Cong viec lam tho

238 views
115 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
238
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
1
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Cong viec lam tho

  1. 1. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 5 CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ (In theo baãn cuãa NXB Vùn hoåc - 1984)
  2. 2. 6 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU
  3. 3. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 7 SÛÅ TRONG SAÁNG CUÃA TIÏËNG VIÏÅT TRONG THÚ Nhaâ vùn Nguyïîn Àònh Thi noái: “Vùn Truyïån Kiïìucuãa Nguyïîn Du nhû laâm bùçng aánh saáng”. Möåt nhaâ phïbònh naâo laåi noái: “Thú Kiïìu nhû coá võ mêåt ong”. Mêåt ongthò cuäng laâ aánh saáng kïët tinh laåi thöi, mêåt ong trong; úãmiïìn Nam noái: àoã ong, vaâng ong, “ong” tûác laâ trong saángnhû nhòn xuyïn qua àûúåc. Thú Nguyïîn Du vûâa ngoåtngaâo nhû mêåt, vûâa ong nhû aánh saáng. Khi noái chuyïån vïì tiïëng Viïåt, Thuã tûúáng Phaåm VùnÀöìng coá hún möåt lêìn nhù’c àïën: Long lanh àaáy nûúác in trúâi, Thaânh xêy khoái biïëc, non phúi boáng vaâng. Theo yá töi, àoá laâ hai cêu thú trong saáng nhêët giûäamêëy nghòn cêu thú trong saáng cuãa Truyïån Kiïìu. Trongàöi saáu taám naây, Nguyïîn Du àaä duâng caái vùn vöën àaätrong saáng cuãa mònh àïí maâ taã aánh saáng, aánh saáng cuãamuâa thu trong vù’t, noá tù’m lêëy têët caã; aánh mùåt trúâi cuãamuâa thu saáng toã vaâ khöng gay gù’t phöëi húåp vúái khöngkhñ yïn lùång ñt buåi bùåm dûúái trúâi thu laâm nöíi roä àûúângneát, maâu sù’c vaâ xa gêìn cuãa caãnh vêåt: cöåt khoái biïëc trongtrïn thaânh cöí, nuái xa phúi mònh nhû daát vaâng, trúâi nûúác
  4. 4. 8 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUin nhau; nïëu taách àûáng riïng ra, thò àêy laâ hai cêu thútaã caãnh; nhûng àïí vaâo trong maåch vùn, thò súã dô caãnhtrong saáng àûúåc àïën thïë, coân laâ vò Thuác Sinh sau khi vïìthùm vúå laâ Hoaån Thû “cho phaãi àaåo”, thò àaä àûúåc treâolïn lûng ngûåa maâ “Roi cêu vûâa doáng dùåm trûúâng”, quêëtngûåa, chó roi, trúã laåi vúái naâng Kiïìu, coá thïë thò caãnh múáiphúi phúái àïën nhû thïë chûá! Noái húi daâi vïì hai cêu thú, vò àêy coá thïí coi nhû àiïínhònh cuãa sûå trong saáng cuãa lúâi thú, caãnh thú, tònh thú,cho ta möåt khaái niïåm rêët roä vïì sûå trong saáng cuãa ngönngûä. Vaâ àûa Truyïån Kiïìu lïn trûúác, cuäng laâ àïí gúåi lïnthïë naâo laâ sûå trong saáng cuãa Tiïëng Viïåt trong thú. Tiïëng Viïåt ta giaâu àeåp, trong saáng. Baâi thú laâ möåt töíchûác úã trònh àöå cao cuãa ngön ngûä, möåt töí chûác chùåt cheä,tinh tïë cuãa ngön ngûä, khöng löån xöån röëi rù’m, khöng phñphaåm lúâi noái, khöng nhêìm lêîn nghôa chûä; thú choån caáchnoái ngù’n nhêët maâ giaâu àeåp nhêët, döìn chûáa nhiïìu chêëtlûúång nhêët, maâ cêu thú vêîn cûá trong saáng nheå nhoäm,ung dung! Giaä nhaâ àeo bûác chiïën baâo, Theát roi cêìu Võ aâo aâo gioá thu! Cêu thú Chñnh phuå ngêm noái rêët nhiïìu trong taámtiïëng. Ngûúâi ài àaánh giùåc thúâi trûúác, khi àaä tûâ biïåt vúåcon röìi, thò lïn àûúâng rêët khêín trûúng, vûâa khoaác aáogiaáp vaâo ngûúâi, laâ àaä nhaãy lïn ngûåa phoáng qua cêìu söngVõ, roi quêët gioân giaä vun vuát àïën nöîi nhû theát, trong khiàoá thò gioá thu nöíi dêåy aâo aâo, tinh thêìn nhanh nhû chúáp,ngûåa nhanh nhû gioá, trong tiïëng gioá coá tiïëng roi, trïnthên cêìu coá tiïëng voá ngûåa döìn dêåp. Theát roi cêìu Võ aâoaâo gioá thu, hònh aãnh, nhõp àiïåu, êm thanh, têët caã ài nhû
  5. 5. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 9möåt muäi tïn bù’n! - Àoá cuäng laåi laâ möåt vñ duå khaá àiïínhònh vïì sûå chêët chûáa trong saáng cuãa ngön ngûä trong thú. Sûå trong saáng cuãa ngön ngûä laâ kïët quaã cuãa möåt cuöåcphêën àêëu. Trong vaâ saáng dñnh liïìn nhau; tuy nhiïn,cuäng coá thïí phên tñch ra àïí cho àûúåc roä nghôa hún nûäa.Theo töi nghô, saáng laâ saáng suãa, dïî hiïíu, khaái niïåm àûúåcroä raâng; thûúâng thûúâng khaái niïåm, nhêån thûác, suy nghô(tû duy) àûúåc roä raâng, thò lúâi diïîn àaåt ra cuäng àûúåc minhbaåch; tuy nhiïn, nhêët laâ trong thú, coá rêët nhiïìu trûúânghúåp yá nghô saáng röìi, dïî hiïíu röìi, nhûng lúâi diïîn àaåt coânthö, chûa àûúåc trong, chûa àûúåc goån, chûa àûúåc chuöët, doàoá, töi muöën hiïíu chûä saáng laâ nùång vïì noái nöåi dung, noáitû duy, vaâ chûä trong laâ nùång vïì noái hònh thûác, noái diïînàaåt (vaâ cöë nhiïn laâ nöåi dung vaâ hònh thûác gù’n liïìn); chonïn phaãi phêën àêëu cho àûúåc saáng nghôa, àöìng thúâi laåiphaãi phêën àêëu cho àûúåc trong lúâi, àùång cho cêu thú, cêuvùn trong saáng. Hùéng chó kïí trong lônh vûåc thú, muöën àaåt túái trònh àöåtrong saáng cuãa ngön ngûä nhû Truyïån Kiïìu, Chinh phuångêm, thú Höì Xuên Hûúng ... laâ phaãi traãi qua möåt quaátrònh lõch sûã phêën àêëu haâng mêëy thïë kyã. Noái chung, cadao laâ ngön ngûä cuãa quêìn chuáng, nïn baãn thên noá gêìnvúái sûå trong saáng, búãi quêìn chuáng vêîn thñch möåt löëi diïînàaåt dïî lônh höåi, cho duâ phong phuá àïën thïë naâo; mùåtkhaác, thïë têët phaãi coá rêët nhiïìu cêu ca dao dúã luön luönsinh ra, nhûng ca dao laâ truyïìn khêíu, khöng saáng taáctrïn baãn thaão, khöng cheáp vaâo giêëy mûåc, cho nïn dúã laâmai möåt luön, khöng dïî nhúá dïî hiïíu, dïî thuöåc, laâ chùèngai nhúá, ai hiïíu, ai thuöåc, ai truyïìn, bõ àaâo thaãi maâ chùènglûu bùçng chûáng dêëu tñch gò laåi; búãi vêåy, muöën töìn taåi
  6. 6. 10 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUàûúåc, thò ca dao phaãi gêìn vúái sûå trong saáng. Coá nhûängvõ hoåc giaã trûúác àêy baão rùçng: tûâ thúâi kyâ Hai Baâ Trûngkhúãi nghôa àaánh àuöíi Tö Àõnh, dûång cúâ àöåc lêåp, laâ àaätruyïìn ài cêu ca dao: Nhiïîu àiïìu phuã lêëy giaá gûúng, Ngûúâi trong möåt nûúác phaãi thûúng nhau cuângnïëu giaã thuyïët àoá laâ àuáng, thò cêu ca dao trong saáng àeåpàeä naây àaä coá tûâ trïn 2.000 nùm. Cuå Nguyïîn Traäi coá hai cêu thú: Lên cêån nhaâ giaâu no bûäa cöëm, Baån beâ keã tröåm phaãi àau àoânroä raâng laâ hai cêu êëy àaä ruát ra tûâ hai cêu tuåc ngûä: ÚÃ gêìn nhaâ giaâu àau rùng ùn cöëm, ÚÃ gêìn keã tröåm öëm lûng chõu àoân,vaâ nhû thïë, chuáng ta coá bùçng chûáng rùçng àêy laâ hai cêutuåc ngûä àaä coá ñt nhêët laâ tûâ àúâi Nguyïîn Traäi, caách àêyhún nùm thïë kyã; qua vñ duå naây, thò ngön ngûä cuãa tuåcngûä àaä trong saáng tûâ rêët lêu àúâi. Trúã laåi vúái thú do nhûäng cêy buát saáng taác. Nhûäng cêybuát nhû Nguyïîn Traäi sinh ra trûúác àêy 586 nùm, viïëtbùçng tiïëng meå àeã, phaãi coá tinh thêìn dên töåc cao, phaãithu huát àûúåc tinh hoa cuãa tiïëng Viïåt, phaãi gêìn guäi vúáiquêìn chuáng, àïí coá àûúåc tñnh nhên dên trong thú; chaoöi! Múã Húåp tuyïín thú vùn Viïåt Nam ra, phña trïn NguyïînTraäi, khöng coá lêëy möåt cêu naâo tiïëng nöm! Tûâ nùm 1380trúã ài, múái coá Quöëc êm thi têåp cuãa Nguyïîn Traäi; quñ biïëtngêìn naâo! Àöåt ngöåt nhû caái cöåt lúán àêìu tiïn khù’c tiïëngViïåt sûâng sûäng dûång úã giûäa trúâi, maâ trong saáng àûúåc nhûthïë naây, àöëi vúái chuáng ta thêåt laâ kyâ diïåu!
  7. 7. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 11 Noái vïì àêët nûúác, caãnh vêåt Tùçm öm luác nhuác thuyïìn àêìu baäi Haâo chêët so le khoám(1) cuöëi laâng Nûúác biïëc non xanh thuyïìn göëi baäi Àïm thanh nguyïåt baåc khaách lïn lêìu. Noái vïì chñ khñ, tiïët thaáo cuãa ngûúâi trûúång phu cûúngtrûåc “maâi chùèng khuyïët, nhuöåm chùèng àen”, khoá khùnchöìng chêët chó caâng laâm cho ngûúâi êëy lúán thïm: Nûúác caâng tuön àïën, bïí caâng caã Àêët möåt truâng thïm, nuái möåt cao;boån tiïíu nhên lêm thúâi coá thïí thù’ng thïë: Phûúång nhûäng tiïëc cao, diïìu haäy lûúån Hoa thò hay heáo, coã thûúâng tûúinhûng duâ ngûúâi cûúng trûåc êëy khöng ai hiïíu cho Nguyïåt xuyïn haá dïî thêëu loâng truáccaái àûác saáng cuãa ngûúâi êëy cuäng khöng thïí naâo tiïu diïåtàûúåc, nhû doâng nûúác chaãy duâ muöën àêíy cho boáng nuái tröiphùng, thò boáng nuái vêîn cûá im maäi xuöëng loâng söng: Nûúác chaãy êu khön xiïët boáng nondiïîn àaåt tû tûúãng àûúåc nhû hai cêu naây, lúâi thú thêåt sêusù’c lúán lao, vaâ trong saáng. Tuy nhiïn, muöën loåc ra àûúåc nhûäng thaânh tûåu nhûtrïn àêy, Nguyïîn Traäi cuäng àaä phaãi vêåt löån vúái ngön ngûätrong 254 baâi cuãa Quöëc êm thi têåp, phaãi chõu nhiïìu cêucöåc löëc, gêåp ghïình, khoá hiïíu, thiïëu trong saáng; tiïëng Viïåtcuãa ta úã thúâi êëy, vaâo trong thú coân vêët vaã lù’m! Nhû baâi(1) Khoám (chûä cöí): xoám.
  8. 8. 12 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUthú söë 47, coá àûúåc hai cêu ba, böën trong saáng, thò phaãihai cêu nùm, saáu lúâi chûa àûúåc öín, vaâ caác cêu khaác thòkhoá lônh höåi: Coá thên thúâi cöåc(1) khaá laâm sao, Lûãng vûãng cöng hû tuöíi taác naâo. Ngûúâi aão hoáa khoe thên aão hoáa, Thuãa chiïm bao thöët sûå chiïm bao. Rûâng thiïìn ù’t thêëy nïn àêìm êëm, Àûúâng thïë naâo núi chùèng thêëp cao? Ai rùçng mai hoa thanh hïët têëc(2) Laåi chùng àûúåc cheáp khuác Ly tao. Nhûäng cêu nhû “than lûãa hoaâi chûng thûúng vêåtnêëu” - “vêån trõ cuâng loaân chùèng àïëm thò”, chûa roä raângthoaãi maái, haäy coân nhiïìu. Sau khi Nguyïîn Traäi mêët(1442), phaãi àïën nûãa thïë kyã múái laåi thêëy thú tiïëng Viïåt:lêìn naây thú tiïëng Viïåt xuêët hiïån möåt caách núã röå vúái höåiTao Àaân coá 28 höåi viïn maâ Lï Thaánh Töng laâ tao àaânnguyïn suáy (1495). ÚÃ àêy ta khöng so saánh caác têm höìnthi sô; möåt têm höìn thi sô nhû Nguyïîn Traäi khöng phaãiai cuäng coá àûúåc; Lï Thaánh Töng coá têm höìn thú, nhûngkhöng thïí bùçng ÛÁc Trai tiïn sinh; nhûng àûáng vïì ngönngûä, möåt têåp thú nhû Höìng àûác quöëc êm thi têåp coá àïën328 baâi tiïëng Viïåt, laåi laâ cuãa nhiïìu taác giaã, laâ caã möåtvûúân hoa àaánh dêëu möåt bûúác rêët quan troång trïn àûúângtrûúãng thaânh cuãa vùn hoåc vaâ ngön ngûä ta. Nhòn chung,tiïëng Viïåt úã thú naây àaä saáng suãa vaâ trong treão, phêìn lúáncaác baâi àïìu coá nhûäng cêu töët, vaâ nhiïìu baâi coá nhûäng cêuhay.(1) Cöåc: biïët.(2) Hïët têëc: hïët sûác, rêët mûåc.
  9. 9. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 13 Võnh nuái Thêìn Phuâ: Muöëi pha baäi baåc söng sêu hoaáy Chaâm nhuöåm cêy xanh nuái tuyïåt muâ Lêëy vñ duå mêëy baâi võnh Nù’ng muâa heâ, coá nhûäng cêuthú hiïån thûåc rêët quñ, thêåt gêìn vúái chuáng ta nay, tûúãngàêu nhû laâ thú Nguyïîn Khuyïën; töi yïu vaâ quyá biïët baonhûäng cêu thú bònh dên coá tûâ nùm trùm nùm cuä: Goåi võt(1) tûâ nghe úã ngoån tre, Múái hay tiïët àaä baáo sang heâ. Nûúác nöìng sûâng sûåc àêìu rö tröîi, Ngaây nù’ng chang chang lûúäi choá leâ... Nhûäng vêåt thûúâng lïì trïn àêët nûúác Viïåt Nam àûa vaâothú rêët trong saáng coá duyïn: Àêåu laá voä vaâng con bûúám bûúám ÊËp cêy gêìy guöåc caái ve ve... Caái baâi thú rêët phöí biïën, töi thuöåc loâng tûâ ngaây coânnhoã, bù’t vêìn e rêët Viïåt Nam, nöm na maâ thanh tuá, nayxem laåi thò hoáa ra laåi laâm tûâ àúâi Höìng Àûác: Cuäng thò àêët chúã cuäng trúâi che, Noáng naãy laâm chi bêëy húäi heâ? Khù’c khoaãi àaä àau loâng caái quöëc, Bùn khoùn thïm tûác ngûåc con ve. Ngûúâi nùçm trûúáng voác böì höi mûúát, Keã haái rau têìn nûúác boåt se... Trong phaåm vi thú thêët ngön, töi phaãi dûâng laåi úã àêy,khöng xuöëng àïën Nguyïîn Bónh Khiïm úã thïë kyã 16, súålan man quaá.(1) Chim “goåi võt”, tiïëng goåi nghe nhû “vñt võt võt”.
  10. 10. 14 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Vïì thú luåc baát, laâ thïí thú rêët dên töåc vaâ àaåi chuáng,sûå trong saáng cuãa ngön ngûä cuäng laâ möåt quaá trònh phêënàêëu qua lõch sûã. Töi khöng noái àïën nhûäng thïë kyã ca daovaâ thú kïí chuyïån àaä kïët tinh àïën Truyïån Kiïìu cuãaNguyïîn Du. Töi haäy xin lêëy tûâ quyïín Thiïn nam ngûäluåc, vò noá laâ baâi diïîn ca lõch sûã cöí nhêët cuãa ta saáng taácvaâo cuöëi thïë kyã 17 àúâi Lï, vaâ noá cuäng laâ baãn vùn vêìn daâinhêët cuãa ta (8.136 cêu). Taác giaã àaä taã Hai Baâ Trûng vúáimöåt con mù’t nhòn khaá àùåc biïåt, vûâa àeåp theo löëi vùn thúcöí àiïín (laäng uyïín, Hùçng Nga), nhûng thêåt ra nùång vïìcaái àeåp theo löëi tranh dên gian, theo quan niïåm dêngian; Nguyïîn Àònh Chiïíu sau naây taã Luåc Vên Tiïn “àêìuàöåi kim khöi” cuäng laâ theo buát phaáp êëy. Tö Àõnh ra àûánggiûäa quên trung, Thêëy hai tûúáng gaái àaä xöng àïën gêìn... Dung nhan diïån maåo phûúng phi Toát vúâi laäng uyïín, khaác gò Hùçng Nga. Miïång cûúâi hún húán núã hoa, Da tûåa trûáng gaâ, maá tûåa phêën yïn(1) Chiïën baâo Thuåc gêëm veã in, Lûng àeo àai ngoåc, chên xuyïn hoa haâi, Trïn àêìu buái toác veán mai, Hoa caâi taã hûäu, thoa caâi trûúác sau...(2) Thiïn nam ngûä luåc coá nhiïìu àoaån thi võ nhû thïë; àöìngthúâi, taám nghòn cêu thú cuäng daâi doâng quaá chó riïng trong(1) Da nhû trûáng gaâ boác, maá tûåa phêën yïn chi.(2) Theo taác giaã Thiïn nam ngûä luåc thò Baâ Trûng chuã trûúng àaánh thù’ng giùåc röìi múái àïí tang cho chöìng, àùång cho ba quên khoãi mêët nhuïå khñ, vaâ cöë yá: “Vêåy nïn trang àiïím phûúng phi - Noá quen sù’c duåc noá thò nïí nang - Vêåy nïn binh noá trïî traâng”...
  11. 11. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 15phêìn noái vïì Hai Baâ Trûng, cuäng cêu trong chen giûäanhiïìu cêu àuåc, khöng roä nghôa, hoùåc luãng cuãng, hoùåc duângtûâ khöng chñnh xaác, coân xa sûå trong saáng: - Nhêín nha àïí noá túán lïn, Thò caânh liïìn heáo ta toan cho böìi -... Quen thên tñnh khñ tûå kiïu Nûúác naâo thêët nghiïåp laâm rïu chuã nhaâ! - Quên Ngö mêët vña chaåy ngay, Àõnh beân mêët vña mònh rêìy thaáo ra - Trûng vûúng khön kheáo quaá û! Khiïën ngûúâi beân cùéng cù’m cúâ cûãa dinh... Khoaãng 150 nùm sau. Àaåi nam quöëc sûã diïîn ca cuãaLï Ngö Caát àûúåc soaån ra vaâ hoaân thaânh vaâo khoaãng1858 - 60, vïì sau laåi àûúåc Phaåm Àònh Toaái àem nhuêånsù’c vaâ coân ruát ngù’n hún nûäa vaâ cho xuêët baãn nùm 1870úã Haâ Nöåi. Cuäng àoaån noái vïì Hai Baâ Trûng êëy, khöngphaãi möåt khu cêy cöëi rûúâm raâ vïì tûå nhiïn nûäa, maâ laâmöåt caãnh vûúân coá trñ tuïå sù’p xïëp cuãa con ngûúâi; mêëtphêìn ngêy thú, höìn nhiïn, nhûng àûúåc phêìn goån gaâng,trong saáng cuãa ngön ngûä, vaâ cuäng doäng daåc, laåi nïn thú: Baâ Trûng quï úã Chêu Phong Giêån ngûúâi tham baåo, thuâ chöìng chùèng quïn. Chõ em nùång möåt lúâi nguyïìn, Phêët cúâ nûúng tûã thay quyïìn tûúáng quên. Ngaân têy nöíi aáng phong trêìn, ÊÌm êìm binh maä xuöëng gêìn Long Biïn. Höìng quêìn nheå bûúác chinh yïn, Àuöíi ngay Tö Àõnh, deåp tan Biïn thaânh. Àö kyâ àoáng coäi Mï Linh. Lônh Nam riïng möåt triïìu àònh nûúác ta
  12. 12. 16 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Ba thu gaánh vaác sún haâ Möåt laâ baáo phuåc, hai laâ baá vûúng... Vùn lõch sûã diïîn ca nhû àoaån trñch trïn àêy phaãi coilaâ möåt thaânh tûåu àaáng yïu mïën (Àoaån tiïëp theo khönghay bùçng, maâ laåi coân sai). * * * Sûå trong saáng cuãa tiïëng Viïåt trong thú laâ kïët quaã cuãamöåt quaá trònh phêën àêëu lõch sûã, trïn thúâi gian. Sûå trongsaáng êëy trong thú coân laâ kïët quaã cuãa möåt cuöåc lao àöångnghïå thuêåt gù’t gao. Nguyïîn Cöng Trûá noái: “Dúã duyïnvúái rûúåu khön tûâ cheán - Troát núå cuâng thú phaãi chuöët lúâi”;duyïn vúái rûúåu thò ta khöng cêìn, coân núå cuâng thú thò laâmthïë naâo maâ khöng lao àöång nghïå thuêåt, khöng lao àöångngön ngûä àûúåc? Thú Phaáp úã thïë kyã 17 noái: “- Laâm thïënaâo maâ vaâng roâng phuát böîng hoáa chò àen?” Khöng cêínthêån, chó nhoaáng möåt caái, trúã baân tay, thò lúâi rêët trongàaä hoáa thaânh lúâi rêët àuåc, thú rêët hay àaä biïën thaânh thúrêët dúã,- Àoá laâ àiïìu töi muöën chûáng minh vúái ba baãnChinh phuå ngêm. Baãn Chinh phuå ngêm maâ vêîn àûúåc truyïìn tuång àïënhiïån nay, nhû ta àaä biïët, àaä thuöåc, laâ baãn cho túái bêy giúâàûúåc coi laâ cuãa baâ Àoaân Thõ Àiïím(1) (dõch thú chûä Haáncuãa Àùång Trêìn Cön). Nïëu chó kïí vïì khña caånh trong saángcuãa ngön ngûä úã àêy, thò Chinh phuå ngêm cuäng khöng(1) Theo sûu têìm nghiïn cûáu cuãa giaáo sû Hoaâng Xuên Haän úã Pari, thò baãn truyïìn tuång naây lúâi cuãa dõch giaã Phan Huy Ñch. X.D (2-1982).
  13. 13. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 17nhûúâng Truyïån Kiïìu. Theo yá töi, ngön ngûä cuãa noá cuängtoaân bñch nhû Kiïìu, tûâ cêu àêìu àïën cêu cuöëi, khöng gúån,khöng gûúång, khöng àuåc, chùèng vö duyïn, thêåt laâ “noáinùng phaãi lúâi”. Sûå trong saáng cuãa ngön ngûä thú úã Chinhphuå ngêm thûúâng laâ biïët choån caách noái àún giaãn nhêët,theo möåt trêåt tûå xuöi thuêån dïî hiïíu: AÁo chaâng àoã tûåa raáng pha Ngûåa chaâng sù’c trù’ng nhû laâ tuyïët in.khi thò laâ veã mïìm maåi chuyïín tiïëp cuãa tiïëng, chûä, húåpvúái nöåi dung cuãa caãnh trñ: Hònh khe thïë nuái gêìn xa, Àûát thöi laåi nöëi, thêëp àaâ laåi cao.thûúâng thò bïn caånh sûå trong saáng cuãa chûä nghôa, laåi coásûå trong saáng cuãa êm thanh, nhaåc àiïåu; nhaåc thú rêët coáduyïn, laåi nhiïìu dû ba: Khaác naâo aã Chûác, chõ Hùçng, Bïën Ngên suâi suåt, cung trùng chöëc moâng. Nhûng khen nhûäng àûác tñnh cuãa möåt aáng thú hay,nhiïìu luác cuäng vêîn cûá haäy coân trûâu tûúång! May sao, bïncaånh baãn Chinh phuå ngêm àûúåc truyïìn tuång, coân coá haibaãn (haäy chó kïí chûâng êëy) khöng àûúåc truyïìn tuång, coáthïí noái laâ àaä bõ àaâo thaãi. So ba baãn vúái nhau, múái thêëytêìm quan troång cuãa sûå hiïíu biïët ngön ngûä, cên nhù’c chûänghôa, choån lûåa caách viïët, thöng thaåo êm àiïåu, lao àöångnghïå thuêåt. Tûâ möåt nguyïn vùn chûä Haán maâ ra, möåt bïnlaâ vaâng mûúâi, hai bïn nûäa laâ chò, chò! Ngoâi àêìu cêìu nûúác trong nhû loåc Àûúâng bïn cêìu coã moåc coân non
  14. 14. 18 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Àûa chaâng loâng rûúâi rûúåi buöìn Böå khön bùçng ngûåa, thuãy khön bùçng thuyïìn. Böën cêu múã àêìu “Buöíi tiïîn àûa” naây, coá thïí noái laâ úãtrong moåi trñ nhúá. Ngoâi àêìu cêìu röìi laáy laåi Àûúâng bïn cêìu,böë cuåc nùm dêëu “huyïìn” rêët ngoåt ngaâo; nûúác trong nhû loåcröìi laåi coã moåc coân non, baâi trñ saáu êm “o” cuäng rêët ngoåt; lúâithú trong saáng, nhaåc thú trong saáng, vaâ töi muöën àoåc“loâng rûúâi rûúåi buöìn” theo möåt baãn Chinh phuå ngêm töiàaä hoåc tûâ nhoã, khöng theo àuáng bùçng trù’c, nghe ïm aái tûånhiïn vaâ tònh caãm hún laâ “loâng rûúåi rûúåi buöìn ”. Muöënthêëy rùçng khöng phaãi töi taán vaâ bõa, thò haäy xem baãn thûáhai maâ öng Hoaâng Xuên Haän àaä phaát hiïån: Àêìu cêìu duïình nûúác trong veo, Bïn duïình coã moåc xanh ïu àêìy àûúâng. Àaä thêëy chûa? Nhûäng caái àeåp àeä ban naäy, coá coân gònûäa àêu!- Xanh ïu! “Ïu” phaãi chùng cuâng möåt êm thanhgoåi choá? Coã moåc maâ àêìy àûúâng phaãi chùng laâ coã reã ruángàaáng nhöí vûát ài? Thêåt chùèng bò vúái coã moåc coân non. Tñnûäa úã dûúái seä noái tiïëp laâ coã êëy thúm kia maâ! Coã thúmtho bïn dûúái, maâ úã trïn laåi moåc xanh ïu àêìy àûúâng,haânh vùn nhû vêåy laâ chùèng coá yá tûá gò caã. Cuäng baãn thûáhai êëy viïët: Neão phên trònh àûa chaâng tûâ àêëy Loâng thiïëp xui ngay ngaáy lo sêìu. Thêåt àaä döng daâi. Àoaân Thõ Àiïím chó cêìn noái: “Àûachaâng loâng rûúâi rûúåi buöìn” (hoùåc laâ dùåc dùåc buöìn) laâ àuã!Vaâ Àoaân Thõ Àiïím noái tiïëp theo goån trong taám chûä: “Böåkhön bùçng ngûåa, thuãy khön bùçng thuyïìn” thò baãn thûá hailaåi phaãi duâng àïën hai cêu, maâ laåi coân luãng cuãng chûäHaán, vaâ bñ vêìn:
  15. 15. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 19 Böå trònh hiïìm chùèng nhû cêu, Thuyã trònh hiïìm chùèng nhû chu àûa chaâng. Baãn Àoaân Thõ Àiïím àaä kheáo leáo àûa nhõp thú 7 chûävaâo àuáng ngay chöî nöåi dung thñch húåp: Loâng thiïëp tûåa boáng trùng theo doäi Daå chaâng xa tòm coäi Thiïn san.Trùng theo doäi bù’t vêìn trù’c vúái tòm coäi Thiïn san, nhaåcàiïåu múã ra xa; trong khi àoá thò baãn thûá ba (maâ HoaângXuên Haän ngúâ laâ cuãa Nguyïîn Khaãn) laåi cûá ngêy thúduâng àiïåu luåc baát, úã trûúâng húåp naây nhaåc àiïåu khöngphoáng ra xa bùçng thú song thêët: Theo chaâng loâng thiïëp tûåa trùng, Loâng chaâng muön dùåm tïn bùng non trúâi. Baãn Àoaân Thõ Àiïím laåi duâng tiïëp hai cêu song thêët,böë trñ ba tïn ngûúâi vaâ möåt tïn àêët vaâo chöî then chöëtnhêët trong nhaåc àiïåu thú song thêët, khiïën cho cêu thúvang lïn: Sùn Lêu Lan rùçng theo Giúái Tûã Túái Man Khï baân sûå Phuåc Batrong khi àoá thò baãn thûá hai cuäng mù’c sai lêìm nhû baãnNguyïîn Khaãn (?), duâng nhaåc àiïåu luåc baát khöng thïí nöíibêåt bùçng, vaã laåi ngûä phaáp vúái tûâ ngûä laåi coân luãng cuãng: Rùçng theo ai, deåp Lêu Lan, Man Khï món túái, tranh baân Phuåc Ba Búãi vò sûå trong saáng cuãa ngön ngûä nùçm úã ba khêu: úãchûä, tiïëng, úã ngûä phaáp, vaâ úã phong caách, daáng vùn, caãnhõp vùn, nhaåc vùn nûäa. Trong Baãn Àoaân Thõ Àiïím,ngûúâi tûúáng quên Muáa gûúm rûúåu tiïîn chûa taân thò àaä
  16. 16. 20 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUChó ngang ngoån giaáo vaâo ngaân hang beo, maåch vùnchuyïín rêët nhanh; coân Baãn Nguyïîn Khaãn (?) thò laåi viïët: Àùåt li böi long tuyïìn dêåy muáa Ngang giaáo vaâng, vúân öí huâm lang,duâng àiïåu song thêët, hai vêìn trù’c úã àêy khöng coá taácduång gò; coân Àoaân Thõ Àiïím duâng ba êm “ang” tiïëp nhau,möåt nùçm ngay úã giûäa vêìn: chó ngang - vaâo ngaân - hangbeo, phoáng túái trûúác theo möåt àûúâng thùèng; cêu thúNguyïîn Khaãn (?) cuäng coá ba êm “ang” nhû thïë, nhûng chólaâ möåt sûå ngêîu nhiïn löån xöån, chûa töí chûác thaânh nhaåcàiïåu, cho nïn Ngang giaáo vaâng, vúân öí huâm lang khöngphoáng thùèng túái trûúác, huöëng chi àaä duâng chûä vúân öí, “vúân”thò coân phoáng theo àûúâng thùèng thïë naâo àûúåc nûäa! Chó múái kïí sú qua mêëy àoaån Chinh phuå ngêm laâm vñduå, muöën àaåt túái sûå trong saáng cuãa ngön ngûä (trong thú),coá thïí bùçng vaâo sûå may ruãi, tûå nhiïn nhi nhiïn, maâ àûúåcsao? * * * Àang àaâ noái vïì thú cöí àiïín, àïí laâm toã thïm caái khaáiniïåm “trong saáng” cuãa tiïëng Viïåt, töi laåi mûúån thú cöíàiïín àïí biïíu dûúng nhûäng tiïëng thuêìn nöm úã trong thú.Trong thú, ta caâng duâng àûúåc thuêìn tiïëng ta, thò thúcaâng trong saáng. Chuáng ta cuäng biïët rùçng tuy cuäng cuângmöåt nghôa, nhûng tiïëng nöm húåp vúái tai chuáng ta húntiïëng Haán - Viïåt, dûúâng nhû tiïu hoáa vaâo maáu cuãa têmhöìn ta nhanh hún. Tûâ bao nhiïu àúâi, caác cuå nhaâ nho haylaâ chñnh quyïìn phong kiïën thñch àùåt nhûäng tïn Haán -
  17. 17. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 21Viïåt (chûä Haán àoåc theo êm thanh Viïåt) cho àêët, cho nuái,cho söng, cho laâng xaä v.v..., nhûng bïn trïn àùåt, thò bïndûúái laåi chûäa; tûâ nhûäng êm thanh Haán - Viïåt daáng àiïåuvuöng vûác gaäy goác, quêìn chuáng nhên dên àaä goåt troân caácgoác caånh ài, chûäa thaânh êm thanh nöm, ta, mïìm maåihún, nheå hún, trong hún. Töi vïì thùm xaä Hoaâng Chung,huyïån Lêåp Thaåch, tónh Vônh Yïn, hoãi àöìng baâo, thò àöìngbaâo àaáp: - Laâng Choong! Laâng Choong!(1). Cuäng nhû thïë,laâng Möåc Quan Nhên thaânh laâng Moåc, nuái Baân Àöå úã HaâTônh thaânh hoân ruá Àoå, cheán nûúác traâ thaânh cheán nûúáccheâ. Ngûúâi laâm thú khöng thïí khöng chuá yá àïën khña caånhêm thanh êëy. Quan troång hún êm thanh, àöëi vúái chuángta, tûâ mêy, tûâ trùng húåp hún, gêìn guäi hún tûâ vên, tûânguyïåt; ta nghe non nûúác hay hún sún thuãy: àöëi vúái ta,chûä sún thuãy thûúâng chó gúåi àïën tranh sún thuãy, coân chûänon nûúác thò gúåi àïën nuái söng, tònh tûå, thïì thöët. Húäi ai goác biïín chên trúâi Nghe mûa ai coá nhúá lúâi nûúác non? Taãn Àaâchuáng ta noái lúâi nûúác non, thïì non nûúác chûá khöng ai noái“thïì sún thuãy”, mùåc duâ coá chûä “thïå haãi minh sún”. AÁp duång nhûäng nhêån xeát trïn àêy vaâo thú, ta seä àemcên nhù’c hai baãn thú cöí nöíi tiïëng; Chinh phuå ngêmkhuác vaâ Cung oaán ngêm khuác. Chinh phuå ngêm cuãa(1) Cuäng coá nhiïìu trûúâng húåp tïn nöm àùåt trûúác, röìi tïn chûä chûäa traåi tiïëng Nöm ra thaânh tiïëng Haán - Viïåt, cûáng nhù’c hún. Möåt thñ duå khaá buöìn cûúâi, laâ cêìu Doumer, bònh dên ta cûá goåi tûå nhiïn laâ cêìu Àume, nhûng caác quan úã Huïë nghe êm thanh êëy laåi súå laâ bêët kñnh àöëi vúái quan toaân quyïìn, nïn trïn giêëy túâ, hoå àöíi laâ cêìu Àö Myä (!) - bêy giúâ laâ cêìu Long Biïn cuãa ta.
  18. 18. 22 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUÀoaân Thõ Àiïím laâ dõch tûâ nguyïn vùn chûä Haán, coânCung oaán ngêm khuác cuãa Ön Nhû Hêìu thò saáng taácthùèng bùçng tiïëng Viïåt; êëy thïë maâ Chinh phuå ngêm rêëtnöm, lúâi leä trong saáng, nhaåc àiïåu ngoåt ngaâo maâ thanhnheå; coân Cung oaán ngêm khuác khöng phaãi laâ khöng coáûu àiïím, nhûng löín nhöín nhûäng tûâ Haán - Viïåt: AÁng àaâo kiïím àêm böng naäo chuáng Khoáe thu ba dúån soáng khuynh thaânh - Muâi tuåc luåy lûúäi tï tên khöí Àûúâng thïë àöì goát röî kyâ khu - Hònh möåc thaåch vaâng kim öë cöí Sù’c cêìm ngû uã vuä ï phong Khöng thïí bò àûúåc vúái nhûäng cêu song thêët cuãa Chinhphuå ngêm, trong saáng, coá duyïn laå luâng: Gaâ eo oác gaáy sûúng nùm tröëng Hoâe phêët phú ruã boáng böën bïn...Nhûäng cêu thú Cung oaán hêìu hïët àïìu gúån, nhû laâ ngûúâikhoe mònh thöng thaái thñch noái chûä; cho nïn cêu thúnùång, àuåc, do àoá daáng thú khöng thoaãi maái, chùèng treãtrung; sûå thiïëu trong saáng úã àêy do mûúån nhiïìu tûâ nûúácngoaâi àaä bõ phaåt: ngûúâi ta ñt biïët Cung oaán hún Chinhphuå. Bêy giúâ laåi bònh giûäa hai baâi thú thêët ngön luêåtÀûúâng cuãa hai nûä thi sô: Baâ huyïån Thanh Quan vaâ HöìXuên Hûúng. Chuáng ta khöng heåp hoâi, khöng chuã trûúngchó coá möåt vaâi löëi nêëu nûúáng trong bûäa tiïåc thú, cho nïnta vêîn thêëy ûu àiïím cuãa thú Baâ Thanh Quan: trang nhaä,mùåc dêìu cöë yá ra veã àaâi caác, coá höìn thú, vaâ coá suy nghô.
  19. 19. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 23Möåt baâi thú nhû Thùng Long hoaâi cöí, phaãi nhêån laâ vaâohaång thú hay. Taåo hoáa gêy chi cuöåc hñ trûúâng Àïën nay thêëm thoaát mêëy tinh sûúng Löëi xûa xe ngûåa höìn thu thaão, Nïìn cuä lêu àaâi boáng tõch dûúng. Àaá vêîn trú gan cuâng tuïë nguyïåt, Nûúác coân cau mùåt vúái tang thûúng. Nghòn nùm gûúng cuä soi kim cöí, Caãnh àêëy ngûúâi àêy luöëng àoaån trûúâng.Hai cêu ba, böën liïåt vaâo nhûäng cêu thú thêët ngön haynhêët tiïëng Viïåt. Tuy nhiïn, taác giaã dûúâng nhû bõ chûäHaán naây löi keáo chûä Haán noå, àûa mònh ài trong möåt dêytaám chûä Haán cuöëi cêu khöng thïí rûát ra: hñ trûúâng, tinhsûúng, thu thaão, tõch dûúng, tuïë nguyïåt, tang thûúng, kimcöí, àoaån trûúâng. Chûä “hñ trûúâng” khöng phaãi laâ chûäthöng duång, chûä “luöëng àoaån trûúâng” húi kiïíu caách; chûä“tuïë nguyïåt” nùång nïì; hai cêu tuïë nguyïåt vaâ tang thûúngbõ löëi noái khêíu khñ. Ûu àiïím vaâ nhûúåc àiïím cuãa baâi naâycoá tñnh caách àiïín hònh, giûäa loaåi thú thêët ngön baát cuá.Ta tiïëc rùçng baâi thú vêîn bõ noái chûä nhiïìu, thiïëu caái trongtreão; nïëu sûåc nhúá àïën con söë taám chûä Haán úã cuöëi taámcêu thò ngûúâi ta khoá chõu. Baâi thú Chiïìu thu laåi hay theo möåt löëi khaác, möåtphong caách khaác: nöm. Thaánh thoát taâu tiïu mêëy haåt mûa, Khen ai kheáo veä caãnh tiïu sú. Xanh om cöí thuå troân xoe taán, Trù’ng xoáa traâng giang phùèng lùång túâ. Bêìu döëc giang sún say chêëp rûúåu,
  20. 20. 24 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Tuái nen phong nguyïåt nùång vò thú. Ö hay! Caãnh cuäng ûa ngûúâi nhó, Ai thêëy ai maâ chùèng ngêín ngú. Vùn àaân baão giaám cho laâ cuãa Baâ Huyïån Thanh Quanvaâ Húåp tuyïín thú vùn Viïåt Nam (Nhaâ xuêët baãn Vùn hoáa)cuäng àöìng yá. Khöng biïët sûå thêåt lõch sûã laâ thïë naâo;nhûng trong khi chúâ àúåi sûå thêåt chñnh xaác, thò töi àöìngyá vúái nhûäng baãn cho laâ cuãa Höì Xuên Hûúng. Baâ Huyïån Thanh Quan, duâng tûâ nöm sinh àöång úã caáimûác “Lom khom dûúái nuái tiïìu vaâi chuá - Laác àaác bïn söngchúå mêëy nhaâ” chêëm phaá lú thú vaâ coá phêìn chiïëu lïå; coânXuên Hûúng thò phaãi cao àöå, chöìng chêët, àaä xanh om cöíthuå laåi phaãi troân xoe taán, àïën hai têìng chûä, rêët söëng, rêëtdiïîn taã. Ö hay! Caãnh cuäng ûa ngûúâi nhó! Caái thêåt laâ tûånhiïn úã àêy laåi laâ möåt saáng taåo lúán, coá baåo tay múái daámxuêët saáo phaá lïì thoái vùn hoa, àïí àûa lúâi noái sinh àöångvaâo. Baâi Chiïìu thu trong vaâ saáng hún baâi Hoaâi cöí úã trïn. Xuên Hûúng laâ mêîu mûåc rêët cao, nïëu khöng noái laâcao nhêët cuãa viïåc dên töåc hoáa, quêìn chuáng hoáa möåt thïíthú vay mûúån cuãa nûúác ngoaâi; tûâ thïí thêët ngön baát cuáluêåt Àûúâng taám cêu nùm vêìn àöëi àaáp chônh chïå, khuöndaáng thú vöën thöng thaái vaâ cûáng, Xuên Hûúng àaä laâmnïn nhûäng baâi thú thuêìn nöm, trong saáng, biïën hùèn chêëtcuä cuãa nguyïn àiïåu sang möåt chêët múái: bònh dên vaâ ViïåtNam. Cêìu bù’c thïnh thïnh àöi vaán gheáp, Nûúác trong leo leão möåt doâng thöng. Coã gaâ luán phuán leo quanh meáp, Caá giïëc le te laách giûäa doâng... Võnh Giïëng
  21. 21. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 25 * * * Muöën phêën àêëu àïí laâm cho trong saáng ngön ngûä cuãathú, cêìn phaãi thûúâng xuyïn, kiïn trò, hoåc têåp ngön ngûäquêìn chuáng, hoåc têåp ca dao tuåc ngûä möåt caách saáng taåo.Cêìn phaãi bù’t chûúác caái trong saáng cuãa ca dao: Laå luâng anh múái túái àêy Laå thung laå thöí anh nay laå nhaâ Ba cö anh laå caã ba, Böën cö laå böën, biïët laâ quen ai? - Quen cö muån aáo vaá vai, Baác meå kheáo vaá hay taâi vaá nïn? Nhaác nom muån aáo coá duyïn, Hoãi rùçng aáo êëy úã miïìn àêu ta? ÚÃ gêìn hay laâ úã xa, Caách tónh, caách huyïån, hay laâ caách söng? Xa xöi caách mêëy caánh àöìng, Àïí anh boã viïåc boã cöng ài tòm!Mêëy cêu lêìn àêìu tiïn töi múái cheáp úã Hûng Yïn trûúác Tïëtvûâa röìi, maâ caãm thêëy nhû àaä quen, àaä thuöåc tûâ lêu vaâtûâ úã àêu êëy. Thêåt àaáng yïu, thêåt coá duyïn! Tuy nhiïn,cuãa ca dao, ta hoåc têåp têët caã: hoåc caác khúáp xûúng cuãacêu rêët thoaãi maái, khöng bõ bïånh thêëp khúáp, hoåc tûâ giaãndõ, hoåc ngûä phaáp tûå nhiïn, hoåc phong caách nhû nûúácngoåt, nhaåc àiïåu maát nhû gioá nöìm nam... nhûng ta khönghoåc sûå taäi lúâi, mûúâi hai cêu daâi quaá! Khöng ngûâng úã möåttrònh àöå nöng nghiïåp giaãn àún naâo àoá, khöng suy tönbaãn nùng, caãm tñnh, maâ coân phaãi thêëy caái vai troâ rêëtquan troång cuãa trñ tuïå; thú cuãa ta seä cuäng trong saáng
  22. 22. 26 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUnhû ca dao trong saáng, nhûng phaãi vûúåt lïn, hay hún cadao. Búãi vêåy coân phaãi hoåc têåp nhûäng nhaâ thú lúán, nghôalaâ hoåc têåp nhûäng ngûúâi àaä hoåc têåp ca dao maâ laåi nêngthú cuãa mònh cao hún ca dao nhiïìu nûäa. Muöën cho lúâi thú trong saáng, baãn thên cêìn phaãi suynghô thêåt chñn, phaãi chiïëm lônh àûúåc nöåi dung: àiïìu gònghô ngúåi àûúåc saáng roä, thò diïîn àaåt ra seä àûúåc saáng toã. Mònh rêët tñch cûåc àoáng goáp vaâo sûå phong phuá vaâ sûåtrong saáng cuãa ngön ngûä chung, vaâ àöìng thúâi mònh cuängcuâng tiïën vúái trònh àöå chung cuãa ngön ngûä xaä höåi. Khi noái giûä gòn sûå trong saáng cuãa tiïëng Viïåt, thò cuängcuâng möåt luác noái phaát huy. Giûä caái cöët, caái lïì, nhûngkhöng khû khû öm chùåt. Ngay baãn thên ca dao cuäng vêåy. Trong thúâi gian, lõchsûã dên töåc ta diïîn biïën qua haâng mêëy chuåc thïë kyã, thòtrong khöng gian, laänh thöí nûúác ta cuäng tûâ Bù’c múã röångvaâo Nam; trïn cú súã ca dao miïìn Bù’c laâm göëc, ca daomiïìn Nam àaä phaát huy, vêîn laâ ca dao Viïåt Nam, nhûngmang theo nhûäng tñnh chêët múái: nöåi dung xöëc vaác hún,phaãn khaáng maånh hún, thïm nuái söng múái, thïm caãmxuác vaâ nghô suy múái, sûå hoâa tröån giûäa caác dên töåc cuängkhaác: dên töåc Kinh úã Bù’c hoâa tröån vúái caác dên töåc miïìnnuái Viïåt Bù’c, Têy Bù’c, vaâo Nam laåi hoaâ tröån vúái caác dêntöåc miïìn nuái Têy Nguyïn vaâ dên töåc thöí ngûúâi Khúme;vïì hònh thûác, múái àoåc qua, tûúãng nhû ca dao miïìn Namkhöng ïm aái bùçng ca dao miïìn Bù’c: Hoân àaá cheo leo con ngûåa treâo con ngûåa trúåt, Con trêu treâo con trêu àöí, Anh thûúng em lao khöí, tûå cöí chñ kim; Anh thûúng em khoá kiïëm khoá tòm,
  23. 23. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 27 Cêy kim luöìn qua súåi chó, sûå bêët àù’c dô phu múái lòa thï; Nïn hay khöng nïn, anh úã em vïì, Àûâng giao, àûâng kïët, àûâng thïì maâ vûúng! Lúâi ca dao miïìn Nam khöng tröi ài dïî daâng, maâ laåinhû coá nhiïìu khuác mù’c; nhaåc ca dao miïìn Nam thñchthoaát ly xa hún àiïåu luåc baát, thñch duâng nhiïìu vêìn trù’c,quanh queáo lñu lùng. Nhûng haäy hoãi ngûúâi bònh dên úãNam, Ngaäi, Bònh, Phuá: hoå thuöåc nhûäng cêu ca dao êëynhû àaä chaãy vaâo maáu cuãa hoå! - Nhû thïë laâ phaát huy. Lêëy àöi chuát vñ duå úã phong traâo goåi laâ “Thú múái” 1932- 1945. Noái chung, cêu thú cêìn goån gaâng. Nhaâ thú ThïëLûä àaä coá mêëy cêu thú múã àêìu baâi Tiïëng chuöng chuâa: Sûúng lam gieo nöîi buöìn mïnh möng trïn àöìng vù’ng. Nù’ng chiïìu xuên rung rinh trong caãnh trúâi yïn lùång. Thúâi êëy (1935), laâ möåt sûå caách tên àöëi vúái nhûäng löëithú “vùn uyïín” teã ngù’t saáo röîng trïn baáo chñ àûúng thúâi.Caánh hai cêu thú múã ra daâi röång, húåp vúái nöåi dung muöëndiïîn taã. Nhûng khi in Mêëy vêìn thú lêìn thûá hai, Thïë Lûädûúâng nhû caãm thêëy thúâi kyâ caách tên àaä qua, àïën luáccêìn phaãi “phaãi chùng” hún, àaä chûäa laåi thaânh hai cêu thúgoån gaâng: Sûúng lam gieo buöìn mïnh möng trïn àöìng vù’ng. Nù’ng chiïìu rung trong caãnh trúâi yïn lùång. Thêåt laâ chùåt ngù’n mêët caánh daâi röång cêìn thiïët cuãahai cêu thú; khöng phaãi goån, maâ laâ cuåt.- Nhûng Thïë Lûäàaä chûäa höå taâi tònh cho baâi thú Vúái baân tay êëy cuãa XuênDiïåu gûãi àïën toaâ baáo.
  24. 24. 28 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Nguyïn vùn: Möåt töëi voâm trúâi chùèng gúån mêy, Cêy tòm nghiïng xuöëng nhaánh hoa gêìy, Hoa nghiïng xuöëng coã, trong khi coã Nghiïng xuöëng laân rïu: - möåt töëi àêìy Nhûäng lúâi huyïìn bñ böëc lïn trùng... Vaån vêåt àïm êëy àang tòm hiïíu nhau; cêy nghiïngxuöëng hoa, hoa nghiïng xuöëng coã, coã nghiïng xuöëng rïu;“voâm trúâi chùèng gúån mêy” yá muöën cho trùng trong veosaáng vù’t àêëy; nhûng nhû thïë thò trúâi quï möåt mònh, trúâichùèng tûåa möåt caái gò caã, cêu àêìu leã loi khöng tûúng xûángvúái sûå song soáng cuãa ba cêu dûúái, Thïë Lûä àaä chûäa höå chocêy buát treã: Möåt töëi bêìu trúâi àù’m sù’c mêy, Cêy tòm nghiïng xuöëng nhaánh hoa gêìy... Chuyïín sang caái thïë böën caãnh giao hoâa trong böëncêu: trúâi coá àöi vúái mêy; trúâi àaä “àù’m sù’c mêy”, thò àêylaâ mêy trù’ng, maâ coá ñt thöi chûá khöng nhiïìu, vaâ mêyböng àûúåc aánh trùng doåi saáng! Trong baâi Tûúng tû chiïìu, töi àaä coá hai cêu: Gioá lûúát thûúát keáo mònh qua coã röëi; Vaâi miïëng àïm, u uêët, lêín trong caânh. Cêu dûúái bõ dû luêån phï bònh laâ “têy”. Khi Thú thú inlêìn thûá hai, muöën khoãi “têy”, töi àaä chûäa ài cho mïìm maåi: Àïm bêng khuêng àöi miïëng lêín trong caânh. Nhûng vúái “àïm bêng khuêng”, lúâi thú trúã thaânh lûúâi,bùçng phùèng, “àïm bêng khuêng” chaã noái caái gò caã, maâàaánh mêët hai chûä “u uêët”, húåp vúái “vaâi miïëng àïm” löî àöîàoång súám trong nhûäng taân cêy. Sau àoá, möåt mùåt töi
  25. 25. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 29nguyïån vïì sau àûâng viïët cêu “têy” nûäa, mùåt khaác, caáicêu àaä troát viïët röìi, thò töi phaãi phuåc höìi noá laåi, búãi noáàaä diïîn taã àuáng yá nghô cuãa töi. Noái chung, thú cêìn phaãi ïm tai. Tuy nhiïn, coá trùmnghòn caách ïm tai, rêët sinh àöång, biïën hoáa, chûá chùèngphaãi luác naâo cuäng phaãi böë cuåc caác êm thanh trù’c bùçngnùång nheå, dêëu huyïìn vúái khöng coá dêëu cho àiïìu hoaâ ngoåttai theo möåt kiïíu quen tai dïî daäi. Töi rêët yïu, rêët kñnh phuåc hai cêu thú Nguyïîn Traäi: Tuöíi cao, toác baåc, caái rêu baåc, Nhaâ ngùåt, àeân xanh, con mù’t xanh. Nhaâ ngheâo ngùåt, àïm khuya ngoån àeân chong suöëtsaáng, ÛÁc Trai tiïn sinh ûu quöëc aái dên khöng hïì nhù’mmù’t àûúåc, rêu toác cuãa cuå maâu baåc phú doåi aánh àeân xanh.-Möåt lêìn, thñch quaá, bònh trûúác cöng chuáng, töi àaä muöëncho hai cêu thú êëy vaâo àûúåc nhanh trong sûå thöng caãmcuãa ngûúâi nghe, nïn töi àaä àoåc chûäa laåi cho ïm tai hún: Tuöíi giaâ, toác baåc, caát rêu baåc. Mêëy höm sau nghô laåi, töi giêåt mònh! Töi tûúãng nhûnùçm möång thêëy Nguyïîn Traäi hoãi töi: “Töi giaâ bao giúâ maâanh baão rùçng töi tuöíi giaâ? Tuöíi töi cao chûá, cao vi nhiïìunïn chöìng chêët thaânh cao, vaã laåi ”giûäa trúâi caânh laá cheoleo, ai maâ chõu reát thò treâo vúái thöng!" cao nhû thïë àêëy,hoãi ai treâo nöíi? Töi chûa bao giúâ tûå haå cho mònh chûä tuöíigiaâ!" Töi laåi suy nghô thïm, vaâ caâng thêëy hay. Àaáng leä,àuáng theo bùçng trù’c, thò phaãi: Tuöíi cao, toác baåc, choâm rêu baåc, Nhaâ ngùåt, àeân xanh, cùåp mù’t xanh.
  26. 26. 30 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU “Choâm rêu baåc” vaâo àêy thò buâi nguâi ngay, vuöët rêuxuöi tay, an phêån; “Caái rêu baåc”, thò àúä lêëy rêu maâ lù’càêìu! Caái àêìu naây cûáng lù’m. Coá cûáng nhû thïë thò chuángnoá múái àem ra chùåt chûá. Bõ tru di tam töåc laâ do “caái rêubaåc” àaáng bùçng maâ àùåt trù’c êëy!- Mùåt khaác, cùåp mù’txanh, chûä trù’c vaâ dêëu nùång vaâo àêy thò àuåc lù’m, àoá laâcùåp mù’t caá úã dûúái chên! Con mù’t xanh àaáng trù’c maâàùåt bùçng, thò sêu thùm thùèm! Caái sêu cuãa ûu aái, cuãa têmhöìn!- Phaãi chùng àêy laâ möåt baâi hoåc vïì viïët khöng nïn“ïm tai” möåt caách maáy moác, lûúâi biïëng, nöng caån? Vaâ cuäng chñnh Nguyïîn Traäi àaä viïët rêët saáng taåo, rêët laå: Phú phú àêìu baåc öng cêu caá, Leo leão doaânh xanh con mù’t meâo. Doaânh nûúác xanh maâ nhû con mù’t meâo! Caách nhònthêåt múái, thêåt khaám phaá, nhûng cuäng coá thïí coá ngûúâi laåicho laâ ... “têy”! Vaâ sûå trong saáng cuãa tiïëng Viïåt úã trong thú khöng coánghôa laâ lúâi cûá chaåy trûúác yá, thoaãi maái àïën mûác cûá tröiphùng tuöìn tuöåt; vïì tûâ, chûä, ngûä phaáp, phong caách khöngcoá gò chï traách àûúåc, duy chó chï traách laâ ngheâo nöåidung! Nhû thïë laâ möåt thûá “trong saáng” hònh thûác chuãnghôa. Trïn àêy chó laâ mêëy yá nghô bûúác àêìu, coân rúâi raåc, chómúái coá tñnh caách tûå gúåi yá cho mònh chung quanh “sûåtrong saáng cuãa tiïëng Viïåt trong thú”. Tiïëp nhêån nhûängtruyïìn thöëng, nhûäng thaânh tûåu töët àeåp nhêët cuãa nïìn thúdên töåc tûâ lêu àúâi, thú caách maång, thú xêy dûång chuãnghôa xaä höåi vaâ chöëng Myä, cûáu nûúác, àêëu tranh thöëngnhêët nûúác nhaâ cuãa chuáng ta hiïån nay àang úã trïn möåtàaâ lúán lao maånh meä. Thú ta àang chiïëm lônh möåt nöåi
  27. 27. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 31dung phong phuá, kiïn cûúâng nhêët cuãa thúâi àaåi chuáng ta.Chiïëm lônh nöåi dung múái ûu tuá àïën àêu, àöìng thúâi phêënàêëu nêng cao hònh thûác, reân giuäa ngön ngûä, trau döìi lúâithú àïën àoá. Chuáng ta phaãi nhùçm vaâo sûå diïîn àaåt nöåidung múái, caách maång, àïí nhêån thêëy nhûäng tiïën böå vaâthaânh tûåu cuãa hai mûúi nùm thú hiïån àaåi. Trong baâi naâychûa àùåt vêën àïì: “Laâm thïë naâo àïí thú àêëu tranh cuãachuáng ta hiïån nay àûúåc trong saáng”. Chuáng ta chûa àaåttúái caái maâ chuáng ta àoâi hoãi: möåt sûå trong saáng cöí àiïínmúái, nhûng chuáng ta àang tiïën lïn vaâ möåt ngaây möåtnhñch gêìn muåc tiïu êëy. 20 thaáng 2 nùm 1966
  28. 28. 32 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU QUY LUÊÅT CUÖÅC SÖËNG VAÂ QUY LUÊÅT TAÁC PHÊÍM TRONG THÚ Caái ûu viïåt cuãa nïìn vøn hoåc hiïån thûåc xaä höåi chuãnghôa chuáng ta laâ gù’n liïìn vúái àúâi söëng thûåc tïë vaâ vúáiquêìn chuáng nhên dên, bùçng möåt lêåp trûúâng Àaãng. Caáisung sûúáng tuyïåt vúâi cuãa nhûäng nhaâ vùn theo chuã nghôaxaä höåi, so vúái caã nhûäng nhaâ vùn lúán nhêët trong nhûängthúâi àaåi trûúác, laâ trñ tuïå chuáng ta nay coá chuã nghôa Maác- Lïnin. Nadim Hitmeát noái: “Haånh phuác kyâ diïåu xiïët baolaâ àûúåc hiïíu - Hiïíu caái gò ài vaâ caái gò àang túái”. Hiïíu!Hiïíu qui luêåt cuãa cuöåc söëng, trûúác hïët laâ qui luêåt cuãa xaähöåi, àûa qui luêåt cuãa cuöåc söëng, trûúác hïët laâ qui luêåt cuãaxaä höåi vaâo trong trung têm cuãa vùn hoåc: tûác laâ laâm chovùn hoåc taách nöí nhû nguyïn tûã! Laâm cho vùn hoåc tûå giaáccaãi taåo thïë giúái. Trong viïåc tûå àaâo taåo mònh, caác nhaâ vùn chuáng tatrûúác hïët hoåc àúâi söëng, tòm hiïíu caái quy luêåt vô àaåi cuãanoá úã trong thúâi àaåi cuãa chuáng ta, laâ tiïën lïn chuã nghôaxaä höåi; sûå hoåc têåp chñnh trõ, hoåc têåp thûåc tïë vaâ quêìnchuáng naây laâ vö cuâng têån. Vùn hoåc cuãa chuáng ta laâ möåtloaåi phaãn aánh cuãa thûåc tïë, vaâ àoá laâ caái cöët loäi vûäng chù’ccuãa noá; - vaâ khi noái phaãn aánh thûåc tïë, chuáng ta khöng
  29. 29. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 33nghô àïën caái phûúng thûác phaãn aánh chêåt heåp cuãa möåttêëm gûúng; vùn hoåc chuáng ta xuêët phaát tûâ thûåc taåi vaâlaåi trúã vïì taác àöång àûúåc vaâo thûåc taåi. Trong möåt taác phêím vùn hoåc, caái maâ ngûúâi ta yïutrûúác hïët, laâ cuöåc söëng. Chên lyá cuöëi cuâng vaâ cao nhêëtcuãa nghïå thuêåt, laâ cuöåc söëng. Nghïå thuêåt khöng thïí naâolaâ möåt thïë giúái riïng úã ngoaâi àúâi. Nhûäng tranh trûâutûúång chuã nghôa úã phûúng Têy bõ cöng chuáng ngoaãnhlûng laåi, vò khöng coá gò cuãa hoå úã trong êëy hïët. Chuáng tanoái laåi maäi khöng hïì chaán, nhêën maånh maäi vêîn cûá hay,vïì möëi liïn hïå sinh tûã cuãa vùn hoåc nghïå thuêåt àöëi vúáihiïån thûåc xaä höåi vaâ vúái quêìn chuáng nhên dên. Nhaâ vùnnghïå cêìn phaãi tù’m mònh trong caái nguöìn hiïån thûåc vaâquêìn chuáng, luön luön nhù’c nhúã mònh vaâ thónh thoaãnglaåi tûå kiïím tra mònh vïì àûúâng hûúáng àuáng àù’n haychïåch sai. Trong baâi naây, chuã yá töi muöën noái thïm vïì möåt phêìnnûäa cuãa sûå saáng taác. Cuâng vúái caái chên lyá nïìn taãng trïnàêy, chuáng ta muöën coá taác phêím hay, thò coân phaãi biïëtàïën möåt chên lyá thûá hai nûäa: laâ qui luêåt cuãa nghïå thuêåt,qui luêåt cuãa taác phêím. Chuáng ta cêìn biïët rùçng vùn hoåcnghïå thuêåt chó coá thïí phaát huy taác duång coá thêåt cuãa noá,laâm caái chûác nùng cêìn thiïët cuãa noá thöng qua nhûäng taácphêím. Khöng coá nhûäng taác phêím cuå thïí, àuáng töët vaâ laåihay, xûáng àaáng vúái caái tïn êëy, thò noái cho cuâng, noái möåtcaách boác trêìn ra, vùn hoåc nghïå thuêåt khöng coá thïí thithöë taác duång cuãa mònh vúái cûúng võ laâ vùn hoåc nghïåthuêåt. Nhiïìu khi, caái maâ ta tûúãng laâ taác duång cuãa möåtaáng vùn, thûåc ra, múái laâ taác duång coá thêåt cuãa möåt baâi xaäluêån, hay cuãa möåt baãn vùn vêìn, nhûäng taác duång àoá coá
  30. 30. 34 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUkhi laâ rêët lúán nûäa kia;- taác duång cuãa nhiïìu baâi baáo, cuãamöåt söë tin tûác, v.v... cuäng laâ rêët lúán, - nhûng chûa nhêëtthiïët àaä phaãi laâ taác duång cuãa vùn hoåc. Àïën giai àoaån phaát triïín hiïån nay cuãa vùn hoåc, chuángta khöng nïn vaâ khöng thïí noái àïën vùn hoåc maâ khöngnoái àïën taác phêím, vaâ khi noái àïën taác phêím maâ laåi laâmthinh vïì qui luêåt cuãa taác phêím. Khöng noái àïën taácphêím, tûác laâ chó noái chung chung, röìi “lù’m möëi töëi nùçmkhöng”; noái chung chung coá thïí rêët chên thaânh, rêët nhiïåttònh; chuáng ta rêët caãm kñch, rêët quñ troång chên thaânh vaânhiïåt tònh; nhûng coá khi hai caái àoá cuäng che àêåy möåt sûålûúâi biïëng hoùåc ngaåi nguâng giaãi quyïët nhûäng vêën àïìthiïët thên, cuå thïí cuãa möåt ngaânh nhû laâ vùn hoåc. Trongviïåc thûåc hiïån nhiïåm vuå chung cuãa caách maång, ngaânhngên haâng chùèng haån, dûåa trïn nhûäng àûúâng löëi lúán vïìchñnh trõ, cêìn phaãi vêån duång nhûäng qui luêåt cuãa cöngviïåc ngên haâng, vaâ ngaânh cêëp dûúäng thò phaãi laâm nhiïåmvuå chñnh trõ cuãa mònh, maâ quan thiïët àïën caái daå daây vaâcaái lûúäi... Khi ngûúâi ta thiïëu chuá yá àïën nhûäng qui luêåtcuãa taác phêím thò thêåt ra, caác qui luêåt cuãa taác phêím vêîncûá taác àöång. Vñ duå möåt söë “baâi vùn” trong saách giaãng vùncuãa nhaâ xuêët baãn Giaáo duåc, chó chuá yá àïën caái àïì taâi dñnhsaát vúái thúâi sûå maâ khöng chuá yá àuáng mûác àïën giaá trõ vùnhay, qua möåt söë nùm, bêy giúâ, vúái sûå trûúãng thaânh cuãakhiïëu thêím myä trong thaây giaáo, hoåc sinh, vaâ trong quêìnchuáng hoåc vùn hoáa, möåt söë baâi vùn khöng hay êëy coá thïínoái laâ àaä bù’t àêìu trú caái cöët göî: söë baâi vùn khöng coá giaátrõ vùn hoåc àoá àaä goáp phêìn àaáng kïí vaâo viïåc laâm chonhiïìu hoåc sinh khöng coân caãm thêëy yïu vùn hoåc nûäa, àoálaâ chûa kïí rêët nhiïìu thaây giaáo àaä quaá khöí têm phaãi
  31. 31. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 35giaãng giaá trõ vùn hoåc cuãa nhûäng baâi vùn maâ tuyïåt nhiïnhoå khöng thêëy laâ hay: möåt söë “baâi vùn” daåy hoåc êëy àaächùèng phaãi laâ chûáng toã: khi ngûúâi ta khöng àïëm xóa àïënnhûäng qui luêåt cuãa taác phêím vùn hoåc, thò nhûäng qui luêåtcuãa taác phêím êëy choáng chêìy seä quêåt trúã laåi, hay sao? Nhûäng qui luêåt cuãa taác phêím laâ coá thêåt. Trong nghïåthuêåt noá laâ caái chên lyá thûá hai; tûå noá, noá khöng laâ caáigò hïët, nïëu khöng coá caái chên lyá thûá nhêët, laâ chêët cuãacuöåc söëng. Nhûng khi àaä coá caái chên lyá thûá nhêët röìi, maâkhöng coá caái chên lyá thûá hai, thò àoá laâ chêët cuöåc söëng úãngoaâi àúâi, trïn cöng trûúâng, trong xûúãng maáy, ngoaâi àöìngruöång húåp taác, trong cûãa haâng mêåu dõch, naâo phaãi àêulaâ chêët cuöåc àúâi maâ laåi úã trïn sên khêëu, úã trong baãnnhaåc, úã trong baâi vùn! Töi xin noái heåp laåi úã trong phaåm vi cuãa Thú. Thú trûúác tiïn laâ cuöåc àúâi, laâ hiïån thûåc. Vaâ thú coânlaâ thú nûäa. Möåt taác phêím thú phaãi thoãa maän nhûäng quiluêåt cuãa cuöåc söëng, vaâ thoãa maän nhûäng qui luêåt cuãa thú.Tûâ trûúác àïën nay, cuäng chûa coá ai àaä xöng vaâo àõnhnghôa “thú laâ caái gò”; cuäng vñ nhû àöëi vúái “àiïån” chûa coáai àõnh nghôa “àiïån laâ caái gò”, nhûng ngûúâi ta biïët khinaâo coá àiïån chaåy, vaâ khi “nguöåi àiïån”. Cuäng nhû thïë,thûúâng thûúâng chuáng ta biïët möåt baâi thú coá thú, ñt hoùåcnhiïìu, vaâ möåt baâi thú khöng coá thú. Cuäng nhû caác taác phêím vùn nghïå khaác, taác phêím thú,theo yá töi, àûúåc sinh ra do sûå quyïån xe cuãa thûåc taåikhaách quan vúái têm höìn, trñ tuïå con ngûúâi; vaâ úã trongthú trûä tònh, sûå quyïån xe àoá rêët têåp trung, nêng lïn caoàöå. thú laâ möåt saãn phêím cuãa têm höìn, trñ tuïå con ngûúâi;maâ têm höìn, trñ tuïå àoá coá àûúåc laâ do coá thûåc taåi khaách
  32. 32. 36 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUquan; vaâ mùåt khaác, têm höìn, trñ tuïå àoá coá möåt taác àöångtrúã laåi vaâo thûåc taåi. Ngûúâi ta àoåc thú, muöën rùçng thúphaãi xuêët phaát tûâ thûåc taåi, tûâ àúâi söëng, nhûng phaãi àiqua möåt têm höìn, möåt trñ tuïå; vaâ khi ài qua nhû vêåy,têm höìn, trñ tuïå êëy phaãi in dêëu vaâo àoá caâng sêu sù’c,caâng caá thïí, caâng àöåc àaáo caâng hay. Thú laâ tiïëng goåi àaân,laâ sûå àöìng thanh tûúng ûáng, àöìng khñ tûúng cêìu cuãanhûäng con ngûúâi lao àöång, phêën àêëu, suy nghô, yïuthûúng, trong caái phêìn cao nhêët, sêu nhêët cuãa hoå, tûác laâtêm trñ. Ngûúâi àoåc thú muöën àûúåc ngûúâi laâm thú bêëm vaâokhuy àiïån cuãa têm höìn, trñ tuïå mònh. Khöng phaãi bêëmbùçng tay, hay choåc bùçng möåt caái que, maâ lêëy têm höìn,trñ tuïå àùång bêëm vaâo têm höìn, trñ tuïå. Khöng xuêët phaáttûâ thûåc taåi, thò thú chaán pheâo, nhaåt thïëch, khöng coá chêëtsöëng, vú vêín, hoáa thaânh ma thú, vaâ tûå thuã tiïu; coá thûåctaåi, maâ ngûúâi laâm thú chûa tiïu hoáa caái thûåc taåi êëy quatêm trñ mònh, thò theo yá töi, hiïån tûúång thú cuäng chûasaãn sinh; ngûúâi ta àoåc thú bùçng têm trñ, chúá khöng àoåcbùçng con mù’t thõt, khöng thïí lêëy que maâ choåc vaâo têmtrñ àûúåc. Maâ hiïån tûúång thú chûa saãn sinh ra, thò cuängchó múái laâ coá caái hiïån tûúång “vùn vêìn”. ÚÃ trong thú trûä tònh hún úã caác thïí vùn thú khaác,ngûúâi àoåc noái vúái ngûúâi laâm thú: “Thûåc taåi laâ thûåc taåi cuãachuáng ta; chuáng ta àöí möì höi maâ nhaâo nùån noá thaânh raêëm no, haånh phuác, vaâ àeåp àeä. Anh laâm thú, thò thûåc taåiàêëy, têm trñ anh haäy lêëy thûåc taåi laâm laá dêu xanh vöcuâng quñ baáu, thêëm huát vaâo, tiïu hoáa ài, saáng taåo thïm,caâng saáng taåo nhiïìu caâng hay, vaâ nhaã ra cho chuáng töinhûäng súåi tú vaâng cuãa thú thúâi àaåi. Laâm àûúåc nhû vêåy,chuáng töi seä goåi anh laâ: thi sô. Chuáng töi rêët cêìn caái chêët
  33. 33. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 37àoá, caái goåi laâ ”thú". Caái chêët goåi laâ “thú” àoá vöën vêîn coávö haån trong cuöåc söëng, anh haäy loåc ra; noá coá trong têmtrñ chuáng töi, anh haäy noái lïn lúâi höå; vaâ noá phaãi coá rêëtnhiïìu úã trong têm trñ anh, àïí thûåc taåi ài qua têm trñanh, thò àûúåc chuyïín hoáa thaânh thú. Hay muöën duângmöåt hònh tûúång khaác thò têm trñ anh laâ möåt thûá cöng cuåàùåc biïåt coá thïí ruát àûúåc thú úã trong cuöåc àúâi nhiïìu húnlaâ chuáng töi ruát. Caã hai àiïìu êëy àïìu àuáng, nhûng anhnhúá: anh laâ chuáng töi". Coá leä caái qui luêåt quan troång trûúác tiïn cuãa taác phêímthú (cuäng nhû cuãa nhiïìu taác phêím nghïå thuêåt khaác) laânhû vêåy, laâ sûå cöång thïm vaâo thûåc taåi möåt têm höìn, möåttrñ tuïå, möåt tònh caãm, möåt saáng taåo. Têët caã nhûäng chêët liïåu trong thûåc taåi àïìu coá khaã nùnghoáa thaânh thú, nhûng khöng phaãi caái gò cuäng ötömatñch rathú. Vêën àïì naây khaá tinh vi... Möåt nhaâ vùn, möåt nhaâ thúàûáng trûúác möåt chêët liïåu cuãa thûåc taåi, cêìn coá con mù’t tinhàúâi vaâ tinh nghïì, nhêån àõnh àûúåc laâ chêët liïåu naây húåp vúáitiïíu thuyïët hún hoùåc laâ vúái kõch hún, hoùåc vúái möåt thïí vùncaây vúä laâ thïí buát kyá, chûá khöng nhêët thiïët laâ cûá laâm thú;do vêåy, múái coá nhiïìu thïí loaåi vùn hoåc. Trong baâi thú daâiÀaá kheáp dûå cuöåc thi thú cuãa taåp chñ Vùn nghïå chùèng haån,taác giaã kïí laåi chuyïån úã möåt moã than, caác vóa than thu heåpdêìn vaâ than hïët; caã moã ngûâng laåi vò khöng coá than dûúáiàêët nûäa; moåi ngûúâi àöí vaâo “chiïën dõch tòm than” sau cuângnhúâ ài sêu vaâo nhên dên quanh vuâng, laåi phaát hiïån àûúåcthan, vaâ moã laåi chaåy. Àoá laâ möåt thûåc taåi, möåt phêën àêëu, möåt thaânh tñch cuãamoã. Tuy nhiïn, baâi thú bõ khö: nhûäng sûå viïåc àaáng biïíudûúng êëy, taåi sao àûa vaâo baâi, laåi khöng cho ngûúâi àoåc
  34. 34. 38 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUmöåt khoaái caãm thú? Taåi taác giaã coá àûa sûå viïåc, nhûngkhöng khai thaác khña caånh thú cuãa sûå viïåc; vaâ töi coânngúâ ngúå: coá thïí taác giaã duâng nhêìm loaåi vùn chùng? Viïëttruyïån, viïët kõch thò húåp hún chùng? Ngûúâi ta viïët truyïånbùçng thú khi naâo chêët liïåu vûâa húåp vúái truyïån laåi vûâahúåp vúái thú; nïëu khöng húåp vúái thú, thò nïn duâng vùnxuöi maâ viïët truyïån. Noái nhû vêåy àïí coân thêëy möåt khñacaånh nûäa: khöng phaãi hïî cûá quyïån têm trñ tònh caãm cuãamònh vaâo chêët liïåu cuãa thûåc taåi, laâ khù’c thaânh thú; maâbaãn thên caái chêët liïåu ta choån cù’t tûâ trong thûåc taåi kiaphaãi húåp vúái thïí loaåi thú. Coá leä möåt qui luêåt thûá hai cuãa taác phêím thú laâ ruátlêëy tñnh chêët.- Caác baån àoåc coá àïí yá nhêån xeát àiïím naây úãngay baãn thên mònh khöng? Nhiïìu khi, vö hònh trung,maâ caái trñ nhúá cuãa ta laâ möåt thûá loåc taác phêím rêët taâitònh. Tûác laâ taác phêím hay thò ta nhúá, taác phêím khönghay thò ta khöng nhúá, taác phêím hay vûâa thò ta nûãa nhúánûãa quïn. Àöëi vúái caác phêìn, caác àoaån trong möåt taácphêím cuäng thïë. Nhû vêåy, laâ trñ tuïå cuãa ta, qua thúâi gian,àaä laâm caái viïåc ruát lêëy tinh chêët. Trong viïåc thûúãng thûácvùn nghïå, trñ tuïå ta coá möåt khaã nùng àaâo thaãi, tûúác boãnhûäng caái phuå, loåc lêëy nhûäng caái chñnh, gaåt phêìn chïët,lêëy phêìn söëng cuãa nghïå thuêåt: khaã nùng naây, úã möåt söëngûúâi thaânh thaåo, saânh tinh, thò coá thïí thi thöë ngay, úãphêìn àöng chuáng ta, noá thi thöë qua thúâi gian dûúái hònhthûác nhúá caái gò vaâ khöng nhúá caái gò. Ngûúâi laâm thú trongkhi laâm baâi thú cuãa mònh, phaãi tñnh àïën viïåc laâm chongûúâi ta nhúá, nhúá rêët lêu; thú cuãa caác thi haâo àûúåc caácthïë hïå truyïìn cho nhau maâ nhúá maäi. Muöën vêåy, ngûúâi taphaãi ruát lêëy tinh chêët cuãa sûå vêåt, àïí gêy êën tûúång.
  35. 35. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 39 Möåt baãn thú daâi nhû Truyïån Kiïìu, laâ möåt caái truyïånlêu trong mûúâi lùm nùm chûá khöng phaãi ñt; nhûng khöngphaãi viïët truyïån bùçng thú thò cûá rûúâm raâ nhû truyïån cuãaàúâi söëng; dêîu sao, thò truyïån daâi bùçng thú cuäng khöngthïí daâi theo löëi truyïån daâi bùçng vùn xuöi. Nguyïîn Dutûâng chùång sûå viïåc diïîn biïën, àïìu ruát lêëy caái tinh chêët;tûâ trong caái daâi, àaä ruát lêëy caái ngù’n; caái ngù’n naây gúåilïn àûúåc caã caái daâi. Tinh chêët cuãa sûå vêåt laâ caái àêåp àûúåc vaâo sûå xuác caãm,sûå suy nghô cuãa con ngûúâi; noá khöng phaãi úã voã ngoaâi, maâlùån úã bïn trong; tòm tinh chêët laâ tòm caái phêìn ngûúâi, caáiphêìn nhên hoáa úã trong sûå vêåt. Sûå thûã thaách cuãa trñ nhúá thù’t söë baâi thú maâ ngûúâi taàaä àoåc tûâ möåt voâng röång söë nghòn thaânh möåt voâng heåpsöë trùm, röìi laåi ruát thaânh möåt voâng söë chuåc, àïën cuöëicuâng nhûäng baâi thú naâo coá tñnh chêët thò múái coân laåi.Ngûúâi saáng taác thú cêìn reân luyïån möåt khaã nùng “ài trûúácàûúåc thúâi gian”, laâm caái cöng viïåc maâ trñ nhúá vêîn laâm,nhûng laåi khöng chúâ àïën nùm thaáng, hiïíu biïët àûúåc caáigò seä bõ thúâi gian ngoaåm vaâo vaâ tûúác boã, traánh cho ngûúâiàoåc phaãi laâm caái cöng viïåc tûúác boã êëy, maâ baãn thên phaãilônh caái vêët vaã àoá vïì phêìn mònh. Chuáng ta cuäng thêëy rùçng: duâ ta muöën hay khöngmuöën, trong vùn hoåc Viïåt Nam ta hiïån giúâ ngûúâi tiïu thuåthú, tûå giaác hay khöng tûå giaác, àaä yïu cêìu nhûäng ngûúâilaâm thú cêìn phaãi coá caá tñnh. Caá tñnh àêy khöng phaãi laânhûäng khuác khuyãu cuãa tñnh nïët caá nhên; caái löëi thöíiphöìng “caá tñnh” cuãa nhoám Nhên vùn - Giai phêím trûúácàêy, chó laâ sûå àoâi hoãi möåt chuã nghôa caác nhên tû saãn. ÚÃàêy chuáng ta muöën noái àïën caá tñnh cuãa sûå saáng taåo thú,
  36. 36. 40 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUnoá nùçm trong quy luêåt hiïån chûáng cuãa àúâi söëng, laâ caáichung phaãi thïí hiïån qua nhûäng caái riïng; riïng caângsêu, thò chung caâng phong phuá. Ñt nhêët têm höìn caác nhaâthú cuäng phaãi àûúåc nhû sûå giaâu coá cuãa giúái tûå nhiïn:trùm hoa, trùm hònh, trùm sù’c, trùm hûúng... Khöngàûúåc nhû vêåy thò thú “buöìn” lù’m! Thêåt ra hûúng sù’ctêm höìn caác nhaâ thú coân phaãi caá thïí hoáa gêëp muön ngaânlêìn caác thûá hoa, chûá sao laåi bùçng vúái caác thûá hoa! ÚÃ trïn àúâi, khöng coá hai ngûúâi naâo caá tñnh giöëngnhau, duâ laâ hai anh em sinh àöi, mùåt muäi giöëng nhau,nhêån chung möåt sûå nuöi dûúäng vaâ giaáo duåc. Àêy laâ möåtàiïìu maâ khoa hoåc àaä xaác minh; àiïìu naây noái lïn caái quyluêåt cuãa sûå söëng cuå thïí cuãa con ngûúâi: laâ àöìng thúâi vúáisûå chung chïë àöå, chung lyá tûúãng chñnh trõ, chung tûtûúãng vö saãn, chung àaåo àûác cöång saãn... nhûäng con ngûúâichuáng ta rêët caá thïí hoaá. Chuã nghôa Maác noái rùçng: trongcaái xaä höåi maâ chuáng ta xêy dûång, sûå phaát triïín cuãa möîingûúâi laâ àiïìu kiïån phaát triïín cuãa moåi ngûúâi. Thú phaãirêët söëng, thú phaãi caá thïí hoáa, thú khöng coá caái nhoån sù’ccaá thïí hoáa cuãa sûå söëng thò ngûúâi ta chùèng yïu thú. Töi xin nhù’c laåi àêy caái vñ duå rêët tiïu biïíu cuãa nûänghïå sô muáa balï trûá danh Liïn Xö: Ulanöva, daåy chongûúâi hoåc troâ treã tuöíi cuãa mònh, nûä nghïå sô Maximöva,àoáng vai vuä kõch Jiden (Giselle). Bêåc thêìy Ulanöva àaäàoáng vai chñnh Jiden möåt caách tuyïåt diïåu vö cuâng; nhûngchñnh baâ àaä daåy cho cö hoåc troâ cuãa mònh àûâng bù’t chûúácbaâ möåt chuát naâo hïët. Vaâ Maximöva àaä chûáng toã caái àûáctñnh quñ nhêët cuãa möåt nghïå sô: laâ coá möåt caá tñnh maånhmeä. Vaâ thêåt laâ kyâ dõ: thêìy vúái troâ àaä àoáng vai Jiden hêìunhû laâ ngûúåc nhau; hai caách àoáng àïìu àûúåc taán thûúãng
  37. 37. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 41nhiïåt liïåt. Thuã vai naây, Ulanöva thu huát haâng nghòn conmù’t chñnh laâ úã caái veã khöng coá gò aánh choái, úã caái hònhdaáng gêìn nhû laâ teã; úã giûäa nhûäng vai nûä khaác aáo quêìnlöång lêîy, Ulanöva sù’c mùåt xanh xao, toác chaãi saát àêìu,mù’t cûá nhòn xuöëng. Nhûng khi nûä nghïå sô ngûãng lïn,thò moåi ngûúâi mï caái nhòn sêu thùèm xanh; khi àöi möinhúåt heá möåt nuå cûúâi, thò nhû coá möåt aánh dõu daâng cuãatònh ngûúâi soi doåi ra böën phña. Jiden do Maximöva àoáng laåi khaác hùèn. Àöi mù’t xanhraång ngúâi, múã ra nhòn àúâi möåt caách ham söëng, neát miïångngêy thú, toác àen uöën toãa àêìy möåt sûác hêëp dêîn treã trung.Do Ulanöva àoáng thò Jiden thêëy úã möîi bûúác ài, möîi caáinhòn cuãa ngûúâi yïu laâ möåt leä söëng. Do Maximöva àoáng,thò möîi chùm soác nêng niu cuãa ngûúâi yïu laâ möåt niïìmvui sûúáng höìn nhiïn, pha chuát tinh nghõch cuãa Jiden cuãaUlanöva rêët laâ thûåc vaâ cuäng laâ rêët tûúång trûng, àoá laâsaáng taåo cuãa möåt taâi nùng tuyïåt vúâi; Jiden cuãaMaximöva thò hoaân toaân laâ möåt ngûúâi rêët thêåt, nhaãynhoát, vui sûúáng, ngêy thú. ÚÃ maân Jiden àiïn, vúáiUlamöva thò àoá laâ têën thaãm kõch cuãa sûå mêët hïët ûúác mú;vúái Maximöva thò àoá laâ nhûäng than thúã vaâ àaáng caãmthûúng cuãa möåt thiïëu nûä lêìn àêìu trong àúâi bõ tuãi cûåc...-Töi kïí laåi húi kyä, vò cêu chuyïån àaâo taåo nhên taâi cuãa bêåcthêìy Ulanöva chuá yá trên troång phaát huy caá tñnh quñ baáutrong ngûúâi nghïå sô, thêåt laâ saáng suöët, phong phuá, àaángkñnh phuåc, vaâ giaâu yá nghôa àöëi vúái caác ngaânh vùn nghïå. Trúã vïì vúái viïåc laâm thú, töi xin trònh baây thïm: cöënhiïn khöng phaãi laâ nhûäng ngûúâi laâm thú chuáng ta laåiài tòm möåt thûá caá tñnh, möåt thûá àöåc àaáo giaã taåo vaymûúån, cöë tònh, löë bõch! Caá thïí hoáa hoaân toaân khaác vúái caá
  38. 38. 42 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUnhên chuã nghôa: caá thïí hoáa khöng nïn laâ caái lo àêìu tiïncuãa ngûúâi laâm thú, maâ caái lo trûúác hïët phaãi laâ caái lo “coáböåt múái göåt nïn höì”, coá chêët söëng. Ngûúâi yïu thú yïunhûäng baâi thú, vaâ cuöëi cuâng àoâi hoãi coá nhûäng nhaâ thú àïíyïu: hoå àoâi hoãi nhûäng baâi thú coá hûúng sù’c têm höìnriïng cuãa nhûäng taác giaã, coá nhû vêåy, thú múái laâm chongûúâi ta nhúá àûúåc; nhûng coá hûúng sù’c têm höìn riïngnaây phaãi laâ hûäu xaå tûå nhiïn hûúng, laâ möåt sûå chên thûåcchên thaânh. Möåt quy luêåt thûá ba cuãa taác phêím thú coá leä laâ: phaãicoá caá tñnh cuãa taác giaã. Thöng qua möåt têm höìn, möåt trñ tuïå, loåc lêëy caái tñnhchêët, vaâ cêìn phaãi coá caá tñnh cuãa taác giaã, theo yá töi laânhûäng àoâi hoãi khaách quan trong sûå saáng taác thú; nhûängngûúâi tiïu thuå thú, baån àoåc, àïìu tûå giaác hoùåc khöng tûågiaác àoâi hoãi caái àoá. Trûúác hún bêët cûá caái gò, hoå àoâi hoãi trong thú phaãi coáquy luêåt cuãa cuöåc söëng: phaãi phaãn aánh, trûåc tiïëp haygiaán tiïëp, cuöåc söëng àêëu tranh chöëng quên àõch, vaâ xêydûång chuã nghôa xaä höåi; phaãi thoãa maän nhûäng yïu cêìuchñnh trõ, àuáng àù’n vïì chñnh trõ; phaãi gù’n vúái quêìnchuáng, vúái nhên dên... Vaâ àöìng thúâi, vúái nhûäng caái trïnàêy, khöng taách rúâi möåt phuát naâo, tûác laâ àöìng thúâi vúáiviïåc thoãa maän loâng yïu àúâi cuãa hoå, hoå àoâi hoãi nhûäng baâithú phaãi thoãa maän loâng yïu thú cuãa hoå. Nhûäng quy luêåt nhû: duâng suy nghô hònh tûúång, nöåidung vaâ hònh thûác gù’n liïìn, laâ chung cho caác ngaânh vùnnghïå, töi khöng noái àïën úã àêy. Vaâ ba àiïím töi àaä phêntñch trïn naây khöng phaãi laâ khöng aáp duång àûúåc chonhûäng ngaânh vùn nghïå khaác; nhûng úã trong thú, nhêët laâ
  39. 39. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 43thú trûä tònh, thò ba àiïìu êëy taác àöång möåt caách rêët têåptrung. Nhûäng àiïìu töi àaä phên tñch, töi khöng daám noáilaâ töi àaä noái caån àûúåc nhûäng qui luêåt cuãa taác phêím thú;nghô àûúåc àïën àêu, cûá maånh daån bûúác àêìu phaát biïíu,cuäng laâ möåt thaái àöå khöng giêëu döët. Gúåi yá cho caác baåntreã múái laâm thú, àïí caác baån coá möåt khaái niïåm rùçng: taácphêím thú coân coá qui luêåt nöåi böå cuãa noá nûäa, nhû vêåykhöng phaãi laâ baây ra lù’m chuyïån, lù’m yïu cêìu, coá thïídïî laâm naãn loâng nhûäng baån mï viïåc laâm thú; maâ nhûvêåy, theo duång yá cuãa töi, laâ muöën àúä búát sûå tiïu phñ“maáu xûúng” cuãa caác baån; thú laâ sûå höìn nhiïn, chênthûåc, traân àêìy voåt ra, nhûng laâm thú khöng nïn tûå nhiïnnhi nhiïn, maâ noá cuäng coá möåt thûá khoa hoåc naâo àoá cuãanoá. Nhiïìu baån treã chûa phên tñch àûúåc taåi sao möåt söë baâithú cuãa mònh chûa thaânh tûåu, hoùåc laâ thêët baåi; cuâng vúáicaái lyá do “khöng söëng”, nhûäng taác phêím àoá nhêët àõnh coâncoá caái nhûúåc àiïím “khöng thú”. Hiïíu àûúåc nhûäng qui luêåtcuãa taác phêím thú, thò coá thïí tiïët kiïåm àûúåc möåt sûác laoàöång nghïå thuêåt àöí ra aâo aâo trïn haâng vaån baâi thú maânhû tïn bù’n chûa truáng àñch, coá thïí tùng àûúåc söë baâithú thaânh tûåu trong phong traâo laâm thú daâo daåt cuãa ta.Viïåc naây nùçm trong phaåm vi tu dûúäng vïì nghïå thuêåt, vaâviïåc tu dûúäng vïì nghïå thuêåt laâ ài theo sau, laâ nöëi bûúácvúái viïåc tu dûúäng vïì àúâi söëng. 5-1961
  40. 40. 44 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU SÛÅ GIAÃN DÕ VAÂ PHONG PHUÁ TRONG THÚ Nhûäng lúâi baân naây nhøçm caái yá muöën laâm cho thú tahiïån nay àang àaánh Myä, cûáu nûúác coân coá thïí àaánh Myäcoá hiïåu lûåc hún nûäa, búãi taác àöång vaâo cöng chuáng vaâquêìn chuáng coá hiïåu lûåc hún nûäa (vò àûúåc hoå thñch yïuhún nûäa), xin chúá nïn hiïíu rùçng àêy laâ chó baân riïng leãchuyïån chuyïn mön vúái nhau. Àaä laâ lúâi baân, thò khöng tûå phuå àêy laâ chên lyá duynhêët. Coá nhiïìu phong caách laâm thú; cuäng nhû caác dêntöåc trïn thïë giúái coá nhiïìu phong caách nghïå thuêåt. Vñ duå:thùm ÊËn Àöå ba thaáng (1956) töi àaä thêëy, bïn caånhnhûäng kiïën truác to taát, úã àêy coá nghïå thuêåt chaåm tröí rêëttó mó, chaåm trïn caác mùåt höåp àöìng, chaåm trïn àaá cuãamöåt söë lêu àaâi, lùng möå, chaåm thûâa thaäi dû dêåt, vungvaäi sûác chaåm cuãa nhûäng baân tay ngûúâi; àöìng thúâi vúáichaåm êëy, thïu cuäng chöìng chêët caác mötñp; nghïå thuêåt úãàêy nhû möåt bûäa tiïåc coá nhiïìu moán quaá, vaâ cuäng àaä àaåttúái caái àeåp. Mùåt khaác, töi chûa àûúåc thùm Hy Laåp,nhûng àûúåc xem nhiïìu aãnh chuåp trong caác saách, vaâ thùmmöåt söë viïån baão taâng, thò thêëy nghïå thuêåt cöí Hy Laåp coámöåt sûå giaãn dõ trong saáng rêët laâ töíng húåp. Caác lêu àaâi,
  41. 41. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 45caác bûác tûúång Hy Laåp cöí noái vúái têm trñ ngûúâi nhûäng lúâinhû laâ thú. Trong nhûäng lúâi baân naây, töi hùéng riïng noái vïì caáiphong caách giaãn dõ vaâ phong phuá trong thú, nhûng biïíudûúng, thêåm chñ àïën nhiïåt liïåt biïíu dûúng noá trong thú,töi vêîn khöng nghô rùçng phong caách naây loaåi trûâ nhûängphong caách khaác khöng giöëng vúái noá. Nhûng úã thúâi àiïímnaây cuãa sûå phaát triïín cuãa têm trñ töi, thò töi rêët giaác ngöåvaâ rêët têm àù’c vïì sûå giaãn dõ vaâ phong phuá trong thú,cho nïn trònh baây möåt söë suy nghô caá nhên. * * * Taác phêím nghïå thuêåt bù’t àêìu naãy sinh ra khi coá möåtnöåi dung àûúåc chûáa àûång trong möåt hònh thûác. Nöåi dunglúán lao truâm têët caã nghïå thuêåt laâ baãn thên cuöåc söëng:baãn thên thïë giúái göìm coá vuä truå, thiïn nhiïn vaâ àúâi söëngxaä höåi cuãa loaâi ngûúâi. Hai qui luêåt lúán chi phöëi caác taácphêím nghïå thuêåt, laâ nöåi dung quyïët àõnh hònh thûác vaânöåi dung vaâ hònh thûác gù’n liïìn. Nhêët àõnh cêìn phaãi coámöåt hònh thûác, maâ hònh thûác êëy nhêët àõnh cêìn phaãi chûáamöåt nöåi dung. Hònh thûác rêët laâ quan troång. Haäy xemNguyïîn Du phaác hoåa taâi sù’c hai chõ em Thuáy Vên, ThuáyKiïìu: Vên xem trang troång khaác vúâi. Khuön trùng àêìyàùån, neát ngaâi núã nang, thêåt laâ möåt caái àeåp “phuác hêåu”,noái möåt caách nöm na bònh dên, laâ cö Vên, “phinh phónhhai caái maá baánh àuác”. Cuâng möåt cha möåt meå àeã ra, cuânglaâ gaái, laåi àeã tiïëp nhau, cö Vên vúái cö Kiïìu hùèn laâ giöëngnhau trïn neát lúán cuãa khuön mùåt chûá; nhûng hònh thûác
  42. 42. 46 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUcuå thïí cuãa möîi khuön mùåt khaác ài möåt chuát, Kiïìu caângsù’c saão mùån maâ, Laân thu thuãy, neát xuên sún, neát maâycuãa Kiïìu daâi hún, thanh hún, mù’t Kiïìu trong hún, ûúáthún, thïë laâ - theo quan niïåm vaâ tònh hònh xaä höåi cuäphong kiïën, thò nöåi dung sù’c àeåp vaâ nöåi dung söë phêåncuäng khaác ài; vúái Vên: Mêy thua nûúác toác, tuyïët nhûúângmaâu da, chuáng noá keám xong, laâ chõu thua vaâ chõunhûúâng, Vên chùèng bõ tai hoåa gò hïët. Coân vúái Kiïìu, dotûâ caái phaåm truâ trang troång toát vúâi maâ sang caái phaåmtruâ sù’c saão mùån maâ àïën nöîi hoa ghen thua thù’m, liïîuhúân keám xanh, thò boån naây keám xong seä ghen, seä húân, seätruâ eão vaâ baáo thuâ cho, cho àïën nöîi höìng nhan baåc mïånh.Chùèng leä Nguyïîn Du laåi viïët hai nöåi dung söë phêån khaácnhau maâ taã hai hònh thûác sù’c àeåp cûá giöëng nhau! Nhûvêåy khöng biïån chûáng. Nghïì “thú” cuäng lù’m cöng phu, laâng thú ta phaãi biïëtcho àuã àûúâng. Bù’t chûúác Nguyïîn Du, chuáng ta noái vêåy.Coân Nguyïîn Cöng Trûá noái: Giúã duyïn vúái rûúåu khön tûâcheán, troát núå cuâng thú phaãi chuöët lúâi: duyïn vúái rûúåu thòta cuäng chaã cêìn; coân “núå cuâng thú” thò coá caái haång thihaâo naâo maâ khöng phaãi laâ nhaâ kyä thuêåt lúán cuãa ngönngûä? Cêìn phaãi tòm toâi vïì hònh tûúång thú, êm thanh, nhõpàiïåu thú, chûä nghôa thú v.v... Laåi khöng phaãi hoåc àïënmûúâi nùm trúã lïn aâ! Nhûng àiïìu töi muöën noái chuã yïëu höm nay laâ: têët caãnhûäng hoåc hoãi, tòm toâi vïì hònh thûác, vïì kyä thuêåt êëy chóàïí phuåc vuå cho nöåi dung, vaâ theo yá töi, khi nhaâ thú àaächiïëm lônh àûúåc möåt mûác vûäng kyä thuêåt röìi, thò höìn vña,taâi tònh tinh hoa cuãa nhaâ thú laâ phaãi tòm toâi trong nöåidung, tòm toâi trong baãn thên cuöåc àúâi, tòm toâi trong conngûúâi, trong têm höìn, têm lyá.
  43. 43. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 47 Vaâ töi muöën noái, theo quan niïåm riïng töi, thïë naâo laâthûá thú lúán, thïë naâo laâ thûá thú beá. - Thú cuäng nhû ngûúâi,cuäng nhû treã em. Coá nhûäng treã em khön súám, nhûng laåiài vïì möåt thûá khön maâ öng baâ ta goåi laâ “khön vùåt”;khöng coá söë maång gò àêu, nhûng nhûäng em êëy, nïëu chameå vaâ nhaâ trûúâng khöng kõp thúâi vaâ liïn tuåc uöën nù’n höåcho, thò khoá maâ vûún túái möåt caái gò röång lúán daâi lêu àûúåc.Cuäng coá nhûäng treã em (vaâ nhûäng ngûúâi lúán) rêët khön,hiïíu theo nghôa thöng minh; theo töi nghô: dûúâng nhû caáikhön thûá hai naây phaãi bao göìm möåt chuát daåi, trûúác kia,úã trûúâng, töi coá hoåc baâi thú, truyïìn laâ cuãa Tuá Xûúng: Thïë sûå àua nhau noái daåi khön Biïët ai laâ daåi, biïët ai khön? Khön nghïì cúâ baåc laâ khön daåi, Daåi chöën vùn chûúng êëy daåi khön... Nhûäng treã em (vaâ nhûäng ngûúâi lúán) coá caái thûá khönmaãi miïët, theo àuöíi nhûäng mú möång lúán, hoùåc chuyïnchuá nhûäng suy nghô sêu, thò laåi coá àöi khi nhû ngûúâi“mêët höìn”, hoå “daåi” trong möåt söë chuyïån àúâi, ra àûúângdïî bõ moác tuái, nhiïìu khi ngûúâi ta noái moác mònh maâ cuängkhöng biïët, cûá tûúãng ngûúâi àúâi ai cuäng töët, thaânh ra bõlûâa cho, thïë laâ “daåi”. Nhûng töi yïu nhûäng thûá khön tobao göìm ñt nhiïìu “daåi” nhoã êëy. Thú cuäng vêåy! Chûa chi múái vaâo thú àaä “khön vùåt”,kyä thuêåt vùåt thò khoá maâ ài vaâo lúán röång daâi lêu. TrongKhaáng chiïën lêìn trûúác, coá möåt ca sô haát hay, nhûng trongcaái gioång àiïåu cûá hay leâo laá, “vùn tûác laâ ngûúâi” thò haátcuäng tûác laâ ngûúâi, nhûäng leâo laá tiïíu xaão nghe thñch tainhûäng ngûúâi khöng saânh laâ gù’n vúái tinh tònh leâo laá; anhnhaåc sô ta khöng ài nöíi troån con àûúâng khaáng chiïën vaâàaä “dinh tï” lêìn thûá nhêët, röìi “di cû” lêìn thûá hai.
  44. 44. 48 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅU Thûá thú lúán laâ thûá thú coá àêìy àuã kyä thuêåt, nhûng taácgiaã khöng coi kyä thuêåt laâ chñnh, maâ troång chêët hún laâhònh. Thûá thú lúán laâ thûá thú rêët coá chêët. Möåt lêìn, sauhoâa bònh, töi àûúåc dûå giaám khaão möåt cuöåc thi thú viïët vïìphuå nûä; möåt nûä àöìng chñ úã phuå vêån trung ûúng laâm chuãtõch ban chêëm thi; saáng taác vaâ phï bònh vùn hoåc khöngphaãi laâ chuyïn mön cuãa chõ, nhûng trong khi thêím bònhchïnh lïåch giûäa caác baâi vaâo chung kïët, töi rêët vui sûúángthêëy sûå nhêån àõnh àuáng vaâ tònh cuãa chõ; giûäa hai baâi lúâileä cuäng ngang trònh àöå vúái nhau, chõ àaä lêëy baâi coá nhiïìuchêët hún: xuác caãm nhiïìu hún, chên thûåc hún, suy nghôsêu hún, vaâ do àoá nïn vùn cuäng hún. Bùçng phûúng phaápmù’t xanh àiïím huyïåt vaâo chêët vùn êëy, chõ àaä àûáng lïntrïn àûúåc caái múá rù’c röëi boâng bong taâi sù’c hún keám cuãamêëy chuåc baâi thú vaâo chung kïët, vaâ yá kiïën cuãa chõ rêëtxaác àaáng. Luác àoá töi àaä nghô: Cho hay chên lyá cuãa vùnhoåc laâ möåt chên lyá cho moåi ngûúâi. Thûá thú lúán laâ thûá thú coá nhûäng tònh caãm lúán vaâ suynghô röång; tuy nhiïn cêìn noái chñnh xaác hún nûäa: thú cuãata hiïån nay nhòn chung, baâi naâo maâ chùèng noái àïënnhûäng tònh caãm lúán, tû tûúãng lúán cuãa nhên dên ta vô àaåiàang àaánh Myä; noái túái, àaã àöång túái chûa àuã, àïì taâi, chuãàïì, duång yá vaâ yá töët chûa àuã, maâ baâi thú phaãi coá chêët xuáccaãm maånh meä, sêu sù’c vïì nhûäng tònh caãm tû tûúãng lúáncuãa nhên dên, thaânh ra tònh caãm, tû tûúãng cuãa chñnhngûúâi laâm thú. Vaâ caách noái cuäng phaãi laâ möåt phong caáchlúán, chûá khöng phaãi möåt phong caách beá. Phong caách lúán, buát phaáp lúán, theo yá töi, trûúác hïët lêëychên thêåt laâm nïìn taãng, thú phaãi: Chên, chên, chên! Thêåt, thêåt, thêåt!
  45. 45. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 49 Thêåt laâ sûå coá thêåt úã trong cuöåc àúâi, úã trong sûå söëng:chên laâ tñnh coá thêåt úã trong loâng ngûúâi, têm höìn ngûúâi.Chaåm tröí àïën bao nhiïu cuäng phaãi chên thêåt, nghôa laâ coámang tònh caãm cuãa con ngûúâi; chûá khöng àûúåc tóa toát kheáoleáo nhûäng khoáe tay vùåt. Vò vêåy nïn ngûúâi ta xûa nay vêînphên biïåt àûúåc nhûäng chên thi sô nghôa laâ thi sô xuác caãmthêåt vaâo àïën têån ruöåt gan, rung àöång thêåt cho àïën têånchên tú keä toác mònh. Nïëu liïn hïå sang viïåc bù’t maåchtrong àöng y maâ khöng súå nhêìm lêîn, thò ngûúâi thêåt khoãemaånh coá maåch maáu chaãy nhû muöën êíy ngoán tay ngûúâithaây thuöëc; võ lûúng y àùåt kheä ngoán tay mònh lïn maåch,àaä thêëy maåch chaåy, nhêën xuöëng trung bònh cuäng thêëymaåch chaåy, vaâ êën maånh xuöëng àïën saát xûúng vêîn thêëymaåch chaåy; àoá laâ sûác khoãe rêët thêåt. Traái laåi, ngûúâi khöngkhoãe thêåt, tröng phöíng phao phöìn vinh giaã taåo, thò võlûúng y àùåt ngoán tay lïn maåch thêëy àêåp phuâ phuâ, nöíi lïntrïn, êën xuöëng trung bònh, thêëy sûác maåch chaåy rêët yïëu,êën saát xuöëng xûúng, khöng thêëy maåch chaåy gò caã, àoá thêåtra laâ möåt thûá ngûúâi öëm, khöng öëm thò laâ cuäng yïëu. Xinbaån àoåc àûâng cûúâi töi! Hònh tûúång bù’t maåch naây, theo töinghô, coá thïí giuáp ta liïn hïå maâ bù’t maåch tònh yïu, xemsûác yïu thêåt àïën mûác naâo; bù’t maåch thú, xem sûác thúmaånh thêåt àïën mûác naâo. Coá nhûäng thûá thú buát phaáp beá,rung àöång nöíi lïn trïn mùåt lúâi, vaâ coá nhûäng thûá thú buátphaáp lúán, xoaáy àûúåc sêu vaâo traái tim ngûúâi àoåc. Phong caách lúán, buát phaáp lúán, theo töi nghô, coân biïëtàùåt chiïën thuêåt nùçm trong sûå bao truâm cuãa chiïën lûúåc,biïët bù’t chi tiïët phuåc toâng àaåi cuåc. Maâ cuåc diïån lúán, töixin lùåp laåi, laâ úã möåt àïì taâi, möåt chuã àïì, möåt vêën àïì naâoàoá, thò tòm àûúåc nhûäng gò sêu sù’c nhêët trong thûåc taåi
  46. 46. 50 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUcuãa sûå vêåt vaâ cuãa loâng ngûúâi maâ noái. Caái sûå thêåt lúán êëychi phöëi caã toaân böå baâi thú, thêëm thaáp vaâo maåch vùnnhû möåt chêët ûúát chaåy khù’p toaân thïí, tûác laâ àeåp têët caãcaái àaä, röìi múái àeåp chi tiïët, maâ chi tiïët khöng àûúåc tóatoát phònh lïn lêën caã àaåi cuåc. Ca dao miïìn nuái coá cêu: Yïunhau thò nù’m möåt nù’m thoác cuäng dñnh - Khöng yïunhau thò cêìm möåt nù’m cúm nïëp cuäng rúâi; phong caáchlúán, buát phaáp lúán laâ tòm ra àûúåc caái chêët keo sún noá dñnhcaã möåt nù’m thoác; caái chêët àoá laâ tònh yïu, caái chêët àoá laâchêët tònh caãm trong thú, coá chêët àoá thò thú söëng vaâ lúán,thiïëu chêët êëy thò thú gêìy vaâ beá. Caái chêët êëy, tòm ra àûúåcthò laâm chiïën lûúåc cho baâi thú, laâm têm höìn cuãa baâi thú;caái chêët êëy quñ vö haån. Thûúâng trong viïåc laâm thú, cêìn àïì ra möåt muåc tiïuphêën àêëu: caã baâi hay, trong baâi, möîi àoaån cuäng hay;trong àoaån, möîi cêu cuäng hay; trong cêu, möîi chûä cuänghay. Tuy nhiïn, àûâng nïn aáp duång caái muåc tiïu phêënàêëu êëy thaânh möåt phûúng phaáp thêím myä cûáng nhù’c, vaânoái cho cuâng, nhû thïë laâ khöng hiïíu pheáp biïån chûángcuãa sûå vêåt. Coá nhûäng ngûúâi thêëy nïu lïn nhû thïë, khiàoåc thú cûá chùçm chùçm tòm àoaån hay, cêu hay, tòm nhûthïë cuäng phaãi, tuy nhiïn sai úã chöî trûúác hïët khöng chõuxuác caãm toaân böå caái höìn baâi thú toaát ra, maãi tra xeát caácböå phêån maâ àiïëc muäi, nùång tai àöëi vúái caái tinh tuáy nhêëtcuãa baâi thú. Thêåt laâ möåt hiïån tûúång phï bònh thú rêëtàaáng àau khöí. Coá nhûäng baâi thú nhû ca dao noái: Hoa thúm thúm laå thúm luâng, Thúm göëc, thúm rïî, ngûúâi tröìng cuäng thúm!toaân böå hay, tûâng böå phêån cuäng hay. Nhûng cuäng coá rêëtnhiïìu baâi thú, nïëu àem chùåt ra tûâng böå phêån möåt caách
  47. 47. CÖNG VIÏÅC LAÂM THÚ 51khöng biïån chûáng, thò möîi böå phêån chûa hay gò caã; àemraáp nhûäng böå phêån chûa hay möåt mònh êëy trúã laåi thaânhmöåt cú thïí duy nhêët, thò tûå nhiïn toaát ra möåt sûå söëngtinh vi, tïë nhõ, hêëp dêîn laå thûúâng! Cho nïn trong viïåclaâm thú, àoåc thú, chêëm thú, cêìn phaãi biïët möåt laåi phaãibiïët hai, phaãi biïët caã hai leä cuãa sûå vêåt, cuãa thú, nhû thïëmúái laâ biïån chûáng. Khi coân ài hoåc, töi àûúåc àoåc möåt baâi thú tûá tuyïåtTrung Quöëc cöí (dõch) rêët laâ lyá thuá, tïë nhõ; nïëu àem chùåtra tûâng cêu thò: Song the mûâng rúä múã thû phongcêu thú cuäng bònh thûúâng thöi. Maãnh giêëy àöi bïì thêëy trù’ng khöngcêu thú chó laâ möåt nhêån xeát àún giaãn vïì möåt túâ giêëy haimùåt àïìu khöng coá chûä viïët, coá gò laâ saáng taåo? Hùèn yá chaâng khöng chi khaác caãmöåt cêu thú diïîn yá, chùèng coá hònh tûúång gò. Yïu em coá noái cuäng khöng cuângcêu naây tûúng àöëi àûáng möåt mònh àûúåc, coá thïí thuöåcloâng àïí toã tònh vúái ngûúâi yïu, nhûng chûa phaãi laâ möåtcêu tuyïåt diïåu. Àoá laâ àem rûát con bûúám ra laâm böënphêìn, thò nhû thïë! Nhûng nïëu ngûúâi àoåc àûâng laâm caáiviïåc rûát baâi thú tûá tuyïåt ra nhû vêåy, thò caã böën cêu nhêëtthöëng àaáng yïu biïët bao. Ngûúâi phuå nûä thúâi xûa, ngoángàúåi tin chöìng ài rêët xa, giao thöng chêåm chaåp, àûúâng saámuön khoá khùn, àûúåc möåt laá thû chöìng gûãi vïì mûâng hïëtlúán! Khöng ngúâ öng chöìng àaäng trñ àïën caái mûác thû àaäviïët boã úã ngoaâi, maâ túâ giêëy trù’ng chûa viïët laåi gêëp boãvaâo trong. Thaânh ra vúå mûâng huåt. Nïëu vúå bùèn tñnh thò
  48. 48. 52 TOAÂN TÊÅP XUÊN DIÏÅUseä laâm thú caáu vúái chöìng - caáu úã àêy cuäng laâ möåt hònhthûác yïu thöi - tuy nhiïn sao bùçng caái hònh thûác yïuthûúng maâ ngûúâi vúå chñ tònh, thöng minh vaâ hiïìn hêåunaây àaä duâng! Chõ cêìm buát viïët ngay lïn caái túâ thû àaängtrñ cuãa chöìng baâi tûá tuyïåt sau àêy, vaâ laåi nhúâ giao thöngthiïn sún vaån thuãy àaánh àûúâng àûa àïën tay chöìng: Song the mûâng rúä múã thû phong, Maãnh giêëy àöi bïì thêëy trù’ng khöng. Hùèn yá chaâng khöng chi khaác caã: Yïu em coá noái cuäng khöng cuâng! Chùèng phaãi laâ saáng taåo cao hay sao? Chuyïín caái àaängtrñ àaáng giêån cuãa chöìng thaânh möåt sûå duång yá thêm thuáycuãa chöìng! Chao öi, sao laåi coá àûúåc möåt ngûúâi vúå àaángquyá àïën nhû thïë! Ngûúâi chöìng nhêån àûúåc baâi thú phuácàaáp trïn chñnh caái túâ giêëy coá töåi cuãa mònh, laåi chùèng bûátàêìu bûát tai tûå traách mònh àaáng noåc ra maâ àaánh, vaâchùèng thûúng vúå, caãm ún vúå àïën chaãy nûúác mù’t ra haysao? Baâi thú laâ möåt tûúng quan cuãa ngön ngûä, nhûngtrûúác khi laâ ngön ngûä, noá laâ möåt tûúng quan cuãa tònhcaãm. Búãi vêåy, baâi tûá tuyïåt trïn àêy noá hay vò trûúác hïëtnoá laâ möåt tûúng quan tònh caãm rêët hay giûäa vúå vúáichöìng. Vaâ ngön ngûä chó laâ àuã duâng àïí diïîn àaåt caái tûúngquan tònh caãm rêët hay êëy. * * * Bêy giúâ töi xin noái àïën àiïím thûá ba cuãa phong caáchlúán, buát phaáp lúán trong thú, àïën caái tinh diïåu trong thú,àïën sûå giaãn dõ vaâ phong phuá trong thú. Nïëu duâng chûä

×