur (ILO, 1995: 81). Her sosyal güvenlik program› önce belirledi¤i amaçlar› gerçeklefltirmek için toplam giderlerini, daha sonra bu giderleri karfl›layacak gelirlerin kaynaklar›n› belirlemelidir. Bu sosyal sigortalar›n gelir-gider dengesini (aktüeryal denge) sa¤layacak sa¤l›kl› aktüeryal hesaplar›n yap›lmas›n› gerektirir. Bu hesaplar yap›l›rken kimler, ne kadar ve ne üzerinden ne oranda veya miktarda prim ödeyecek gibi sistemin ifllerli¤i bak›m›ndan hayati öneme sahip sorular›n da cevaplar›n›n verilmesi gerekecektir. Sosyal güvenlik sistemlerinin finansman› o kadar önemlidir ki, sosyal güvenlik rejimlerinin adland›r›lmas› hangi gelir kaynaklar› ile finanse edildi¤ine göre de¤iflmektedir. Nitekim, literatürde temel gelir kayna¤› primler olan sosyal sigortalar “primli sosyal güvenlik rejimleri”; vergilerle finanse edilen kamu sosyal güvenlik harcamalar› da “primsiz sosyal güvenlik rejimleri” olarak adland›r›lmaktad›r. E¤er bir toplum, sosyal güvenlik sisteminin finansman›n›n do¤rudan sistemden faydalananlar taraf›ndan karfl›lanmas›n› kabul ediyorsa primli sistemi, giderlerin tamamen devletçe karfl›lamas›n› istiyorsa vergi ile finansman› tercih ediyor demektir. Hangi finansman kaynaklar›n›n tercih edilece¤i her ülkenin kendi iktisadi ve sosyal düzenine, siyasal ve ideolojik tercihlerine göre de¤iflecektir (Dilik, 1991: 211). Sosyal güvenlik sistemlerinin gelir kaynaklar›n›n neler oldu¤u kadar, sistemin finansman dengesinin hangi yöntemle (metodla) sa¤land›¤› da önemlidir. “Toplumda, kimler, kimler için, ne kadar ve ne süre ile ödeyecek” sorular›na verilecek cevaplar sosyal güvenlik sisteminin finansman yöntemi yan›nda sistemin özünü Aktüeryal denge; özel veya sosyal sigortalar›n giderleri (sa¤lanan menfaatler) ile gelirleri (yap›lan katk›lar) aras›nda eflitli¤in sa¤lanmas› hali.
    • 124 Sosyal Güvenlik oluflturan dayan›flma felsefesini de belirleyecektir. Nitekim, fon yönteminde her nesil kendi sosyal güvenli¤ini finanse ederken da¤›t›m yönteminde farkl› nesiller birbirinin sosyal güvenli¤ini finanse etmektedir ve nesiller aras› bir dayan›flmay› esas almaktad›r. Bu ünitede, hemen hemen bütün sosyal güvenlik sistemleri ço¤unlukla primli rejimler olarak tan›mlanan sosyal sigortalar üzerine infla edildi¤i için esasen sosyal sigortalar›n finansman› üzerinde durulacakt›r. Bir sosyal sigorta sisteminin finansman kaynaklar› ile ilgili çeflitli konular ele al›nacakt›r. Ünitenin son k›sm›nda da vergilerle finanse edilen sosyal güvenlik rejimlerinin finansman› ile ilgili esaslar üzerinde durulacakt›r. SOSYAL S‹GORTALARIN GEL‹R KAYNAKLARI (F‹NANSMANI) Primli rejimler olarak adland›r›lan sosyal sigortalar›n temel gelir kayna¤› çok do¤al olarak primler olmakla birlikte fon ve yat›r›m gelirleri ve devlet katk›s› gibi prim d›fl›nda gelirleri de vard›r. SOSYAL S‹GORTALARIN GEL‹R KAYNA⁄I OLARAK PR‹MLER Primlerin Tarifi Primler sosyal güvenlik garantisinden faydalanman›n, bedeli, karfl›l›¤›, yani fiyat›d›r. Sosyal sigortalar›n temel gelir kayna¤› olarak prim, al›nma flekli, kimin ödedi¤i ve nas›l tahsil edildi¤ine ba¤l› olarak farkl› terimlerle ifade edilmektedir. Bazen, özel sigortalar›n finansman kayna¤› olarak da kullan›ld›¤› için do¤rudan prim (Premium); sistemle ilgili taraflar›n giderlere kat›l›m›n› ifade etmek için katk› pay› (contribution) veya ücret ve gelirlerden kaynakta kesilen vergi (payroll tax) olarak kullan›lmaktad›r (Seyyar, 2005: 217). Hangi terimle ifade edilirse edilsin bütün kullan›mlarda; sosyal sigortan›n sa¤lam›fl oldu¤u güvenlik garantisinden faydalanmak için düzenli olarak ödenen maliyet pay› anlam› vard›r. Ancak primlerin kimden, ne kadar al›nd›¤›na ba¤l› olarak sosyal sigortan›n karfl›l›kl› yard›mlaflma ve dayan›flma prensibini de belirledi¤i için tarifi çok kolay de¤ildir. Bir yaklafl›ma göre primler; sosyal sigortalar›n sa¤lam›fl oldu¤u sosyal güvenlik hizmetlerinden (garantisinden) faydalanman›n karfl›l›¤›, bedeli, yani fiyat›d›r. Bu aç›dan yaklafl›ld›¤› zaman sosyal güvenlik garantisi de di¤er mal ve hizmetler gibidir ve primler bu hizmetten faydalanman›n karfl›l›¤›d›r (Alper, 2009: 53). Bu tarifi hakl› ç›karan, primlerin fiyat olma özelli¤ini güçlendiren çok say›da özellik olmakla birlikte primleri tam bir fiyat-bedel veya karfl›l›k olarak tan›mlamak mümkün de¤ildir (Yazgan, 1992: 135). Nitekim (Yazgan, 1992: 135-137: Alper, 2009: 53-54. Ar›c›, 1999: 114-116). • ‹nsanlar herhangi bir mal veya hizmeti almaya ve fiyat›n› ödemeye mecbur tutulamazlar, ancak sosyal sigortal› olmak ve prim ödemek zorunludur. • Di¤er mal ve hizmetler için yaln›zca do¤rudan faydalananlar (tüketenler, kullananlar) bedel öderken; sosyal sigortalarda sigortal›lar›n yan› s›ra iflverenleri ve devlet de prim öder. Hatta baz› sigorta kollar›n›n bütün primleri iflverenler veya devlet taraf›ndan ödenir. • Di¤er mal ve hizmetlerde ödenen fiyat ile miktar veya sa¤lanan fayda aras›nda do¤rudan bir iliflki olmas›na ra¤men, sosyal güvenlik garantisi için bu iliflki baz› sigorta kollar› ve baz› kifliler için son derecede zay›ft›r. Bütün çal›flma hayat› boyunca iflsizlik sigortas› primi (bedeli) ödeyen kifli iflsiz kal-
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› maz ise ödedi¤i primlerin karfl›l›¤›n› almazken, sigortal› olduktan k›sa bir süre sonra kronik ve uzun süre tedaviyi gerektiren bir hastal›¤› olan kifli de çok düflük ve k›sa süre ödedi¤i bedelle çok yüksek maliyetli bir sosyal güvenlik hizmetinden faydalanm›fl olur. Primler, ilk bak›flta bir bedel-fiyat özelli¤i göstermekle birlikte tam bir fiyat özelli¤i tafl›mamaktad›r. Bir baflka yaklafl›ma göre primler ücret veya gelirin bir parças›d›r. Bu görüfle hakl›l›k kazand›ran, özellikle ba¤›ml› çal›flanlar için primlerin hesaplanmas›nda ücret veya maafl›n temel olarak al›nmas› onun bir yüzdesi olarak tahsil edilmesidir. Bu hem sigortal›, hem iflveren ve hatta çok zaman devlet primleri için de geçerlidir. Primlerin bu özelli¤inden hareketle “geciktirilmifl ücret”, “geri b›rak›lm›fl ücret” veya “sosyal ücret” tan›mlar› da yap›lmaktad›r (Alper, 2009: 53). Ücretin parças› olarak prim, sigortal›lar bak›m›ndan brüt ücretten kesilen miktar; iflverenler için ücret maliyetinin bir unsuru, ödemek zorunda oldu¤u pay olarak ortaya ç›kmaktad›r. Bu aç›dan bak›ld›¤› zaman ücretin parças› olarak kesilen primlerle sigortal›ya sa¤lanan sosyal güvenlik hizmetinin maliyeti karfl›land›¤› için sigortal›n›n ald›¤› ayl›klar veya sa¤lad›¤› hizmetler için kendisine sonradan (geciktirilerek) ödenen ücret anlam›na gelmektedir (Yazgan, 1992: 137; Richardson, 1970: 50). Ancak, primlerin ücret olma özelli¤ini zay›flatan özelli¤i, yap›lan ücret kesintisi ile sa¤lanan fayda aras›nda birebir iliflkinin olmamas›, baz›lar›na kesilen ücretten daha fazla, di¤erlerine de daha az miktarda ödeme yap›lmas›d›r. Öte yandan, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar için prim, gelirleri üzerinden al›nan payd›r ve çok zaman da tahsilat kolayl›¤› sa¤lamak için oran olarak de¤il, mutlak miktar olarak belirlenir. Bu kesimlerin ödedi¤i primler için ücretin bir parças›d›r, tan›m› yetersiz kalmaktad›r. Baflka bir yaklafl›ma göre de primler bir çeflit vergidir. Bu yaklafl›ma göre sosyal güvenlik devlet taraf›ndan sa¤lanmas› gereken bir kamu hizmetidir ve primler de kamu otoritesi kullan›larak zorunlu flekilde tahsil edilen vergilerdir. Zorunlu olarak tahsil edilmesinin yan› s›ra ödenen primlerle sa¤lanan fayda aras›ndaki iliflkinin zay›flamas› primlerin vergi karakterini güçlendirmektedir. Bu durum özellikle hastal›k sigortas› için çok belirgindir. Ancak, primleri di¤er vergilerden ay›ran nokta, zay›f da olsa karfl›l›k olma özelli¤inin bulunmas›, sosyal sigortalar›n sa¤lam›fl oldu¤u sosyal güvenlik garantisinden yaln›zca prim ödeyenlerin faydalanabilmesidir. ‹nsanlar›n ödeme gücü dikkate al›narak tahsil edilen vergilerle finanse edilen kamu hizmetlerinden vergi ödemeyenler de faydalanabildi¤i hâlde sosyal güvenlik sisteminden yaln›zca prim ödemeyenler faydalanamaz, d›flar›da tutulabilirler. O hâlde primler nas›l bir vergidir? Sosyal sigorta primleri, “tahsisi vergi” anlam›nda para-fiskal (vergi benzeri) gelirler olarak tarif edilirler. Parafiskal gelirler; “kamu harcamalar›n›n bir k›sm›n› karfl›lamak üzere kamu veya yar› kamusal nitelikteki ekonomik, sosyal ve mesleki örgütlere, oluflturulma amaçlar›n›n finansman›nda kullan›lmak üzere, bunlardan faydalananlardan zorunlu olarak tahsil edilen bütçe d›fl› gelir” olarak tan›mlanmaktad›r (Öncel, 1983: ss). Buna göre primler, kamusal bir hizmet olan sosyal güvenlikten faydalananlar›n, yaln›zca sosyal güvenli¤i finanse etmek üzere zorunlu olarak ödemifl olduklar› vergilerdir. Bu tarif de primleri bir ölçüde aç›klamakla birlikte iflveren ve devlet primleri için yeterince aç›klay›c› de¤ildir. Çünkü bunlar için ödenen primlere karfl›l›k do¤rudan bir faydalanma söz konusu de¤ildir. Bütün yaklafl›mlar birlikte de¤erlendirilirse primleri sosyal güvenlik hizmetinden faydalanman›n bedeli, fiyat› olarak tarif etmek mümkün oldu¤u gibi, bir vergi ve ücretin parças› olarak da tarif etmek mümkündür. Prim bunlar›n hepsi ancak yaln›zca biri de¤ildir. Bütün bu unsurlar› birlefltirmek gerekirse prim; kendine has özellikleri olan bir finansman vas›tas›d›r. 125 Primler, sigortal› için ücretten yap›lan kesinti, iflveren için ücret maliyetinin bir parças›d›r. Primler, sosyal güvenlik hizmetlerinden faydalananlar›n ödedi¤i, yaln›zca sosyal güvenli¤in finansman› için kullan›lan tahsisi bir vergidir.
    • 126 SIRA S‹ZDE Sosyal Güvenlik 1 D Ü fi finansman, PrimleÜ N E L ‹ M sosyal taraflar›n yönetime kat›lmalar›n› sa¤lar ve S O R U sosyal sigorta kurumlar›n›n özerk yönetim yap›lar›n› güçlendirir. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U 2 Sosyal sigorta primleri sizce niçin yaln›zca bir fiyat-bedel olarak kabul edilemez? SIRA S‹ZDE Primlerin Vergilerden Üstünlü¤ü D Ü fi Ü N E L devlet taraf›ndan karfl›lanmas› gereken bir kamu hizmeti olduSosyal güvenli¤in,‹ M ¤u ve zorunlu oldu¤u tespitinden hareketle di¤er kamu hizmetleri gibi finansman›n›n da vergilerle karfl›lanmas› gerekti¤i s›kl›kla dile getirilen bir görüfltür ve geS O R U rekçeleri güçlüdür. Bu sebeple, sosyal sigortalar›n finansman› için niçin primlerin tercih edildi¤inin aç›klanmas› gerekir. Bu özellikle ilk defa bir sosyal güvenlik sisD‹KKAT temi veya bir sosyal sigorta kolu oluflturacak ülkeler için önemlidir. Sosyal sigortalar›n finansman›nda vergi yerine primlerin tercih edilmesinin avantajlar›, primlerin SIRA S‹ZDE vergilerden üstünlükleri afla¤›daki gerekçelerle aç›klanmaktad›r (Yazgan, 1992: 137-139. Alper, 2009: 54-55). • Primler, sigortal›lar bak›m›ndan karfl›l›¤›n› alacaklar›n› bildikleri için yüküne AMAÇLARIMIZ kolay katland›klar› bir vergidir. ‹nsanlar› prim ödemeye ikna etmek, vergi ödemeye ikna etmekten daha kolayd›r. • Primler, T A P K ‹ özellikle ba¤›ml› çal›flanlar için ücret ve maafl üzerinden al›nd›¤› ve kaynakta kesildi¤i için yükü fazla hissedilmeyen bir vergi gibidir. Çal›flanlar daha çok ellerine geçen ücret (net ücret) üzerinden gelirlerini hesaplad›klar›, primler Yde iflverenler taraf›ndan hesaplan›p ödendi¤i için çok zaman TELEV‹Z ON primlerin yükünü hissetmezler. • Yafll›l›k sigortas›nda oldu¤u gibi ödenen prim miktar› artt›kça, gelir ve ayl›klar›n da miktar olarak artmas› sigortal›n›n prim ödeme e¤ilimini güçlendirir. ‹ T E R N E do¤rudan veya dolayl› yollarla di¤er kesimlere yans›t›labilirken, • VergiNyükü, T primlerin yans›t›lmas› daha güçtür. • Vergilerin “karfl›l›k olma” özelli¤i zay›f oldu¤u için sigortal›lar sistemden MAKALE beklentilerini ve taleplerini yüksek tutarak sosyal sigortalar›n gelir gider dengesini bozabilirler. Primlerde ödenen prim sa¤lanan fayda iliflkisi daha kolay kurulabilir ve sosyal sigortalar›n aktüeryal dengesini bozacak müdahaleler s›n›rl› tutulabilir. • Geliflmekte olan ülkelerde vergi taban›n›n zay›fl›¤› ve maliye teflkilat›n›n yetersizli¤i dolay›s›yla mevcut vergi oranlar›n› yükselterek veya yeni vergiler koyarak sosyal güvenlik harcamalar›n› karfl›layacak ilave geliri yaratma imkân› yoktur. Bu bak›mdan geliflmekte olan ülkelerde primle finansman bir tercih meselesi olmaktan çok, zorunluluktur. • Sosyal taraflar›n prim ödeyerek finansmana kat›lmas›, özerk yönetim yap›s›na sahip sosyal sigortalar›n yönetim ve karar süreçlerine kat›lmalar›na imkân vermektedir. Özerk yönetim, primle finansman›n bir sonucudur (Alper, 2009: 55). • Prim ödeyen sosyal taraflar›n yönetime kat›lmas› ve özerk yönetim, sosyal sigorta fonlar›n›n etkin kullan›m›n› sa¤layacak, hak ve yükümlülüklerin belirlenmesinde taraflar daha sorumlu davranacaklard›r. Sosyal sigortalar›n finansman›nda vergiler yerine primlerin kullan›lmas›n›n geliflmekte SIRA S‹ZDE olan ülkeler bak›m›ndan sizce önemi nedir? DÜfi NEL‹M Primlerin ÜÇeflitleri Sosyal sigortalar›n finansman kayna¤› olarak primlerin tercih edilmesi ilk ve belki de en basit aflamad›r. Primin kimlerden, ne oranda ve/veya miktarda tahsil edileS O R U ce¤i, hangi sigorta kollar› için kimlerin prim ödeyece¤i ve primlerin ne flekilde he- D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE
    • 127 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› saplanaca¤› di¤er önemli konular› oluflturmaktad›r. Bu sorulara daha sa¤l›kl› cevaplar verebilmek için primler çeflitli aç›lardan incelenecektir. Ödeyenlere Göre Primler Sosyal sigorta primleri; sigortal›lar (iflçi, memur, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar), iflverenler ve devlet taraf›ndan ödenir. Prim ödeyen taraflar bu üç kesim olmakla birlikte ülkeden ülkeye ve ayn› ülke içinde de bir sigorta kolundan di¤erine farkl› örnekler ortaya ç›kmaktad›r. Birçok ülkede sigortal›lar ve iflverenlerin birlikte prim ödedi¤i ikili finansman yap›s› söz konusu iken daha az rastlanmakla birlikte yaln›zca sigortal›lar›n veya yaln›zca iflverenlerin prim ödedi¤i ülkeler de vard›r. Kimlerin prim ödeyece¤i konusu sigortal›lar›n çal›flma statüleri yan›nda sigorta kollar›n›n özelliklerine de ba¤l› olmaktad›r. Nitekim, ücretle ve maaflla çal›flanlar için sigortal›lar ve iflverenler birlikte prim öderken, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar›n bütün primleri kendileri taraf›ndan ödenmektedir. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar›n›n primi, hemen hemen bütün ülkelerde yaln›zca iflverenler taraf›ndan ödenirken yafll›l›k, malullük ve ölüm sigortalar›nda sigortal›larla iflverenler birlikte prim ödemektedirler. Daha az rastlanmakla birlikte Devlet de üçüncü taraf veya sigortal›lar ile iflverenlerin prim yükünü azaltmak için baz› sigorta kollar›n›n finansman›na prim ödeyerek kat›labilmektedir. Sosyal sigortalara prim ödemede en kolay ikna edilen grup, sa¤lanan sosyal güvenlik garantisinden do¤rudan faydalanan sigortal›lard›r. Sigortal›lar›n finansmana kat›lmalar›, kiflinin kendi güvenli¤ini sa¤lamada sorumluluk tafl›mas› gerekti¤i düflüncesine (kiflisel sorumluluk ilkesi) dayand›r›lmaktad›r (Dilik, 1991: 215). Buna göre sosyal sigortalar olmasayd› kifliler zaten kendi güvenli¤ini sa¤layacak tedbirleri almak zorunda kalacaklard›. Öte yandan, sigortal›lar ödedikleri primlerle yaln›zca kendileri için de¤il, bakmakla yükümlü olduklar› aile fertleri (eflleri, çocuklar› ana-babalar›) için de sosyal güvenlik garantisi sa¤lamaktad›rlar. Sigortal›lar ödedikleri primlerle nesil içi ve nesiller aras› bir dayan›flmay› sa¤lamakta, kiflisel sorumluluklar› yan›nda toplumsal sorumluluklar›n› da yerine getirmifl olmaktad›rlar (Yazgan, 1992: 139). ‹flverenler, sigortal› çal›flt›rman›n bir maliyeti ve ücretin vazgeçilmez bir unsuru olarak prim ödeyerek sistemin finansman›na kat›l›rlar. Primler, iflverenin çal›flt›rd›¤› kiflilere ödemekle yükümlü oldu¤u ücretin bir parças›d›r. ‹flverenler, yan›nda çal›flt›rd›klar› kiflilerin ücret maliyetini hesaplarken, sosyal güvenlik ihtiyaçlar›n›n da mutlaka karfl›lanmas› ve kendileri taraf›ndan ödenmesi gereken bir ihtiyaç olarak kabul ederler. Prim, bu ihtiyac› karfl›laman›n bir karfl›l›¤› olarak ücretin içinde yer al›r. Ancak, iflverenin ödedi¤i primler ücret maliyetinin bir unsuru olmakla birlikte çal›flanlar›n verimlili¤ini art›rd›¤› ve düzenli çal›flmas›n› sa¤lad›¤› ölçüde iflverenler için bir yat›r›m anlam›na da (befleri sermaye yat›r›m›) gelmektedir (Dilik, 1991: 217 ve Yazgan, 1991: 141). Gelecek endiflesi tafl›mayan insanlar ifllerine daha ba¤l› ve daha verimli olarak çal›fl›rlar. Öte yandan ifl kazalar› ve meslek hastal›klar› gibi risklerin, sigortal› iflverenin iflyerinde, onun otoritesi ve sorumlulu¤u alt›nda iken gerçekleflmesi dolay›s›yla (do¤rudan sorumluluk ilkesi) iflverenler prim ödemektedirler. Devletin sigortal›lar ve iflverenlerin yan› s›ra prim ödeyerek sosyal sigortalar›n finansman›na kat›lmas›n›n da sebepleri çeflitlidir. Öncelikle sosyal güvenli¤in temel bir insan hakk› olarak kabul edilmesi ve bu hakk›n gereklerini yerine getirme görevinin de devlete verilmifl olmas›, devletin di¤er kamu hizmetlerinin finansman›na kat›lmas› gibi sosyal sigortalar›n da finansman›na kat›lmas›n› zorunlu hâle getirmifltir. Devletin prim ödeyerek finansmana kat›lmas›, sigortal›lar ve iflverenlerin Devletin, çal›flt›rd›¤› kamu görevlileri için sosyal sigortalara prim ödemesi üçüncü taraf olarak de¤il, iflveren olarak prim ödemesidir. ‹flverenlerin çal›flt›rd›¤› sigortal›lar için prim ödemesi befleri sermaye yat›r›m› olarak de¤erlendirilir. Devletin üçüncü taraf olarak prim ödeyerek sosyal sigortalar›n finansman›na kat›lmas›, sigortal›lar ve iflverenlerin prim yükünü azalt›r.
    • 128 Sosyal Güvenlik prim yükünü azalt›r ve prim ödeme e¤ilimlerini yükseltir. Devlet, genel olarak istihdam› teflvik yan›nda kad›nlar, gençler, özürlüler gibi çeflitli gruplar›n istihdam›n› teflvik etmek üzere de prim ödeyerek finansmana kat›l›r. Primleri kimin ödedi¤i kadar, kimlerin ne kadar ödedi¤i de önemlidir. Tarihî geliflim süreci içinde sosyal sigortalar›n ilk y›llar›nda sigortal›lar daha fazla prim öderken, sonraki y›llarda prim yükü yavafl yavafl iflverenlerin üzerine kayd›r›lmaya bafllanm›flt›r. Özellikle II. Dünya Savafl› sonras› dönemde refah devleti anlay›fl› ile sosyal güvenlik alan›nda sa¤lanan geliflmeler büyük ölçüde iflverenlere getirilen ilave yüklerle karfl›lanm›flt›r. Ancak, 1980’li y›llardan itibaren küreselleflme ve artan rekabet prim yükünü sigortal›lar ve iflverenlerden devlet üzerine kayd›rm›fl, devlet ulusal firmalar›n rekabet avantaj›n› korumak için prim yükünü üstlenmeye bafllam›flt›r (Alper, 2009: 58). Devlet, bölgeler aras› dengesizlikleri gidermek, geliflmekte olan bölgelere yat›r›m yap›lmas›n› teflvik etmek üzere de bu bölgelerdeki iflyerlerinde çal›flanlar›n primlerini belirli bir süre tamamen veya büyük ölçüde ödeme yolunu da seçmektedir. Tablo 5.1 Ödeyenlere Göre Sosyal Güvenlik Primleri (%) 2010 ÜLKELER Kaynak: Social Security Programs Throughout The World. www.ssa.gov/policyd oc/ Sigortal› ‹flveren Toplam Fransa 9.8 32.68 42.48 Avusturya 17.2 25.15 42.35 Hollanda 22.5 17.5 40.00 Çin 11 29 40.00 Arjantin 17. 22.7 39.70 ‹talya 9.19 30.17 39.36 Almanya 19.25 19.61 38.86 Belçika 13.07 24.77 37.84 ‹spanya 6.25 31.8 37.33 Hindistan 13.75 22.36 36.11 -- 34.2 34.20 11.55 22.1 33.65 ‹sveç 7 23.43 30.43 ‹ran 7 23 30.00 Brezilya 8 21 29.00 Finlandiya 7.1 20.38 27.48 Japonya 12.3 13.2 25.50 Malezya 11.5 13.75 25.25 3 22 25.00 ‹ngiltere 11. 12.8 23.8 Norveç 7.8 14.1 21.90 Amerika 7.65 8.45 16.10 Pakistan 1 11 12.00 Meksika 1.37 6.85 8.22 Rusya Yunanistan Azarbeycan
    • 129 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› Tablo 5.1 verileri, baz› ülkelerde sigortal›lar ve iflverenler taraf›ndan ödenen sosyal güvenlik primlerinin toplam olarak % 40’lara ulaflt›¤›n›, bu oranlar›n da yine birçok ülkede gelir vergisi oranlar›ndan daha yüksek oldu¤unu göstermektedir. Tablo verileri de¤erlendirirken her ülke ile ilgili verileri aç›klayan özel durumlar› da dikkate almak gerekir, ancak bu flekliyle toplam prim oranlar› konusunda bir kanaat oluflturmak mümkün görünmektedir. Öte yandan Tablo 5.1 verileri, birkaç ülke d›fl›nda, toplam prim yükünün a¤›rl›kl› olarak iflverenler üzerinde oldu¤unu da aç›kça ortaya koymaktad›r. Tabloda yer alan ülkeler içinde yaln›zca Hollanda’da sigortal›lar›n ödedi¤i prim oran› iflverenlerin prim oran›ndan daha yüksektir. Tek Prim-Sigorta Kollar›na Göre Ayr› Prim (Çoklu Prim) Bir ülkede bütün sosyal sigorta kollar› için tek prim al›nabilece¤i gibi her sigorta kolu için ayr› prim al›nmas› (çoklu prim) yoluna da gidilmifl olabilir. Tek prim al›nmas› basit ve kolay anlafl›labilir olmas› yan›nda primlerin hesaplanmas› ve tahsili ile ilgili bürokratik ifllemleri de kolaylaflt›rabilir (Yazgan, 1992: 149). ‹flyerlerinin küçük ve da¤›n›k oldu¤u, çal›flanlar›n önemli bir k›sm›n›n tar›m sektöründe bulundu¤u, sigortal›lar›n e¤itim seviyesinin düflük oldu¤u, kay›t d›fl› çal›flman›n yayg›n oldu¤u ülkelerde veya sektörlerde tek prim uygulamas› sistemin kuruluflu ve iflleyiflini kolaylaflt›r›r. Ancak tek prim al›nmas› hâlinde; sigortal›lardan bir k›sm›n›n kendileri ile ilgili olmayan sosyal sigorta riskleri için de prim ödemek zorunda kalmalar› ve primlerin vergi karakteri güçlenece¤i için prim ödemekten kaç›nma e¤ilimlerinin artmas› gibi sak›ncalar do¤urabilir (Yazgan, 1992: 149-150). Her sigorta kolu için ayr› prim al›nmas› iflletmelerin büyük ve fonksiyonel ifl bölümüne göre teflkilatland›¤›, muhasebe ve kay›t sisteminin geliflmifl oldu¤u, iflgücü içinde ba¤›ml› statüde çal›flanlar›n say›s›n›n fazla oldu¤u ve sigortal›lar›n e¤itim seviyesinin yüksek oldu¤u ülkelerde veya sektörlerde uygulanabilir. En önemli avantaj› primlerin fiyat karakterinin güçlü olmas› dolay›s›yla ödeme e¤iliminin yüksek olmas›, kim hangi sigorta kollar› ile ilgili ise o sigorta kollar› ile ilgili primlerin tahsil edilebilmesidir (Yazgan, 1992: 150). Bir ülkede sosyal sigortalar›n tek primle mi yoksa birden fazla primle mi finanse edilece¤i çok zaman bir tercih konusu olamaz ve zorunluluklar taraf›ndan belirlenir. E¤er bir ülkede sosyal sigorta bütün kollar› ile ayn› anda kurulur ve bütün çal›flanlar yine ayn› anda kapsama al›n›rsa tek prim uygulamas› daha kolayd›r. Ancak, ülkemiz dâhil bir çok ülkede oldu¤u gibi sigorta kollar› farkl› y›llarda kurulmuflsa her yeni sigorta kolu için yeni ve ayr› bir prim belirlemek zorunluluk hâline gelmektedir (Alper, 2009: 59). Nitekim, ülkemizde sanayi ve hizmetler kesiminde ba¤›ml› olarak çal›flanlara yönelik sosyal sigorta kollar› ayr› y›llarda oluflturuldu¤u için her bir sigorta kolu için ayr› prim al›nm›flt›r. Kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar için de benzer durum söz konusudur. Ancak, her sigorta kolu için ayr› prim al›nmas› 9 ayr› sosyal sigorta riski için 9 ayr› prim al›nmas› anlam›na da gelmemektedir. Uygulamada, birbirine yak›n özellikler gösteren sosyal riskler birlefltirilerek prim say›s› azalt›labilmektedir. 2008 y›l›nda yap›lan sosyal güvenlik reformundan sonra Ülkemizde k›sa vadeli sigorta kollar› (ifl kazas› ve meslek hastal›klar›-ikmh, hastal›k ve anal›k) için tek prim, uzun vadeli sigorta kollar› (malullük, yafll›l›k, ölüm) için tek prim ve genel sa¤l›k sigortas› ve iflsizlik sigortas› için de ayr› primler olmak üzere 8 sosyal sigorta riski için 4 ayr› prim al›nmaktad›r. Her sigorta kolu için ayr› prim al›nmas›n›n (çoklu prim uygulamas›) S‹ZDE SIRA avantajlar› sizce nelerdir? ‹flyerlerinin küçük ve da¤›n›k, kay›t d›fl› çal›flman›n yayg›n ve iflgücü içinde ba¤›ms›z çal›flanlar›n oran›n›n yüksek oldu¤u ülke ve sektörlerde tek prim uygulamas› tercih edilir. 3 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U
    • 130 Sosyal Güvenlik Nispi Primler-Mutlak Primler Maktu olarak al›nan primler, basit, kolay anlafl›labilir ve hesaplanabilir olmas› dolay›s›yla daha çok kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlara uygulan›r. Primler, prime esas kazançlarla olan ilgisine göre nispi veya mutlak primler olarak ikiye ayr›l›r (Yazgan, 1992: 142). Nispi prim, sigortal›lar aras›ndaki prim yükünü eflit da¤›tma amac›yla kazanç üzerinden, kazanc›n belirli bir oran› olarak al›nan primdir. Esasen geliri bir aydan di¤erine sürekli ve belirli olan ba¤›ml› çal›flanlara uygulan›r. Bütün kazanç dilimleri için tek ve sabit bir oran esas al›narak uygulanabilece¤i gibi gelir vergisinde oldu¤u gibi de¤iflik gelir basamaklar› için farkl› oranlar da uygulanabilir. Bu farkl› oranlar da gelir yükseldikçe artan veya azalan oranl› olarak belirlenebilir. Nispi primin tek ve sabit oranl› olmas›; anlafl›lmas›n›, hesaplanmas›n› ve tahsilini kolaylaflt›r›c› etki yapar. Artan veya azalan oranl› uygulamas› kay›tl› ekonominin yayg›n ve denetiminin mümkün oldu¤u ülke veya sektörlerde uygulanabilir. Nispi primin artan veya azalan oranl› uygulamas› prim yükünü gelire ba¤l› olarak de¤ifltirdi¤i için gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lama fonksiyonu daha güçlüdür (Yazgan, 1992: 144-145). Mutlak (maktu) prim, sigortal›lar›n kazançlar›n›n belirsiz ve istikrars›z oldu¤u çal›flan gruplar› veya sektörler için uygulan›r. Daha çok kendi ad›na ba¤›ms›z olarak çal›flanlar için uygulanan prim fleklidir. Herkesten geliri ne olursa olsun maktu olarak belirlenen bir prim tahsil edilir. Ancak, maktu primler de her zaman herkes için tek miktar üzerinden belirlenmeyebilir. Gelir ve kazanç farkl›l›klar› dikkate al›narak farkl› gelir veya kazanç basamaklar› oluflturularak, ayn› gelir basama¤›nda bulunanlar için ayn› miktarda maktu prim, farkl› basamaklarda bulananlar için farkl› miktarda belirlenebilir. Ülkemizde kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar için oluflturulan Ba¤-Kur için bafllang›çta 12; daha sonra 24 basamakl› bir gelir tablosu oluflturulmufl, sigortal›n›n bulundu¤u basama¤a göre prim tahsil edilme yoluna gidilmifltir. Gelir basamaklar› kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar› gelirlerine göre s›n›fland›rma konusunda baflar›l› oldu¤u ölçüde mutlak primler nispi prim karekteri kazanmaya bafllar. Safi (Net)-Gayrisafi (Brüt) Primler Safi prim/gayri safi prim oran›, sosyal sigortalar›n finansman kaynaklar›n› ne ölçüde etkin kulland›¤›n›n bir ölçüsüdür. Primler bir baflka aç›dan safi ve gayrisafi primler olarak s›n›fland›r›labilir (Yazgan, 1992: 151). Bu ayr›m sigorta kurumlar›n›n teknik iflleyifli ile ilgilidir ve sosyal sigortalar için oldu¤u gibi özel sigortalar için de geçerlidir. Safi prim, sosyal sigortal›lar›n bütün yükümlülüklerini (ayl›klar, ödenekler ve sa¤l›k harcamalar› gibi) karfl›lama da ihtiyaç duyduklar› geliri sa¤lamak için belirlenen prim miktar›d›r. Ancak, sosyal sigortalar idari bak›mdan oldu¤u kadar mali bak›mdan da özerk kurumlard›r ve yönetim giderlerini de prim gelirlerinden karfl›lamak zorundad›rlar. Safi prime ilaveten sosyal sigortalar›n yönetim giderlerini de karfl›lamak üzere al›nan prime gayrisafi prim denir. Özel sigortalar için gayri safi prim belirlenirken ayr›ca kâr paylar› da ilave edilir. Safi prim-gayrisafi prim ay›r›m› sosyal sigortalar›n etkinli¤i bak›m›ndan önemli bir göstergedir. Toplam prim içinde safi prim/gayrisafi prim oran› ne kadar yüksek ise sistem kaynaklar› o kadar etkin kullan›yor, tersi durumda ise primler israf ediliyor anlam›na gelmektedir. ILO, primlerle sa¤lanan gelirlerin etkin kullanmas› için yönetim giderlerinin toplam prim gelirlerinin % 10’unu aflmamas›n› öngörmüfltür. Ülkemizde SGK için bu oran en fazla % 5 olarak belirlenmifltir. Primlerin Belirlenmesi Sosyal sigorta primlerinin belirlenmesi süreci iki aflamal›d›r. ‹lk aflama teknik hesaplama, ikinci aflama ise her ülke ve toplumun iktisadi, sosyal ve kültürel yap›s› ile politik tercihlerine göre kim, ne kadar prim ödeyecek sorular›na cevap verilen
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› aflamad›r. Primlerin belirlenmesi sürecinde bu iki aflama s›ral› olmay›p iç içe geçer ve birbirini karfl›l›kl› olarak etkiler. Primler prensip olarak, sosyal sigortalar›n bütün giderlerini karfl›layacak seviyede gelir elde edilmesine imkan verecek oran ve miktarda belirlenir. Örnek olarak iflsizlik sigortas›n›n oluflturulmas› ile ilgili süreçten hareketle primlerin belirlenmesi söz konusu ise öncelikle toplam iflsiz say›s›ndan hareketle hangi say›da iflsize, ne kadar süre ile ve ne miktarda ödeme yap›laca¤› belirlenir. ‹flsiz say›s›n›n belirlenmesi objektif veriler üzerinden gerçeklefltirilirken, hangi flartlarda, ne miktarda ve ne kadar süre ile iflsizlik ödene¤i verilece¤i iktisadi, sosyal ve kültürel faktörler dikkate al›narak siyasi tercihlere ba¤l› olarak belirlenebilir. Yine örnekle aç›klamak gerekirse sanayi ve hizmetler kesiminden 10 veya daha fazla iflçi çal›flt›ran iflyerlerinde; kendi istek ve iradeleri d›fl›nda ilgili kanunda belirtilen hâl ve durumlarda (iflverenin iflten ç›karmas›, askerlik, ekonomik kriz sebebiyle iflyerinin kapanmas› vb.) iflsiz kalanlara; iflsiz kalmadan önce prim ödedikleri süreye ba¤l› olarak (en az 2 y›l prim ödeme flart› ile birlikte) 6 ay, 1 y›l veya 1.5 y›la kadar iflsizlik ödene¤i verilmesi; sigortal›ya verilecek ödeneklerin iflsiz kalmadan önceki kazanc›n›n belirli oran› (% 40, 50 veya 60’› gibi) kadar ödeme yap›lmas› kurulacak iflsizlik sigortas›n›n giderlerini belirler. Dikkat edilece¤i gibi, her aflamada farkl› tercihler yap›lmas› söz konusu olabilmektedir. Bu flekilde bulunan maliyete sistemin yönetimi ile ilgili harcamalar da ilave edilerek kurulmas› planlanan iflsizlik sigortas›n›n toplam giderleri hesaplan›r. ‹kinci aflamada; ilk aflamada belirtilen toplam iflsizlik sigortas› giderlerini karfl›layabilmek için; kimlerin, hangi kazançlar›ndan ve ne oranda prim al›naca¤›n›n belirlenmesi gerekir. Bu aflamada yap›lacak hesaplamalara ba¤l› olarak zaman zaman giderlerle ilgili kalemler tekrar gözden geçirilerek ödeneklerin azalt›lmas›, sürenin k›salt›lmas› gibi yeni ayarlamalar yap›l›r. Son noktada sigortal›, iflveren ve e¤er devlet prim ödeyecek ise taraflar›n ne oranda prim ödeyece¤i belirlenir. Bu aflamalarda da objektif verilere ba¤l› de¤iflkenler yan›nda politik tercihler de etkili olur. Primlerin belirlenmesinde toplam prim oran› teknik bir hesaplama sonucu belirlenir ancak kimlerin ne kadar prim ödeyece¤i de bir tercih konusudur. Burada belirleyici faktörler; sigorta kolu oluflturulan sosyal riskin özelli¤i, sigortal›lar›n statüsü ve kazanç seviyesi, iflverenlerin durumu ile devletin niteli¤i gibi unsurlard›r. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar› ile ilgili sigorta kolunun bütün primleri iflverenler taraf›ndan ödenir. Ancak, ifl kollar› ve iflyerleri için, ifl kazas› ve meslek hastal›¤› riskinin ortaya ç›kma ihtimaline göre iflverenlerin farkl› oranlarda prim ödemesi söz konusu olabilir. Bu sigorta kolu için yüksek maliyetli iflkollar› ve iflyerleri yüksek prim öderken (maden iflyerleri ve inflaat gibi), ifl kazas› ve meslek hastal›¤› oran›n›n düflük oldu¤u iflyerleri (büro iflyerleri gibi) düflük prim öderler. E¤er malullük ve yafll›l›k sigortas›nda oldu¤u gibi ilgili sigorta kolunun sa¤layaca¤› menfaatten tamamen veya büyük ölçüde sigortal›n›n kendisi faydalanacak ise sigortal›n›n daha yüksek oranda prim ödemesi beklenir. Prim ödeyen sigortal›n›n yan› s›ra aile fertlerinin ve genel toplum kesimlerinin faydaland›¤› sigorta kollar› için (genel sa¤l›k sigortas› ve aile ödenekleri sigortas› gibi) devletin prim ödemesi ve hatta daha yüksek oranda prim ödeyerek finansmana kat›lmas› beklenir. Bu sigorta kollar› sosyal devletin gelirin yeniden da¤›l›m›n› düflük gelirliler için de¤ifltirme politikas›na en fazla cevap veren sigorta kollar›d›r. Sigortal›lar›n statüsü de primlerin belirlenmesinde tayin edici rol oynar. Kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar genellikle bütün primleri kendileri öderler. Devlet, bu kesimlerin prim yükünü azaltmak üzere katk›da bulunabilir. Ba¤›ml› çal›flanlar için 131 Sosyal sigorta primlerinin belirlenmesi teknik oldu¤u kadar iktisadi ve sosyal faktörlerin yan› s›ra politik tercihlere de ba¤l›d›r. Genel sa¤l›k sigortas› gibi sigortal›lar›n yan› s›ra ailelerinin de faydaland›¤› sigortalar için devletin finansmana kat›lmas› daha kolay savunulabilir.
    • 132 Sosyal Güvenlik Devlet, özürlüler, kad›nlar ve gençler gibi özel olarak korunmas› gereken gruplar›n istihdam›n› teflvik etmek için prim ödeyerek finansmana kat›labilir. sigortal›larla birlikte iflverenleri de prim öder. Ancak, hangisinin daha yüksek oranda prim ödeyece¤i bir tercih konusudur. 1980’li y›llara kadar iflverenler daha yüksek oranda prim öderken, küreselleflme süreci ile artan uluslararas› rekabet dolay›s›yla iflverenin rekabet avantaj›n› korumay› amaçlayan devletler iflveren primlerini düflürme yolunu tercih etmifllerdir (Alper, 2009: 58-59). Devlet, özürlüler, kad›nlar ve gençler gibi özel olarak korunmas› gereken (dezavantajl›) gruplar›n istihdam›n› teflvik etmek üzere bunlar› istihdam edecek iflverenlerin prim yükünün tamam›n› veya büyük bir k›sm›n› üstlenebilir. Benzer flekilde devlet, ilave ve yeni istihdam› teflvik etmek üzere yat›r›mlar›n teflvik edilmesine yönelik politikalar›n›n bir parças› olarak geliflmekte olan bölgelerde sigortal› primlerini tamamen veya büyük ölçüde üstlenebilir. Sosyal sigortalar›n primleri ilk kuruluflunda belirlendikten sonra zaman içinde de¤iflen flartlara göre primler yeniden belirlenebilir. Sistemin dinamizmi de bunu gerektirir. Gelecek dönemlere yönelik projeksiyonlara ba¤l› olarak e¤er sosyal sigortalar›n harcamalar›nda bir art›fl bekleniyorsa (birçok ülkede nüfusun yafllanmas›na ba¤l› olarak emeklilik sigortalar›n›n giderlerinin artmas› gibi) artan harcamalar› karfl›lamak üzere primlerin kademeli olarak art›r›lmas› söz konusu olabilece¤i gibi azalt›lmas› veya prim ödeyenlerin prim oranlar›n›n de¤ifltirilmesi söz konusu olabilir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M 4 Devlet sizce SIRA S‹ZDEhangi gruplar için prim ödeyerek finansmana kat›l›r? daha çok SOSYAL S‹GORTALARIN PR‹M DIfiI GEL‹RLER‹ S O R U D Ü fi Ü N E L temel gelir kayna¤› primler olmakla birlikte, prim d›fl› gelirleri Sosyal sigortalar›n ‹ M de vard›r. Bu gelirler; özellikle fon esas›na göre kurulmufl olan sosyal sigortalar›n fon ve yat›r›mOgelirleri, devlet katk›lar› ile idari ve gecikme cezas› gelirleridir. S R U D‹KKAT Fon ve Yat›r›m Gelirleri D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal sigortalar finansman yöntemi olarak fon biriktirme esas›na göre kurulmufllarsa, gelirlerin elde edilmesi ile harcanmas› aras›nda geçen zaman dilimi için fonSIRA S‹ZDE lar› çeflitli alanlarda de¤erlendirerek yat›r›m gelirleri elde edebilirler. Sosyal sigorta fonlar›n›n çeflitli alanlara yat›r›lmas›na ba¤l› olarak kurumlar faiz, rant, kira ve hatta kar ve kar pay› gibi gelirlere sahip olacaklard›r. Fon gelirlerinin ne kadar AMAÇLARIMIZ önemli olaca¤› sosyal güvenlik fonlar›n›n büyüklü¤üne ve yat›r›mlar›n etkinli¤ine ba¤l› olacakt›r. Ancak, baz› ülkelerde toplam tasarruflar›n % 25-40 aras›nda de¤iflen miktarlara ulaflan fonlar›n (Yazgan, 1981: 88), baz› sosyal sigorta kurumlar› için K ‹ T A P önemli bir gelir kayna¤› olacakt›r. Nitekim 2000 y›l› Haziran ay›nda prim toplamaya bafllayan ve yaln›zca % 4 oran›nda prim toplayan iflsizlik sigortas› fonu Ocak 2012 tarihi E L E V ‹ Z Y O Ntoplam T71.7 milyar gelir elde etmifl, toplam fon geliri de 39 itibar›yla T milyar T’ye ulaflm›flt›r (www.iskur.gov.tr). ‹flsizlik sigortas› gelirleri GSY‹H’n›n % 6.5’ine ulaflm›flt›r. Kuruluflundan itibaren iflsizlik sigortas› fonunun yat›r›m gelirleri prim gelirlerinden daha yüksek olmufltur. ‹NTERNET Devlet Katk›lar› MAKALE Devlet, çal›flt›rd›¤› sigortal›lar için iflveren olarak ödedi¤i primlerin d›fl›nda çeflitli M A K yaparak sosyal sigortalar›n finansman›na do¤rudan veya dolayl› flekillerde katk› A L E flekilde kat›labilir (Dilik, 1992: 235-238 ve Alper, 2009: 62-64). Devletin do¤rudan finansmana katk›s› iki flekilde gerçekleflir. Bunlar:
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› • Sosyal sigorta kurumlar›n›n giderlerinin gelirlerinden fazla olmas› ve aç›k vermesi hâlinde, sistemin garantörü olarak aç›klar›n kapat›lmas› için Hazineden transfer yap›lmas› ve • Sosyal sigortan›n bütünü veya baz› sigorta kollar› için toplam giderlerinin belirli bir miktar›n›n veya yüzdesinin devletçe karfl›lanmas›d›r. Bunlardan ilki flartl› kat›l›md›r. Sistemin finansman a盤› vermesi hâlinde devlet aç›klar› kapatmak üzere katk›da bulunacakt›r. ‹kincisi ise bafltan garanti edilmifl bir katk› fleklidir. Sigortal› ve iflveren primleri ile elde edilen gelirlerin belirli bir yüzdesi veya toplam harcamalar›n belirli bir yüzdesi her y›l devlet taraf›ndan sosyal sigorta kurumlar›na aktar›l›r. Ülkemizde 1992 y›l›ndan itibaren devlet SSK, Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤› için, 2006 y›l›ndan sonra da SGK’n›n finansman aç›klar›n› kapatmak üzere her y›l artan oranda katk›da bulunmaktad›r. Devletin sosyal güvenli¤in finansman›na dolayl› flekilde kat›l›m› da söz konusudur ve birçok ülkede rastlanan ve zorunlu olan kat›l›m flekli de budur (Yazgan, 1992: 156). Bütün ülkelerde sosyal sigortalar›n ilk kurulufluna ait giderler bütçeden bu amaçla ayr›lan tahsisatla gerçeklefltirilir. Özellikle ilk kurulufltaki teflkilatlanma ile ilgili olarak bina ve teçhizat›n temini ile ilgili harcamalar bu kapsamdad›r. E¤er sosyal sigorta kurum personeli memur statüsünde ise bunlar›n maafllar› da bütçeden ödenir ve bu da bir finansmana kat›l›m fleklidir. Devletin sosyal sigortalar›n finansman›na dolayl› kat›l›m›n›n ikinci ve yayg›n flekli sosyal sigorta kurumlar›n›n, di¤er kamu ve özellikle özel sektör kurulufllar›n›n çeflitli ifllemleri için ödemek zorunda oldu¤u vergi, harç ve teminat bedeli gibi çeflitli masraflardan muaf tutulmas› fleklinde gerçekleflir. Sosyal sigorta kurumlar› sat›n ald›klar› mal ve hizmetler, hatta ithal ettikleri mal ve hizmetler için vergi ve harçlardan muaf tutulabilirler. Sigortal›, iflveren ve üçüncü kiflilerle olan iliflkilerde ortaya ç›kan çeflitli idari ve hukuki ifllemlerle ilgili masraflardan da muaf tutulabilirler. Bir di¤er ifade ile devlet sosyal sigorta kurumlar›n›n çeflitli ifllem maliyetlerini (haberleflme, bildirim, yaz›flma, ulafl›m, vb.) üstlenebilirler. 133 Sosyal sigorta kurumlar›n›n finansman aç›klar›n› kapatmak için Hazine’den gelir aktar›lmas› devletin sosyal sigortalar›n finansman›na do¤rudan kat›lma örne¤idir. Sosyal sigorta kurumlar›n›n çeflitli ifllemlerinde vergi ve harç benzeri masraflardan muaf tutulmas› devletin dolayl› flekilde sosyal sigortalar›n finansman›na kat›lmas› anlam›ndad›r. ‹dari Para ve Gecikme Cezalar› Sosyal sigortalar›n ilk kuruluflunda planlanan bir gelir kayna¤› olmamakla birlikte sistemin iflleyifli ile ilgili süreç sosyal sigortalara idari para cezalar› ve zaman›nda ödenmeyen primlere yönelik gecikme cezalar› dolay›s›yla önemli bir gelir kayna¤› sunmaktad›r. Sosyal sigortalar, uzun dönemli, sürekli ve güvenilir bilgi ak›fl› ve kay›t sistemine göre çal›fl›rlar. Bu sebeple kay›tlar›n düzgün, bilgi ak›fl›n›n süreklili¤ini sa¤lamak üzere sistemin iflleyifli ile ilgili taraflara, ço¤unlukla da iflverenlere belirli iflleri, kurumlarca belirlenen flekil flartlar›na uygun olarak ve belirlenen süreler içinde yerine getirmesi yükümlülü¤ü getirilmifltir. Sigortal›lar›n ve iflyerlerinin usulüne uygun flekilde ve yaz›flma kurallar›na uygun olarak kuruma bildirilmesi, ifl kazalar› ve meslek hastal›klar›n›n süresi içinde bildirilmesi gibi ifllemler iflverenler taraf›ndan yerine getirilmek zorundad›r. Sosyal sigorta kurumlar› iflverenlerin bu yükümlülüklerini aksatmamas› için bildirmeme veya geç bildirme hâlinde oldukça yüksek idari para cezalar›na hükmederler. Bu cezalar da ülkemizde oldu¤u gibi sosyal sigorta kurumlar› için önemli bir gelir kayna¤› hâline gelebilir. Primlerin süresi içinde ödenmesi sosyal sigortalar›n ayl›klar› zaman›nda ödemesi ve sa¤l›k harcamalar›n› karfl›layabilmesi için hayati öneme sahiptir. Sosyal sigortalar, iflverenlere ve sigortal›lara primleri süresi içinde ödememeleri hâlinde ge- ‹dari para cezalar›, önceden öngörülmeyen ancak sosyal sigortalar için önemli gelir kaynaklar›ndan biri olabilir.
    • 134 Sosyal Güvenlik cikme cezas› tahakkuk ettirirler. Prim ödememe e¤iliminin yüksek ve yayg›n oldu¤u ölçüde, tahsil edilebilme flart›yla süresinde ödenmeyen primler için tahakkuk ettirilen gecikme cezalar› da sosyal sigortalar için gelir kayna¤›d›r. Di¤er Gelirler Sosyal güvenlik destek primi, sosyal sigortalar›n, sigortal›lara herhangi bir menfaat sa¤lamadan, karfl›l›ks›z olarak sa¤lad›¤› gelir kaynaklar›ndan biridir. SIRA S‹ZDE 5 DÜfiÜNEL‹M Primlerin yans›t›lmas› ile sosyal güvenli¤in sosyal S O R U adaleti sa¤lama ilkesi aras›nda do¤rudan bir iliflki vard›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE Yukar›da say›lan gelirler d›fl›nda da sosyal sigorta kurumlar›n›n gelirleri olabilir. Çeflitli kifli veya kurumlarca sosyal sigortalara yap›lan ba¤›fllar ve yard›mlar bu kapsamda de¤erlendirilebilir. Nitekim, birçok ülke sosyal sigorta mevzuat›nda bu tür ba¤›fl ve yard›mlar için teflvik edici muafiyetler getirmifltir. Sosyal sigortalara, ev, arsa ve iflyeri gibi gayrimenkuller yan›nda, nakdi ba¤›fl ve yard›mlar da yap›labilir. Ba¤›fl ve yard›mlar aras›nda özellikle sa¤l›k kurulufllar›na yönelik cihaz al›m›, araç al›m› ve hizmet binalar›n›n tefrifli gibi yard›mlar da söz konusu olabilir. Sosyal sigortalar, sigortal›lar için yapm›fl olduklar› harcamalar ile ödemelerin bir k›sm›n› bu zarara yol açan kifli veya kurulufllardan tahsil edebilirler. Sigortal›lar›n, ifl kazalar› ve meslek hastal›klar›, hastal›k, malullük ve ölüm gibi tehlikelere maruz kalmas›na kas›tl› davran›fllar› veya kusurlar› dolay›s›yla neden olanlardan sosyal sigorta kurumlar› sigortal›lar için yapm›fl olduklar› harcamalar› tahsil edebilirler. Sigortal›lar için yap›lan sa¤l›k harcamalar› ile kendilerine veya ölümleri hâlinde aile bireylerine yap›lacak ödemelerin peflin sermaye de¤erleri, kusurlu olan kifli ve kurulufllardan tahsil edilebilir. Bu tür gelirler, sosyal sigorta kurumlar›n›n “mal varl›¤›ndaki azalmay›” gidermek üzere tahsil edilen gelirler olarak de¤erlendirilir sosyal sigortalar›n gelir kaynaklar› aras›nda yer al›r. Sosyal sigortalar›n bir di¤er gelir kayna¤›n› çeflitli kifli ve gruplardan karfl›l›ks›z olarak ald›¤› primler olufltur. Nitekim, ülkemizde oldu¤u gibi hâlen sosyal sigorta kurumlar›ndan ayl›k alan ancak tekrar sigortal› say›lmas› gereken bir iflte çal›flanlar›n ayl›klar›n›n kesilmeden çal›flmalar›na izin vermek için al›nan sosyal güvenlik destek primi, karfl›l›ks›z bir primdir. Kurumun ald›¤› bu prime karfl› herhangi bir sosyal güvenlik garantisi sa¤lama yükümlülü¤ü olmad›¤› için Kurum aç›s›ndan bu mal varl›¤›n› art›ran bir gelir kayna¤›d›r. Çok s›k rastlanmamakla birlikte, sosyal sigorta kurumlar› kendi faaliyet alanlar› ile ilgili olarak yapt›klar› dan›flmanl›k ve proje hizmetleri dolay›s›yla ek gelir elde edebilirler. Sosyal sigorta kurumlar› di¤er ülkelerin sosyal sigorta sistemlerinin kuruluflu veya yeniden yap›land›r›lmas› sürecinde verecekleri dan›flmanl›k hizmetleri için hizmet bedeli alabilirler. Son olarak sosyal sigorta kurumlar› sahip olduklar› fiziki yap› ve imkânlardan baz› kamu kurum ve kurulufllar› ile özel sektör kurulufllar› ve kiflileri faydaland›rarak, hizmetten faydalanma bedeli alabilirler ve bu da ilave gelir kayna¤› olabilir. Devletin, üçüncü S‹ZDE olarak prim ödeme d›fl›nda, sosyal sigortalar›n finansman›na do¤SIRA taraf rudan kat›lma flekilleri sizce nelerdir? DÜfiÜNE ‹M PR‹MLER‹N LYANSIMASI Sosyal sigortalarda primlerin belirlenmesi süreci, yaln›zca toplam prim miktar›n›n ve kimlerin neO oranda prim ödeyece¤inin belirlenmesi ile tamamlanmaz. Sosyal poS R U litikan›n ve sosyal güvenli¤in sa¤lamaya çal›flt›¤› adalet duygusu bak›m›ndan gerçekte kimlerin prim yüküne katland›¤›n›n bilinmesi de önemlidir. Primlerin yans›D‹KKA mas›, prim yüküneT kimin veya kimlerin katland›¤› ile ilgilidir. Sistemin kuruluflu esnas›nda prim ödeme yükümlüsü olarak bilinen kifliler, flartlar uygun ise, zaman SIRA S‹ZDE içinde bu yükü baflkalar›na yans›tabilirler. Vergilerde oldu¤u gibi primlerde de yans›ma, gerçek finansman yüküne kimlerin katland›¤›n›n belirlenmesi ile ilgilidir. AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› 135 Sigortal› Primlerinin Yans›mas› Sigortal›lar›n ödemifl olduklar› primleri yans›tmalar› iflgücü içindeki statülerine ba¤l› olarak de¤iflir. Buna göre bir iflverene ba¤l› olarak çal›flan sigortal›lar ile kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flan sigortal›lar›n primleri yans›tmalar› farkl›l›k gösterir. Ba¤›ml› Çal›flanlar ve Primlerin Yans›t›lmas› Bir iflverene ba¤l› olarak çal›flan sigortal›lar, kamu ve özel sektörde hizmet akdi ile çal›flan ücretliler (iflçiler) ve kamu kesiminde maafll› olarak çal›flanlar (memurlar) olmak üzere iki ana gruptan oluflur. Kamu kesiminde memur olarak çal›flanlar›n maafllar›n›n seviyesi ve art›fl oranlar› genellikle bütçe kanunlar› ile belirlendi¤i ve bu süreçte de memurlar›n pazarl›k hakk› olmad›¤› için memurlar›n ödedikleri primleri baflkalar›na yans›tma imkânlar› yoktur. Ancak, özellikle yeni sigorta kollar› oluflturulurken veya mevcut sigorta kollar›n›n prim oranlar› yükseltilirken memurlar›n net maafllar›nda azalma olmas›n› önlemek için yeni prim oran› veya prim art›fl oran› kadar maafllar›nda bir art›fl olursa bu durumda ilave prim yükü iflverenleri (devlet) taraf›ndan üstlenilmifl olur. Ancak bu süreçte memurlar›n bir etkisi yoktur. Son y›llarda ülkemizde de oldu¤u gibi kamu görevlilerinin sendikalar alt›nda örgütlenmeleri ve toplu görüflme veya toplu pazarl›k yapma imkanlar›n›n oldu¤u durumlarda memurlar›n ödedikleri primleri iflverene yans›tma imkânlar› vard›r. Toplu görüflme veya pazarl›k sürecinde memur sendikalar› maafl seviyelerini ve art›fl oranlar›n› belirlerken primlerden kaynaklanan ücret azalmas›n› telafi edecek flekilde art›fl sa¤layabilirlerse primler iflverene yans›t›lm›fl olur. Ba¤›ml› çal›flanlar içinde kamu ve özel sektörde hizmet akdi ile ba¤›ml› olarak ücretli statüsünde çal›flanlar›n ödedikleri primleri iflverenlerine yans›tma ihtimali daha yüksektir. Öncelikle sendikal› iflçiler, e¤er sendikan›n pazarl›k gücü yüksek ise toplu sözleflme sürecinde primleri iflverenlerine yans›tabilirler. Bu her zaman bütün prim yükünün yans›t›lmas› anlam›na gelmeyebilir. Genellikle prim oranlar›n›n yükseltildi¤i veya prime esas kazançlar›n de¤ifltirilmesi dolay›s›yla net ücretin azald›¤› durumlarda, iflçiler bu azalmay› tamamen veya bir ölçüde telafi edecek flekilde ücret art›fl› sa¤layabilirlerse prim yükünü iflverenlerine yans›tm›fl olurlar (Yazgan, 1992: 169). Sendikal› iflçilerin prim yükünü iflverene yans›tma ihtimali kamu iflyerlerinde daha yüksektir. Sendikal› olmayan ancak pazarl›k gücü yüksek olan ba¤›ml› çal›flanlar iflverenle yapt›klar› bireysel ifl sözleflmelerinde net ücret üzerinden anlaflma sa¤layabilirlerse yaln›zca prim yükünü de¤il, vergi yükünü de iflverenlerine yans›tm›fl olurlar (Alper, 2009: 64). Yüksek vas›fl› iflçiler, üst kademe yöneticiler, biliflim uzmanlar› ve çeflitli konularda dan›flmanl›k yapanlar gibi bulunmas› ve ikamesi zor olan çal›flanlar genellikle prim yükünü iflverenlerine yans›t›rlar. ‹flgücü piyasas›nda transfer yoluyla istihdam edilenler de “rekabet d›fl› çal›flan” olman›n avantaj› ile prim yükünü iflverene yans›tabilir. Öte yandan, ücretli çal›flanlar içinde düflük vas›fl›, kolay ikame edilebilen, sendikas›z ve pazarl›k gücü olmayan çal›flanlar›n pazarl›k gücü olmad›¤› veya son derece zay›f oldu¤u için ödedikleri primleri iflverenlerine yans›tmalar› söz konusu de¤ildir. Ba¤›ml› çal›flanlar›n ödedikleri primleri yans›tmalar› konusundaki temel tart›flma alanlar›ndan birini primlerin kaynakta kesilmesi dolay›s›yla primin gerçekte kimin taraf›ndan ödendi¤i ile ilgilidir (Alper, 2009: 64). Buna göre, primler kaynakta kesildi¤i için sigortal›lar ücret hesab›n› ellerine geçen net ücret üzerinden yapar- Pazarl›k gücü yüksek memur sendikalar›, toplu görüflmeler s›ras›nda prim yükünü devlete yans›tabilirler. Kamu iflyerlerinde sendikal› iflçilerin, prim yükünü iflverene yans›tma ihtimalleri daha yüksektir. Ücret pazarl›¤›n› net ücret üzerinden yapan yüksek vas›fl› çal›flanlar ve yöneticiler prim yükünü tamamen iflverene yans›t›rlar. Ba¤›ml› çal›flanlar, primlerin ücret ve maafl üzerinden kaynakta kesilmesi dolay›s›yla prim yükünü fazla hissetmezler.
    • 136 Sosyal Güvenlik lar ve kendi adlar›na ödenen sigortal› primleri onlar› ilgilendirmez. Dolay›s›yla primler onlar için bir yük olarak kabul edilmez. Bütün sigortal› ve iflveren primlerinin iflveren taraf›ndan hesaplan›p, sosyal sigorta kurumlar›na ödendi¤i durumlarda bu durum daha belirgindir. Ancak, bir baflka görüfle göre sigortal›lar›n önemli bir k›sm› brüt-ücret net ücret ay›r›m›n›n fark›ndad›r ve vergi ve primler dolay›s›yla ücretlerinde ne kadarl›k bir azalma oldu¤unun bilincindedir ve flartlar uygun oldu¤unda bu sebeple katland›¤› yükü iflverene yans›tmak ister (Yazgan, 1992: 169). Kendi Ad›na Ba¤›ms›z Çal›flanlar ve Primlerin Yans›t›lmas› Kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar›n prim yüklerini yans›tmalar› ürettikleri mal ve hizmetin talep elastikiyetine ba¤l› olarak de¤iflir. Kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar, çal›flma statüsü ve gelir seviyesi bak›m›ndan iflgücü içinde en heterojen (birbirine benzemeyen, ortak özellikleri az olan) grubu oluflturur. Bu farkl›l›k ve çeflitlili¤e ba¤l› olarak da primleri yans›tma imkan ve ihtimali farkl›l›k gösterir. Öncelikle, kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar bütün sigorta primlerini kendileri öderler ve toplam prim yükü ba¤›ml› çal›flanlardan daha yüksektir. Prim oran›n›n yüksekli¤i yan›nda ba¤›ms›z çal›flanlar primlerini bizzat kendileri ödedikleri için prim yükünü, primleri kaynakta kesilen ba¤›ml› çal›flanlara göre daha fazla hissederler (Alper, 2009: 65). Bunun bir istisnas›, çiftçilerde oldu¤u gibi sigorta priminin ürün sat›fl bedeli üzerinden stopaj yoluyla al›nd›¤› hallerdir. Kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar›n primleri yans›tmalar› yapt›klar› iflle yak›ndan ilgilidir. E¤er bir mal ve hizmet üretimi gerçeklefltiriyorlar ise ürettikleri mal ve hizmetin perakende fiyat›n› belirlerken primler için katland›klar› maliyeti mal ve hizmetin fiyat›na yans›tabiliyorlarsa prim yükünü o mal ve hizmetin tüketicisine yans›tm›fl olurlar. Ancak bu mal ve hizmetin piyasas› ve talep elastikiyeti ile yak›ndan ilgilidir. E¤er ayn› mal ve hizmeti üreten rakip üreticiler var ise ve ürün fiyat elastikiyeti çok yüksek ise prim yükü dolay›s›yla art›r›lan mal ve hizmet fiyat›n›n yüksekli¤i tüketicileri bu mal ve hizmetten vazgeçiriyorsa prim yükü üreticinin üzerinde kal›r. Tersi bir durum söz konusu ise, yani mal ve hizmetin fiyat› ne olursa olsun tüketiciler sat›n almak zorunda ise prim yükü rahatl›kla o mal ve hizmeti kullanan tüketici üzerine yans›t›lm›fl olur. Bu yans›tma her zaman bire bir olmay›p, belirli bir oran›n yans›t›lmas› fleklinde de olabilir. Ba¤›ms›z çal›flan kifli mal ve hizmet üreten de¤il ancak ticaretini yapan arac› kifli statüsünde ise de benzer durum söz konusudur. Ticaretini yapt›¤› mal ve hizmetin piyasas›na ve tüketici talep elastikiyetine ba¤l› olarak primleri tüketicilere tamamen veya bir ölçüde yans›tabilir. Bunun d›fl›nda bütün yükü kendisi üstlenmifl olur. Ba¤›ms›z çal›flanlar›n ödemifl oldu¤u primler vergiden muaf tutulursa ödenen prim vergi matrah›ndan düflüldü¤ü ölçüde prim yükü devlete yans›t›lm›fl olur. Özellikle, yat›r›m ve istihdam teflviki politikalar›n›n bir parças› olarak primlerin tamam›n›n veya bir k›sm›n›n devlet taraf›ndan üstlenildi¤i hâllerde ba¤›ms›z çal›flanlar›n prim yükü devlete yans›t›lm›fl olur (Alper, 2009: 66) ‹flveren Primlerinin Yans›t›lmas› ‹flverenlerin daha yüksek oranda prim ödemeleri, prim yüküne katland›klar› anlam›na gelmez. Birçok ülkede sosyal sigorta primleri a¤›rl›kl› olarak iflveren üzerindedir ve iflverenler daha yüksek oranlarda prim öderler (bak›n›z tablo 5.1). ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar› sigortas› gibi sigorta kollar›n›n primleri de tamamen iflverenler taraf›ndan ödenir. Ancak bu durum, gerçekte iflverenlerin ödedikleri primlerin yüküne tamamen katland›klar› anlam›na da gelmez. ‹flverenler, sosyal sigorta primlerini ücretin bir parças› ve emek maliyeti olarak kabul ederler ve kar marjlar›n›n azalmamas› için ödenmemesi ve kaç›n›lmas› gere-
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› ken bir yük olarak mümkünse tüketicilere, çal›flanlara ve girdi temin edenlere yans›tmak isterler (Yazgan, 1992: 170-172; Dilik, 1991: 223-230 ve Alper, 2009: 65-67). Sigortal›larla karfl›laflt›r›ld›¤› zaman iflverenlerin primleri yans›tma potansiyeli daha yüksektir. Ancak, iflverenler için de primlerin yans›t›lmas› belirli flartlara ba¤l›d›r. ‹flverenler, öncelikle prim yükünü ürettikleri mal ve hizmetlerin fiyatlar› üzerinden tüketicilere yans›tmak isterler. ‹flverenlerin, prim yükünü dolayl› bir vergi gibi görmeleri fiyatlar› kullanarak prim yükünü yans›tma isteklerinin gerekçesini oluflturur. Ancak iflverenlerin prim yükünü yans›tabilme potansiyeli, ürettikleri mal ve hizmetin iç ve d›fl piyasalardaki rekabet flartlar› ile tüketici talep elastikiyetine ba¤l› olarak de¤iflir. Talep elastikiyeti s›f›r olan mal ve hizmetlerde yans›tma tamamen, di¤er hâllerde k›smen gerçekleflir. ‹flverenler, fiyatlar› art›rma imkânlar› yok veya s›n›rl› ise prim yükünü faktör fiyatlar›n› düflürerek gerçeklefltirmek isterler (Dilik, 1991: 224). Bu durumda iflverenler üretim sürecinde kulland›klar› girdileri daha düflük maliyetlerle temin etmeye çal›fl›rlar. Ancak bu da faktör piyasas›n›n flartlar›na ba¤l›d›r. Kabul etmek gerekir ki küreselleflme sürecine ba¤l› olarak ithalata yönelik serbestlefltirme uygulamalar› bir çok iflveren için girdi maliyetlerini önemli ölçüde azaltma imkân› vermifltir. ‹flverenler, prim maliyetlerini ücretleri düflürerek çal›flanlara yans›tabilirler. Ücret seviyesini prim ve vergi giderlerini de dikkate alarak düflük belirleyebilirler. Ancak bu çal›flanlar›n vas›f ve niteli¤ine göre de¤iflir. Düflük vas›fl› ve kolay ikame edilen ve sendikas›z çal›flanlar için prim yükü kolayl›kla çal›flanlara yans›tabilir. Kay›t d›fl› çal›flman›n yayg›n oldu¤u ülkelerde, sigortal› primlerinin yan› s›ra iflverenlerin ödemesi gereken prim yükü tamamen sigortal›lara yans›t›labilir. Sigortal›lar› hiç bildirmeme, kay›t d›fl›-kaçak çal›flt›rma iflveren için hiç prim ödememe anlam›na gelmektedir. Sosyal güvenlik kapsam› d›fl›nda kalma dolay›s›yla bütün yük sigortal›n›n üzerindedir (Alper, 2009: 66). Benzer flekilde sigortal› sosyal sigorta kurumlar›na bildirilmifl olmakla birlikte gün olarak eksik bildiriliyor veya prime esas kazançlar› düflük gösteriliyorsa sigortal› primlerinin yan› s›ra iflveren primleri de bu ölçüde sigortal›ya yans›t›lm›fl olmaktad›r. Ülkemizde hizmet akdi ile çal›flan sigortal›lar bak›m›ndan kay›t d›fl› çal›flman›n % 40’lar civar›nda olmas›, sigortal›lar›n % 60’›ndan fazlas›n›n prime esas kazançlar›n›n asgari ücret düzeyinden bildirilmesi bu tür yans›tmaya yayg›n bir örnektir. Sigortal›lar›n kaçak olarak çal›flt›r›lmalar› her zaman iflveren zorlamas› ile gerçekleflmez. Zaman zaman sigortal›lar da ellerine geçen net ücretin daha yüksek olmas› için veya eflinden sosyal güvenlik garantisi var ise bundan mahrum olmamak için kay›t d›fl› çal›flmak isteyebilirler. Kocas›ndan dul ayl›¤› alan kad›nlar, anne-babalar›n›n ölümüne ba¤l› ölüm ayl›¤› alan çocuklar ile iste¤e ba¤l› sigortal› olanlar kendileri gönüllü olarak sigortas›z çal›flmak isteyebilirler. Bu da prim yükünü gönüllü olarak üstlenmeleri anlam›na gelir. 137 ‹flverenlerin ödedikleri primlerin yükünü baflkalar›na yans›tma imkân› sigortal›lardan daha fazlad›r. Sigortal›lar›n sigortas›z (kay›td›fl›-kaçak) olarak çal›flt›r›lmas› prim yükünün tamamen sigortal› üzerine yans›t›lmas›, çal›flan›n sosyal güvenliksiz kalmas› demektir. Devlet Primlerinin Yans›mas› Devletin sosyal sigorta kurumlar›na prim ödeyerek kat›lmas› hâlinde bu primlerin yüküne kimlerin katland›¤›, prim yükünün gerçekte kimin üzerinde oldu¤u sosyal adaletin sa¤lanmas› bak›m›ndan önemlidir. Devlet taraf›ndan ödenen primlerin yükünün kimde oldu¤u, devletin prim katk›s›n› hangi gelir kaynaklar›ndan sa¤lad›¤› ile yak›ndan ilgilidir (Yazgan, 1992: 173-175). E¤er devlet, sosyal sigorta primlerini genel vergi gelirlerinden karfl›l›yorsa, sigortal›lar da dâhil olmak üzere herkes ödedi¤i vergi oran›nda sosyal sigortalar›n finansman›na kat›lm›fl olur. Bu noktada vergilerin yap›s› ve a¤›rl›kl› olarak kimler ta- Vergi gelirlerinin kimlerden elde edildi¤i, devlet primlerinin yüküne kimlerin katland›¤›n› belirler.
    • 138 Sosyal Güvenlik Vergi gelirleri içinde dolayl› vergilerin a¤›rl›kl› oldu¤u ülkelerde devlet primlerinin yükü genifl toplum kesimlerinin üzerindedir. SIRA S‹ZDE 6 DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Giderleri bir y›ldan di¤erine istikrarl› olan sosyal sigorta kollar› için genellikle MAKALE da¤›t›m yöntemi tercih edilir. raf›ndan ödendi¤i önemli hâle gelmektedir. E¤er ülkenin toplam vergi gelirleri içinde, düflük gelirle ba¤›ml› olarak çal›flanlar›n ödedi¤i vergiler daha yüksek ise sosyal sigorta sistemi, sigortal›lar›n kendi ödedikleri primler d›fl›nda yine düflük gelirliler taraf›ndan finanse ediliyor demektir. Bu durum, devletin sosyal devlet olma niteli¤ini ve devletin finansmana kat›lmas›n›n sosyal boyutunu zay›flat›r. Vergi gelirleri içinde çeflitli mal ve hizmetlerin fiyatlar› üzerinden al›nan vergi gelirleri a¤›rl›kl› ise prim yükünün kimin üzerinde oldu¤u, bu mal ve hizmetlerin neler oldu¤u ve kimin tüketti¤ine ba¤l› olarak de¤iflecektir. Yüksek gelirlilerin tüketti¤i “lüks tüketim” olarak adland›r›lan mal ve hizmetler üzerinden al›nan vergilerin a¤›rl›kl› oldu¤u durumda devletin prim ödeyerek finansmana kat›lmas› yüksek gelirlilerden düflük gelirlilere sosyal sigortalar arac›l›¤› ile gelir transferi anlam›na gelir. Ayn› durum lüks mal ve hizmet ithalat›ndan al›nan vergiler için de söz konusudur. Ancak, dolayl› vergilerin ald›¤› mal ve hizmetler genifl toplum kesimlerinin tüketti¤i, zorunlu ihtiyaç maddelerinden al›n›yor ise (elektrik, su, do¤al gaz, iletiflim, ulaflt›rma, petrol ürünleri, ilaç, ekmek, vb.) bu durumda sosyal sigortalar›n finansman› düflük gelirlilere aktar›lm›flt›r. Devlet primleri dolay›s›yla ortaya ç›kan prim yükü düflük gelirliler üzerine yans›t›lm›flt›r. ‹ster dolayl› isterse do¤rudan vergiler söz konusu olsun, devletin ödedi¤i primlerin veya finansman katk›s›n›n gerçek yükünün kimler üzerinde oldu¤unun belirlenmesi her zaman kolay de¤ildir (Alper, 2009: 67). ‹flverenler sizce hangi hallerde ödedikleri primlerin yükünü çal›flt›rd›klar› sigortal›lar›n SIRA S‹ZDE üzerine yans›t›rlar? DÜ ÜNEL‹M SOSYAL fiS‹GORTALARIN F‹NANSMAN YÖNTEMLER‹ Hangi Finansman Yöntemi, Niçin Tercih Edilir? S O R U Sosyal sigortalarda gelirler ile giderler aras›ndaki ifllem dengesinin sa¤lanmas›nda farkl› finansman yöntemleri (metodlar›) benimsenebilir. ‹ki temel finansman yönD‹KKAT temi vard›r: Fon yöntemi ve da¤›t›m yöntemi. Bu iki yöntem farkl›laflt›r›larak karma say›labilecek yöntemler de gelifltirilebilir (Yazgan, 1992: 158). Hangi yöntem tercih SIRA sosyal edilirse edilsin, S‹ZDE sigortalar mutlaka bu yöntemlerden birini tercih etmek zorundad›r (Richardson, 1970: 61). Finansman yönteminin seçilmesi, aktüeryal hesap dengesinin sa¤lanmas› bak›m›ndan zorunlu bir ifllem olmakla birlikte sosyal sigorAMAÇLARIMIZ ta sisteminin dayan›flma felsefesini de belirler. Fon sisteminin seçilmesi, her kufla¤›n kendi sosyal güvenli¤ini kendisinin karfl›lamas› (nesil içi dayan›flmay›), da¤›t›m sisteminin benimsenmesi ise bugün çal›flanlar›n bugün ihtiyac› olanlar›n sosyal K ‹ T A P güvenli¤ini sa¤lamas› (nesiller aras› dayan›flma) anlam›na gelmektedir. Sosyal sigortalar›n finansman yöntemi olarak hangi finansman yönteminin tercih edilece¤ini; ‹ Z Y O N TELEV • Sosyal sigorta kapsam›na al›nacak tehlikelerin özellikleri, • Ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel yap› özellikleri ile siyasi yap›s›, • Sosyal sigortalar›n kurulma tarihi ve ilk kurulufl y›llar› özellikleri, ‹ N iktidar›n • Siyasi T E R N E T tercihleri gibi faktörler belirler. Çok genel olarak belirtmek gerekirse ilgili sigorta kolu ile ilgili riskler bir y›ldan di¤erine büyük dalgalanmalar göstermiyor ve sigorta kolu ile ilMAKALE gili harcamalar küçük sapmalarla düzenli flekilde hesaplanabiliyor ise da¤›t›m yöntemi benimsenebilir (Richardson, 1970: 61 ve Yazgan, 1992: 158). ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar› ve anal›k gibi k›sa vadeli sigorta kollar›n›n harcamalar› genellikle bir
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› y›ldan di¤erine istikrarl›d›r ve da¤›t›m yöntemi ile finanse edilebilir. Ancak, bir y›ldan di¤erine harcamalar›n de¤iflti¤i sigorta kollar›nda fon yöntemini benimsemek daha isabetlidir ve hatta bazen zorunluluktur. Bu aç›dan iflsizlik sigortas› çok öne ç›kan bir sigorta koludur ve fon yöntemi ile finanse edilmesi bir zorunluluktur. Genel sa¤l›k sigortas› gibi nüfusun tamam›n› kapsayan, sosyal güvenlik ihtiyac›n›n kayna¤›n› oluflturan hastal›k riskinin herkes için ayn› derecede geçerli ve temel bir insan hakk› olarak kabul edilmifl olmas› dolay›s›yla finansman yöntemi olarak da¤›t›m yöntemi daha çok tercih edilir. Genel sa¤l›k sigortas› için da¤›t›m yönteminin benimsenmesi, bugün çal›flan ve geliri olan neslin, bugün hastalanan ve giderlerini karfl›layamayan insanlar›n sosyal güvenlik garantisini nesil içi bir dayan›flma ile sa¤lamas› anlam›na gelir. E¤er sosyal güvenlik tehlikesi herkesi de¤il de belirli bir nüfus veya çal›flan kesimi ilgilendiriyor ise bu takdirde o grubun kendi sosyal güvenli¤ini kendisinin sa¤lamas› tercih edilir ve fon yöntemi öne ç›kar. Yafll›l›k, malullük ve ölüm sigortas› gibi sigorta kollar› uzun vadeli tehlikelerle ilgili oldu¤u ve önceden öngörülebildi¤i için, kiflilerin basiretli davranarak kendi sosyal güvenliklerini kendileri sa¤lamas› tercih edilir. Bu bak›mdan bu sigorta kollar› için fon yöntemi daha çok benimsenen bir finansman yöntemidir. Ancak, bir ülke sosyal güvenlik sistemini çok geç y›llarda kurmufl ise sigortan›n ilk kuruldu¤u y›llarda belirli yafl›n üzerinde olanlar›n kendi sosyal güvenlik ihtiyaçlar›n› karfl›layacak tasarrufu yapmak için yeterli zamanlar› olmad›¤› düflüncesi ile da¤›t›m yöntemi de benimsenebilir. Siyasi iktidarlar, bir sosyal sigorta sisteminin k›sa dönemde ilgili sigorta kolu ile ilgili koruma garantisi sa¤lamas›n› tercih ederler ise da¤›t›m yöntemi benimsenir. E¤er bir yafll›l›k sigortas› fon esas›na göre kurulursa ilk emekli ayl›klar› 25-30 y›l sonra ba¤lanabilecektir. E¤er siyasi iktidar sistemin bu kadar gecikmesine raz› olmaz ise da¤›t›m yöntemine göre finanse edilen ve k›sa sürede ayl›k ba¤layan bir sistemin kurulmas›n› tercih eder. Politik aç›dan daha tercih edilebilir bir durumdur. 139 Siyasi iktidarlar, yöntem k›sa sürede sosyal güvenlik garantisi sa¤lamaya bafllad›¤› için da¤›t›m yöntemi ile finansman› daha çok tercih ederler. Da¤›t›m Yöntemi (Y›l› Y›l›na Finansman Yöntemi) Y›l› y›l›na finansman yöntemi (pay as you go) olarak da bilinen bu yöntem, en basit tarifi ile “sosyal sigortalar›n sigorta ve yönetim giderlerinden oluflan k›sa dönem (bu süre genel olarak bir y›ld›r) toplam giderlerinin, ayn› y›l içinde elde edilen gelirlerle karfl›lanmas›n› sa¤layan yöntemdir” (Yazgan, 1992: 159. Dilik, 1991: 247 ve Alper, 2009: 68). Da¤›t›m yöntemi genellikle, harcamalar› bir y›ldan di¤erine büyük dalgalanmalar göstermeyen k›sa vadeli sosyal sigorta risklerinin (hastal›k, ifl kazalar›, anal›k, malullük gibi) finansman yöntemi olarak tercih edilir. Da¤›t›m sistemi, k›sa dönemli gelirler ile k›sa dönemli giderleri karfl›lama esas›na dayand›¤› için aktüeryal hesaplar›n çok isabetli flekilde yap›lm›fl olmas› gerekir. Ancak, ne kadar isabetli yap›l›rsa yap›ls›n, sosyal risklerin özelli¤i gere¤i bir y›ldan di¤erine risklerin meydana gelme ihtimallerinde ve buna ba¤l› olarak da harcamalarda dalgalanmalar meydana gelebilir. Herhangi bir hesap dönemi içinde harcamalar›n önceden hesaplanmayan flekilde artmas› hâlinde (Domuz gribi benzeri salg›n hastal›klar›n ortaya ç›kmas›, genifl toplum kesimlerini etkileyen deprem, su bask›n› gibi do¤al afetlerin meydana gelmesi gibi) sosyal sigortalar›n gelirlerini y›l içinde bu ola¤anüstü harcama art›fl›n› karfl›layacak flekilde art›rmak mümkün de¤ildir. Bu durumda, beklenmeyen harcama art›fllar›n› karfl›layacak küçük, yedek, ihtiyat fonlar›n›n oluflturulmas› kaç›n›lmazd›r ve sigorta kolunun primleri hesaplan›rken bu yedek fonlar›n oluflturulmas›na imkân verecek seviyede belirlenmesine özen gösterilir. Ancak, bu durumda oluflturulan fonlar›n orta ve uzun dönemde Da¤›t›m yöntemine finanse edilen sigorta kollar›nda, salg›n hastal›klar ve deprem gibi do¤al afetler dolay›s›yla ortaya ç›kabilecek beklenmeyen gider art›fllar›n› karfl›lamak için yedek fonlar oluflturulabilir.
    • 140 Sosyal Güvenlik Sa¤l›k harcamalar›n›n artmas›, prim oranlar›n› yükseltir. SIRA S‹ZDE 7 sosyal sigortalara ilave gelir sa¤lama veya iktisadi kalk›nmaya destek olma gibi amaçlar beklenmez (Yazgan, 1992: 159). Da¤›t›m yönteminde, yukar›da say›lan sebeplerle yedek fonlar›n oluflturulmas› finansman yönteminin niteli¤ini de¤ifltirmez. Da¤›t›m yönteminde zaman içinde prim oranlar›n›n ve prime esas kazançlar›n de¤ifltirilmesi, yeniden belirlenmesi gerekebilir. Ortalama hayat ümidinin uzamas›na ba¤l› olarak sa¤l›k harcamalar›n›n artmas›, sanayileflmeye ba¤l› olarak ifl kazalar›n›n say›s›n›n artmas› gibi durumlarda ortaya ç›kan harcama art›fl›n› karfl›lamak için prim oranlar› yükseltilir. Ancak, ortalama hayat standard›n›n iyileflmesine ba¤l› olarak sa¤l›k harcamalar›n›n azalmas› veya ifl kazalar› ve meslek hastal›klar›n›n düflmesi veya do¤um oranlar›n›n düflmesine ba¤l› olarak anal›k sigortas› harcamalar›n›n azalmas› gibi sebeplerle sigorta giderlerinde bir azalma söz konusu olursa bu takdirde de primlerin azalt›lmas› mümkündür. Prim oranlar›n›n yeniden hesaplanmas›n› gerektiren durumlara, aile yap›s›n›n ve ba¤›ml›l›k oranlar›n›n de¤iflmesi, iflgücü yap›s›n›n de¤iflmesi gibi faktörler de eklenebilir. Sosyal sigortalar›n finansman yöntemi olarak da¤›t›m yönteminin benimsenmesinin olumlu yönleri (avantajlar›) vard›r. Bunlar (Yazgan, 1992: 159-160; Alper, 2009: 69; Ar›c›, 1992: 120): • Farkl› nesiller aras›nda sosyal dayan›flman›n sa¤lanmas›na yönelik olarak gençlerden yafll›lara, çal›flan ve geliri olanlardan olmayanlara do¤ru gelir transferi sa¤layarak sosyal güvenli¤in gelirin yeniden da¤›l›m› amac›na hizmet eder. • Basit ve herkes taraf›ndan kolay anlafl›labilir bir iflleyifl sistemi vard›r. • Fon yönteminin uygulanmas› halinde ihtiyaç duyulan ayr›nt›l› muhasebe kay›tlar›na ve bürokratik ifllemlere gerek duyulmaz. Sistemin iflletilme maliyetleri daha düflüktür. • Sigorta kolu oluflturulduktan k›sa bir süre sonra sosyal güvenlik garantisi sa¤lamaya bafllar. Bu özelli¤i dolay›s›yla siyasi iktidarlar taraf›ndan daha çok tercih edilen bir yöntemdir. • Aktüeryal hesaplar sa¤l›kl› flekilde yap›l›rsa, birkaç y›ll›k süre içinde gelir ve giderlerle ilgili büyüklükler belli olaca¤› için sigortal›lardan gereksiz ve karfl›l›¤› olmayan prim al›nmas› söz konusu olmaz. Yukar›da belirtilen olumlu yönlerine karfl›, da¤›t›m yönteminin olumsuz yönleri de vard›r. Bunlar: • Hastal›k, ifl kazalar› ve iflsizlik gibi risklerde k›sa dönemde meydana gelen dalgalanmalar›n yarataca¤› maliyet art›fl›n› karfl›lamak için primleri k›sa dönemde yükseltme ve gelirleri art›rma imkân› yoktur. • Uzun vadeli sigorta kollar› için finansman yöntemi olarak kullan›lmas› hâlinde, nüfusun yafllanmas› gibi demografik faktörlerdeki de¤iflme dolay›s›yla gelecek nesillerin prim yükü artar. • Ödenen primlerle sa¤lanan haklar aras›ndaki iliflki zay›f olaca¤› için uzun dönemde sigortal›lar prim ödemekten kaç›n›rlarken, ayl›k ve gelir alanlar ise ayl›k ve gelir art›fl taleplerini yüksek tutarlar. • Siyasi iktidarlar›n müdahalelerine aç›k bir yöntemdir. • Fon yöntemi ile finansman›n sa¤lad›¤› avantajlardan faydalan›lamaz. • ‹flsizlik sigortas› gibi mutlaka fon yöntemine göre finanse edilmesi gereken sigorta kollar› için uygun de¤ildir. Sizce hangi SIRA S‹ZDE sigorta kollar›n›n finansman yöntemi olarak da¤›t›m yöntemi tercih edilir? DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› 141 Fon Yöntemi Kapitalizasyon (capital accumulation), fon biriktirme, fonlama veya k›saca fon yöntemi olarak da bilinen bu yöntem; sosyal sigortalar›n uzun dönemde elde edilen gelirlerle uzun dönemli giderlerinin karfl›lanmas› esas›na dayan›r. Bu finansman yöntemi, bugün çal›flan, geliri olan ve prim ödeyen neslin, kendi gelece¤ini garanti alt›na almas› ilkesi üzerine kurulmufltur. Fon biriktirme yöntemi kendi içinde; • Bireysel (ferdi) fon biriktirme yöntemi ve • Toplu (kolektif) fon biriktirme yöntemi olmak üzere ikiye ayr›l›r (Yazgan, 1992: 161). E¤er sigortal›lar, kendi adlar›na aç›lan bir hesaba prim ödüyor ve gelecekte de kendilerine ödenecek gelirlerin veya verilecek hizmetlerin finansman› bu hesapta biriken fonlardan karfl›lan›yorsa bireysel fon biriktirme yöntemi söz konusudur. Toplu fon biriktirme yönteminde ise herkesten gelir ve kazanc› dikkate al›narak toplanan primlerle oluflturulan fonlardan, flartlar yerine gelince herkese belirli flartlarda yap›lan ödemeler veya sa¤lanan hizmetler finanse edilir. Bireysel fon yönteminde, herkesin ödedi¤i primler kendi hesab›nda birikir ve sigortal›lar ayl›k ba¤lanmas› söz konusu oldu¤u zaman ne kadar ayl›k alaca¤›n› bilirler. Bu yöntemde primlerin fiyat-bedel ve karfl›l›k olma özelli¤i çok güçlüdür. Ödenen primlerle sa¤lanan menfaatler aras›nda do¤rudan bire bir iliflki vard›r. Yöntem bu flekli ile özel sigortalara çok benzer (Yazgan, 1992: 161). Bireysel fon biriktirme yöntemi herkes için ayr› prim belirlenmesine imkan verir. Ancak, sistem sosyal güvenli¤in özünü oluflturan sosyal dayan›flma ilkesini göz ard› eder. Nesil içi gelir transferine imkan vermez. Toplu fon biriktirme yöntemi, kiflisel farkl›l›klar› dikkate almaks›z›n herkesten al›nan primlerle ihtiyac› olan herkese sosyal güvenlik garantisi sa¤lar. Gerek primlerin tahsilinde gerekse ayl›klar›n belirlenmesinde alt ve üst s›n›rlar uygulayarak, bireysel fon biriktirme yönteminin aksine, sosyal güvenli¤in sosyal dayan›flma ilkesini hayata geçirir. Yüksek gelirlilerden al›nan yüksek primlerle oluflturulan fonlardan, düflük gelirli olan ve düflük prim ödeyenlere ödenen yüksek ayl›klarla nesil içi gelirin yeniden da¤›l›m›n›n gerçekleflmesine imkan verir ve sistemin sosyal vasf›n› güçlendirir (Yazgan, 2009: 161). Uygulamada, bireysel fon yöntemi, özel sigortalara çok benzedi¤i, sosyal sigortalar›n sosyal dayan›flmay› sa¤lama ilkesini göz ard› etti¤i gerekçesiyle çok benimsenen bir yöntem de¤ildir. Baz› sigorta kollar› için fon yönteminin uygulanmas› kaç›n›lmazd›r. Örne¤in, iflsizlik sigortas›, iflsizlik riskinin bir dönemden di¤erine dalgalanmalar göstermesi dolay›s›yla mutlaka fon biriktirme yöntemi ile finanse edilir. Uzun vadeli sigorta kollar› için fon yöntemi kolayl›kla tercih edilebilir. Söz konusu tehlikeler uzun dönemli oldu¤u, bireylerin gelecek dönemlerle ilgili tehlikelerin fark›nda olmas› ve yeterli tasarrufu yapabilecekleri zamanlar›n›n olmas› dolay›s›yla malullük, yafll›l›k ve ölüm gibi uzun dönemli tehlikeler için fon biriktirme yöntemi tercih edilebilir. Ancak, k›sa sürede sistemden ayl›k ba¤lamak isteyen ülkeler ayn› sigorta kollar› için da¤›t›m yöntemini de benimseyebilirler. K›sa dönemli sosyal güvenlik tehlikeleri için (ifl kazalar›, hastal›k, anal›k) fon yöntemi uygulanamaz. Ancak, bir önceki bafll›kta vurguland›¤› gibi, bu sigorta kollar› ile ilgili olarak bir y›ldan di¤erine harcamalarda art›fl yaratacak dalgalanmalar dikkate al›narak “k›smi fon yöntemi” olarak da adland›r›labilen, küçük fonlara imkân veren karma finansman yöntemleri kullan›l›r. Sigortal›lar kendi adlar›na aç›lan hesaplara prim ödüyor, ayl›klar›n› da bu hesapta biriken fonlardan al›yorlar ise bireysel fon yöntemi geçerlidir. Bireysel fon biriktirme yöntemi, sosyal güvenli¤in sosyal dayan›flma ilkesine zarar verir. ‹flsizlik sigortas› gibi, gelirleri bir y›ldan di¤erine dalgalanmalar gösteren sigorta kollar› fon yöntemi ile finanse edilir.
    • 142 Sosyal Güvenlik Fon yöntemi, tasarruf e¤ilimi düflük, sermaye birikimi yetersiz geliflmekte olan ülkeler için önemli fonlar sa¤lar. Finansman yöntemi olarak fon yönteminin benimsenmesinin olumlu yönleri afla¤›daki bafll›klarda toplanabilir (ILO, 1984: 112; Yazgan,1992: 162; Dilik, 1991: 248 ve Alper, 2009: 248; Ar›c›, 1999: 122): • Sigortal›lar, ödedikleri primlerin gelecekte kendi sosyal güvenlik ihtiyaçlar›n›n karfl›lanmas›nda kullan›laca¤›n› bildikleri için sistemi kolay benimserler, prim ödeme konusunda daha istekli davran›rlar. • Sistem bafllang›çta yüksek primlerle çal›flmas›na ra¤men, zaman içinde fon gelirlerinin artmas› ile prim oranlar› düfler. • Sigortal›lar ödedikleri primlere ilaveten fon gelirleri ile birlikte daha yüksek bir sosyal güvenlik garantisine kavuflurlar. • Özellikle ferdi fon yönteminde hesaplar bireyler üzerinden yürütüldü¤ü için siyasi iktidarlar›n sistemin iflleyifline müdahaleleri s›n›rl› kal›r. • Ödenen primlerle sa¤lanan menfaatler aras›nda güçlü bir iliflki oldu¤u için daha fazla prim ödeyerek daha yüksek sosyal güvenlik garantisi elde etmek isteyenlerin taleplerine cevap verebilen bir sistem oluflturulabilir. • Tasarruf e¤ilimi düflük, sermaye birikiminin yetersiz oldu¤u ülkelerde sosyal güvenlik fonlar› iktisadi ve sosyal kalk›nma için ihtiyaç duyulan fonlar›n oluflturulmas›na imkân verir. • Sosyal güvenlik fonlar›, durgunluk dönemlerinde talep art›r›c›, enflasyon dönemlerinde ise talep azalt›c› etkisi ile iktisadi istikrar›n sa¤lanmas›na yard›mc› olur. • Fonlar, sermaye piyasas›n› güçlendirdi¤i ölçüde ülkenin borçlanma ihtiyac›n› ve borçlanma maliyetini azalt›r. Yukar›da belirtilen olumlu özellikler yan›nda fon yöntemine yönelik elefltiriler de vard›r. Bunlar: • Her nesil, kendi sosyal güvenli¤ini kendisi karfl›lad›¤› için sosyal güvenli¤in nesiller aras› sosyal dayan›flmay› sa¤lama ilkesi ortadan kalkar. • Sosyal sigorta sisteminin ilk kuruldu¤u y›llarda, daha önce bu sistem olmad›¤› için kapsama al›namayan, kalan sürede de yafl, prim ödeme süresi gibi flartlar› yerine getiremeyen nesiller sosyal güvenlik korumas› d›fl›nda kal›r. • Orta ve uzun dönemde primlerin vergi karakteri güçlenece¤i için, özellikle toplu fon biriktirme yönteminde sigortal›lar prim ödemekten kaç›nma e¤ilimine girerler. • Sosyal güvenlik fonlar›n›n iyi de¤erlendirilememesi hâlinde fonlar›n erimesi ve sigortal›lar›n gelecek dönemler için yapt›¤› tasarruflar›n erimesine yol açabilir. Görüldü¤ü gibi, her iki finansman yönteminin de olumlu ve olumsuz yönleri vard›r. ‹flsizlik sigortas› için fon yönteminin kullan›lmas›, ifl kazalar› ve hastal›k gibi k›sa dönemli sigorta kollar› için de da¤›t›m yönteminin tercih edilmesi bir zorunluluktur. Di¤er sigorta kollar› için hangi finansman yönteminin benimsenece¤i, ülkenin iktisadi, sosyal ve kültürel yap› özellikleri ile kurulufl y›llar›ndaki imkans›zl›klar veya zorunluluklarla belirlenir. Zaten tasarruf yetersizli¤i olan bir ülkede, özellikle uzun vadeli sigorta kollar› için fon yönteminin benimsenmesi bir zorunluluktur. Uygulamada birçok ülke, sosyal sigorta sistemlerinin ilk kurulufl y›llar›nda özellikle uzun vadeli sigorta kollar›n›n finansman› için fon biriktirme yöntemini tercih etmifltir. Ancak zaman içinde; bir yandan sosyal sigortalar taraf›ndan sa¤lanan menfaatlerin belirlenmesinde ödenen prim-sa¤lanan hak aras›ndaki iliflkinin (külfet-nimet dengesi) zay›flat›lmas›, di¤er yandan sosyal güvenlik fonlar›n›n etkin Tasarruf e¤ilimi düflük, vergi taban› zay›f ülkeler için uzun vadeli sigorta kollar› zorunlu olarak fon yöntemi ile finanse edilir.
    • 143 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› ve verimli flekilde de¤erlendirilememesi dolay›s›yla erimesi sosyal sigortalar›n zorunlu olarak fon yönteminden vazgeçmelerine, fiilen da¤›t›m yöntemine geçmelerine yol açm›flt›r. Hatta, bugün gelinen noktada bir çok ülkede aktif/pasif sigortal› oran› gibi sosyal sigortalar›n temel göstergeleri bozuldu¤u için aktüeryal dengeler bozulmufl, fon yöntemine göre finanse edilen sosyal sigorta sistemleri, fonlar›n erimesi bir yana finansman a盤› vermeye bafllam›flt›r. Sosyal sigorta kurumlar›n›n finansman aç›klar›, yaln›zca sistemin sürdürülebilirli¤i ile ilgili bir problem olarak kalmam›fl, bütün ülkenin makro-ekonomik dengelerini olumsuz olarak etkileyen bir faktör hâline gelmifltir. Fon yöntemi ile sosyal güvenli¤in sosyal dayan›flmay› sa¤lama ilkesiSIRA S‹ZDE iliflki sizaras›ndaki ce nedir? DÜfiÜNEL‹M SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N VERG‹LERLE F‹NANSMANI Sosyal güvenli¤in finansman›n›n devlet taraf›ndan vergi gelirleri ile karfl›lanmas›n›n S O R U iki farkl› boyutu vard›r. Primli rejimler olarak adland›r›lan sosyal sigortalar›n vergilerle finanse edilmesi ve sosyal yard›m ve hizmetlerden oluflan kamu sosyal güvenlik harcamalar›n›n vergilerle finanse edilmesi ayr› fleylerdir. D‹KKAT Sosyal Sigortalar›n Vergilerle Finansman› SIRA S‹ZDE Sosyal sigortalar›n vergi gelirleri ile finanse edilmesi de bütün bir sistemin veya baz› sigorta kollar›n›n finansman› bak›m›ndan farkl›l›klar göstermektedir. Bütün bir sosyal sigorta sisteminin vergi gelirleri ile finanse edilmesi nadir rastlanan bir duAMAÇLARIMIZ rumdur ve Avustralya ile Yeni Zelanda bu bak›mdan en belirgin ülke uygulamalar›n› oluflturmaktad›r (SSA, 2010: 32). Bu iki ülkenin tarihsel özellikleri ve co¤rafi flartlar›, yo¤un insan göçü alan ülkeler olmalar› sosyal sigorta Ksisteminin vergilerle ‹ T A P finanse edilmesini adeta zorunlu k›lm›flt›r. Bu ülkelerde sistemin vergilerle finanse edilmesi iflleyifl bak›m›ndan sistemi sosyal sigortalardan uzaklaflt›ran uygulamalar› da beraberinde getirmifltir. Nitekim, vergi ile finansman›n do¤al ‹sonucu olarak; TELEV ZYON sosyal güvenlik ivazlar›n›n tespitinde gelir ve servet testi uygulamalar›n›n yap›lmas›, kapsamda genellik ilkesinin öne ç›kmas› ve sa¤lanan menfaatler ve ayl›klar›n belirlenmesinde asgari gelir garantisi sa¤lanmas›na yönelik uygulamalar daha be‹NTERNET lirgin flekilde ortaya ç›km›flt›r. Sosyal sigortalar›n vergi ile finansman›nda daha s›k rastlanan durum belirli sigorta kollar›n›n finansman›n›n tamamen vergilerle karfl›lanmas›d›r. Aile ödenekleri M A K güvenlik garansigortas› gibi, prim ödeyen sigortal›dan ziyade bütün ailesine sosyal A L E tisi sa¤lamaya yönelik sigorta kollar› genellikle vergilerle finanse edilmektedir. Nitekim, sosyal sigorta sistemi primle finanse edilen Hollanda, Norveç, ‹spanya, ‹sveç, ‹ngiltere gibi ülkelerde aile ödenekleri sigortas› tamamen vergi gelirleri ile finanse edilmektedir (SSA, 2010). Aile ödenekleri sigortas›, devletin gelirin yeniden da¤›l›m›n› de¤ifltirerek yoksullukla mücadele de kullanabildi¤i en etkin araçlardan biri oldu¤u için çok say›da ülke bu sigorta kolunun finansman›n› vergilerle sa¤lamay› tercih etmektedir. Çocuk, kad›n ve aile içindeki dezavantajl› gruplara yönelik parasal ödemelerle ailenin giderlerinin karfl›lanmas›na yönelik harcamalar (kira, e¤itim, sa¤l›k vb) bu sigorta kolu kapsam›nda karfl›lanan giderlerdir ve bu özellikleri ile vergi ile finanse edilen kamu sosyal güvenlik harcamalar›na çok yak›nd›rlar. Devlet, bütün bir sosyal sigorta sisteminin veya sigorta kolunun harcamalar›n›n tamam›n› vergilerle karfl›lamad›¤› durumlarda, belirli sigorta kollar›n›n finansman aç›klar›n› karfl›lamak veya finansman a盤› olsun olmas›n harcamalar›n bir k›sm›n› Aktif-pasif sigortal› oran›, prim ödeyen sigortal›lar›n ayl›k alanlara oran›d›r. 8 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE Bütün bir sosyal sigorta sisteminin vergilerle finanse edilmesi, zaman içinde sistemi sosyal sigorta AMAÇLARIMIZ olmaktan uzaklaflt›r›r. K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET MAKALE
    • 144 Sosyal Güvenlik karfl›lamak amac›yla vergi gelirlerini kullanabilmektedir. Devletin sosyal sigortalar›n finansman›na kat›lmas›n›n en yayg›n yolunu bu yöntem oluflturmaktad›r. Aile ödenekleri sigortas› için Fransa, Yunanistan, Macaristan ve Avusturya gibi ülkelerde devlet sosyal sigortalar›n harcamalar›n›n bir k›sm›n›n karfl›lanmas› için finansman deste¤i sa¤lamaktad›r (SSA, 2010). Kamu Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Vergilerle Finansman› Devlet, kamu sosyal güvenlik harcamalar›n› genellikle toplam bütçe gelirlerinden ay›rd›¤› tahsislerle karfl›lar. Sosyal güvenli¤in finansman› için özel vergi uygulamas›, genellikle sistemin giderlerinin artt›¤› ola¤anüstü dönemler için baflvurulan bir yöntemdir. SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT 9 Devlet, sosyal sigortalar›n kapsama almad›¤› veya kapsam d›fl›nda b›rakt›¤› kesimlere yönelik sosyal güvenlik harcamalar›n› vergilerle finanse eder. Yafll›lar, özürlüler ve muhtaç çocuklara yönelik ödemeler veya bu kesimlere yönelik hizmetler vergi gelirleri ile finanse edilir. Bu noktada hangi vergi gelirleri ile sosyal güvenli¤in finansman›n karfl›land›¤› da önem kazan›r. Genellikle, Bütçe Kanunu ve programlar› kapsam›nda toplam vergi gelirlerinden belirli miktarlar›n sosyal güvenlik harcamalar› için tahsis edilmesi tercih edilir. Ancak bu yöntem, her y›l siyasi iktidar›n bu miktar›n tayini konusunda karar vermesini gerektirir ki bir y›ldan di¤erine veya siyasi iktidar de¤iflikliklerinde tahsisatlar›n süreklili¤i ve seviyesi için garanti verilemez. Sosyal güvenlik için özel (tahsisi) vergi al›nmas› s›k karfl›lafl›lan bir durum de¤ildir. Ancak, sosyal güvenlik aç›klar›n›n kapat›lmas› veya deprem gibi genifl toplum kesimlerinin zarar gördü¤ü ola¤anüstü dönemlerde ortaya ç›kan ve önceden öngörülemeyen sosyal güvenlik harcamalar› için geçici süreli (1 y›ldan 5 y›la kadar gibi) ilave vergiler konulabilir. Bu vergi do¤rudan bu isimle adland›r›lan ayr› bir vergi olarak belirlenebilece¤i gibi, çeflitli mal ve hizmet bedelleri üzerinden dolayl› vergi fleklinde de belirlenebilir. Brezilya, sosyal güvenli¤in finansman arac› olarak vergileri kullanma bak›m›ndan bahsedilen yöntemlerin birço¤unu kullanmaktad›r. Ülkemizde sosyal yard›mlaflma ve dayan›flma vak›flar›nca yap›lacak yard›mlar›n finansman›nda kullan›lmak üzere konulan vergiler ve Marmara depreminden sonra uygulanan iletiflim vergisi bu kapsamda de¤erlendirilebilir. Sosyal güvenli¤in vergilerle finansman›nda s›kl›kla kullan›lan yöntemlerden biri de alkollü içkiler ve tütün mamulleri üzerinden al›nan vergilerdir. Toplum sa¤l›¤› gibi sebeplerle daha az tüketilmesi istenen mal ve hizmetleri yasaklamak yerine fiyat ya da bedelini yükselterek tüketimini k›s›tlamak s›k rastlanan bir durumdur. Tütün mamulleri ve alkollü ürünler bu amaçla kullan›lan maddelerin bafl›nda gelir. Birçok ülkede bu ürünler üzerine konulan ilave vergilerle sosyal amaçl› projeler ve harcamalar finanse edilir. Bu ürünler üzerine kurulan sosyal güvenlik vergileri ile harp malulleri veya özürlülere yönelik baz› kamu sosyal güvenlik harcamalar›n›n finanse edilmesi söz konusu olabilmektedir. Sosyal güvenli¤inS‹ZDE vergi gelirlerinden ayr›lan paylarla finansman›n›n en önemli deSIRA toplam zavantaj› sizce nedir? DÜfiÜNEL‹M Sosyal Güvenli¤in Vergilerle Finansman› ‹le ‹lgili Tart›flmalar Sosyal güvenlik Rsistemlerinin, özellikle sosyal sigortalar›n vergilerle finansman› beS O U raberinde bir tak›m tart›flmalar› da getirir. Vergi ile finansman›n olumlu ve olumsuz yönlerini öne ç›karan bu tart›flmalar, sosyal güvenlik sistemlerini yeni kuran D‹KKAT veya yeniden yap›land›ran ülkeler için yol gösterici olabilir. SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
    • 145 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› Hangi flekilde olursa olsun, sosyal güvenlik harcamalar›n›n vergi ile finansman›, zaten vergi tahsili için oluflturulan bir maliye teflkilat› oldu¤u için ayr›ca prim toplaman›n getirece¤i ilave mali yük ve bürokratik ifllemler azald›¤› ölçüde sistemin maliyetini düflürür (Richardson, 1970: 66). Daha az prim ödemenin yan›nda tek ve sabit oranl› olarak herkesten al›nan vergilerin anlafl›lmas›, hesaplanmas› ve uygulanmas› da kolayd›r. Ancak, hangi tür vergilerle ve kimin ödedi¤ine ba¤l› olarak sosyal güvenli¤in finansman› ile sosyal adaletin sa¤lanmas› ve sosyal dayan›flman›n güçlendirilmesi aras›nda yak›n iliflki vard›r (Dilik, 1991: 239). Sosyal güvenli¤in finansman› için kullan›lan vergilerin; ödeme gücü ilkesine göre yüksek gelir gruplar›ndan yüksek, düflük gelir gruplar›ndan ise düflük oranlarda al›nd›¤› durumlarda sosyal adaleti sa¤lama ve sosyal dayan›flmay› güçlendirme etkisi daha yüksektir. Artan oranl› olarak uygulanan gelir vergisi bu etkiyi yaratabilir. Vergilerle finansman›n beklenen etkiyi yaratmas› vergi sistemi ve mevzuat› ile uygulanmas›na ba¤l› olarak gerçekleflebilecektir (Dilik, 1991: 240). Öte yandan, sosyal güvenlik kapsam›ndaki nüfus ile vergi ödeyen nüfus ayn› ise bu durumda vergi ile finansmandan beklenen, gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lama fonksiyonu zay›flar. Sistem, kiflilerin prim yerine vergi ödeyerek kendi sosyal güvenliklerini sa¤lamas› anlam›n› tafl›r. Benzer flekilde, sosyal güvenli¤in finansman› için kullan›lan vergiler dolayl› vergiler niteli¤inde ise ve bu vergilerde düflük gelirli genifl toplum kesimlerinin tüketti¤i mal ve hizmetler üzerinden al›n›yor ise yine beklenen gelir da¤›l›m›n› de¤ifltirme amac› gerçekleflmez (Dilik, 1991: 241). Sosyal sigortalar›n vergilerle finansman›na yönelik ciddi bir elefltiri kayna¤›n› da, kifli onurunu zedeleyen, ekonomiyi politikaya araç eden, beceriksizlikleri ödüllendiren ve yeteneklilerin cesaretini k›ran bir etki yapabilece¤i iddias› oluflturmaktad›r. Bu durumun, yukar›da say›lan iktisadi ve sosyal tesirler yan›nda siyasi rejimi demokrasiden totaliter bir rejime do¤ru da dönüfltürücü etki yapabilece¤i de ileri sürülmektedir (Dilik, 1991: 242). Sosyal güvenli¤in sosyal dayan›flmay› sa¤lama ilkesi sizce hangi vergi gelirlerinin finansSIRA S‹ZDE manda kullan›lmas› ile sa¤lan›r? Sosyal güvenli¤in finansman›n yüksek gelirlilerden al›nan vergilerle karfl›lanmas›, sistemin sosyal dayan›flma ilkesini güçlendirir. 10 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M S O R U S O R U D‹KKAT D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON ‹NTERNET ‹NTERNET MAKALE MAKALE
    • 146 Sosyal Güvenlik Özet A M A Ç 1 AM A Ç 2 A M A Ç 3 r›n prim ödeyerek finansmana kat›lmas›n›n özerk yönetim yap›s›na sahip sosyal sigortalar›n yönetim ve karar süreçlerine kat›lmalar›na imkân verilmesidir. Böylece, özerk yönetimle sosyal sigorta fonlar›n›n etkin kullan›m› sa¤lanacak, hak ve yükümlülüklerin belirlenmesinde taraflar daha sorumlu davranacaklard›r. Sosyal Güvenlik sistemlerinin gelir kaynaklar›n› listelemek. Sosyal sigortalar›n temel finansman kayna¤› primlerdir. Bunun d›fl›nda fon ve yat›r›m gelirleri ile devlet katk›s› gibi prim d›fl› gelirler de sosyal sigortalar›n finansman kaynaklar›d›r. Sosyal sigortalar›n gelir kayna¤› olarak primlerin yerini ve önemini tart›flmak. Sosyal sigortalar›n gelir kayna¤› olarak primlerin yeri ve önemine iliflkin çeflitli yaklafl›mlar vard›r. Bir yaklafl›ma göre primler sosyal sigortalar›n sa¤lam›fl oldu¤u sosyal güvenlik hizmetlerinden faydalanman›n bedeli yani fiyat›d›r. Bu yaklafl›mla sosyal güvenlik hizmetleri de mal ve di¤er hizmetler gibi sat›n al›nmaktad›r. Bir baflka yaklafl›ma göre ise primler ücret veya gelirin bir parças›d›r. Ücretin parças› olarak prim sigortal›lar bak›m›ndan brüt ücretten kesilen miktar, iflverenler için ise ücret maliyetinin bir unsurudur. Ancak yap›lan ücret kesintisi ile sosyal sigortalardan sa¤lanan fayda aras›nda birebir iliflkinin olmamas› primlerin ücretin bir parças› olma özelli¤ini zay›flatmaktad›r. Baflka bir yaklafl›ma göre de primler bir çeflit vergidir. Buna göre, sosyal güvenlik devlet taraf›ndan sa¤lanmas› gereken bir kamu hizmetidir ve primler de kamu otoritesi kullan›larak zorunlu flekilde tahsil edilen vergilerdir. Gelir kayna¤› olarak primlerin vergilerden üstünlüklerini anlatmak. Sosyal sigortalar›n finansman›nda gelir kayna¤› olarak primler vergilerden üstün konumdad›r. Bunun nedenleri, insanlar›n vergi ödemekten çok prim ödemeye ikna edilmesinin daha kolay olmas›d›r. Çünkü insanlar, yapt›klar› prim ödemelerinin karfl›l›¤›n› alacaklar›n› bilirler. Vergilerden üstün olmas›n›n bir di¤er nedeni ise, primlerin ço¤unlukla ücret ya da maafl üzerinden kesinti biçiminde al›nmas› nedeniyle çal›flanlar›n prim yükünü hissetmemesidir. Ayr›ca, ödenen prim miktar› artt›kça gelir ve ayl›klar›n da miktar olarak artmas› sigortal›n›n prim ödeme e¤ilimini güçlendirmektedir. Primleri vergilerden üstün k›lan önemli yönlerden bir di¤eri ise sosyal tarafla- A M A Ç 4 A M A Ç 5 Primlerin nas›l belirlenece¤ini aç›klamak. Sosyal sigorta primlerinin belirlenmesi süreci iki aflamal›d›r. ‹lk aflama teknik hesaplama, ikinci aflama ise her ülke ve toplumun iktisadi, sosyal ve kültürel yap›s› ile politik tercihlerine göre kim ne kadar prim ödeyecek sorular›na cevap aflamas›d›r. Primler, genel ilke olarak sosyal sigortalar›n bütün giderlerini karfl›layacak seviyede gelir elde edilmesine imkân verecek oran ve miktarda belirlenir. Örnekle aç›klanacak olursa, iflsizlik sigortas›n›n oluflturulmas›na iliflkin ilk süreçte toplam iflsiz say›s›ndan hareketle hangi say›da iflsize, ne kadar süre ile ve ne miktarda ödeme yap›laca¤› belirlenir. ‹kinci aflamada ise ilk aflamada belirtilen toplam iflsizlik sigortas› giderlerini karfl›layabilmek için kimlerin hangi kazançlar›ndan ve ne oranda prim al›naca¤›n›n belirlenmesi gerekir. Burada kimlerin ne kadar prim ödeyece¤i konusunda belirleyici faktörler, sigorta kolu, oluflturulan sosyal riskin özelli¤i, sigortal›lar›n statüsü ve kazanç seviyesi, iflverenlerin durumu ile devletin niteli¤i gibi unsurlard›r. Sigortal›lar›n statüsü de primlerin belirlenmesinde tayin edici rol oynar. Primlerin yans›t›lmas›n›n ne anlama geldi¤ini ifade etmek. Primlerin yans›mas›, prim yüküne kimin ya da kimlerin katland›¤› ile ilgilidir. Sistemin kuruluflu s›ras›nda prim ödeme yükümlüsü olarak bilinen kifliler, flartlar uygun ise zaman içinde bu yükü baflkalar›na yans›tabilirler. Ancak çal›flanlar, iflverenler ve devlet aç›s›ndan primlerin yans›t›lmas› farkl›l›k göstermektedir. Hatta çal›flanlar aç›s›ndan da ba¤›ml› statüde çal›flanlar ile kendi ad›na ba¤›ms›z çal›flanlar›n prim yans›malar› da birbirinden farkl›d›r.
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› AM A Ç 6 Sosyal sigortalar›n gelir gider dengesinin hangi finansman yöntemleri ile sa¤lanaca¤›n› de¤erlendirmek. Sosyal sigortalarda gelirler ile giderler aras›ndaki ifllem dengesinin sa¤lanmas›nda fon yöntemi, da¤›t›m yöntemi veya bu iki yöntem farkl›laflt›r›larak karma bir yöntem de benimsenebilir. Fon sisteminin seçilmesi her kufla¤›n kendi sosyal güvenli¤ini kendisinin karfl›lamas›n›; da¤›t›m sisteminin benimsenmesi ise bugün çal›flanlar›n bugün ihtiyac› olanlar›n sosyal güvenli¤ini sa¤lamas› anlam›na gelmektedir. Genel olarak belirtmek gerekirse ilgili sigorta kolu ile ilgili riskler bir y›ldan di¤erine dalgalanmalar göstermiyor ve sigorta kolu ile ilgili harcamalar küçük sapmalarla düzenli flekilde hesaplanabiliyor ise da¤›t›m yöntemi benimsenebilir. Ancak bir y›ldan di¤erine harcamalar›n de¤iflti¤i sigorta kollar›nda fon yönetimi benimsenebilir. AM A Ç 7 147 Devletin sosyal güvenli¤in finansman›n› vergilerle sa¤lamas›n›n etkilerini tart›flmak. Hangi flekilde olursa olsun, sosyal güvenlik harcamalar›n›n vergi ile finansman›, zaten vergi tahsili için oluflturulan bir maliye teflkilat› oldu¤u için ayr›ca prim toplaman›n getirece¤i ilave mali yük ve bürokratik ifllemler azald›¤› ölçüde sistemin maliyetini düflürür. Sosyal sigortalar›n vergilerle finansman›na yönelik ciddi bir elefltiri kayna¤›n› da kifli onurunu zedeleyen, ekonomiyi politikaya araç eden, beceriksizlikleri ödüllendiren ve yeteneklilerin cesaretini k›ran bir etki yapabilece¤i iddias› oluflturmaktad›r. Öte yandan, sosyal güvenlik kapsam›ndaki nüfus ile vergi ödeyen nüfus ayn› ise bu durumda vergi ile finansmandan beklenen, gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lama fonksiyonu zay›flar. Sosyal sigortalar›n vergilerle finansman›na yönelik ciddi bir elefltiri kayna¤›n› da kifli onurunu zedeleyen, ekonomiyi politikaya araç eden, beceriksizlikleri ödüllendiren ve yeteneklilerin cesaretini k›ran bir etki yapabilece¤i iddias› oluflturmaktad›r.
    • 148 Sosyal Güvenlik Kendimizi S›nayal›m 1. “Sosyal sigortalar›n sa¤lam›fl oldu¤u güvenlik garantisinden faydalanmak için düzenli olarak ödenen maliyet pay›n”a ne ad verilir? a. Bonservis b. Ücret c. Prim d. Fiyat e. Gider 2. Afla¤›dakilerden hangisi primleri vergilerden üstün k›lan özelliklerden biri de¤ildir? a. Primlerin yüküne kolay katlan›l›r b. Primlerin yükü sigortal›larca fazla hissedilmez c. Primle finansman özerk yönetimi sa¤lar d. Primlerin yans›t›lmas› daha kolayd›r e. Prim ödemesi ile sa¤lanan fayda iliflkisi daha kuvvetlidir 3. Afla¤›dakilerden hangisi bir ülkede çoklu prim sisteminin uygulanabilmesi için gerekli özelliklerden biri de¤ildir? a. ‹flletmelerin fonksiyonel iflbölümüne göre teflkilatlanm›fl olmas› b. ‹flgücü içerisinde ba¤›ms›z statüde çal›flanlar›n say›s›n›n fazla olmas› c. Sigortal›lar›n e¤itim seviyesinin yüksek olmas› d. Muhasebe ve kay›t sisteminin geliflmifl olmas› e. Büyük iflletmelerin olmas› 4. “Sigortal›lar aras›ndaki prim yükünü eflit da¤›tma amac›yla kazanç üzerinden al›nan prim”e ne ad verilir? a. Nispi prim b. Mutlak prim c. Safi prim d. Gayrisafi prim e. Net prim 5. Ülkemizde kendi hesab›na ba¤›ms›z çal›flanlar için hangi prim flekli uygulan›r? a. Safi prim b. Brüt prim c. Net prim d. Nispi prim e. Mutlak prim 6. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal sigortalar›n prim d›fl› gelirlerinden biri de¤ildir? a. Ba¤›fllar b. Fon Gelirleri c. Yat›r›m gelirleri d. Devlet katk›lar› e. ‹dari para cezalar› 7. “Bugün çal›flanlar›n bugün ihtiyac› olanlar›n sosyal güvenli¤ini sa¤lamas›” afla¤›daki finansman yöntemlerinden hangisiyle mümkündür? a. Fon yöntemi b. Da¤›t›m yöntemi c. Factoring yöntemi d. Risk yönetimi yöntemi e. ‹fl ortakl›¤› yöntemi 8. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal sigortalar›n finansman›nda hangi yöntemin tercih edilece¤ini belirleyen faktörlerden biri de¤ildir? a. Sosyal sigorta kapsam›na al›nacak tehlikelerin özellikleri b. Ülkelerin kültürel yap› özellikleri c. Sosyal sigortalar›n ilk kurulufl y›llar› özellikleri d. Siyasi iktidar›n tercihleri e. Ülkelerin demografik yap›s› 9. Ülkelerin yafll›l›k, malullük ve ölüm sigorta kollar› için tercih etti¤i finansman yöntemi afla¤›dakilerden hangisidir? a. ‹fl ortakl›¤› yöntemi b. Risk yönetimi yöntemi c. Fon yöntemi d. Da¤›t›m yöntemi e. Factoring yöntemi 10. Afla¤›dakilerden hangisi sosyal güvenli¤in vergilerle finansman›n›n sa¤lad›¤› olumlu yönlerden biri de¤ildir? a. Vergilerle finansman sosyal güvenlik sisteminin maliyetini düflürür b. Vergilerle finansman gelir gruplar› aras›nda sosyal adaleti sa¤lar c. Vergilerle finansman gelir gruplar› aras›nda sosyal dayan›flmay› güçlendirir d. Vergilerle finansman siyasi rejimden totaliter yap› oluflturur e. Vergilerle finansman›n uygulamas› kolayd›r
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› “ 149 Yaflam›n ‹çinden 28 Aral›k 2011 SONRA YUNAN‹STAN’A DÖNER‹Z Maliye Bakan› Mehmet fiimflek, memurlara ve emeklilere bol keseden zam yapamamay›z, sonra Yunanistan’a döneriz demifl. Yerden gö¤e kadar hakl›d›r. Ben beklerdim ki, ayn› tepkiyi kendisinin de bizzat lehtar› oldu¤u bir hususta, milletvekilleri maafllar›na fahifl zam yap›l›rken de göstersin. Göstermekle kalmas›n, Baflbakan› da ikna edip bu “bal tutan parma¤›n› yalar” zamm›n› engellesin. Heyhat, Osmanl›’n›n memura maafl ödeyemezken d›fl borçla saray infla etme gelene¤i sürüyor. Çal›flan Kifli Emekli Maafl› Alamaz Bir kifli, çal›fl›yorsa, emekli de¤ildir. Emekli de¤ilse de emekli maafl› alamaz. Bir kifli milletvekili maafl› al›yorsa, ayr›ca emekli maafl› alamaz. Daha do¤rusu almamal›d›r. Ben de emekli olduktan sonra bir iflverene ba¤l› olarak çal›flt›m. Hem maafl hem de emekli ayl›¤› ald›m. Pek tabii, maafltan dayan›flma primi kesildi. Bu büyük bir yanl›flt›r. Çünkü “emekli olmak” art›k çal›flmak istemiyorum veya çal›flacak gücüm yok veya çal›flacak bir ifl bulam›yorum anlam›na gelir. Bir kifli emekli olduktan sonra e¤er bir iflte çal›fl›yorsa, yukar›daki gerekçelerden hiçbiri geçerli de¤ildir. Emekli maafl› an›nda kesilmelidir. ‹flten ç›karsa daha yüksek bir tutardan emekli ayl›¤› almaya yeniden bafllamal›d›r. Yafll›l›k sigortas› matemati¤i budur. Eskiden Çal›flan Kifli Emekli Ayl›¤› Alamazd› Eskiden devlet memurlar›na “hem bu dünyas› hem de öbür dünyas› mamur” denirdi. Çünkü memurun kendisi ahrete gittikten sonra da hayatta kalan kar›s›na ve çocuklar›na maafl ödenmeye devam edilirdi. Osmanl› devlet memurlar›n›n dul ve yetimlerine Cumhuriyet devleti ayl›k ödemeyi sürdürmüfltür. Zaten baflka türlüsü de olmazd›. Devlet denilen “iflyeri” hiç bir zaman kapanmaz, çal›flanlar iflsiz kalmaz. Ayr›ca devlet memurunu kimse kovamaz. Onlar›n “özlük haklar›” daima sakl›d›r. 1960’l› y›llarda devletten özellikle Deniz Kuvvetlerinden emekli olmufl güverte, makine elektronikçi subaylar ticari gemilerde veya özel fabrikalarda, nispeten düflük ayl›kla çal›flmaya bafllad›lar. Çünkü Emekli Sand›¤›’ndan emekli olanlar, SSK’ya ba¤l› bir iflyerinde çal›fl›rlarsa, onlar›n emekli ayl›¤› kesilmez kural› vard›. Ama ayn› imkân SSK emeklileri için yoktu. Zaten sigorta emeklisi de çok azd›. Sonra ayn› düzenleme sigortadan emekli olanlara da geçerli oldu. Birçok çal›flan, emekli ayl›¤› almak için flirketinden istifa etti. Ertesi gün ayn› iflyerinde ayn› iflte çal›flmaya bafllad›. Sosyal Güvenlik Nas›l ‹flas Etti Süleyman Demirel, sosyal sigortalar› zora sokan iki büyük karar› alan büyü¤ümüzdür. Hem 1969’da hem de 1991’de iki defa erken emeklilik kap›s›n› açarak, sigortalar›n tüm teknik hesaplar›n› altüst etti. Herhalde kendisinin hakl› gerekçeleri vard›. Ama bugün hem emeklilerin çok yetersiz ayl›k almalar›n›n hem de bütçenin en büyük kara deli¤ini teflkil eden sosyal güvenlik aç›klar›n›n kapanamaz hale gelmesinde, bu düzenlemelerin etkisi vard›r. Yunanistan gibi olmamak için, hem emekli olma yafl› yükseltilmeli (ki k›smen yap›lm›flt›r) hem de erken emeklilik için geçmifl hizmetleri borçlanarak sayd›rma gibi uydur kayd›r ifllemler yap›lmamal› ama en önemlisi çal›flanlar›n emekli ayl›klar› kesilmelidir. Bu kural›n “ilkesizli¤i” milletvekili maafl zamlar›nda kendini iyice belli etmifltir. Son Söz: Devlet, ne millete ne de vekiline k›yak yapamaz. Kaynak: Ege CANSEN ”
    • 150 Sosyal Güvenlik Okuma Parças› SOSYAL GÜVENL‹K S‹STEM‹M‹Z‹N ‹KT‹SAD‹ MESELELER‹: ‹fiS‹ZL‹K VE N‹SB‹ SERMAYE-EMEK MAL‹YET‹ Turan Yazgan (1981), Türk Sosyal Güvenlik Sistemi ve Meseleleri, Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf›, ‹stanbul. s. 83-88 Sosyal güvenlik, tehlike ile ortaya ç›kan ifl göremezlik halinde gelirin devaml›l›¤›n› sa¤lar. ‹flsizlik de bizatihi bir tehlikedir. Çal›flma gücü kaybolmad›¤› halde, gelire dönüfltürülmedi¤i için di¤er soysal güvenlik tehlikelerinden farkl› olsa da ayn› sonucu do¤urmakta, insan› gelirsiz b›rakmaktad›r. Bununla birlikte, belirli süreden fazla iflsiz kalan kimseye sosyal güvenli¤in yapabilece¤i bir fley yoktur. ‹fl bulma ümidinin az oldu¤u, iflsizli¤in çok oldu¤u bir cemiyette sosyal güvenlikten bahsetmek oldukça güçtür. Çünkü iflgücü içinde iflsizlikten dolay› gelir sahibi olmayan fertlerin nisbeti yüksekse devlet bütçesinin önemli bir bölümü ile dahi gelir emniyetini sa¤lamak mümkün olmaz. ‹flsizlik sigortas› da bu tip cemiyetlerde derde deva bir müessese olmaktan uzakt›r. Bununla birlikte, sosyal güvenlik fonlar› yat›r›mlar›n finansman›nda kullan›lmak suretiyle iflsizli¤in azalmas›na, sosyal güvenlik ivazlar› da piyasa talep hacminde afl›r› düflmelerin önlenmesine yard›m eder. Tasarruf meylinin düflük oldu¤u azgeliflmifl ülkelerde bu hususlar son derecede önemlidir. ‹flsizli¤in çok önemli bir iktisadi ve sosyal problem oldu¤u bir ülkede problemin çözümünde sosyal güvenlik fonlar›n›n kullan›lmas›ndan baflka bizatihi sosyal güvenli¤in “finansman metodu” da yararl› olabilir. Bilindi¤i gibi daha az sermaye ile nispi olarak daha çok iflçi çal›flt›racak yat›r›m projelerinin seçilmesi, sermayenin k›t ve iflsizli¤in yayg›n oldu¤u bir ülke için çok önemlidir. ‹ktisadi manada bu seçim, mümkün mertebe makine ve teçhizat yerine emek ikame etmek demektir. Bir ikame ancak eme¤in nispi fiyat›n›n, sermayenin nispi fiyat›ndan düflük olmas› halinde mümkündür. Sosyal sigorta primleri, ücret bordrosu üzerinden belirli bir yüzdenin kesilmesi yolu ile ödendi¤i takdirde bunun iflverene düflen hissesi, bir emek maliyetidir ve kendi nisbetinde eme¤in fiyat›n› (ücreti) art›ran bir unsurdur. Bu nisbetin Türkiye’de ak›l almaz bir seviyeye yükseldi¤i görülmektedir. Prim oranlar›n›n bu derece yükselmifl olmas›, Türk sosyal güvenlik sisteminin Türk ekonomisinin flartlar›na tamamen ters tesir etmektedir. Türkiye’de iktisadi problem deyince, üretim ve buna ba¤l› olarak arz yetersizli¤i akla gelir. Geliflmifl ekonomilerde ise problem üretim ve arz da de¤il aksine talep yetersizli¤inde dü¤ümlenir. Böyle ülkelerde tüketimin teflviki, pazarlaman›n teflviki flartt›r. Bizde ise tam aksine üretimin teflviki, sanayicinin teflviki gerekir. Halbuki, sadece ve sadece sosyal sigorta primleri bile sanayiciye verilen çok fliddetli bir cezad›r. fiöyle bir mukayese bu cezan›n anlafl›lmas›n› kolaylaflt›rabilir: Kar› 10.000.000 TL, Sanayici, çal›flt›rd›¤› insan 100 Kar› 10.000.000 TL, Tüccar, çal›flt›rd›¤› insan 5 Ayn› kar› elde eden sanayici 100 kifli istihdam ederken tüccar 5 kifli istihdam etmektedir. Sanayici tüccar ile ayn› oranda ödedi¤i vergilere ilaveten % 25-27 aras›nda bir vergi daha ödeyecektir. Bu vergi soysal güvenlik primleridir. Sanayici ve tüccar›n vergi ve prim yükleri karfl›laflt›r›ld›¤› zaman tüccar nispi olarak çok büyük avantajlara sahiptir. Bu durum sermayenin yat›r›mdan kaçmas›, bir mal›n birden fazla el de¤ifltirmesi, spekülasyon gibi istemedi¤imiz hususlarda sosyal güvenlik sisteminin de pay› vard›r diyebiliriz. Burada kastetti¤imiz husus, sanayinin teflviki ile ilgili de¤ildir. Türkiye’de eme¤in nispi maliyeti sosyal güvenlik vas›tas› ile yükseltilirken, sermayenin nispi maliyeti de baflka yollarla düflürülmektedir. Türkiye’de yat›r›mlar›n teflviki gümrük indirimleri, hatta gümrüksüz ithalat ve yat›r›m indirimleri ile ucuz kredi gibi yollarla yap›lmaktad›r. Bunlar›n hepsi sermayenin nispi maliyetini düflürücü tedbirlerdir. Bir taraftan eme¤in maliyeti art›r›l›rken, di¤er taraftan sermaye maliyetinin düflürülmesi, Türkiye’de tatbik edilmesi gereken iktisat politikas›n›n tam tersine bir politikad›r. Bunun tabii sonucu: • Sermaye israf›d›r. Gerçekten Türkiye’de en k›t unsur olan sermaye, Türkiye’de en fazla israf edilen unsur haline gelmifltir. • Artan iflgücünü massedecek ifl imkanlar›n›n yarat›lamamas›d›r. Çünkü yat›r›mlar emek yo¤un yat›r›mlar de¤ildir. Sosyal güvenli¤in finansman›nda yüksek prim oranlar›n›n uygulanmas›, pamu¤un taban fiyat›n› dünya fiyatlar›n›n çok üstünde tespit etmekten farkl› de¤ildir. ‹hracata aç›lmak isteyen bir ekonominin, girdi maliyetlerinde rekabet edebilmesi esast›r. Dünyadaki ülkeler içinde bizdeki gibi yüksek prim oranlar›yla sosyal güvenlik sa¤layan ülke hemen hemen yok denecek kadar azd›r.
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› 151 Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› 1. c 2. d 3. b 4. a 5. e 6. a 7. b 8. e 9. c 10. d Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Primlerin Tarifi” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Primlerin Vergilerden Üstünlü¤ü” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Primlerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Primlerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Primlerin Çeflitleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Prim D›fl› Gelirleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Finansman Yöntemleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Finansman Yöntemleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Sigortalar›n Finansman Yöntemleri” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. Bu soruyu do¤ru yan›tlayabilmek için ünitenin “Sosyal Güvenli¤in Vergilerle Finansman› ile ‹lgili Tart›flmalar” bafll›¤› alt›nda verilen bilgilerden yararlan›n. S›ra Sizde Yan›t Anahtar› S›ra Sizde 1 Sosyal sigortalar›n sa¤lad›¤› sosyal güvenlik garantisinden do¤rudan faydalanan sigortal›lar için primler di¤er mal ve hizmetlerden faydalanmak için ödedikleri fiyat veya bedele benzerlik göstermekte, bir karfl›l›k niteli¤i kazanmaktad›r. Ancak sigortal›lar›n yan› s›ra iflverenlerin ve devletin de prim ödemesi, primleri di¤er mal ve hizmetlerin fiyatlar›ndan farkl›laflt›ran ilk noktad›r. ‹kinci olarak, ödenen fiyat ile sat›n al›nan mal ve hizmetlerin miktar› aras›nda do¤rusal bir iliflki vard›r. 3 lira ile 1 kilo domates al›n›rken, 6 lira ile 2 kilo; 9 lira ödeyerek 3 kilo domates al›nabilir. Ancak, sosyal sigortalarda insanlar her zaman ödedikleri primin bire bir karfl›l›¤› anlam›na gelecek kadar hizmet veya ayl›k almazlar. Bazen daha fazla, bazen daha az hizmet veya ayl›k al›rlar. Nitekim, birkaç ay sigortal› olan ve asgari ücretten birkaç yüz lira hastal›k sigortas› primi ödeyen sigortal› 5-6 bin liray› aflan bedelli bir sa¤l›k hizmetinden faydalanabilir. Çok uzun süre prim ödeyen bir sigortal› da hiç hastalanmam›flsa ödedi¤i primlerin karfl›l›¤›n› hiç alamayabilir. Bu bak›mdan da primler yaln›zca bir fiyat olarak de¤erlendirilemez. S›ra Sizde 2 Geliflmekte olan ülkeler, vergi taban› zay›f, maliye teflkilat› güçsüz oldu¤u için kamu hizmetleri için yap›lan harcamalar› karfl›layacak yeterli gelir kaynaklar›na sahip de¤illerdir. Sosyal güvenli¤in finansman›nda vergilerin kullan›lmas› halinde mevcut vergi oranlar›n›n yükseltilmesi, harcamalar› karfl›layacak ilave gelirin sa¤lanmas›na imkân vermeyecektir. Aksine, vergi oranlar›n›n yükselmesi hâlen vergi ödeyenlerin vergiden kaç›nma e¤ilimini yükseltece¤i veya vergi yükünü baflkalar› üzerine yans›tma e¤ilimlerini güçlendirece¤i için sosyal adalet ilkesini de zedeleyecektir. Geliflmekte olan ülkeler için sosyal güvenli¤in finansman›nda kullan›lacak ilave kayna¤› yaratman›n tek yolu, insanlar›n kolayl›kla ödeyebilece¤i, ödemekten kaç›nmayaca¤› primle finansmand›r. S›ra Sizde 3 Her sigorta kolu için ayr› prim al›nmas› öncelikle primlerin fiyat, karfl›l›k olma özelli¤ini güçlendirir. Primlerin fiyat olma özelli¤inin güçlü olmas› prim ödeme e¤ilimini art›r›r, insanlar› prim ödemeye ikna etmek daha kolayd›r. ‹kinci olarak, her yeni sosyal risk için yeni prim almak psikolojik olarak ödeyenlerin prim yükünü daha az hissetmelerini sa¤lar. ‹nsanlar tek ve yüksek oranl› primleri ödeme konusunda daha isteksiz, ayr› ancak toplam olarak daha yüksek oranl› primlerin yüküne daha kolay katlanabilirler. Son olarak da bütün çal›flanlar bütün sosyal risklere tabi de¤ildirler. Tek oranl› primlerde herkesten, baz› sigorta kollar› ile ilgili risklere dahil olmasalar bile bu sigorta kollar› için de prim ödemeleri adaletli de¤ildir.
    • 152 Sosyal Güvenlik S›ra Sizde 4 Devlet, de¤iflik sebeplerle farkl› gruplar için prim ödeyerek sistemin finansman›na kat›labilir. Öncelikle, sosyal devlet anlay›fl›n›n gere¤i olarak hiç geliri olmayanlar›n veya düflük gelirlilerin sosyal güvenli¤ini sa¤lamaya yönelik olarak onlar›n prim yükünü azaltacak flekilde prim ödeyerek finansmana kat›l›r. ‹kinci olarak, genel sa¤l›k sigortas› ve aile ödenekleri gibi prim ödeyenler d›fl›nda aile fertlerinin de faydaland›¤› sigorta kollar›n›n finansman›na kat›l›r. Üçüncü olarak devlet, özürlüler, gençler, kad›nlar ve di¤er dezavantajl› gruplar›n istihdam›n› teflvik etmek için bu kimseleri çal›flt›ran iflverenlerin yükünü azaltmak üzere prim ödeyerek finansmana kat›l›r. Son olarak, yat›r›mlar› teflvik amac›yla geliflmekte olan bölgelerde iflyeri açan ve sigortal› çal›flt›ran iflverenlerin prim yükünü azaltmak için prim öder. S›ra Sizde 5 Devlet, prim ödeme d›fl›nda iki yöntemle sosyal sigortalar›n finansman›na do¤rudan katk›da bulunabilir. Bunlardan ilki; finansman a盤› olmas› hâlinde aç›klar› kapatmak için Hazineden gelir transferi yapmas›d›r. Bu, flartl› bir finansmana kat›lma fleklidir ve devletin sosyal güvenlik sistemlerinin garantör olmas›n›n sonucudur. ‹kinci olarak, devlet, herhangi bir ön flart olmaks›z›n bütün bir sosyal sigorta sisteminin veya belirli sigorta kollar›n›n toplam harcamalar›n›n belirli bir yüzdesini her y›l düzenli olarak karfl›lamay› garanti edebilir. Mesela, sa¤l›k harcamalar›n›n % 20’si devlet taraf›ndan ödenebilir ve bu her y›l gerçeklefltirilir. Ülkemizde her iki flekilde de devlet sosyal sigortalara do¤rudan katk› yapmaktad›r. S›ra Sizde 6 ‹flverenler, sendikal› olmayan, pazarl›k gücü zay›f ve ikamesi kolay iflgücünün ödedi¤i primleri kolayl›kla çal›flanlar üzerine yans›tabilir. E¤er çal›flanlar sendikal› de¤illerse ücret ve çal›flma flartlar› bireysel sözleflmelerle belirlenir. Vas›f seviyesi düflük olan iflçiler pazarl›k gücü olmad›¤› ve ifllerini yapabilecek kiflileri kolayl›kla bulmak mümkün oldu¤u için iflverenin kendilerine teklif etti¤i ücret seviyesi üzerinden çal›flmak zorunda kal›rlar. ‹flveren de bu nitelikteki çal›flanlar›n ücretlerini belirlerken, prim maliyetini çal›flana yans›tacak flekilde düflük seviyede belirler. S›ra Sizde 7 Genellikle, y›ll›k harcamalar› ve gelirleri bir y›ldan di¤erine fazla de¤iflmeyen, büyük dalgalanmalar göstermeyen sigorta kollar› için finansman yöntemi olarak da¤›t›m yöntemi tercih edilir. ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar›, hastal›k ve anal›k gibi sigorta kollar› bu özellikleri gösterir. Ancak, bu sigorta kollar›n›n giderlerinde de do¤al afetler veya salg›n hastal›klar dolay›s›yla baz› dönemlerde ola¤anüstü art›fllar meydana gelebilir. Bu tür durumlar için yedek fonlar oluflturulmas›, da¤›t›m yönteminin aksamaks›z›n sürdürülmesine imkân verir. ‹flsizlik sigortas›, k›sa vadeli bir sigorta kolu oldu¤u halde iflsizlik riskinin özelli¤i gere¤i sistem zorunlu olarak fon yöntemi ile finanse edilir. Bu bak›mdan bütün k›sa vadeli sigorta kollar› da¤›t›m yöntemi ile finanse edilebilir denilemez. S›ra Sizde 8 Esasen uzun vadeli sigorta kollar›n›n finansman yöntemi olarak benimsenen fon yöntemi, bugün çal›flan ve geliri olan neslin, kendi gelece¤i için prim ödemesi ve tasarruf etmesi anlam›na gelir. Bu iflleyifl, ayn› neslin farkl› zaman dilimleri aras›nda gelir transferi sa¤lar. E¤er, gelir ve ayl›klar belirlenirken herkesin ödedi¤i prim ile ald›¤› ayl›klar aras›nda bire bir iliflki kuran bir ayl›k hesaplama sistemi benimsenirse yöntem sosyal dayan›flma ilkesini ortadan kald›r›r. Ancak, gelir ve ayl›klar hesaplan›rken ödenen prim miktar› ne olursa olsun alt s›n›r ayl›klar› belirleniyorsa yüksek gelirlilerden düflük gelirlilere gelir transferi sa¤layan bir yöntem ortaya ç›kar. Bu da sosyal güvenli¤in sosyal dayan›flma ilkesini güçlendirir. S›ra Sizde 9 Sosyal güvenlik harcamalar›n›n, genel bütçe gelirlerinden ayr›lan paylarla karfl›lanmas› hâlinde karfl›lafl›labilecek en olumsuz geliflme, bir y›ldan di¤erine bu amaçla ayr›lan de¤iflme ihtimalidir. Siyasi iktidarlar, özellikle kriz dönemlerinde sosyal harcamalardan kolayl›kla vazgeçebilir veya öncelik s›ras›n› de¤ifltirebilirler. Bu bak›mdan vergilerle sa¤lanan sosyal güvenlik korumas›n›n süreklili¤i ve seviyesi bak›m›ndan bir garanti verilemez. Sosyal devletin bu harcamalar› kesinlikle göz ard› edemeyece¤i görüflü her zaman gerçekleflmeyebilir.
    • 5. Ünite - Sosyal Güvenli¤in Finansman› S›ra Sizde 10 Sosyal güvenli¤in finansman› için kullan›lan vergiler; yüksek gelirlilerden, do¤rudan, artan oranl› olarak al›nan gelir ve kazanç vergisi niteli¤inde ve düflük gelirlilere aktar›l›yorsa gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lama ve sosyal dayan›flmay› güçlendirme etkisi vard›r. Ayn› flekilde, yaln›zca yüksek gelirlilerin tüketti¤i mal ve hizmetlerle lüks mal ve hizmet ithalat› üzerinden al›nan dolayl› vergiler de gelirin yeniden da¤›l›m›n› sa¤lay›c› etki yapar. Ancak, yaln›zca vergi gelirlerinin kimlerden elde edildi¤i de¤il, düflük gelirlilere ba¤lanacak gelir ve ayl›klar›n hesaplanma esaslar› da gelirin yeniden da¤›l›m›n› etkiler. Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar Alper, Y. (2009), Sosyal Güvenlik, Uluda¤ Üniversitesi, ‹ktisadi ve ‹dari Bilimler Fakültesi, Bursa. Alper, Y. (2011). Sosyal Güvenlik, (Tokol, A. ve Alper, Y. (ed.)), Sosyal Politika, Bursa: Dora Yay›nevi. Ar›c›, K. (1999), Sosyal Güvenlik, Tes-‹fl Sendikas› E¤itim Yay›nlar›, Ankara. Cichon, M. (2004). Financing Social Protection, International Labour Organisation, Geneva. Dilik, S. (1991), Sosyal Güvenlik, Kamu ‹flverenleri Sendikas›, Ankara. Gerek, N. (2010), Sosyal Güvenlik Hukuku, Anadolu Üniversitesi Yay›nlar›, Eskiflehir. Güzel, A. Okur, A. R. ve Caniklio¤lu, N. (2010), Sosyal Güvenlik Hukuku Beta, 13. Bask›, ‹stanbul. ILO (2012), www.ilo.org/socialprotection. ILO. (1984). Introduction to Social Security, International Labour Organisation, Third Edition, Geneva. ILO. (1995), Sosyal Güvenlik: ‹flçi E¤itimi El Kitab›, Uluslararas› Çal›flma Bürosu-Türk-‹fl, Ankara. ILO. (2001), Social Security: A New Consensus, International Labour Organisation, Geneva. ILO. (2011), World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond, International Labour Organisation, Geneva. Richardson, J. H. (1970). ‹ktisadi ve Mali Yönüyle Sosyal Güvenlik, (Çev: Turan Yazgan), ‹stanbul Üniversitesi, ‹ktisat Fakültesi, ‹stanbul. 153 Seyyar, Ali. (2004). Sosyal Güvenlik Terimleri, Papatya Yay›nlar›, ‹stanbul. Tuncay, C. ve Ekmekçi, Ö. (2008), Sosyal Güvenlik Hukukunun Esaslar›, Legal, ‹stanbul. Yalç›ntafl, O. T. (1981). Sosyal Siyaset, Der Yay›nlar›, ‹stanbul. Yazgan, T. (1977), Görüfller: Sosyal Güvenli¤imiz, Kutsun Yay›nevi, ‹stanbul. Yazgan, T. (1992). ‹ktisatç›lar ‹çin Sosyal Güvenlik Ders Notlar›, Türk Dünyas› Araflt›rmalar› Vakf›, Kutyay Yay›nlar›, ‹stanbul. Yazgan, T. (1977). Sosyal Sigorta, ‹stanbul Üniversitesi, ‹ktisat Fakültesi, Yay›n No: 402. ‹stanbul. www.ilo.org www.ssa.gov www.iskur.gov.tr www.sgk.gov.tr
    • 6 SOSYAL GÜVENL‹K Amaçlar›m›z Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra; Sosyal güvenli¤in iktisadi ve mali boyutunun anlam› ifade edebilecek, Ülkelerin, sosyal güvenlik için ay›rd›klar› kaynaklar›n büyüklü¤ünü karfl›laflt›rabilecek, ‹ktisadi geliflme seviyesi ile sosyal güvenli¤e ayr›lan pay›n seviyesi aras›ndaki iliflkiyi kurabilecek, Sosyal güvenlik fonlar›n›n önemini ve bu fonlar›n yat›r›m›nda (de¤erlendirilmesinde) geçerli ilkeleri aç›klayabilecek, Sosyal güvenlik sistemlerinin temel iktisadi göstergeler üzerindeki etkilerini de¤erlendirebileceksiniz. Anahtar Kavramlar • • • • Prim Sosyal Güvenlik Fonlar› Fonlar›n Yat›r›m ‹lkeleri Ekonomik ve Sosyal Fayda Kriteri • • • • Likidite Kriteri Gelir ve Güvenlik Kriteri Sosyal Amaçl› Yat›r›mlar Demografik F›rsat Penceresi ‹çindekiler Sosyal Güvenlik Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu • G‹R‹fi • SOSYAL GÜVENL‹K HARCAMALARI: SEV‹YES‹ VE SEYR‹ • SOSYAL GÜVENL‹K FONLARININ YATIRIMI • SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹KT‹SAD‹ ETK‹LER‹
    • Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu G‹R‹fi Sosyal güvenlik sistemleri sosyal yap› ve sosyal hayatla ilgili sistemlerdir. Ancak, zaman içinde en fazla kamu harcamas› yap›lan ve millî gelirden en fazla pay alan sosyal sektör hâline gelmifltir. Geliflmifl ülkelerde millî gelirin % 30’unu aflan sosyal güvenlik harcamalar›n›n ekonomik etkileri, sosyal güvenli¤in iktisadi ve mali boyutunu temel ilgi ve tart›flma alanlar›ndan biri hâline getirmifltir (Cichon vd., 2004: v). Sosyal güvenlik için yap›lan harcamalar artt›kça sistemin; hangi gelir kaynaklar› ile finanse edilece¤i, finansman metodunun ne olaca¤›, sosyal güvenlik için kullan›lan kaynaklar›n emek arz›, istihdam seviyesi, tasarruf e¤ilimi, sermaye birikimi ve büyüme h›z› gibi temel ekonomik de¤iflkenler üzerindeki etkilerinin ne yönde oldu¤u konular› çok yönlü tart›flmalar›n oda¤› hâline gelmifltir (Alper, 2009: 74). Sosyal güvenli¤in iktisadi ve mali boyutunu önemli hâle getiren bir baflka faktör 1970’li y›llarda yaflanan kriz olmufltur. Özellikle neo-liberal iktisatç›lar›n artan sosyal güvenlik harcamalar›n› ekonomik krizin sebebi olarak göstermeleri, sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu ile ilgili tart›flmalar› h›zland›rm›flt›r (ILO, 1994: 5). Sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu ile ilgili tart›flmalar›n, sanayi toplumu sosyal güvenlik sistemlerinin tasfiyesi ve özellefltirilmesi gerekti¤i yönünde geliflmesi, bir süre bu tart›flmalar›n d›fl›nda ILO’nun çal›flmalar›n› da etkilemifltir. ILO; sosyal güvenlik sistemlerinin baflar›s›n› ve üstlenmifl oldu¤u görevleri yerine getirebilmesini, uzun dönemli ve yeterli finansal kaynaklara sahip olmalar› mümkün olabilece¤ini, finansmanla ilgili problemlerin sosyal güvenli¤e karfl› bir meydan okuma olarak de¤erlendirilmesi gerekti¤ini kabullenerek sosyal güvenli¤in finansal boyutu ile ilgili kapsaml› çal›flmalar bafllatm›flt›r (Cichon, 2004: v). 1980’li y›llardan sonra sosyal güvenlik sistemlerinin olumsuz etkilerinin olmad›¤›n› savunmaya çal›flan ILO’nun yeni yaklafl›m›na göre sosyal güvenlik, gelece¤e yat›r›md›r (http://www.issa.int/Topics/Social-security-financing). Yine ILO’ya göre sosyal güvenlik temel ekonomik de¤iflkenler üzerinde olumlu etkileri olan ve verimlili¤i art›ran bir faktördür (ILO, 2005: 3). Bugün gelinen noktada, sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu, di¤er taraflardan daha fazla ILO’nun gündemindedir ve ekonomik büyümeyi h›zland›ran bir faktör olarak sosyal güvenli¤i tart›flmalar›n oda¤›na yerlefltirmeyi amaçlamaktad›r. ILO’ya göre ekonomik krizler sosyal güvenli¤in finansman› ile ilgili tart›flmalar› art›rm›flt›r.
    • SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M 156 S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal Güvenlik S O R U Sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu ile ilgili olarak bu ünitede ele al›nacak ana bafll›klar flunlard›r:T D‹KKA • Ülkeler, sosyal güvenli¤in finansman› için millî gelirden ne kadar pay ay›rmaktad›rlar ve gelecek dönemlerde bu pay›n seyri ne olacakt›r? SIRA S‹ZDE • Sosyal güvenlik fonlar›n›n yat›r›m ilkeleri ve etkileri nelerdir? • Sosyal güvenli¤in, emek arz› ve istihdam seviyesi, tasarruf e¤ilimi ve sermaye birikimi, gelirin yeniden da¤›l›m› ve ekonomik büyüme üzerine etkileri AMAÇLARIMIZ nelerdir? Sosyal güvenli¤in iktisadi boyutu ile ilgili çok yönlü tart›flmalar için ILO taraf›ndan haz›rK ‹ T A P lanan kapsaml› çal›flma için bak›n›z: Cichon, Michael: Scholz, W: Meerendonk, AV: Hagemejer, K: Bertranou, F: ve Plamondon, P. (2004). Financing Social Protection, International LabourTOrganisation, Geneva. ELEV‹ZYON SOSYAL GÜVENL‹K HARCAMALARI: SEV‹YES‹ VE SEYR‹ ‹NTERNET Sosyal Güvenlik Harcamalar›n› Art›ran Faktörler Sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi ve geliflme seyri millî gelirden ayr›lan payla ölçülür. Bu ölçü, uluslararas› karfl›laflt›rmalara ve sosyal güvenlik sistemlerinin performans›n› de¤erlendirme imkân› verir. Sosyal güvenlik için yap›lan harcamalar›n seviyesi, millî gelirden (GSY‹H) bu amaçla ayr›lan pay, yani tahsis edilen kaynaklar›n seviyesi ile ölçülür (ILO, 2004: 80). Sosyal güvenlik harcamalar›n›n millî gelirden ayr›lan payla ölçülmesi, hangi aç›dan yaklafl›l›rsa yaklafl›ls›n sosyal güvenlik amac›yla yap›lan gelir transferlerinin millî gelirle do¤rudan veya dolayl› olarak iliflkili olmas›ndan kaynaklan›r (Cichon, 2005: 60). Nitekim, emekli ayl›klar› kiflilerin çal›fl›rken elde ettikleri gelirler veya ortalama ücretlerle ilgilidir. Benzer flekilde, sa¤l›k harcamalar›n›n seviyesi de sigortal›lar›n gelirleri ve birey bafl›na millî gelirle yak›ndan ilgilidir. Sosyal güvenlik sistemlerinin ekonomik boyutunun bu amaçla yap›lan harcamalar›n millî gelirden ald›¤› payla ölçülmesi, ülkeler aras›nda karfl›laflt›rmalar yap›lmas›na ve her ülkenin kendi sosyal güvenlik sisteminin performans›n› de¤erlendirmesine de imkân verir (Cichon, 2005: 60). Millî gelirden ayr›lan pay›n büyüklü¤ü dikkate al›n›nca, tarihî geliflim süreci içinde geliflme seviyesi, siyasi rejimi ve sosyal yap›s› ne olursa olsun, hemen hemen bütün ülkelerde zaman içinde sosyal güvenlik harcamalar›n›n artt›¤› görülmüfltür. Sosyal güvenlik harcamalar›n› art›ran belli bafll› faktörler flunlar olmufltur (ILO, 1994: 8-9; Cichon,2005: 61-62; Alper, 2009: 99-102): • Sosyal koruma kapsam›n›n genifllemesi: Sosyal güvenlik sistemleri, bafllang›çta herkese, bütün sosyal güvenlik risklerine karfl› koruma garantisi sa¤layacak flekilde kurulmam›flt›r. Zaman içinde koruma kapsam›na al›nan kifli say›s› artarken sosyal güvenlik garantisi sa¤lanan sosyal risklerin de say›s› artm›flt›r. Kifli ve sosyal riskler bak›m›ndan kapsam›n genifllemesi, sosyal güvenlik harcamalar›n› da art›rm›flt›r. • Sosyal refah devleti anlay›fl›n›n güçlenmesi: II. Dünya Savafl› sonras› dönemde geliflen sosyal refah devleti anlay›fl›, siyasi iktidarlar›n sosyal güvenlik harcamalar›n› art›rmaya yönelik politikalar takip etmesine yol açm›flt›r. Sosyal güvenli¤in temel bir insan hakk› olarak kabul edilmesi ve bu hakk›n gereklerini yerine getirme görevinin devlete verilmesi, devletin sosyal güvenlik harcamalar›n› art›rm›flt›r. Bir yandan, vergi ile finanse edilen kamu sosyal güvenlik harcamalar› art›r›l›rken di¤er yandan sosyal sigortalarca sa¤lanan ayl›klar›n seviyesi art›r›lm›fl, yard›mlar›n süresi uzat›lm›flt›r.
    • 157 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu • Demografik faktörler: Nüfusun yafllanmas› ve yafll› nüfus içinde de daha yafll› olan nüfusun art›fl› (75 yafl ve üzeri) bir yandan sa¤l›k harcamalar›n› art›r›rm›fl, di¤er yandan daha uzun sürelerle emekli ayl›klar› ödenmesine yol açm›flt›r. • Programlar›n olgunlaflmas›: Özellikle sosyal sigorta esas›na göre kurulan sistemler, zaman içinde ayn› anda birden fazla nesile, toplam olarak da daha fazla kifliye ayl›k ve gelir ödeyen kurumlar hâline gelmifltir. • Sosyal yap›daki de¤ifliklikler: fiehirleflme ve sanayileflmeye ba¤l› olarak geleneksel sosyal yard›mlaflma uygulamalar›n›n zay›flamas›, ailenin küçülmesi, boflanmalar›n art›fl›na ba¤l› olarak tek ebeveynli ailelerin art›fl› sosyal güvenlik ihtiyac›n› art›rm›flt›r. E¤itim sürelerinin uzamas›na ba¤l› olarak iflgücüne girme yafl› yükselmifl, ba¤›ml›l›k oranlar› yükselmifltir. • Sa¤l›k hizmetlerinin maliyetindeki art›fllar: Sa¤l›k hizmetlerine eriflimin kolaylaflmas› yan›nda t›bbi alanda meydana gelen teknolojik geliflmelerin sa¤l›k hizmetlerinin maliyetini art›rmas› sa¤l›k sigortalar›n›n giderlerini art›rm›flt›r. Sa¤l›¤›n temel bir insan hakk› olarak kabul edilmesinden sonra maliyet endiflesinden kaynaklanan süre ve standart s›n›rlamalar›n›n kald›r›lmas› harcamalar› art›rm›flt›r. • ‹flsizlik: 1950-1975 y›llar› aras›nda tam istihdam hedefi peflinde koflan, iflsizlik oranlar›n› % 2-4 aras›nda tutan ekonomiler 1970’lerden sonra % 10 ve daha yüksek oranl› iflsizlik oranlar› ile karfl›laflm›fllard›r. Artan iflsizlik dolay›s›yla prim ödeyenler azal›rken gelir ve ayl›k alanlar artm›flt›r. • Uluslararas› emek ve insan göçü: ‹ktisadi, sosyal ve çok zaman da siyasi sebeplerle geliflmekte olan ülkelerden geliflmifl ülkelere do¤ru olan iflgücü ve insan göçü, bu kiflilerin sosyal koruma ihtiyac›n› ve bunlara yönelik harcamalar› art›rm›flt›r. • ‹ktisadi krizler: Krizler, iflsizlik sigortas›n›n giderlerini art›rma yan›nda sosyal güvenlik fonlar›n›n erimesine yol açm›flt›r. • Kötü yönetim: Sosyal güvenlik için ayr›lan kaynaklar›n etkin kullan›lamamas›, suistimal edilmesi ve israf edilmesi, ayn› sonuçlar› elde etmek için daha fazla harcama yap›lmas›n› gerektirmifltir. Say›lan bu faktörler, ayn› zamanda ve ayn› oranda de¤ilse bile hemen hemen bütün ülkelerde sosyal güvenlik harcamalar›n› art›ran temel faktörler olmufltur. Demografik (nüfusla ilgili) faktörler sosyal güvenlik harcamalar›n› sizce S‹ZDE art›rm›flt›r? SIRA nas›l Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Geliflme Seyri DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenlik harcamalar› zaman içinde her ülkede artmakla birlikte bu art›fl, her dönemde, her ülke ve bölge grubu için ayn› flekilde ve h›zla gerçekleflmemifl, bu S O R U art›fl ülkeler ve bölgeler aras›nda farkl› seviyelerde gerçekleflmifltir. Bu farkl›l›k, sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesinin büyük ölçüde millî gelirin seviyesine ba¤l› olmas›ndan kaynaklanm›flt›r. Farkl› iktisadi geliflme seviyesine A T sahip ülkelerD‹KK de sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi de farkl›l›k göstermifltir. 1960’l› y›llarda OECD üyesi ülkelerde sosyal güvenlik harcamalar› GSY‹H’nin SIRA S‹ZDE %3-12’si aras›nda de¤iflirken, 1970’li y›llar›n sonunda %7-23 aras›nda (ILO, 1994: 4), 2000’li y›llarda ise %14-29 aras›nda de¤iflen büyüklüklere ulaflm›flt›r (Cichon, 2005: 62-67). Bu ülkeler grubunda, 1960-1990 y›llar› aras›ndaki 30 y›ll›k dönemde AMAÇLARIMIZ sosyal güvenlik harcamalar› yaklafl›k olarak iki kat artm›fl ve ülke ortalamas› ola- 1 SIRA S‹ZDE D Ü geliflme Ülkelerin iktisadi fi Ü N E L ‹ M seviyesi ile sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi S O R U aras›nda do¤rudan ve güçlü bir iliflki vard›r. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P TELEV‹ZYON TELEV‹ZYON
    • 158 Sosyal Güvenlik rak %18’ler seviyesine ulaflm›flt›r. ‹ktisadi geliflme seviyesi ile sosyal güvenlik harcamalar› aras›ndaki güçlü iliflkiyi do¤rular flekilde, OECD üyesi ülkeler içinde yer alan ve daha geliflmifl olan birçok Avrupa ülkesinde bu oran %20-30 aras›nda de¤iflen, hatta baz› ülkelerde aflan de¤erlere yükselmifltir (Cichon, 2005: 62). Bir karfl›laflt›rma yapabilmek amac›yla 1990 y›l› itibar›yla dünyan›n çeflitli bölgelerinde toplam sosyal güvenlik harcamalar› ve bu harcamalar içinde de emeklilik ödemeleri ile sa¤l›k harcamalar›n›n pay› afla¤›da tablo 6.1’de verilmifltir. Tablo 6.1 Toplam Sosyal Güvenlik Harcamalar› (1990) Kaynak: ILO (2004), Social Security: New Consensus, ILO, Geneva, s.81. Bölgeler Emeklilik Sa¤l›k Toplam Sosyal Ödemelerinin Harcamalar›n›n Güvenlik Harcamalar› toplam harcamalar toplam harcamalar (GSY‹H’nin % olarak) içindeki pay› içindeki pay› Bütün Ülkeler 14.5 6.6 4.9 Afrika 4.3 1.4 1.7 Asya 6.4 3.0 2.7 Avrupa 24.8 12.1 6.3 Latin Amerika ve Karayipler 8.8 2.1 2.8 Kuzey Amerika 16.6 7.1 7.5 Okyanusya 16.1 4.9 5.6 Tablo 6.1; söz konusu bölgelerde bulunan ülkelerden istatistiki veri temin edilebilen ülkeler dikkate al›narak haz›rlanm›flt›r. Tablo verileri; 21 Afrika, 15 Asya, 26 Avrupa, 20 Latin Amerika ve Karayipler, 2 Kuzey Amerika ve 3 Okyanusya ülkesi olmak üzere 87 ülke dikkate al›narak haz›rlanm›flt›r (ILO, 2004:112-114). Tablo 6.1; 1990 y›l› itibar›yla toplam sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi bak›m›ndan genel bir fikir vermekle birlikte ayn› bölge grubu içinde yer alan ülkeler aras›ndaki farkl›l›klara da dikkat etmek gerekecektir. Nitekim, bölge ortalamas› % 4.3 olan Afrika k›tas›nda bulunan Cezayir de sosyal güvenlik harcamalar› GSY‹H’nin % 7.6’s› seviyesinde iken Nijerya’da yaln›zca % 1’dir. Harcamalar›n ortalama seviyesi %6.4 olan Asya ülkeleri içinde yer alan ‹srail’de bu oran % 14.2 iken, bir baflka Asya ülkesi Filipinler’de yaln›zca 1.7 dir. Avrupa ülkeleri aras›nda ise 1990 y›l› itibar›yla en yüksek harcama oran› %29.7 ile Hollanda’da iken en düflük oran ise %13.1 ile Estonya’dad›r. Geliflmifl ülkeler içinde de sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi farkl›l›k göstermifltir. Ayn› geliflme seviyesine sahip Avrupa ülkelerinde sosyal güvenlik harcamalar›, daha liberal politikalar izleyen Kuzey Amerika ülkelerinden oldukça yüksektir. Avrupa ülkeleri içinde de Bat› ve Kuzey Avrupa ülkelerinin sosyal güvenlik harcamalar› Güney ve Do¤u Avrupa ülkelerinden belirgin flekilde daha yüksektir. Benzer karfl›laflt›rmalar› AB üyesi ülkeler aras›nda da yapmak ve farkl› harcama seviyeleri bulmak mümkündür (Cichon, 2005: 63-64). Kendi içinde farkl›l›klar olmas›na ra¤men, bütün olarak geliflmifl ülkelerin sosyal güvenlik harcamalar› dünyan›n di¤er ülkelerinden kesinlikle daha yüksektir.
    • 159 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu Geliflmekte olan ülkelerde sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi, iktisadi geliflme seviyeleri aras›ndaki farkl›l›klara ilaveten sosyal güvenlik sistemlerinin kurumsal yap›s›, kifli olarak kapsam›, sosyal güvenlik garantisi sa¤lanan sosyal risklerin say›s› gibi sebeplere ba¤l› olarak da farkl›l›klar göstermektedir (Cichon, 2005: 65-68). Fransa ve Belçika sömürgesi iken ba¤›ms›zl›¤›n› kazanan çok say›da Afrika ülkesi, sömürge döneminin etkisiyle kay›tl› sektörde çal›flanlara yönelik uzun vadeli sigorta kollar› ile sosyal güvenlik sistemlerini bafllatm›fllard›r. Bu ülkelerde, aileye yönelik sosyal güvenlik harcamalar› toplam sosyal güvenlik harcamalar› içinde en önemli harcama kalemini oluflturmufltur. 1975 y›l› itibar›yla birçok Afrika ülkesinde sosyal güvenlik harcamalar› millî gelirin % 1’inden daha düflüktür. Özellikle sa¤l›k harcamalar›n›n sosyal güvenlik sistemi d›fl›nda karfl›lanmas› dolay›s›yla bu oranlar düflük gibi görünse de 1990’l› y›llarda toplam sosyal güvenlik harcamalar› GSY‹H’nin ancak %4,3 seviyesinde gerçekleflebilmifltir. A¤›rl›kl› olarak uzun vadeli sosyal sigorta riskleri ile ifl kazalar› ve meslek hastal›klar›n› sosyal sigorta sistemi ile kuran ve baz›lar› petrol üreticisi olan Arap ülkelerinde de sosyal güvenlik harcamalar› çok düflük seviyelerde kalm›flt›r. Bu ülkeler grubunda, 1980’li y›llardan sonra sosyal güvenlik harcamalar›nda dikkat çeken bir art›fl sa¤lanmas›na ra¤men iktisadi geliflme seviyeleri göz önüne al›n›nca toplam sosyal güvenlik harcamalar› hâlâ çok düflüktür. Asya, bir yanda Çin ve Hindistan gibi kalabal›k nüfuslu ülkeleri, di¤er yanda Hong-Kong, Kore ve Japonya gibi OECD üyesi ülkeleri, di¤er yanda da ‹ran ve Bangladefl gibi çok farkl› yap›sal özelliklere sahip ülkeleri bar›nd›ran bir k›tad›r. Baz› ülkelerde sosyal güvenlik sistemlerinin kapsam› % 10’lar›n alt›nda kalm›flt›r. 1992 y›l› itibar›yla 10 Asya ülkesinde sosyal güvenlik harcamalar› GSY‹H’nin yaln›zca % 1.6’s› seviyesindedir. Hatta, Hindistan’da 1975 y›l›nda % 1.5 olan harcamalar›n seviyesi 1992 de % 0.9’a düflmüfltür. Öte yandan küçük bir Asya ülkesi olan Singapur’da sosyal güvenlik harcamalar› y›ll›k % 25’lik art›flla 1975 y›l›ndaki % 1.9’luk seviyeden 1990 y›l›nda % 8.9’a yükselmifltir. Ancak Singapur’da gerçekleflen bu art›fl ayn› oranda olmasa da Hong-Kong, Tayland, Malezya gibi ülkelerde de görülmüfltür (Cichon, 2004: 66). Sosyal güvenlik sistemlerini, 1950’li y›llardan önce, Avrupa modeli sosyal sigortalar› örnek alarak kuran Latin Amerika ülkelerinde 1980’li y›llarda fiili’de bafllayan uygulama ile sistemin özellefltirilmesi veya özel sosyal güvenlik uygulamalar›n›n kapsam›n› geniflleten yeni yap›lanmalar görülmüfltür. Bölgede çal›flan nüfusun ancak % 15’ ini sosyal güvenlik kapsam›na alan ülkeler yan›nda (Honduras, El Salvador gibi), bu oran› % 60’lar›n üzerine ç›karan ülkeler de (fiili, Uruguay gibi) vard›r. Bölge ülkelerinde sosyal güvenlik harcamalar›n›n GSY‹H’nin % 15.2’sine ulaflt›¤› Küba gibi ülkeler ile % 1’in alt›nda olan Venezuella gibi ülkeler yan yanad›r. ‹ktisadi geliflme seviyesindeki farkl›l›klar d›fl›nda sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyeSIRA S‹ZDE sini belirleyen faktörler sizce nelerdir? Günümüzde Sosyal Güvenlik Harcamalar› DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenlik harcamalar›, GSY‹H içindeki pay› bak›m›ndan 1990’l› y›llar da artS O R U maya devam etmifltir. Bu art›fl›n geliflme seyri, de¤iflik ülke gruplar› bak›m›ndan tablo 6.2’de görülmektedir. Bölgelerle ilgili istatistiki veriler 2000-2007 y›llar› aras›ndaki verilerdir ve söz konusu ülkelerdeki yönetim giderleri de dâhil bütün kaD‹KKAT mu sosyal güvenlik harcamalar›n› kapsamaktad›r (ILO, 2011: 261). Sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi, sosyal güvenlik sistemlerinin kurumsal yap›s›, kifli olarak kapsam›, kapsama al›nan sosyal risklerin say›s›na ba¤l› olarak da ülkeler aras›nda farkl›l›klar göstermektedir. 2 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P K ‹ T A P
    • 160 Tablo 6.2 Bölgeler ve Ülke Gruplar›na Göre Sosyal Güvenlik Harcamalar› (GSY‹H’nin Yüzdesi Olarak) (2005-2007) Kaynak: ILO (2011). World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond. ILO, Geneva, 258-261. Sosyal Güvenlik Sa¤l›k D›fl›ndaki Sosyal Güvenlik Harcamalar› Sa¤l›k Harcamalar› Toplam Sosyal Güvenlik Harcamalar› Dünya 5.72 2.67 8.39 Bat› Avrupa 17.98 7.10 25.08 Merkezi ve Do¤u Avrupa 14.08 4.82 18.91 Kuzey Amerika 8.98 6.98 15.96 Kuzey Afrika 11.02 2.53 13.56 Ba¤›ms›z Devletler Toplulu¤u 9.93 3.59 13.52 Orta Do¤u 7.09 3.11 10.20 Latin Amerika ve Karayipler 7.63 2.20 9.83 Asya-Pasifik 3.65 1.68 5.32 Sahra Alt› Afrika Ülkeleri 2.81 2.51 5.32 Bölgeler Tablo 6.2, farkl› ülkeler grubu dikkate al›narak oluflturuldu¤u için tablo 6.1 verileri ile birebir karfl›laflt›rmak ve de¤erlendirmeler yapmak mümkün de¤ildir. Verilerin hesaplanmas›nda kapsama al›nan de¤iflkenlerin de farkl›l›¤› söz konusudur. Yine de 1990’l› y›llar ile 2000’li y›llara ait verilerden hareketle bir de¤erlendirme yapmak gerekirse küreselleflme sürecinden kazançl› ç›kan geliflmifl ülkeler ile baz› Uzak Do¤u ve Güney Amerika ülkelerinin refah art›fl›na paralel olarak sosyal güvenlik harcamalar›n› art›rd›¤› görülmektedir. Bütün bir k›ta olarak Avrupa, Avrupa k›tas› içinde de Bat› Avrupa ülkelerinin sosyal güvenlik harcamalar› di¤er ülke gruplar›n›n çok üzerindedir. Harcama seviyesi bak›m›ndan Avrupa ülkelerine en yak›n ülke grubu Kanada ve ABD’den oluflan Kuzey Amerika ülkeleridir. Ancak bu ülkelerin harcamalar› % 15 seviyesindedir ve Bat› Avrupa ülkelerinden çok afla¤›lardad›r. Yetersiz olmakla birlikte, 1990’l› y›llarla karfl›laflt›r›ld›¤› zaman di¤er ülke gruplar›nda da harcamalar›n seviyesi bak›m›ndan dikkat çekici art›fllar gözlenmektedir. Tablo 6.3, sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi bak›m›ndan ülkeler baz›nda bir karfl›laflt›rma yapma amac›yla haz›rlanm›flt›r. Ülke gruplar› bak›m›ndan yap›lan karfl›laflt›rmaya göre ülkelerin geliflme seviyesi ile sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi aras›ndaki iliflkinin daha kolay de¤erlendirilmesine imkân veren bir tablodur.
    • 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu Ülkeler Y›l› Sa¤l›k hariç sosyal güvenlik harcamalar› Sa¤l›k harcamalar› Toplam sosyal güvenlik harcamalar› Çin 2006 4.08 1.89 5.97 Japonya 2005 12.30 6.30 18.60 Güney Kore 2005 3.70 3.20 6.90 Belçika 2005 19.10 7.30 26.40 M›s›r 2007 11.51 2.56 14.07 Rusya 2006 8.25 4.04 12.29 Danimarka 2005 21.20 5.90 2005 16.70 4.30 21.00 Norveç 2005 15.80 5.80 21.60 ‹sveç 2005 22.60 6.80 29.40 Birleflik Krall›k 2005 14.30 7.00 21.30 Yunanistan 2005 14.90 5.60 20.50 ‹talya 2005 18.20 6.80 25.00 Fransa 2005 21.40 7.80 29.20 Almanya 2005 19.00 7.70 26.70 Hollanda 2005 14.90 6.00 20.90 Brezilya 2001 9.60 3.08 12.68 Meksika 2005 4.50 2.90 7.40 Kanada 2005 9.70 6.80 16.50 ABD 2005 8.90 7.00 15.90 Türkiye 2005 8.30 5.40 Tablo 6.3 Ülkeler itibar›yla Sosyal Güvenlik Harcamalar› (GSY‹H’nin yüzdesi olarak) (2005-2007) 27.10 Polonya 161 13.70 Tablo 6.3, Özellikle Avrupa ülkeleri olmak üzere geliflmifl ülkelerin sosyal güvenlik harcamalar›n›n yine % 20-30 aras›nda de¤iflen yüksek oranlarda oldu¤unu; bu ülke grubu içinde Merkezi Avrupa (Almanya ve Fransa) ile Kuzey Avrupa (Danimarka, ‹sveç gibi) ülkelerinde harcamalar›n seviyesinin % 30’lara yak›n seviyelerde gerçekleflirken di¤er Avrupa ülkelerinde % 20’ler civar›nda gerçekleflti¤ini göstermektedir. Yine, 1990’lar sonras› dönemde, ülkemiz dâhil olmak üzere iktisadi geliflme h›z› yüksek olan ülkelerin sosyal güvenlik harcamalar›n›n % 10’lar›n üzerine ç›kt›¤› da tablo verilerinden ortaya ç›kmaktad›r. Çin, son y›llarda bu amaçla yapt›¤› harcamalarda önemli art›fllar olmas›na ra¤men toplam nüfusunun yo¤unlu¤u dolay›s›yla tabloda yer alan ülkeler grubu içinde sosyal güvenlik harcamalar› en düflük ülke durumundad›r. Kaynak: ILO (2011). World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond. ILO, Geneva, 258-261. Avrupa ülkeleri, dünyan›n di¤er yörelerindeki ülkelerle karfl›laflt›r›ld›¤› zaman, sosyal güvenlik harcamalar› hâlâ çok yüksek olan ülkelerdir.
    • 162 Sosyal Güvenlik Nüfusun Yafllanmas› ve Sosyal Güvenlik Harcamalar›n›n Gelece¤i Nüfus, içinde bulundu¤umuz yüzy›lda sosyal güvenlik sistemlerinin gelece¤ini etkileyen en önemli faktörlerden biri hâline gelmifltir. Sosyal güvenlik hakk›n›n kapsam›n›n genifllemesine ilaveten nüfusun yafllanmas›na ba¤l› olarak emeklilik ödemeleri ve sa¤l›k harcamalar›n›n art›fl› do¤al olarak toplam sosyal güvenlik harcamalar›n› da art›racakt›r. Ancak bu art›fllar›n ne seviye de gerçekleflece¤i, sosyal güvenlik sistemlerinin gelece¤i ile ilgili tart›flmalar› da beraberinde getirmektedir. 21. yüzy›l için sosyal güvenlik sistemlerinin harcamalar› bak›m›ndan nüfus temel belirleyici de¤iflken hâline gelmifltir. Bu sebeple, sosyal güvenlik sistemlerinin yeniden yap›land›r›lmas›na (reform) yönelik çal›flmalarda nüfus projeksiyonlar› önem tafl›maktad›r. Tablo 6.4 Nüfusun Yafllanma Projeksiyonlar› Bölgeler, Ülkeler Kaynak: ILO (2011). World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond. ILO, Geneva, 139-143. Demografik f›rsat penceresi: Nüfusun yap›sal olarak de¤iflimi ile ilgili olup, aktif (çal›flan) nüfusun en yüksek, ba¤›ml› nüfusun ise en düflük seviyede oldu¤u dönemi ifade eder. Yeterli iktisadi büyüme h›z›na ulafl›l›rsa söz konusu ülkenin iktisaden s›çrama yapma imkân›n›n en yüksek oldu¤u durum olarak kabul edilir. Japonya ve Almanya baflta olmak üzere birçok geliflmifl ülke, özellikle de Avrupa ülkeleri, yüzy›l›n ilk yar›s›nda yafll› nüfus problemini en fazla yaflayan ülkeler olacakt›r. 60 yafl üstü nüfusun toplam nüfusa oran› Y›llar 2000 80 yafl üstü nüfusun toplam nüfusa oran› 2005 2010 2030 2050 2000 2005 2010 2030 2050 Dünya 9.9 10.2 11.0 16.5 21.9 1.1 1.3 1.5 2.3 4.3 Geliflmifl bölgeler/ülkeler 19.5 20.1 21.8 28.8 32.6 3.1 3.7 4.3 6.4 9.5 Az geliflmifl bölgeler/ülkeler 7.5 8.0 8.6 14.2 20.2 0.7 0.8 0.9 1.6 3.5 Emeklilik ödemeleri ile birlikte, sa¤l›k harcamalar›n› art›racak olan yafll› nüfus, geliflmifl ülkeler için 60 yafl üzeri dikkate al›n›rsa 21. yüzy›l›n ortas›nda toplam nüfusun üçte birine (%32.6) ulaflacakt›r. fiu anda genç nüfusa sahip gibi görünen geliflmekte olan ülkelerde de nüfus h›zla yafllanacak ve bu ülkeler için de oran % 20’lere yükselecektir. Yafll› nüfus içinde 80 yafl›n› geçenlerin oran› ise yine yüzy›l›n ortas›nda geliflmifl ülkeler için %9.5’e ulaflacakt›r. Bu ülkeler, genç nüfusa sahip olman›n getirdi¤i demografik f›rsat penceresinin sa¤lam›fl oldu¤u avantajlar› yak›n zamanda kaybedeceklerdir. Nüfusun yafllanmas› bütün dünya için ortak bir problem olmakla birlikte, yafll› nüfus problemi, baz› ülkeler için çok daha acil bir problem olarak ortaya ç›kacakt›r. Projeksiyonlara göre; 2050 y›l›nda Japonya’da 60 yafl›n› geçenlerin toplam nüfusa oran› %44.2; 80 yafl›n› geçenlerin ise % 15.6 olacakt›r (ILO, 2011: 140). Yafll› nüfus problemini en fliddetli flekilde yaflayacak bir baflka ülke Almanya’d›r. Almanya’da 2050 y›l› itibar›yla 60 yafl üstü nüfus %39.5; 80 yafl üstü nüfus ise % 14.1 oran›na ulaflacakt›r. Yafll› nüfus problemi, Bat› Avrupa’n›n bütün ülkeleri yan›nda (Belçika, Fransa, Hollanda, ‹sviçre, Avusturya) Kuzey Avrupa ülkeleri (Danimarka, ‹sveç, Norveç) ve Güney Avrupa (‹talya, Yunanistan, Portekiz) ülkeleri için de 80 yafl üstü nüfusun 2050 y›l›nda % 10’lar› aflmas› ile ciddi problem hâline gelecektir (ILO, 2011:141-142). Sosyal güvenlik harcamalar›n›n art›fl›, sistemlerin sürdürülebilirli¤i ile ilgili tart›flmalar› da beraberinde getirmektedir. Sosyal güvenlik sisteminin gelece¤i ve al›nmas› gereken tedbirler bak›m›ndan gelece¤e yönelik projeksiyonlar yap›lmaktad›r. OECD ülkeleri için, demografik (do¤um oranlar›, ortalama hayat ümidi) ve ekonomik faktörler (büyüme, istihdam, verimlilik, emek arz›) gibi de¤iflkenler esas al›narak, büyüme h›z›n›n temel-gerçekci (%2), iyimser (%3) ve kötümser (%1) beklentileri karfl›layacak flekilde dikkate al›narak yap›lan projeksiyonlar 2050 y›l›na kadar
    • 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu 163 afla¤›daki sonuçlar› vermifltir. Burada yaln›zca % 2’ lik büyümeyi esas alan temel (gerçekci) senaryo sonuçlar› verilmifltir. Sigorta kollar›, Bölgeler Y›llar 1980 1990 2010 2030 2050 16,30 18,30 19,3 23,2 25,5 Yafll›l›k 7,80 8,50 10 13,7 15,2 Sa¤l›k 4,80 5,60 5,6 6,5 7,4 ‹flsizlik 1,00 1,30 1,1 0,5 0,4 Di¤erleri 2,80 2,80 2,5 2,5 2,5 Japonya 11,10 12,40 17,7 22 27 Kuzey Amerika 12,50 14,40 13,9 17,5 17,9 Okyanusya 12,60 15,60 17,4 17,7 18,4 Kuzey Avrupa 20,30 22,40 23 25,1 25,1 Güney Avrupa 16,80 21,10 22,2 25,1 31,4 Bat› Avrupa 24,20 24,70 25,9 30,8 Tablo 6.5 OECD ülkelerinde Sosyal Harcamalar›n Gelece¤i (GSY‹H’nin Yüzdesi Olarak- % 2 Büyüme Varsay›m›na Göre) 33,4 Toplam Harcamalar Tablo 6.5 sosyal güvenlik harcamalar›n›n ele al›nan zaman diliminde artma seyrinin devam edece¤ini, geliflmifl ülkeler için % 30 seviyesini aflaca¤›n›, ancak bu seviyenin üzerine çok fazla ç›kmayaca¤›n› göstermektedir. Öte yandan geliflmifl ancak daha liberal ekonomik ve sosyal politika uygulayan Kuzey Amerika ülkelerinde ayn› dönemde sosyal güvenlik harcamalar›n›n %20’nin alt›nda kalaca¤›n› da göstermektedir. Nitekim, iyimser beklentilerle büyüme h›z›n›n % 3 olaca¤› senaryoda Bat› Avrupa ülkelerinde harcamalar % 30’lar seviyesinde kal›rken Kuzey Amerika’da ve Okyanusya’da yine %20’lerin alt›nda kalm›flt›r (ILO, 2004: 78). Ancak bu geliflmeler toplumlar›n ekonomik ve sosyal politika tercihlerinde k›r›lmalar olmayaca¤› varsay›m› alt›nda gerçekleflecektir. Kuvvetli bir ihtimal görünmemekle birlikte, bugün yap›lan baz› tart›flmalardan hareketle ABD’nin toplam nüfusun % 15’ini kapsam d›fl›nda b›rakan sa¤l›k sistemini de¤ifltirerek kamunun öne ç›kt›¤› genel sa¤l›k sigortas› veya benzeri bir politikay› tercih etmesi hâlinde bu ülke için bütün senaryo de¤iflir ve bir Avrupa ülkesi gibi sosyal harcamalar›n seviyesi bu ülkede de %25’lere yükselebilir. Bu tür geliflmelerin di¤er ülkelerde de görülmesi uzak ihtimal de¤ildir. Kuzey Amerika ülkelerinin sosyal güvenlik harcamalar› senaryo döneminde çok fazla de¤iflmezken bu ülkelere benzer liberal ekonomik politikalar uygulayan ancak 2050 y›l›nda yafll› nüfus problemini en fliddetli flekilde yaflayacak ülke olan Japonya’n›n sosyal harcamalar› h›zla artarak %27’ye yükselmektedir. Di¤er senaryolarda da Japonya için benzer büyüklükler ortaya ç›kmakta 2040-2050 aras›ndaki 10 y›ll›k dönemde toplam sosyal harcamalar bu ülkede % 25 civar›nda artmaktad›r. Harcamalar sigorta kollar› itibar›yla incelendi¤i zaman, sosyal güvenlik harcamalar› içinde iflsizlik sigortas› harcamalar›n›n senaryo döneminde azal›rken, en büyük art›fl›n emeklilik harcamalar›nda ve sa¤l›k harcamalar›nda ortaya ç›kt›¤› görülmektedir. En büyük harcama kalemini oluflturan iki sigorta kolu için 2010-2050 döneminde emeklilik harcamalar› % 50 artarken sa¤l›k harcamalar›ndaki art›fl›n % 35 olarak gerçekleflmesi beklenmektedir (ILO, 2004: 79). Kaynak: Cichon, Michael: Scholz, W: Meerendonk, AV: Hagemejer, K: Bertranou, F: ve Plamondon, P. (2004). Financing Social Protection, International Labour Organisation, Geneva. 79-80. Ülkelerin takip etti¤i ekonomik ve sosyal politikalardaki keskin de¤ifliklikler, sosyal güvenlik harcamalar›n›n beklenenden daha h›zl› art›fl›na yol açabilir.
    • 164 Tablo 6.6 Sosyal Riskler ‹tibar›yla Sosyal Güvenlik Harcamalar› (2003-2007) Kaynak: ILO (2011). World Social Security Report 2010/11: Providing Coverage in Times of Crisis and Beyond. ILO, Geneva, 263-266 Sosyal Güvenlik Ülkeler Toplam Aile Sa¤l›k ‹flsizlik Ölüm Malullük Yafll›l›k Di¤er Harcamalar Ödenekleri Çin 6.0 1.9 0.1 0.1 0.1 0.0 2.4 1.4 Japonya 18.6 6.3 0.3 1.3 0.8 0.7 8.6 0.3 Güney Kore 6.9 3.2 0.2 0.2 0.3 0.6 1.5 0.8 Belçika 26.4 7.3 3.3 2.0 2.6 2.3 7.2 0.6 Danimarka 27.1 5.9 2.8 0.0 3.4 4.3 7.3 1.7 Fransa 29.2 7.8 1.7 1.8 3.0 1.9 10.9 1.2 Almanya 26.7 7.7 1.7 0.4 2.2 1.9 11.2 0.6 Yunanistan 20.5 5.6 0.4 0.8 1.1 0.9 10.8 0.8 ‹talya 25.0 6.8 0.5 2.5 1.3 1.7 11.6 0.0 Hollanda 20.9 6.0 1.5 0.3 1.6 3.6 5.5 1.1 Norveç 21.6 5.8 0.5 0.3 2.8 4.4 6.3 0.8 Polonya 21.0 4.3 0.5 1.0 1.1 2.7 10.4 0.6 ‹sveç 29.4 6.8 1.2 0.6 3.2 5.6 9.6 1.1 Türkiye 13.7 5.4 0.1 1.6 0.0 0.2 6.4 0.0 ‹ngiltere 21.3 7.0 0.3 0.2 3.2 2.4 6.1 1.6 Brezilya 12.7 3.1 0.4 1.7 0.6 1.0 4.5 1.3 Meksika 7.4 2.9 0.0 0.3 1.0 0.1 1.0 2.1 Kanada 16.5 6.8 0.6 0.4 1.0 0.9 3.7 2.8 ABD 15.9 7.0 0.3 0.8 0.6 1.3 5.3 0.5 Sosyal güvenlik harcamalar›n›n sosyal riskler itibar›yla çeflitli ülkeler bak›m›ndan gösterdi¤i geliflme seyri, Tablo 6.6’da verilmifltir. Tablo 6. 6, toplam sosyal güvenlik harcamalar› içinde yafll›l›k sigortas› ile sa¤l›k sigortas› ödemelerinin bütün ülkeler için en önemli sosyal harcama alan›n› oluflturdu¤unu ortaya koymaktad›r. Di¤er sigorta kollar› ile ilgili harcamalar, büyüklük itibar›yla ihmal edilebilir oranlardad›r. Baz› ülkelerde iflsizlik, baz› ülkelerde de aile ödenekleri sigortas›n›n % 3 veya biraz üzerinde gerçekleflti¤ini ortaya koymakla birlikte toplam harcamalar içindeki paylar› çok yüksek de¤ildir. Tablo 6.5 ve tablo 6.6 verileri birlikte de¤erlendirildi¤i zaman, sosyal güvenlik harcamalar›n› azaltma veya kontrol alt›na almaya yönelik çabalar›n yafll›l›k sigortas› ile sa¤l›k sigortas› üzerinde yo¤unlaflaca¤› görülmektedir. Daha yüksek sosyal güvenlik garantisi için millî gelirden daha fazla pay ay›rma seçene¤i gelecek dönemlerde geliflmifl ülkeler için çok geçerli olmayacakt›r. Sosyal güvenlik sistemlerinin prim oranlar›n› yükselterek gelirleri art›rma imkân› da artan rekabet endiflesi ile mümkün görünmemektedir. Bu durumda zaman içinde yap›lacak düzenlemelerle: • Yafll›l›k ayl›¤›na hak kazanma flartlar›n›n zorlaflt›r›lmas› ve emekli olma yafl›n›n yükseltilmesi, • Sosyal güvenlik garantisi sa¤lamada bireysel sorumluluk alan›n›n geniflletilerek kamu programlar›n›n sa¤lad›¤› sosyal koruman›n seviyesinin düflürülmesi,
    • 165 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu • Kay›t d›fl›l›¤›n önlenerek, prim ödeyenlerle ilgili taban›n geniflletilmesi, • Sa¤l›k hizmetlerinden faydalananlardan al›nan katk› paylar›n›n art›r›lmas›, • Kaynak kullan›m›nda etkinli¤i sa¤layacak iyi yönetim modellerinin gelifltirilmesi yöntemleri gündeme gelecektir. Geliflmekte olan ülkelerde, sosyal harcamalar için daha fazla kaynak ay›rma imkânlar›n›n k›s›tl› olmas›, sosyal güvenlik sistemlerinin yeniden yap›lanmas› çal›flmalar›n›, reformist veya sil-bafltan anlam›na gelecek kapsaml› düzenlemeler daha s›k gündeme gelecektir. Artan sosyal güvenlik harcamalar›n›n sosyal güvenlik sistemini krize düflürmemesi için SIRA S‹ZDE sizce hangi tedbirlerin al›nmas› beklenebilir? Millî Gelir ve Sosyal Güvenlik Harcamalar› SIRA S‹ZDE 3 DÜfiÜNEL‹M DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi ile GSY‹H’nin ve birey bafl›na millî gelir aras›nda do¤rudan bir iliflki vard›r. Tablo 6.2, 6.5 ve 6.6 incelendi¤i zaman, iktisaS O R U den geliflmifl ülkelerin sosyal güvenli¤e daha fazla pay ay›rd›klar› görülmektedir. Benzer bir iliflki birey bafl›na millî gelir seviyesi ile sosyal güvenlik harcamalar›n›n D‹KKAT seviyesi aras›nda da kurulabilir. SIRA S‹ZDE S O R U D‹KKAT GrafikSIRA S‹ZDE 6.1 Avrupa Ülkelerinde Sosyal Koruma Harcamalar›n›n, Birey Bafl›na Millî Gelire Oran› AMAÇLARIMIZ 35 R2=0.5198 Sosyal Güvenlik Harcamalar› (GSYH %’si) 30 •Polonya 25 •Macaristan •Yunanistan •Ukrayna •H›rvatistan •‹spanya •Slovakya • •Letonya •Portekiz • Belarus •Fetonya Çek Cumhuriyeti 20 • Moldova 15 AMAÇLARIMIZ •‹sveç •Finlandiya •Danimarka •Almanya •Fransa K ‹ T A P K ‹ T A P •Norveç • •Belçika Hollanda Lüksemburg • •‹sviçre • Avusturya T E L E V •‹talyaN ‹ZYO TELEV‹ZYON •‹ngiltere •‹rlanda •‹zlanda ‹NTERNET ‹NTERNET •Litvanya •Bulgaristan •Arnavutluk•Romanya •Rusya 10 •Türkiye 5 0 5000 10000 15000 20000 25000 30000 Kifli Bafl›na GSYH(ABD $) Kaynak: Cichon, Michael: Scholz, W: Meerendonk, AV: Hagemejer, K: Bertranou, F: ve Plamondon, P. (2004). Financing Social Protection, International Labour Organisation, Geneva, s 64. Birey bafl›na millî gelirin yüksekli¤i ile sosyal güvenlik harcamalar›n›n yüksekli¤i aras›nda do¤rusal bir iliflki olmakla birlikte bu iliflki bire bir de¤ildir. Nitekim, Grafik 6.1, ayn› seviyede millî gelire sahip olan ülkelerin sosyal güvenlik harcamalar›n›n ayn› oranda olmad›¤›n› göstermektedir. Örnek vermek gerekirse; birey bafl›na millî geliri 5000 dolar civar›nda olan ülkelerden; Türkiye’ de sosyal güvenlik
    • 166 Sosyal devlet anlay›fl› güçlendikçe, millî gelir art›fl› ile sosyal güvenlik harcamalar›n›n aras›ndaki iliflki de artmaktad›r. Sosyal Güvenlik harcamalar›n›n GSY‹H’ye oran› %10’un alt›nda iken, Bulgaristan, Rusya ve Romanya’da %10-15 aras›nda, Macaristan, H›rvatistan ve Polonya’da %20’nin üzerindedir. Benzer flekilde, birey bafl›na millî geliri 20-25 bin dolar aras›nda olan ‹talya ve ‹ngiltere’de sosyal güvenlik harcamalar›n›n oran› %20-25 aras›nda iken, ayn› gelir seviyesine sahip Avusturya, Belçika, Norveç ve Hollanda’da %25-30 aras›nda, Almanya, Fransa, ‹sveç ve Danimarka’da ise % 30’un üzerindedir. Grafik 6.1; ekonomik geliflme seviyeleri, sosyal yap›lar› ve politikalar› büyük ölçüde birbirine yak›n Avrupa ülkeleri için birey bafl›na gelir ile sosyal güvenlik harcamalar› aras›ndaki iliflkiyi r2 de¤eri olarak 0.51 olarak ortaya koyarken, ülke grubu çeflitlendikçe bu iliflkinin daha zay›f olarak gerçekleflti¤i görülmektedir. Nitekim, 1990 y›l› esas al›narak çeflitli ülkeler için yap›lan hesaplamalar, r2 de¤erini 0.28 olarak ortaya koymufltur (ILO, 2001: 82, fiekil 5.1). 1990 y›l›nda 10 bin dolar civar›nda birey bafl›na millî geliri olan ülkelerden G.Kore’nin sosyal güvenlik harcamalar› millî gelirin %5’i civar›nda iken, ayn› gelir grubunda bulunan Arjantin’de %12; Uruguay’da %22 olarak ç›km›flt›r. Yine birey bafl›na millî geliri 30 bin dolar civar›nda olan ABD’de sosyal güvenlik harcamalar› millî gelirin % 16’s› iken, Fransa’da % 30, ‹sveç’te % 35 olarak gerçekleflmifltir. Bu konuda en çarp›c› farkl›l›k, 35 bin dolar gelire sahip olan Singapur ile Danimarka karfl›laflt›r›ld›¤› zaman ortaya ç›kmakta; Singapur’da sosyal güvenlik harcamalar› millî gelirin %3-4’ü civar›nda iken ayn› gelire sahip Danimarka’da % 33 civar›nda gerçekleflmifltir (ILO, 2001: 82). Millî gelirden sosyal güvenli¤e ayr›lan pay ile birey bafl›na millî gelir seviyesi aras›ndaki iliflkinin güçlü oldu¤u ülkeler, sosyal devlet anlay›fl›n›n daha hakim oldu¤u ülkelerdir. Bu, gelecekte sosyal devlet anlay›fl› yayg›nlaflt›kça gelir seviyesi ile sosyal güvenli¤e ayr›lan pay aras›ndaki iliflkinin kuvvetlenece¤inin bir delili olarak kabul edilebilir. Ülkelerin iktisadi ve sosyal yap› farkl›l›klar›, sosyal güvenlik sistemlerinin tarihî geliflim süreci ve nihayet devlet anlay›fl› ve politikalar› sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesini belirlemektedir. Sosyal refah devleti anlay›fl›n›n hakim oldu¤u, demokratik rejime sahip ülkelerde sosyal güvenlik için daha yüksek pay ayr›l›rken ayn› iktisadi ve siyasi kuflak içinde olan ancak daha liberal iktisadi politikalar uygulayan ülkelerde sosyal güvenlik harcamalar› daha düflük seviyelerde gerçekleflmektedir. SOSYAL GÜVENL‹K FONLARININ YATIRIMI Fon biriktirme sosyal güvenlik sistemlerinin birincil amac› de¤ildir, ancak finansman yöntemi olarak fon biriktirme yönteminin seçilmesi dolay›s›yla ortaya ç›kar. Fon oluflturmak sosyal güvenlik sistemlerinin birincil amaçlar›ndan biri de¤il, finansman yöntemi ile ilgili tercihlerinin do¤al bir sonucudur. Nitekim, özellikle uzun vadeli sigorta kollar› (malullük, yafll›l›k ve ölüm) için finansman yöntemi olarak fon biriktirme yönteminin tercih edilmesi hâlinde gelirlerin elde edilmesi ile harcanmas› aras›ndaki uzun zaman dilimi farkl›l›¤› sosyal güvenlik kurumlar›n›n kasalar›nda önemli fonlar birikmesine yol açar. Öte yandan, iflsizlik sigortalar› finansman yöntemi olarak mutlaka fon biriktirme yöntemine göre iflletilirler ve bu sigorta kolu için de büyük miktarlara eriflen fonlar ortaya ç›kabilir. Büyük miktarlara ulaflan sosyal güvenlik fonlar›n›n muhafazas› ve bu fonlar›n yat›r›m› (de¤erlendirilmesi) ile ilgili süreç ve ifllemler sosyal güvenlik kurumlar›n›n önemli problem alanlar›ndan birini oluflturur. Sosyal güvenlik fonlar› do¤rudan yat›r›m amaçl› oluflturulan fonlar de¤ildir. Bu sebeple, fonlar›n yat›r›m alanlar›, yat›r›m prensipleri ve yönetimi di¤er fonlardan farkl›l›k gösterir ve problem de bu farkl›l›klardan kaynaklan›r.
    • 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu 167 Sosyal Güvenlik Fonlar›n›n Önemi ve Büyüklü¤ü Sosyal güvenlik fonlar›n›n yönetimi ve yat›r›m›, sadece finansmanla ilgili bir problem gibi görünmekle birlikte, bu alanda ortaya ç›kacak baflar› veya baflar›s›zl›k bütün olarak sosyal güvenli¤in finansman yöntemleri ile ilgili tercihleri de etkilemektedir (Tamagno, 2001:1). Bir anlamda, finansman yöntemi olarak fon biriktirme yönteminin etkinli¤i ve geçerlili¤i tart›fl›lmaktad›r. Nitekim, bir çok ülke yaflanan kriz ve sosyal güvenlik sistemlerinin gelece¤i ile ilgili olumsuz beklentileri de dikkate alarak finansman yöntemi olarak da¤›t›m yöntemi yerine tam fon biriktirme yöntemini tercih etme e¤ilimi içine girmifltir (Yermo, 2008: 3). Öte yandan, fonlar›n iyi de¤erlendirilememesi ve özellikle enflasyon sebebiyle erimesi, fon biriktirme yönteminin bir zaaf› olarak kabul edilmekte ve yeni sosyal güvenlik programlar› için finansman yöntemi olarak fon biriktirme yönteminin tercih edilmemesi için gerekçe olarak ileri sürülmektedir (Alper, 2009: 71). Kamu sosyal güvenlik fonlar›n›n büyüklü¤ü, ülkenin iktisadi geliflme seviyesi yan›nda tarihî geliflim seyri, sosyal güvenlik sisteminin kurumsal yap›s› ve fon say›s›na ba¤l› olarak de¤iflir (Cichon, 2004: 338). Geliflmifl ülkelerin geliflmekte olan ülkelere göre, kurulufl tarihi eski olanlar›n yak›n tarihte kurulanlara göre, birden fazla fon oluflturan ülkelerin tek fon oluflturan ülkelere göre, sosyal güvenlik kapsam›na al›nan kifli say›s› fazla olanlar az olanlara göre ve nihayet zaman içinde bu fonlar› daha etkin iflleten ülkelerin di¤erlerine göre daha fazla fon birikimi sa¤layacaklar› kesindir. Geliflmekte olan ülkeler için sosyal güvenli¤in finansman›nda fon yönteminin tavsiye edilmesi, bu fonlar›n ulaflabilece¤i miktar›n büyüklü¤ü dolay›s›yla tasarruf ve sermaye birikimi yetersizli¤i problemini aflabilecekleri görüflüdür Nitekim, Fas, Tunus ve Brezilya gibi ülkelerde 1970’li y›llarda sosyal güvenlik kurumlar› fonlar›n›n toplam tasarruf içindeki pay› % 20’ler civar›na ulaflm›flt›r (ILO, 1984:132). Türk sosyal güvenlik sistemi de sosyal sigortalar arac›l›¤›yla ilave tasarruf yaratma bak›m›ndan önemli fonlar yaratm›flt›r. 1977 y›l› itibar›yla prim gelirleri ile oluflan tasarruflar toplam tasarruflar›n % 28.7’sine ulaflm›flt›r (Yazgan, 1981:89). Bu, tasarruf yetersizli¤i olan Türkiye için o dönemlerde önemli bir kaynak olmufltur. Dünya bankas› taraf›ndan, 2002 y›l›nda 65 ülkeyi kapsayan bir çal›flma, kamu sosyal güvenlik fonlar›n›n say›s› ve büyüklü¤ü bak›m›ndan bölgelere (ülke gruplar›na) göre da¤l›m› ile ilgili dikkat çeken sonuçlar ortaya koymufltur (World Bank, 2004: 35). Özellikle küreselleflme sürecinden en kazançl› ç›kan ülke gruplar› için fonlar›n GSY‹H’nin %16.6’s›n› oluflturan büyüklüklere ulaflmas›, bu ülkelerin iktisadi geliflmelerinin finansman› için de önemli bir f›rsat gibi görünmektedir. Kamu Fonu Say›s› Ülke say›s›n›n bölgedeki ülke say›s›na oran› Fonlar›n GSY‹H içindeki pay› (%) Yüksek Gelirli OECD ülkeleri 10 45 10.8 Latin Amerika ve Karayipler 11 44 8.4 Sahra Alt› Afrika 22 47 8.7 Do¤u Asya 5 56 7.0 Güney Asya 9 90 16.6 Orta Do¤u ve Küzey Afrika 7 33 12.3 Bölgeler Kamu sosyal güvenlik kurumlar›n›n fon büyüklü¤ü, millî gelir seviyesi yan›nda sosyal güvenlik kapsam›na al›nanlar›n say›s›, programlar›n kurulufl tarihi ve oluflturulan fon say›s›na ba¤l› olarak da de¤iflir. Tablo 6.7 Kamu Sosyal Güvenlik Fonlar›n›n Bölgelere Göre Da¤›l›m› (65 Ülke) Kaynak: World Bank (2004), “Public Pension Fund Management: Governance, Accountability and Investmen Policies” (Edit: A.R. Museleum, R.J. Palacios), Proceedings of the Second Public Pension Fund Management Conference, May 2003, s.35.
    • 168 Sosyal Güvenlik Uluslararas› Sosyal Güvenlik Birli¤inin (International Social Security Association-ISSA), bir çal›flmas›nda fonlarla ilgili araflt›rma yapt›¤› 20 ülkede kamu sosyal güvenlik programlar›n›n toplam fon birikiminin 2007 y›l› itibar›yla 3.5 trilyon dolara ulaflt›¤›n› ortaya koymufltur (www.apec.org.au/docsS6-Paz-Bernardo). Bir baflka çal›flmada ise 2006 y›l› itibar›yla baz› OECD ülkelerinde kamu sosyal güvenlik programlar›n›n sahip olduklar› toplam fon miktarlar› tablo 6.8’de verilmifltir. Tablo 6.8 Baz› OECD Ülkelerinde Kamu Sosyal Güvenlik Fonlar› Ülkeler Kaynak: Yermo, Juan (2008), “Governance and Investment of Public Pension Reserve Funds in Selected OECD Countries”, OECD, Working Paper on Insurance and Private Pensions, No.15. s. 5. Fon Bafllang›ç Y›l› Fon Miktar› (milyar Dolar) ABD 1940 2.048 Japonya 1959 1.217 Norveç 1990 278 Güney Kore 1988 190 ‹sveç 2000 117 Kanada 1962 86 ‹spanya 1997 44 Fransa 1999 39 ‹rlanda 2001 23 Avustralya 2006 13 Portekiz 1989 8 Meksika —— 7 Yeni Zelanda 2001 6 Polonya 2002 1 Danimarka 1964 0.6 Tablo 6.8, ABD sosyal güvenlik fonlar›n›n 2 trilyon dolar› geçti¤ini, bu ülkeyi 1.2 trilyon dolar ile Japonya’n›n takip etti¤ini göstermektedir. Tabloda yer alan di¤er ülkelerde kamu sosyal güvenlik fonlar›n›n miktar›, bu iki ülkede ulafl›lan miktardan çok daha düflüktür. Hemen belirtmek gerekir ki, birçok ülkenin sosyal güvenlik sisteminin finansman yöntemi olarak fiilen da¤›t›m yöntemi çal›flmak durumunda kald›¤›n› ve hatta çok say›da ülkenin sosyal güvenlik sistemlerinin fon biriktirmek bir yana, devletin önemli gelir transferi yapmas› gereken aç›klar verdi¤i dikkate al›n›rsa bu fonlar›n önemi daha da artmaktad›r. Sosyal güvenlik fonlar›n›n GSY‹H içinde ulaflt›¤› pay dikkate al›n›nca de¤iflik bir tablo ortaya ç›kmaktad›r. Tablo 6.8’de yer alan ülkelerden Norveç’in kamu sosyal güvenlik fonunda biriken miktar, 2006 y›l› itibar›yla bu ülke GSY‹H’sinin %83’üne ulaflm›flt›r. Fonda biriken paran›n 2017 y›l›nda 800-900 milyar dolara ulaflmas› beklenmektedir (Yermo, 2008: 7). ‹sveç, Japonya ve Kore’de sosyal güvenlik fonlar› GSY‹H’nin %20-40 aras›nda de¤erlere ulafl›rken, ABD ve ‹rlanda’da %10’un üzerinde, di¤erlerinde ise % 10’un alt›ndad›r. Ancak, gelecek dönemlere iliflkin projeksiyonlar çok dikkat çekici sonuçlar ortaya koymaktad›r. ‹rlanda’da toplam sosyal güvenlik fonlar›n›n, her y›l % 1 büyüyerek, 2055 y›l›nda GSY‹H’nin %45’ine ulaflmas› beklenirken; 2006 y›l›nda GSY‹H’nin %6’s› civar›nda sosyal güvenlik fo-
    • 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu nuna sahip Yeni Zelanda’da bu oran›n 2037 y›l›nda %33’e ulaflaca¤› hesaplanmaktad›r (Yermo, 2008: 7). Sosyal güvenlik fonlar›, bütün ülkeler için önemli olmakla birlikte tasarruf e¤ilimi düflük ve sermaye birikimi yetersiz olan geliflmekte olan ülkeler için daha büyük önem arzetmektedir. Çünkü bu fonlar, uzun dönemlidir ve SIRA S‹ZDE Orta ve istikrarl›d›r. uzun dönemli kalk›nma planlar› yapan ülkeler için enerji, sulama, ulaflt›rma ve haberleflme gibi uzun dönemde net getirisi yüksek olacak alanlara yap›lacak yat›r›mDÜfiÜNEL‹M lar için istikrarl›, önceden hesaplanabilir bir finansman kayna¤›d›r (Alper, 2009: 71). Türkiye, sosyal sigortalar›n uzun vadeli sigorta kollar›n›n finansman yöntemi O R U olarak fon biriktirme yöntemini benimsemifl olmas›na ra¤men,S1990’l› y›llar›n bafl›ndan itibaren önce SSK, daha sonra Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤› finansman a盤› vermeye bafllam›flt›r. Türkiye sosyal sigortalar vas›tas›yla fon yaratma Tflans›n› 1999 D‹KKA y›l›nda kurulan iflsizlik sigortas› ile yeniden elde etmifltir. Bafllang›çta %7 olarak belirlenen toplam prim oran› 2003 y›l›ndan itibaren % 4’e düflürülmesine ra¤men ve SIRA S‹ZDE 2008-2011 y›llar› aras›nda GAP projesinin finansman› için tahsis edilen 10 milyar T hariç olmak üzere, Ocak 2012 tarihi itibar›yla net 54 milyar T fon yaratm›flt›r ve bu 2011 y›l› GSY‹H’nin %5’i civar›nda bir büyüklü¤e eflittir (www.iskur.gov.tr/bulAMAÇLARIMIZ ten/02/2012). Sosyal güvenlik ve özel emeklilik kurumlar›n›n fonlar› ile ilgili olarak Ça¤atay ErgeneK ‹ T A P kon’un 2000 y›l› TÜG‹AD Ekonomi ödülü alan çal›flmas› için bak›n›z, Ça¤atay Ergenekon (2001), Emeklili¤in Finansman›: Global Özel Emeklilik Fonu Uygulamalar› Ifl›¤›nda Ülkemiz ‹çin Öneriler, Emin Ofset, ‹stanbul. TELEV‹ZYON 169 Sosyal güvenlik fonlar›, uzun dönemli ve istikrarl› fonlar oldu¤u için, tasarruf e¤ilimi SIRA S‹ZDE düflük ve sermaye birikimi yetersiz olan geliflmekte olan ülkelerde uzun dönemli yat›r›mlar›n finansman› için DÜ kullan›labilirler. fi Ü N E L ‹ M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Sosyal Güvenlik Fonlar›n›n Yat›r›m ‹lkeleri ve Kriterleri Fonlar›n Yat›r›m ‹lkeleri ‹NTERNET Sosyal güvenlik fonlar›n›n asli fonksiyonu, sosyal güvenlik kurumlar›n›n gelecek dönemlerde yerine getirmesi gereken yükümlülükleri (emekli ayl›klar›n›n ödenmesi) için karfl›l›k oluflturmakt›r (Dilik, 1991: 255). Ancak, fon bir defa olufltuktan sonra, yukar›da belirtilen as›l fonksiyona ilaveten: • Sosyal güvenlik kurumlar›na ilave gelir sa¤lama, • Sermaye birikimi sa¤lama, • ‹ktisadi amaçl› yat›r›mlar için finansman kayna¤› oluflturma, • Sosyal amaçl› yat›r›mlar için finansman kayna¤› oluflturma, • Durgunluk dönemlerinde iktisadi istikrar› sa¤lama fonksiyonlar› da kaç›n›lmaz olarak ortaya ç›kmaktad›r (Dilik, 1991:255-268). Sosyal güvenlik fonlar›n›n oluflturulmas›n›n as›l sebebini göz ard› etmeden, yani sosyal güvenlik garantisi sa¤lama fonksiyonunu ikinci plana atmadan, yukar›da belirtilen ikincil amaçlar›n› gerçeklefltirmek için fonlar›n yönetim ve yat›r›m ilkelerinin belirlenmesi gerekmektedir. Sosyal güvenlik fonlar›n›n de¤erlendirilmesi sürecinde, birbiri ile karfl›l›kl› etkileflimi olan 6 ayr› prensibin göz önüne al›nmas› gerekir. Bu prensipler (Tomagno, 2001: 2-14); • Hedeflerin aç›kl›¤› (belirginli¤i): Öncelikle sosyal güvenlik fonlar›n›n kurumlar›n gelir ve ayl›k ödemelerini temin etme ve prim ödeyenlere ilave gelir sa¤lama amac› vurgulanmal›, varsa fonlar›n yat›r›m› konusunda yap›lan di¤er tercihler de aç›k olarak belirtilmelidir. Ödeyenler, kendi primlerinin hangi önceliklerle ve hangi amaçlarla yat›r›ld›¤›n› bilmek, sosyal güvenlik kurum- ‹NTERNET
    • 170 Sosyal Güvenlik lar› ilgililere bu konularda bilgi vermek zorundad›r. Büyümeyi art›rmak, istihdam› teflvik etmek, ekonomik istikrar› sa¤lamak ve hayat standard›n› yükseltmek gibi amaçlarla yat›r›m yap›lacaksa bu amaçlar ile sosyal güvenli¤in as›l amaçlar› aras›nda ak›lc› bir denge kurmak gerekecektir. Hedeflerin aç›kl›¤›, bu dengenin nas›l kurulaca¤›n›n da belirtilmesi anlam›na gelmektedir. • Politik müdahalelerden uzak olma: Fonlar›n yat›r›m›nda etkinlik sa¤lamak için, fon yönetiminin bafllang›çta belirlenen amaçlar do¤rultusunda verece¤i yat›r›m kararlar›na, baflka öncelikleri öne ç›karan siyasi müdahalelerin olmas›n› engellemek gerekir. Ancak, fon yönetimlerinin yat›r›m kararlar›na politik amaçl› müdahalelerin önlenmesi, yöneticilerin verdikleri yat›r›m kararlar› için siyasi iktidara ve sigortal›lara hesap vermemesi anlam›na gelmemektedir. Fon yönetimleri, hesap verme makam› olarak hangi otorite belirlenmiflse (ilgili bakanl›k, bakanlar kurulu veya parlamento) düzenli olarak bu makama hesap vermek durumundad›r. • Sigortal›lara hesap verme: Sosyal güvenlik kurumlar›na prim ödeyenlerle ayl›k alanlar›n sisteme olan güvenlerinin sa¤lanmas› için fon yönetiminin yat›r›m faaliyetleri ile ilgili olarak hesap vermesi gerekir. Fon yönetimleri özellikle uzun dönemli ve büyük hacimli yat›r›m kararlar› yan›nda fonlar›n yat›r›m alanlar›, gelirleri ve gelecek dönem projeksiyonlar› ile ilgili sürekli ve güvenilir bilgiler vermelidirler. Fon yönetimleri, sistemin do¤rudan ilgili taraflar›n›n yeterli, güvenilir ve sürekli bilgi edinmelerini sa¤layacak flekilde fleffaf bir yönetim anlay›fl›na sahip olmal›d›r. Birçok ülkede yaflanan tecrübeler, sigortal›lar› ve iflverenleri prim ödemeye teflvik etmek ve süreklilik sa¤lamak için onlar›n güvenlerini sa¤layacak fleffafl›k politikas› takip edilmesi gerekti¤ini göstermifltir. • Güvenilir yönetim: Bütün organizasyonlar gibi sosyal güvenlik fon yönetimi ile ilgili kurumlar›n, etkin olarak çal›flabilmeleri için yönetimlerinin güvenilir ve fleffaf olmas› gerekir. Yönetim terimi çok genifl bir ilgi alan›na sahip olmakla birlikte fon yönetimlerinin; yat›r›mlar›n performans kriterleri, planlama ve karar alma süreçleri, yönetim sorumluluklar›n›n paylafl›m›, uyuflmazl›klar›n çözüm yollar› ve denetim mekanizmalar›n›n belirgin olmas› gerekir. • Düflük maliyetli yönetim: Fon iflletim (yönetim) giderlerinin düflük olmas› prim ödeyenlerin menfaatlerinin korunmas› bak›m›ndan önemlidir. Do¤ru yat›r›m kararlar›n›n verilmesi, fon yat›r›m portföyünün seçimi ve de¤iflen flartlara ba¤l› olarak yat›r›m portföyünün de¤ifltirilmesi ve çeflitlendirilmesi düflük maliyetle çal›flmay› mümkün k›labilir. ‹fllem maliyetlerinin düflüklü¤ü, özellikle özel emeklilik fonlar› ile karfl›laflt›r›ld›¤› zaman kamu sosyal güvenlik fonlar› yönetiminin etkinli¤i konusunda bir karfl›laflt›rma yapma imkân› verir. • Basiretli (ihtiyatl›) yat›r›m: Fon yönetimleri, hem prim ödeyen sigortal›lar›n hem de fonun menfaatlerinin korunmas› bak›m›ndan en fazla getiriyi sa¤layacak flekilde “basiretli bir yat›r›mc›” sorumlulu¤u ile davranmal›d›r. Sosyal güvenlik sistemlerinin özellikle nüfusun yafllanmas› dolay›s›yla gelecek dönemlerde yaflayaca¤› problemlerin sistemlerin sürdürülebilirli¤ini ortadan kald›rmamas› için sosyal güvenlik fonlar›n›n yat›r›m› ve yönetimi konusu son dönemde özel bir ilgi alan›n› oluflturmufltur. Fon yönetimlerinin fonlar›n yat›r›m› sürecinde alaca¤› kararlarla ilgili olarak nas›l bir yaklafl›m benimsemesi gerekti¤i temel tart›flma alanlar›ndan birini oluflturmaktad›r. Bir görüfle göre; kamu sosyal güvenlik fon-
    • 171 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu lar›n›n yönetimleri de özel fon yönetimleri gibi piyasa mekanizmalar›n›n belirleyicili¤i alt›nda yat›r›m kararlar›n› almal›, di¤er görüfle göre ise bu fonlar›n sosyal amaçl› olmas› dolay›s›yla iflleyifl kurallar›n›n tamamen piyasa mekanizmas›n›n kurallar›na b›rak›lamayaca¤›, özel kriterler getirilmesi yönündedir (Tamagno, 2001: 14). Sosyal güvenlik fonlar›, asli fonksiyonuna ilaveten dolayl› olarak sizce hangi tür fonksiSIRA S‹ZDE yonlar› yerine getirmektedir? Fonlar›n Yat›r›m Kriterleri DÜfiÜNEL‹M Kamu sosyal güvenlik fonlar›n›n oluflturulma amaçlar› dikkate al›narak, fonlar›n yat›r›m› konusunda özel sektör emeklilik fonlar›n›n yat›r›m kriterlerinden farkl› kriS O R U terlerle de¤erlendirilmesi gerekti¤i kabul edilmektedir. Nitekim, ILO’nun bu amaçla gelifltirdi¤i fon yat›r›m kriterleri genel bir kabul görmüfltür. Öte yandan, ILO kriD‹KKAT terleri de dikkate al›narak, birçok ülke sosyal güvenlik fonlar›n›n yönetimi ile ilgili olarak ilgili mevzuatta fon yönetimlerinin uymas› gereken kriterlerle ilgili hüSIRA S‹ZDE kümlere yer vermifl, fonlar›n yat›r›m alanlar› ile ilgili düzenlemeler ve s›n›rland›rmalar getirmifllerdir. Varl›k yönetimi ile ilgili olarak, kamu-özel ay›r›m› olmaks›z›n; en yüksek getiriAMAÇLARIMIZ yi sa¤lamak, en düflük riskle çal›flmak, uzun dönemli öngörülerde bulunmak, sürekli performans de¤erlendirmeleri yapmak (Cichon, 2004:347-356) gibi temel kriterler olmakla birlikte sosyal güvenlik fonlar›n›n yat›r›m› ile ilgili Tolarak; güvenlik K ‹ A P (emniyet), gelir, likidite ve ekonomik sosyal fayda kriterleri genel kabul görmüfl yat›r›m kriterleri olarak benimsenmifltir. Bu kriterlerden güvenlik, gelir ve likidite kriteri objektif; ekonomik ve sosyal fayda kriteri ise subjektif L E V ‹ Z Y Oolarak s›n›fkriter N TE land›r›labilir (Alper, 2009:73). Sosyal güvenlik fonlar›n›n yat›r›m kriterleri ve bunlarla ilgili tart›flmalar afla¤›da özetlenmeye çal›fl›lm›flt›r (Fonlar›n yat›r›m kriterleri ile ilgili görüfller için bkz, Yazgan, 1992: 313-316: Cichon, 2004: 344-346; Talas, ‹NTER 1979: 364-368; Dilik, 1991: 268; Alper, 2009: 72-74; Ar›c›, 123-125). N E T Güvenlik (Emniyet) kriteri: Sosyal güvenlik kurumlar›, sigortal›lara alm›fl olduklar› primlere karfl›l›k onlar›n ihtiyaç duyduklar› dönemlerde gelir ve ayl›k ödeme taahhüdü alt›na girmifllerdir. Güvenlik kriteri, kurumlar›n üstlenmifl oldu¤u bu yükümlülü¤ü yerine getirmelerini sa¤layacak flekilde yat›r›lan fonlar›n geri dönüflünün garanti alt›na al›nmas›, fonlar›n geri dönüflü garantili alanlarda de¤er kaybetmeden yat›r›lmas› anlam›na gelmektedir. Fonlar›n geri dönüflü garantili olan alanlara yat›r›lmas›, yani düflük riskli alanlara yat›r›lmas› getiri oranlar›n›n düflük olmas› anlam›na gelmektedir. Bu bak›mdan banka mevduatlar›, devlet bonosu ve tahvilleri geri dönüfl garantisi yüksek yat›r›m alanlar›d›r. Güvenlik kriteri, sosyal güvenlik fonlar›n›n borsa gibi riski yüksek, spekülatif kazançlara imkân veren alanlara yat›r›lmas›n› engeller. Nitekim, bir çok ülkede fonlar›n borsada de¤erlendirilmesini önlemeye yönelik k›s›tlay›c› hükümler vard›r. Öte yandan, sosyal güvenlik fonlar›n›n borsaya yat›r›m yapmalar› hâlinde borsan›n ifllem hacminin artaca¤›, borsan›n derinleflece¤i ve spekülatif hareketlerin önlenece¤i ve borsay› istikrara kavuflturaca¤› görüflü de vard›r (Alper, 2009: 72). Gelir kriteri: Finansman yöntemi olarak fon biriktirme yönteminin tercih edilmesinin güçlü gerekçelerinden birini, fonlar›n yat›r›m› ile elde edilecek ilave gelirlerle prim ödeyenlerin gelecekte daha yüksek sosyal güvenlik garantisine kavuflacaklar› iddias›d›r. Bu kritere göre sosyal güvenlik fonlar›; öncelikle enflasyondan dolay› ortaya ç›kacak de¤er kayb›n› önleyecek, ilaveten art› getiri sa¤layacak alanlara yat›r›lmal›d›r. Bu ilave getiri oran›n›n ne olaca¤› ülkeden ülkeye ve o ülkede- 4 SIRA S‹ZDE DÜfiÜNEL‹M S O R U D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Güvenlik kriteri, sosyal güvenlik fonlar›n›n geri dönüflü garantili olanlara yans›t›lmas›d›r. Güvenlik kriteri, sosyal güvenlik fonlar›n›n borsa gibi yüksek, spekülatif kazançlara imkân veren alanlara yat›r›lmas›n› engeller.
    • 172 Sosyal güvenlik fonlar›, en az enlasyon ve büyüme h›z› toplam› kadar getiri sa¤lamal›d›r. Kolay paraya çevrilen (likiditesi yüksek) alanlara yap›lan yat›r›mlar›n getiri oran› düflüktür. Sosyal güvenlik fonlar›, prim ödeyen sigortal›lar›n konut, sa¤l›k ve e¤itim ihtiyac›n› karfl›lamaya yönelik sosyal projelerin finansman›nda kullan›labilir. Sosyal Güvenlik ki ekonomik politikalara, banka ve para piyasas›na ve sermaye piyasas›n›n durumuna göre de¤iflir. Fonlar›n yat›r›m gelirleri için bir ölçü getirmek gerekirse fonlar; enflasyondan dolay› ortaya ç›kan de¤er kayb›n› önleyecek oran›n üzerine en az büyüme h›z› da ilave edilince bulunacak toplam oran kadar gelir sa¤lamal›d›r. Mesela, y›ll›k enflasyon oran›n›n %5; büyüme h›z›n›n da % 6 oldu¤u bir ülkede fonlar›n getiri oran› en az %11 olmal›d›r. Bir baflka ölçüye göre de fonlar›n en az getiri oran› en risksiz yat›r›m alan› olan devlet bono-tahvillerinin getiri oran› kadar olmal›d›r. Hiçbir risk almadan devlet bono ve tahvili al›m› ile y›ll›k %15 getiri sa¤lanabiliyorsa, fonlar›n bu alanlar d›fl›ndaki getiri oranlar› da en az %15 olmal›d›r. Likidite (ak›flkanl›k-nakde çevrilebilirlik) kriteri: Likidite (nakde çevrilebilirlik, ak›flkanl›k) veya kolay paraya çevrilebilme kriteri, sosyal güvenlik kurumlar›n›n k›sa dönemli harcamalar›n› karfl›lamak için hesaplar›nda nakit para tutmalar› veya kolay nakde çevrilebilir alanlara yat›r›m yapmalar› ile ilgilidir. Hiçbir sosyal güvenlik kurumu, günü gelen ödemeleri için, fonlar›n yat›r›mda oldu¤unu, bu sebeple sigortal›lar›n gelir veya ayl›klar için beklemeleri gerekti¤ini söyleyemez. Sosyal güvenlik kurumlar› bu tür k›sa dönemli; ayl›k, hatta bazen günlük ödemelerini aksatmadan yerine getirmek üzere haz›r nakit para tutmak zorundad›r. Ancak, özellikle bankalar›n vadesiz hesaplar›nda tutulan nakit fonlar›n getirisi yok veya son derecede düflüktür. Benzer flekilde kolay paraya çevrilebilen alanlara yap›lan yat›r›mlar›n da getiri oran› düflüktür. Bu durumda, sosyal güvenlik kurumlar›n›n nakit para bulundurma ihtiyac› ile fonlar› kolay paraya çevrilen ancak düflük getirisi olan alanlara yat›r›m yapma zorunlulu¤u çat›fl›r. Kurumlar›n yapmas› gereken ayl›k, 3 ayl›k hatta günlük ve haftal›k nakit ihtiyaçlar›n› gerçekçi flekilde hesaplayarak bu ihtiyaçlar› karfl›layacak miktarda paray› nakit tutmalar›, di¤erlerini ilave getiri sa¤layacak alanlara yat›rmalar›d›r. Bu amac›n gerçekleflmesi, sosyal güvenlik kurumlar› fon yönetimlerinin nakit ak›fl ihtiyac›n› ve karfl›l›klar› sa¤l›kl› hesaplamalar› ile mümkündür. Ekonomik ve sosyal fayda kriteri: Üzerinde en fazla tart›flma yap›lan fon yat›r›m kriteridir ve subjektif kriter olarak adland›r›l›r (Alper, 2009: 73). Nitekim, güvenlik, getiri ve likidite kriterleri bak›m›ndan flartlar tatmin edici ise fonlar›n ekonomik ve sosyal fayda kriterine göre yat›r›m› gündeme gelir ve bu kritere göre yap›lan yat›r›mlar›n sigortal›n›n e¤itim, sa¤l›k ve bir bütün olarak hayat standard›n›n iyileflmesine yönelik do¤rudan veya dolayl› katk›lar› olur (Talas, 1978: 367; Cichon, 2004: 345). Fonlar›n ekonomik ve sosyal fayda kriterine göre yat›r›m alanlar›n›n belirlenmesini savunan görüfl taraftarlar›; güvenlik, gelir ve likidite kriterlerinin tasarruf e¤ilimi düflük ve sermaye birikimi yetersiz olan geliflmekte olan ülkelerin gerçeklerine uymad›¤›, bu ülkeler için fonlar›n yat›r›m alanlar› belirlenirken kurallar›n esnetilerek iktisadi büyümeyi h›zland›racak, risk oran› yüksek ancak orta ve uzun dönemde toplam faydas› büyük olacak alanlara (enerji, ulaflt›rma, sulama, haberleflme, demir-çelik vb sektörler) yat›r›labilece¤ini savunmaktad›rlar (Alper, 2009: 73). Fon yat›r›m alanlar› bütün bir toplumun refah seviyesini yükseltecek ekonomik ve sosyal alanlarda kullan›labilece¤i gibi, do¤rudan prim ödeyenlerin ekonomik ve sosyal durumlar›n›n iyileflmesine katk›da bulunacak alanlara da yat›r›labilir. Sosyal projeler olarak adland›r›lacak bu alanlar›n bafl›nda konut, sa¤l›k ve e¤itim sektörleri gelir. Fonlar, sosyal güvenlik kurumlar› taraf›ndan do¤rudan bu amaçla yap›lan fiziki yat›r›mlar için veya sigortal›lar›n yapt›¤› yat›r›mlar›n kredi ihtiyac›n› karfl›lamak için kullan›labilir. SSK, ilk kuruldu¤u y›llarda sa¤l›k hizmeti veren sa¤l›k kurulufllar›n›n yetersizli¤ini dikkate alarak kendi sigortal›lar›na sa¤l›k hizmeti
    • 173 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu verecek SSK hastanelerinin yap›m›n› bu fonlarla gerçeklefltirmifltir. Benzer flekilde, sigortal›lar›n düflük maliyetli konut sahibi olabilmelerini sa¤lamak için iflçilerin kurdu¤u ve ortak oldu¤u konut kooperatiflerine düflük faizli kredi vermifltir. Devletler, uzun dönemde ülke ekonomisinin üretim gücüne önemli katk›da bulunacak alt yap› projelerinin finansman› için sosyal güvenlik fonlar›n› kullanabilirler. Sosyal güvenlik fonlar›n›n niteli¤i bu uzun dönemli yat›r›mlar› finanse etmek için uygundur. Ülkemiz için Güneydo¤u Anadolu Projesi (GAP), bu nitelikte bir projedir. Ancak, fonlar›n bu alanlarda kullan›lmas› güvenlik ve gelir kriterlerinden vazgeçilmesini gerektirmez. Önemli olan, uzun dönemli bu yat›r›mlar için devletin geri dönüfl ve asgari gelir sa¤lama garantisi vermesi, yani fonlar›n garantörü olmas›d›r. Ancak, yukar›da say›lan gerekçelerle bile olsa, sosyal güvenlik fonlar›, kurumlar›n asli fonksiyonlar›n› yerine getirmelerini engelleyecek, mali yap›lar›n› bozacak ve sistemi sürdürülebilir olmaktan ç›karacak alanlara yat›r›lamaz. Ekonomik ve sosyal fayda kriteri, sizce niçin subjektif kriter olarakSIRA S‹ZDE s›n›fland›r›l›r? Fonlar›n Yat›r›m› ve Tart›flmalar D Ü fi Ü kriteri Fonlar›n ekonomik ve sosyal fayda kriterine göre, özellikle gelir N E L ‹ M göz ard› edilerek belirli alanlara yat›r›lmas› baz› tart›flmalar› da beraberinde getirebilmektedir. E¤er sosyal sigorta kurumlar›, düflük gelirli çal›flanlar› kapsam›na Ual›yor ve fonS O R lar bunlar›n primleri ile oluflturuluyorsa, fonlar›n ekonomik fayda kriteri ile alt yap› yat›r›mlar›nda kullan›lmas› kalk›nman›n finansman›n›n düflük gelirlilere finanse D‹KKAT ettirilmesi anlam›na gelmektedir. Özellikle bu yat›r›mlar›n geliri düflükse bu defa sigortal›lar›n istismar› da söz konusu olabilmektedir. SIRA S‹ZDE Karfl› görüfl, geliflmekte olan ülkeler için sermaye birikimi yetersizli¤inin düflük yat›r›m, düflük büyüme h›z› “k›s›r döngüsünü ” k›rabilmek için sosyal güvenlik fonlar›n› ekonomik fayda kriterine göre ülke ve toplum aç›s›ndan orta ve uzun döAMAÇLARIMIZ nemde katma de¤eri fazla olan alanlara yat›rabilece¤ini, bunun bir tercih de¤il zorunluluk oldu¤unu ileri sürmektedirler. Bu yat›r›mlar›n yap›lmas› için alternatif kayna¤›n yüksek faizle d›fl borçlanma oldu¤u, bunun da ülke ‹ekonomisini borç K T A P bata¤›na sürükleyece¤ini belirtmektedirler. Bu ülkeler için sosyal sigorta fonlar›n›n ileride toplumun geneli için sa¤layaca¤› faydan›n büyüklü¤ü düflünülerek iktisadi kalk›nmaya en fazla hizmet edecek alanlara yat›r›lmas› do¤ald›rE(Yazgan,N1992:315). T LEV‹ZYO E¤er, fonlar›n dönüflü ve asgari getiri oran› devlet taraf›ndan garanti edilmiflse, bu anlamda nereye yat›r›ld›¤›n›n fazla önemi yoktur. ‹ngiltere baflta olmak üzere çok say›da ülkenin geçmiflte uzun dönemli, yüksek ‹N ERNET riskli ve hatta ülke d›fl›ndaki büyük yat›r›mlar›n› sosyal güvenlikTfonlar› ile finanse etmeleri, ekonomik ve sosyal fayda kriteri ile yap›lan yat›r›mlar›n hakl›l›¤›n› güçlendirmektedir. Nitekim, ‹ngilterenin Süveyfl Kanal› yap›m›nda, Hindistan’daki baz› alt yap› yat›r›mlar›n›n finansman›nda sosyal güvenlik fonlar›n› kullanmas› ülke d›fl›ndaki riskli yat›r›m alanlar›na örnek olarak verilmektedir (Richardson, 1970: 68). Günümüzde küreselleflmenin sermaye piyasalar›na yönelik etkileri, fonlar›n ülke d›fl›nda de¤erlendirilmesi konusunda daha fazla seçenek sunuyor gibi görünmekle birlikte, kamu menfaatinin öne ç›kt›¤› sosyal güvenlik fonlar› için bu alternatif konusunda ihtiyatl› davranma zorunlulu¤u vard›r. Sosyal güvenlik fonlar›n›n özellikle çal›flanlar›n sosyal refah›na katk›da bulunacak alanlar için yat›r›lmas›, sosyal fayda görüflü ile daha kolay savunulmaktad›r. Buna göre sa¤l›k tesisleri yap›m›, konut inflaatlar› ve e¤itim yat›r›mlar› gibi alanlar sosyal güvenlik fonlar› ile finanse edilebilecek ilk akla gelen sosyal projelerdir. Devletler, uzun dönemde ülke ekonomisinin üretim gücüne önemli katk›da bulunacak alt yap› projelerinin finansman› için sosyal güvenlik fonlar›n› kullanabilirler. 5 SIRA S‹ZDE ÜfiÜNEL‹ Sosyal sigortaDprogramlar›M düflük gelirli çal›flanlar› kapsama al›yorsa, bunlar›n S O R U ödemifl oldu¤u primlerle oluflan fonlar›n ekonomik ve sosyal fayda kriterine göre alt yap› yat›r›mlar›naK A T D‹K yöneltilmesi, kalk›nman›n finansman›n›n düflük gelirlilere yüklenmesi SIRA S‹ZDE anlam›na gelir. AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON Devlet garantisi olmas› flart›yla, geliflmekte olan ülkelerde sosyal güvenlik fonlar› kaç›n›lmaz olarak ‹NT iktisadi büyümeyi E R N E T h›zland›racak alt yap› yat›r›mlar›n›n finansman›nda kullan›l›r.
    • 174 Sosyal Güvenlik Sosyal güvenlik fonlar›n›n yat›r›m alanlar› ile ilgili tart›flmalar, bu alanla ilgili düzenlemeler yap›lmas›n›n ne kadar gerekli oldu¤unu ortaya koymaktad›r. Fonlar›n yat›r›m›nda; kamu özel ay›r›m› yapmaks›z›n fon yönetiminin ve yat›r›m›n›n do¤al kurallar›na ilaveten kolay yönetilebilme, sosyal güvenli¤in asli fonksiyonlar›ndan uzaklaflmama ve olmazsa olmaz kural olarak mutlaka ilave gelir sa¤lama amaçlar›n› gerçeklefltirecek yasal düzenlemeler yapmak gerekir. Fonlar›n Yat›r›m›nda Türkiye Tecrübesi ‹flsizlik sigortas› fonu, yüksek getiri sa¤lama kriteri bak›m›ndan baflar›l› bir örnek olarak de¤erlendirilebilir. Tablo 6.9 ‹flsizlik Sigortas› Fon Gelirleri Kaynak: ‹fiKUR, ‹flsizlik Sigortas› Fonu, Ayl›k Bülteni: fiubat 2012, Ankara Türk sosyal sigorta kurumlar› (SSK, Ba¤-Kur ve Emekli Sand›¤›), uzun vadeli sigorta kollar› bak›m›ndan finansman metodu olarak fon biriktirme yöntemi ile kurulmufltur. Bu ünitenin önceki bafll›klar›nda belirtildi¤i gibi prim gelirleri ile toplam tasarruflar›n %30’una yaklaflan fonlar oluflturulmufltur. Ancak, özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde sosyal güvenlik fonlar› yanl›fl yat›r›mlarla eritilmifltir. Nitekim, 1965 y›l›ndan sonraki dönemde SSK fonlar›n›n getiri oran› hep negatif olmufl, enflasyon oran›n›n %104.4’e ç›kt›¤› 1980 y›l›nda fonlar›n net kayb› % 96 olmufltur. 1980’li y›llardan sonra sürekli de¤er kaybeden fonlar›n bu dönemde y›ll›k ortalama kay›p oran› %26-52 aras›nda de¤iflmifltir (Özsuca, 1994: ss). Ancak Türkiye 1999 y›l›nda kurulan iflsizlik sigortas› fonlar›n›n iflletilmesi konusunda baflar›l› bir uygulamay› da gerçeklefltirmifltir. Haziran 2000 tarihinden itibaren prim toplamaya bafllayan iflsizlik sigortas› fonu, Ocak 2012 tarihi itibar›yla toplam 71.7 milyar T fon yaratm›fl, bunun da 39 milyar T’si faiz geliri olmufltur. Ayn› dönemdeki iflçi, iflveren primleri ve devlet katk›s›n›n tutar› 32 milyar T’dir. Bir di¤er ifade ile fonun yat›r›m gelirleri prim gelirlerinden daha fazlad›r (www.iskur.gov.tr/bulten). DÖNEMLER FON (%) TEFE (%) DÖV‹Z SEPET‹ 2001 23,5 2002 104,3 11,9 8,5 2003 75,44 88,6 114,3 2004 56,91 30,9 13,54 Temmuz 2000 Aral›k 2004 Dönemi 32,55 14 -14,6 FON (%) ÜFE (%) B T‹P‹ YATIRIM FONU (%) DÖV‹Z SEPET‹ (%) 2005 23,53 2,66 - -0,02 2006 18,65 11,58 - 5,31 2007 17,98 5,93 12,08 -17,58 2008 17,71 8,10 12,53 29,85 2009 14,90 5,93 6,13 -1,65 2010 9,91 8,87 2,85 3,38 2011 8,65 13,32 4,08 23,99 Bir Önceki Aya Göre 0,69 -0,09 0,74 -1,88 Ocak 2012-fiubat 2012 1,56 0,29 1,62 -8,30 Mart 2011 - fiubat 2012 Dönemi (y›ll›k) 8,87 9,15 5,47 9,76 DÖNEMLER (%)
    • 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu Tablo 6.9, Fonun özellikle 2000-2004 döneminde, yat›r›mlar›n getiri oran›n› de¤erlendirmek için gösterge olarak al›nabilecek TEFE ve Döviz Sepeti de¤iflkenlerine göre çok yüksek bir getiri oran› sa¤lad›¤›n› göstermektedir. Ancak, 2005 y›l› sonras› dönemde fon yat›r›mlar›n›n getiri oran› düflmekle birlikte, spekülatif bir yat›r›m arac› olan döviz sepetinde belirli dönemler d›fl›nda meydana gelen ola¤an d›fl› art›fllar d›fl›nda (2008 ve 2011 y›llar›), yine gösterge de¤iflkenlerin üzerinde seyretmifltir. Bu durum iflsizlik sigortas› fonunun iyi bir yönetimle yüksek getiri sa¤lama amac›n› gerçeklefltirdi¤ini göstermektedir. Öte yandan Ocak 2012 tarihi itibar›yla toplam fon varl›¤›n›n; %19,96’s› kuponsuz tahvil, %76,12’si kuponlu tahvil, %2,29’u mevduat, %1,63’ü de döviz tevdiat hesab›ndan oluflmaktad›r. Bu, fon kaynaklar›n›n tamam›na yak›n›n›n devletin iç borçlanma ihtiyac›n› karfl›lamak için kullan›ld›¤›n› ve ekonomik istikrar› sa¤lama fonksiyonunun öne ç›kt›¤›n› göstermektedir. Bu toplumun geneli bak›m›ndan iç borçlanma ihtiyac›n› azaltt›¤› ve borçlanma faizini düflürdü¤ü için olumlu olmakla birlikte, sigortal›lar için düflük getiri oran›na raz› olma anlam›na gelmektedir. Bafllang›c›ndan bugüne kadar (Mart 2002- Ocak 2012), toplam olarak 2.463 bin kifliye iflsizlik ödene¤i verilmifltir. Bu amaçla yap›lan ödemelerin toplam miktar› 4.6 milyar T’dir ve bu miktar, 2008-2011 y›llar› aras›nda fondan GAP projesinin finansman› için Hazine’ye aktar›lan 10 milyar T’lik miktardan çok düflüktür ( ‹fiKUR, fiubat 2012 bülteni). ‹flsizlik sigortas›ndan faydalananlar›n toplam iflsizlere oran› hiçbir zaman % 7-8’i geçmemifltir. ‹flsizlik sigortas›ndan faydalanan kifli say›s›n›n s›n›rl› kalmas›, iflsizlik ödeneklerinin k›sa süreli (6-10 ay) ve düflük seviyede belirlenmesi (Asgari ücretin netini geçmeyecek) fonun asli amaçlar›n›n geri plana itildi¤i görüfllerine hakl›l›k kazand›rmaktad›r. 175 ‹flsizlik sigortas› fonu, devletin iç borçlanma ihtiyac›n› karfl›layarak ekonomik istikrar› sa¤lam›flt›r, ancak fonun sosyal güvenlik garantisi sa¤lama fonksiyonu ikinci planda kalm›flt›r. SOSYAL GÜVENL‹⁄‹N ‹KT‹SAD‹ ETK‹LER‹ Sosyal güvenlik sistemleri; yüksek maliyeti, kamu harcamalar›n›n dengesini bozmas› ve bütçe aç›klar›na yol açmas›, faiz oranlar›n› yükselterek yat›r›mlar›n ve iktisadi büyüme h›z›n›n düflmesine yol açt›¤› görüflü ile 1970’li y›llar›n ikinci yar›s›ndan itibaren yaflanan krizin sebebi olarak itham edilmektedir (ILO, 1994: 5). Bu görüfle karfl›l›k ILO, 2000’li y›llarda; sosyal güvenli¤i ekonominin verimlili¤i ve üretkenli¤ini art›ran, kriz dönemlerinde olumsuz sonuçlara karfl› tampon fonksiyonu üstlenen ve nihayet gelece¤e yat›r›m olarak gören bir yaklafl›m gelifltirmektedir (ILO, 2011: 106; ILO, 2001: 42). Hangi yönden bak›l›rsa bak›ls›n, millî gelirden ayr›lan pay›n büyüklü¤ü dolay›s›yla sosyal güvenlik sistemlerinin ekonomik etkileri çok yönlü bir ilginin ve z›t yönlü tart›flmalar›n oda¤› hâline gelmifltir. Sosyal güvenli¤in: • Millî gelir ve iktisadi büyümeye etkisi, • Emek arz› ve istihdam seviyesine etkisi, • Gelirin yeniden da¤›l›m›na etkisi, • Tasarruf e¤ilimi ve sermaye birikimine etkisi ekonomik boyutu ile ilgili tart›flmalar›n a¤›rl›kl› konular›n› oluflturmaktad›r. Sosyal güvenlik sistemlerinin yukar›da belirtilen alanlara olan etkisi her ülke ve her dönem için ayn› seviyede ve yönde gerçekleflmez. Sosyal güvenlik programlar›n›n ekonomik etkilerinin yönünü ve derecesini belirleyen faktörler (Alper, 2009: 74); • Sosyal güvenlik kurumlar›nca ba¤lanan ayl›klar›n ortalama kazançlara oran›, • Sosyal güvenli¤in finansman› için kullan›lan gelir kaynaklar›, bu kaynaklar›n prim veya vergi olmas›, kimlerden ne oranda tahsil edildi¤i, • Ayl›klar ile ödenen primler aras›ndaki iliflkinin varl›¤› ve derecesi, • Ayl›klar›n yeniden belirlenmesinde kullan›lan ayarlama yöntemleri, ILO, 2000’li y›llardan itibaren sosyal güvenli¤in ekonomik boyutlar› ile ilgili çal›flmalar›n› artt›rm›flt›r.
    • 176 Sosyal Güvenlik • Sosyal güvenlik kurumlar›n›n finansman metodu olarak fon veya y›l› y›l›na finansman metodunu benimsemesi, • Sosyal güvenlik fonlar›n›n kullan›m alanlar› ve de¤erlendirilme flekilleri, olarak s›ralanabilir. Yukar›da belirtilen faktörler bak›m›ndan ülkeler aras›nda veya ayn› ülkede dönemler aras›nda ortaya ç›kan farkl›l›klar, sosyal güvenli¤in iktisadi etkilerinin yönünü ve derecesini de¤ifltirir. SIRA S‹ZDE 6 DÜfiÜNEL‹M Sosyal güvenlik, iflgücünün verimlili¤ini art›rd›¤› ve S O R U sosyal istikrar› sa¤lad›¤› ölçüde ekonomik büyümeye katk›da bulunur. D‹KKAT SIRA S‹ZDE AMAÇLARIMIZ K ‹ T A P TELEV‹ZYON ‹NTERNET Sosyal güvenlik sistemleri daha çok dolayl› yollarla millî geliri etkiler. Sosyal güvenlik sistemleri sizce hangi temel iktisadi de¤iflkenler ve göstergeler üzerine etSIRA S‹ZDE kide bulunur? DÜfiÜNEL‹M Sosyal Güvenlik: Millî Gelir ve ‹ktisadi Büyüme Sosyal güvenlik sistemleri ile millî gelir aras›nda karfl›l›kl› bir iliflki vard›r. ÖncelikS O R U le, sosyal güvenlik harcamalar›n›n seviyesi, ünitenin önceki konular›nda görüldü¤ü gibi, büyük ölçüde millî gelir taraf›ndan belirlenir. Ancak sosyal güvenlik bir yat›r›m alan› ve harcama kalemi olarak millî geliri oluflturan unsurlardan biridir ve D‹KKAT çarpan etkisi ile millî gelirin seviyesini belirler. (Koç, 2004: 155). Sosyal güvenlik harcamalar› ve yat›r›mlar› artt›kça millî gelir de artar ve bu sosyal güvenli¤in millî SIRA do¤rudan etkisini oluflturur. Sosyal güvenlik sistemlerinin yafll›lagelir üzerindekiS‹ZDE ra, malullere, dul ve yetimlere verdi¤i sürekli gelir ve ayl›klar›n harcamalar› art›rmas› bir yana ekonomik istikrar sa¤lad›¤› ölçüde bunlar ekonomik büyümeye AMAÇLARIMIZ olumlu etkilerde bulunur. Sosyal güvenlik sistemleri çal›flanlar›n verimlili¤ini art›rd›¤› ve sosyal istikrar› sa¤lad›¤› ölçüde ekonomik büyümeye katk›da bulunur. Sosyal güvenli¤in bu etkiK ‹ T A P si sigorta kollar›na göre de¤iflir. Sigorta kollar› itibar›yla bu etkileri incelemek gerekirse (ILO, 2001: 45-46): • Sa¤l›kL sigortas›n›n varl›¤› iflgücünün sa¤l›k standard›n› iyilefltirdi¤i ve hastaTE EV‹ZYON lanmalar› hâlinde k›sa sürede tedavi imkân› sa¤lad›¤› ölçüde çal›flma hayatlar›n›n kesintisiz ve sürekli olmas›na imkân verir ve çal›fl›lan süre olarak toplam istihdam› art›r›r. ‹NT RNET • Yafll›l›kEsigortas›n›n varl›¤›, verimlili¤i düflen yafll› iflgücünün iflgücünden ayr›lmas›na, iflsiz ancak verimlili¤i yüksek gençlerin iflgücüne kat›lmalar›n› sa¤lar. • Hastal›k sigortas›ndan sa¤lanan ödenekler, sigortal›n›n iyileflme ve ifline dönme süresini k›salt›r. • Anal›k sigortas›, kad›n çal›flanlar›n genel sa¤l›k durumlar› ve iflgücüne kat›l›mlar›n›n süreklili¤ini sa¤lar. • ‹fl kazalar› ve meslek hastal›klar› sigortas›, bu sebeple ortaya ç›kan iflgünü kay›plar›n› azalt›r. • ‹flsizlik ödene¤i, iflsizlik bask›s›n›n azalmas›na yönelik olarak kendileri için en uygun ve verimli ifli seçme konusunda daha sa¤l›kl› kararlar verirler. • Aile ödenekleri sigortas›, ailenin yoksulluk tehlikesini azaltt›¤› ölçüde çocuklar›n e¤itime kat›lma sürelerini art›r›r ve vas›f seviyelerinin yükselmesine imkân haz›rlar. Sosyal güvenlik sistemlerinin millî gelir üzerindeki etkisi daha çok dolayl› yollarla olur. Nitekim, sosyal güvenlik sistemlerinin iflleyifl mekanizmalar› sigortal›lar›n, ifl arayanlar›n, tasarruf sahiplerinin, yat›r›mc›lar›n bireysel kararlar›n› etkiledi¤i ölçüde sosyal güvenlik sistemleri de sosyo-ekonomik geliflme üzerine etkide bulunur (ILO, 2001:42). Sosyal güvenlik sistemleri ifl piyasas›n›, ekonomik performans› art›racak ve iktisadi büyümeyi h›zland›racak dolayl› etkilerde bulunur. Bu dolay-
    • 177 6. Ünite - Sosyal Güvenli¤in ‹ktisadi ve Mali Boyutu l› etkiler ana hatlar› ile afla¤›daki bafll›klar alt›nda toplanabilir (ILO, 2001: 42-43; ILO, 1984:123-125; Cichon, 2004: 111-121